๒. ทิฏฺฐิกถา

๑๒๒. กา ทิฏฺฐิ, กติ ทิฏฺฐิฏฺฐานานิ, กติ ทิฏฺฐิปริยุฏฺฐานานิ, กติ ทิฏฺฐิโย, กติ ทิฏฺฐาภินิเวสา, กตโม ทิฏฺฐิฏฺฐานสมุคฺฆาโตติ?

[๑] กา ทิฏฺฐีติ อภินิเวสปรามาโส ทิฏฺฐิ. [๒] กติ ทิฏฺฐิฏฺฐานานีติ อฏฺฐ ทิฏฺฐิฏฺฐานานิ. [๓] กติ ทิฏฺฐิปริยุฏฺฐานานีติ อฏฺฐารส ทิฏฺฐิปริยุฏฺฐานานิ. [๔] กติ ทิฏฺฐิโยติ โสฬส ทิฏฺฐิโย. [๕] กติ ทิฏฺฐาภินิเวสาติ ตีณิ สตํ ทิฏฺฐาภินิเวสา. [๖] กตโม ทิฏฺฐิฏฺฐานสมุคฺฆาโตติ โสตาปตฺติมคฺโค ทิฏฺฐิฏฺฐานสมุคฺฆาโต.

๑๒๓. กถํ อภินิเวสปรามาโส ทิฏฺฐิ? [กติ อภินิเวสปรามาโส ทิฏฺฐีติ (สฺยา.)] รูปํ เอตํ มม, เอโสหมสฺมิ, เอโส เม อตฺตาติ – อภินิเวสปรามาโส ทิฏฺฐิ. เวทนํ เอตํ มม…เป… สญฺญํ เอตํ มม… สงฺขาเร เอตํ มม… วิญฺญาณํ เอตํ มม, เอโสหมสฺมิ, เอโส เม อตฺตาติ – อภินิเวสปรามาโส ทิฏฺฐิ. จกฺขุํ เอตํ มม…เป… โสตํ เอตํ มม… ฆานํ เอตํ มม… ชิวฺหํ เอตํ มม… กายํ เอตํ มม… มนํ เอตํ มม, เอโสหมสฺมิ, เอโส เม อตฺตาติ – อภินิเวสปรามาโส ทิฏฺฐิ. รูเป [รูปํ (สฺยา.) ตถา ปญฺจสุ อารมฺมเณสุ เอกวจเนน] เอตํ มม…เป… สทฺเท เอตํ มม… คนฺเธ เอตํ มม… รเส เอตํ มม… โผฏฺฐพฺเพ เอตํ มม… ธมฺเม เอตํ มม, เอโสหมสฺมิ, เอโส เม อตฺตาติ – อภินิเวสปรามาโส ทิฏฺฐิ. จกฺขุวิญฺญาณํ เอตํ มม…เป… โสตวิญฺญาณํ เอตํ มม… ฆานวิญฺญาณํ เอตํ มม… ชิวฺหาวิญฺญาณํ เอตํ มม… กายวิญฺญาณํ เอตํ มม… มโนวิญฺญาณํ เอตํ มม, เอโสหมสฺมิ, เอโส เม อตฺตาติ – อภินิเวสปรามาโส ทิฏฺฐิ. จกฺขุสมฺผสฺสํ เอตํ มม…เป… โสตสมฺผสฺสํ เอตํ มม… ฆานสมฺผสฺสํ เอตํ มม… ชิวฺหาสมฺผสฺสํ เอตํ มม… กายสมฺผสฺสํ เอตํ มม… มโนสมฺผสฺสํ เอตํ มม, เอโสหมสฺมิ, เอโส เม อตฺตาติ – อภินิเวสปรามาโส ทิฏฺฐิ. จกฺขุสมฺผสฺสชํ เวทนํ…เป… โสตสมฺผสฺสชํ เวทนํ… ฆานสมฺผสฺสชํ เวทนํ… ชิวฺหาสมฺผสฺสชํ เวทนํ… กายสมฺผสฺสชํ เวทนํ… มโนสมฺผสฺสชํ เวทนํ เอตํ มม, เอโสหมสฺมิ, เอโส เม อตฺตาติ – อภินิเวสปรามาโส ทิฏฺฐิ.

รูปสญฺญํ เอตํ มม…เป… สทฺทสญฺญํ เอตํ มม… คนฺธสญฺญํ เอตํ มม… รสสญฺญํ เอตํ มม… โผฏฺฐพฺพสญฺญํ เอตํ มม… ธมฺมสญฺญํ เอตํ มม, เอโสหมสฺมิ, เอโส เม อตฺตาติ – อภินิเวสปรามาโส ทิฏฺฐิ. รูปสญฺเจตนํ เอตํ มม…เป… สทฺทสญฺเจตนํ เอตํ มม… คนฺธสญฺเจตนํ เอตํ มม… รสสญฺเจตนํ เอตํ มม… โผฏฺฐพฺพสญฺเจตนํ เอตํ มม… ธมฺมสญฺเจตนํ เอตํ มม, เอโสหมสฺมิ, เอโส เม อตฺตาติ – อภินิเวสปรามาโส ทิฏฺฐิ. รูปตณฺหํ เอตํ มม…เป… สทฺทตณฺหํ เอตํ มม… คนฺธตณฺหํ เอตํ มม… รสตณฺหํ เอตํ มม… โผฏฺฐพฺพตณฺหํ เอตํ มม… ธมฺมตณฺหํ เอตํ มม, เอโสหมสฺมิ, เอโส เม อตฺตาติ – อภินิเวสปรามาโส ทิฏฺฐิ. รูปวิตกฺกํ เอตํ มม…เป… สทฺทวิตกฺกํ เอตํ มม… คนฺธวิตกฺกํ เอตํ มม… รสวิตกฺกํ เอตํ มม… โผฏฺฐพฺพวิตกฺกํ เอตํ มม… ธมฺมวิตกฺกํ เอตํ มม, เอโสหมสฺมิ, เอโส เม อตฺตาติ – อภินิเวสปรามาโส ทิฏฺฐิ. รูปวิจารํ เอตํ มม…เป… สทฺทวิจารํ เอตํ มม… คนฺธวิจารํ เอตํ มม… รสวิจารํ เอตํ มม… โผฏฺฐพฺพวิจารํ เอตํ มม… ธมฺมวิจารํ เอตํ มม, เอโสหมสฺมิ, เอโส เม อตฺตาติ – อภินิเวสปรามาโส ทิฏฺฐิ.

ปถวีธาตุํ เอตํ มม…เป… อาโปธาตุํ เอตํ มม… เตโชธาตุํ เอตํ มม… วาโยธาตุํ เอตํ มม… อากาสธาตุํ เอตํ มม… วิญฺญาณธาตุํ เอตํ มม, เอโสหมสฺมิ, เอโส เม อตฺตาติ – อภินิเวสปรามาโส ทิฏฺฐิ. ปถวีกสิณํ เอตํ มม…เป… อาโปกสิณํ… เตโชกสิณํ… วาโยกสิณํ … นีลกสิณํ… ปีตกสิณํ… โลหิตกสิณํ… โอทาตกสิณํ… อากาสกสิณํ… วิญฺญาณกสิณํ เอตํ มม, เอโสหมสฺมิ, เอโส เม อตฺตาติ – อภินิเวสปรามาโส ทิฏฺฐิ.

เกสํ เอตํ มม…เป… โลมํ เอตํ มม… นขํ เอตํ มม… ทนฺตํ เอตํ มม… ตจํ เอตํ มม… มํสํ เอตํ มม… นฺหารุํ เอตํ มม… อฏฺฐึ เอตํ มม… อฏฺฐิมิญฺชํ เอตํ มม… วกฺกํ เอตํ มม… หทยํ เอตํ มม… ยกนํ เอตํ มม… กิโลมกํ เอตํ มม… ปิหกํ เอตํ มม… ปปฺผาสํ เอตํ มม… อนฺตํ เอตํ มม… อนฺตคุณํ เอตํ มม… อุทริยํ เอตํ มม… กรีสํ เอตํ มม… ปิตฺตํ เอตํ มม… เสมฺหํ เอตํ มม… ปุพฺพํ เอตํ มม … โลหิตํ เอตํ มม… เสทํ เอตํ มม… เมทํ เอตํ มม… อสฺสุํ เอตํ มม… วสํ เอตํ มม … เขฬํ เอตํ มม… สิงฺฆาณิกํ เอตํ มม… ลสิกํ เอตํ มม… มุตฺตํ เอตํ มม… มตฺถลุงฺคํ เอตํ มม, เอโสหมสฺมิ, เอโส เม อตฺตาติ – อภินิเวสปรามาโส ทิฏฺฐิ.

จกฺขายตนํ เอตํ มม…เป… รูปายตนํ เอตํ มม… โสตายตนํ เอตํ มม… สทฺทายตนํ เอตํ มม… ฆานายตนํ เอตํ มม… คนฺธายตนํ เอตํ มม… ชิวฺหายตนํ เอตํ มม… รสายตนํ เอตํ มม… กายายตนํ เอตํ มม… โผฏฺฐพฺพายตนํ เอตํ มม… มนายตนํ เอตํ มม… ธมฺมายตนํ เอตํ มม, เอโสหมสฺมิ, เอโส เม อตฺตาติ – อภินิเวสปรามาโส ทิฏฺฐิ.

จกฺขุธาตุํ เอตํ มม…เป… รูปธาตุํ เอตํ มม… จกฺขุวิญฺญาณธาตุํ เอตํ มม… โสตธาตุํ เอตํ มม… สทฺทธาตุํ เอตํ มม… โสตวิญฺญาณธาตุํ เอตํ มม… ฆานธาตุํ เอตํ มม… คนฺธธาตุํ เอตํ มม… ฆานวิญฺญาณธาตุํ เอตํ มม… ชิวฺหาธาตุํ เอตํ มม… รสธาตุํ เอตํ มม… ชิวฺหาวิญฺญาณธาตุํ เอตํ มม… กายธาตุํ เอตํ มม… โผฏฺฐพฺพธาตุํ เอตํ มม… กายวิญฺญาณธาตุํ เอตํ มม… มโนธาตุํ เอตํ มม… ธมฺมธาตุํ เอตํ มม… มโนวิญฺญาณธาตุํ เอตํ มม, เอโสหมสฺมิ, เอโส เม อตฺตาติ – อภินิเวสปรามาโส ทิฏฺฐิ.

จกฺขุนฺทฺริยํ เอตํ มม…เป… โสตินฺทฺริยํ เอตํ มม… ฆานินฺทฺริยํ เอตํ มม… ชิวฺหินฺทฺริยํ เอตํ มม… กายินฺทฺริยํ เอตํ มม… มนินฺทฺริยํ เอตํ มม… ชีวิตินฺทฺริยํ เอตํ มม… อิตฺถินฺทฺริยํ เอตํ มม… ปุริสินฺทฺริยํ เอตํ มม… สุขินฺทฺริยํ เอตํ มม… ทุกฺขินฺทฺริยํ เอตํ มม… โสมนสฺสินฺทฺริยํ เอตํ มม… โทมนสฺสินฺทฺริยํ เอตํ มม… อุเปกฺขินฺทฺริยํ เอตํ มม… สทฺธินฺทฺริยํ เอตํ มม… วีริยินฺทฺริยํ เอตํ มม… สตินฺทฺริยํ เอตํ มม… สมาธินฺทฺริยํ เอตํ มม… ปญฺญินฺทฺริยํ เอตํ มม, เอโสหมสฺมิ, เอโส เม อตฺตาติ – อภินิเวสปรามาโส ทิฏฺฐิ.

กามธาตุํ เอตํ มม…เป… รูปธาตุํ เอตํ มม… อรูปธาตุํ เอตํ มม… กามภวํ เอตํ มม… รูปภวํ เอตํ มม… อรูปภวํ เอตํ มม… สญฺญาภวํ เอตํ มม… อสญฺญาภวํ เอตํ มม… เนวสญฺญานาสญฺญาภวํ เอตํ มม… เอกโวการภวํ เอตํ มม… จตุโวการภวํ เอตํ มม… ปญฺจโวการภวํ เอตํ มม… ปฐมชฺฌานํ เอตํ มม… ทุติยชฺฌานํ เอตํ มม… ตติยชฺฌานํ เอตํ มม… จตุตฺถชฺฌานํ เอตํ มม… เมตฺตํ เจโตวิมุตฺตึ เอตํ มม… กรุณํ เจโตวิมุตฺตึ เอตํ มม… มุทิตํ เจโตวิมุตฺตึ เอตํ มม… อุเปกฺขํ เจโตวิมุตฺตึ เอตํ มม… อากาสานญฺจายตนสมาปตฺตึ เอตํ มม… วิญฺญาณญฺจายตนสมาปตฺตึ เอตํ มม… อากิญฺจญฺญายตนสมาปตฺตึ เอตํ มม… เนวสญฺญานาสญฺญายตนสมาปตฺตึ เอตํ มม, เอโสหมสฺมิ, เอโส เม อตฺตาติ – อภินิเวสปรามาโส ทิฏฺฐิ.

อวิชฺชํ เอตํ มม…เป… สงฺขาเร เอตํ มม… วิญฺญาณํ เอตํ มม… นามรูปํ เอตํ มม… สฬายตนํ เอตํ มม… ผสฺสํ เอตํ มม… เวทนํ เอตํ มม… ตณฺหํ เอตํ มม… อุปาทานํ เอตํ มม… ภวํ เอตํ มม … ชาตึ เอตํ มม… ชรามรณํ เอตํ มม, เอโสหมสฺมิ, เอโส เม อตฺตาติ – อภินิเวสปรามาโส ทิฏฺฐิ. เอวํ อภินิเวสปรามาโส ทิฏฺฐิ.

๑๒๔. กตมานิ อฏฺฐ ทิฏฺฐิฏฺฐานานิ? ขนฺธาปิ ทิฏฺฐิฏฺฐานํ, อวิชฺชาปิ ทิฏฺฐิฏฺฐานํ, ผสฺโสปิ ทิฏฺฐิฏฺฐานํ, สญฺญาปิ ทิฏฺฐิฏฺฐานํ, วิตกฺโกปิ [วิตกฺกาปิ (สฺยา.)] ทิฏฺฐิฏฺฐานํ, อโยนิโส มนสิกาโรปิ ทิฏฺฐิฏฺฐานํ, ปาปมิตฺโตปิ ทิฏฺฐิฏฺฐานํ, ปรโตโฆโสปิ ทิฏฺฐิฏฺฐานํ.

ขนฺธา เหตุ ขนฺธา ปจฺจโย ทิฏฺฐิฏฺฐานํ อุปาทาย สมุฏฺฐานฏฺเฐน – เอวํ ขนฺธาปิ ทิฏฺฐิฏฺฐานํ. อวิชฺชา เหตุ อวิชฺชา ปจฺจโย ทิฏฺฐิฏฺฐานํ อุปาทาย สมุฏฺฐานฏฺเฐน – เอวํ อวิชฺชาปิ ทิฏฺฐิฏฺฐานํ. ผสฺโส เหตุ ผสฺโส ปจฺจโย ทิฏฺฐิฏฺฐานํ อุปาทาย สมุฏฺฐานฏฺเฐน – เอวํ ผสฺโสปิ ทิฏฺฐิฏฺฐานํ. สญฺญา เหตุ สญฺญา ปจฺจโย ทิฏฺฐิฏฺฐานํ อุปาทาย สมุฏฺฐานฏฺเฐน – เอวํ สญฺญาปิ ทิฏฺฐิฏฺฐานํ. วิตกฺโก เหตุ วิตกฺโก ปจฺจโย ทิฏฺฐิฏฺฐานํ อุปาทาย, สมุฏฺฐานฏฺเฐน – เอวํ วิตกฺโกปิ ทิฏฺฐิฏฺฐานํ. อโยนิโส มนสิกาโร เหตุ อโยนิโส มนสิกาโร ปจฺจโย ทิฏฺฐิฏฺฐานํ อุปาทาย สมุฏฺฐานฏฺเฐน – เอวํ อโยนิโส มนสิกาโรปิ ทิฏฺฐิฏฺฐานํ. ปาปมิตฺโต เหตุ ปาปมิตฺโต ปจฺจโย ทิฏฺฐิฏฺฐานํ อุปาทาย, สมุฏฺฐานฏฺเฐน – เอวํ ปาปมิตฺโตปิ ทิฏฺฐิฏฺฐานํ. ปรโตโฆโส เหตุ ปรโตโฆโส ปจฺจโย ทิฏฺฐิฏฺฐานํ อุปาทาย สมุฏฺฐานฏฺเฐน – เอวํ ปรโตโฆโสปิ ทิฏฺฐิฏฺฐานํ. อิมานิ อฏฺฐ ทิฏฺฐิฏฺฐานานิ.

๑๒๕. กตมานิ อฏฺฐารส ทิฏฺฐิปริยุฏฺฐานานิ? ยา ทิฏฺฐิ ทิฏฺฐิคตํ, ทิฏฺฐิคหนํ, ทิฏฺฐิกนฺตารํ, ทิฏฺฐิวิสูกํ, ทิฏฺฐิวิปฺผนฺทิตํ, ทิฏฺฐิสญฺโญชนํ, ทิฏฺฐิสลฺลํ, ทิฏฺฐิสมฺพาโธ, ทิฏฺฐิปลิโพโธ, ทิฏฺฐิพนฺธนํ, ทิฏฺฐิปปาโต, ทิฏฺฐานุสโย, ทิฏฺฐิสนฺตาโป, ทิฏฺฐิปริฬาโห, ทิฏฺฐิคนฺโถ, ทิฏฺฐุปาทานํ, ทิฏฺฐาภินิเวโส, ทิฏฺฐิปรามาโส – อิมานิ อฏฺฐารส ทิฏฺฐิปริยุฏฺฐานานิ.

๑๒๖. กตมา โสฬส ทิฏฺฐิโย? อสฺสาททิฏฺฐิ, อตฺตานุทิฏฺฐิ, มิจฺฉาทิฏฺฐิ, สกฺกายทิฏฺฐิ, สกฺกายวตฺถุกา สสฺสตทิฏฺฐิ, สกฺกายวตฺถุกา อุจฺเฉททิฏฺฐิ, อนฺตคฺคาหิกาทิฏฺฐิ, ปุพฺพนฺตานุทิฏฺฐิ, อปรนฺตานุทิฏฺฐิ, สญฺโญชนิกา ทิฏฺฐิ, อหนฺติ มานวินิพนฺธา ทิฏฺฐิ, มมนฺติ มานวินิพนฺธา ทิฏฺฐิ, อตฺตวาทปฏิสํยุตฺตา ทิฏฺฐิ, โลกวาทปฏิสํยุตฺตา ทิฏฺฐิ, ภวทิฏฺฐิ, วิภวทิฏฺฐิ – อิมา โสฬส ทิฏฺฐิโย.

๑๒๗. กตเม ตีณิ สตํ ทิฏฺฐาภินิเวสา? อสฺสาททิฏฺฐิยา กติหากาเรหิ อภินิเวโส โหติ? อตฺตานุทิฏฺฐิยา กติหากาเรหิ อภินิเวโส โหติ? มิจฺฉาทิฏฺฐิยา กติหากาเรหิ อภินิเวโส โหติ? สกฺกายทิฏฺฐิยา กติหากาเรหิ อภินิเวโส โหติ? สกฺกายวตฺถุกาย สสฺสตทิฏฺฐิยา กติหากาเรหิ อภินิเวโส โหติ? สกฺกายวตฺถุกาย อุจฺเฉททิฏฺฐิยา กติหากาเรหิ อภินิเวโส โหติ? อนฺตคฺคาหิกาย ทิฏฺฐิยา กติหากาเรหิ อภินิเวโส โหติ? ปุพฺพนฺตานุทิฏฺฐิยา กติหากาเรหิ อภินิเวโส โหติ? อปรนฺตานุทิฏฺฐิยา กติหากาเรหิ อภินิเวโส โหติ? สญฺโญชนิกาย ทิฏฺฐิยา กติหากาเรหิ อภินิเวโส โหติ? อหนฺติ มานวินิพนฺธาย ทิฏฺฐิยา กติหากาเรหิ อภินิเวโส โหติ? มมนฺติ มานวินิพนฺธาย ทิฏฺฐิยา กติหากาเรหิ อภินิเวโส โหติ? อตฺตวาทปฏิสํยุตฺตาย ทิฏฺฐิยา กติหากาเรหิ อภินิเวโส โหติ? โลกวาทปฏิสํยุตฺตาย ทิฏฺฐิยา กติหากาเรหิ อภินิเวโส โหติ? ภวทิฏฺฐิยา กติหากาเรหิ อภินิเวโส โหติ? วิภวทิฏฺฐิยา กติหากาเรหิ อภินิเวโส โหติ?

อสฺสาททิฏฺฐิยา ปญฺจตึสาย อากาเรหิ อภินิเวโส โหติ. อตฺตานุทิฏฺฐิยา วีสติยา อากาเรหิ อภินิเวโส โหติ. มิจฺฉาทิฏฺฐิยา ทสหากาเรหิ อภินิเวโส โหติ. สกฺกายทิฏฺฐิยา วีสติยา อากาเรหิ อภินิเวโส โหติ. สกฺกายวตฺถุกาย สสฺสตทิฏฺฐิยา ปนฺนรสหิ อากาเรหิ อภินิเวโส โหติ. สกฺกายวตฺถุกาย อุจฺเฉททิฏฺฐิยา ปญฺจหากาเรหิ อภินิเวโส โหติ. อนฺตคฺคาหิกาย ทิฏฺฐิยา ปญฺญาสาย อากาเรหิ อภินิเวโส โหติ. ปุพฺพนฺตานุทิฏฺฐิยา อฏฺฐารสหิ อากาเรหิ อภินิเวโส โหติ. อปรนฺตานุทิฏฺฐิยา จตุจตฺตาลีสาย อากาเรหิ อภินิเวโส โหติ. สญฺโญชนิกาย ทิฏฺฐิยา อฏฺฐารสหิ อากาเรหิ อภินิเวโส โหติ. อหนฺติ มานวินิพนฺธาย ทิฏฺฐิยา อฏฺฐารสหิ อากาเรหิ อภินิเวโส โหติ. มมนฺติ มานวินิพนฺธาย ทิฏฺฐิยา อฏฺฐารสหิ อากาเรหิ อภินิเวโส โหติ. อตฺตวาทปฏิสํยุตฺตาย ทิฏฺฐิยา วีสติยา อากาเรหิ อภินิเวโส โหติ. โลกวาทปฏิสํยุตฺตาย ทิฏฺฐิยา อฏฺฐหิ อากาเรหิ อภินิเวโส โหติ. ภวทิฏฺฐิยา เอเกน อากาเรน [เอกูนวีสติยา อากาเรน (สฺยา.)] อภินิเวโส โหติ. วิภวทิฏฺฐิยา เอเกน อากาเรน อภินิเวโส โหติ.

๑. อสฺสาททิฏฺฐินิทฺเทโส

๑๒๘. อสฺสาททิฏฺฐิยา กตเมหิ ปญฺจตึสาย อากาเรหิ อภินิเวโส โหติ? ยํ รูปํ ปฏิจฺจ อุปฺปชฺชติ สุขํ โสมนสฺสํ, อยํ รูปสฺส อสฺสาโทติ – อภินิเวสปรามาโส ทิฏฺฐิ. ทิฏฺฐิ น อสฺสาโท, อสฺสาโท น ทิฏฺฐิ. อญฺญา ทิฏฺฐิ, อญฺโญ อสฺสาโท. ยา จ ทิฏฺฐิ โย จ อสฺสาโท – อยํ วุจฺจติ อสฺสาททิฏฺฐิ.

อสฺสาททิฏฺฐิ มิจฺฉาทิฏฺฐิ ทิฏฺฐิวิปตฺติ. ตาย ทิฏฺฐิวิปตฺติยา สมนฺนาคโต ปุคฺคโล ทิฏฺฐิวิปนฺโน. ทิฏฺฐิวิปนฺโน ปุคฺคโล น เสวิตพฺโพ น ภชิตพฺโพ น ปยิรุปาสิตพฺโพ. ตํ กิสฺส เหตุ? ทิฏฺฐิ หิสฺส ปาปิกา. โย ทิฏฺฐิยา ราโค [ยา ทิฏฺฐิ โย ราโค (สฺยา.)], โส น ทิฏฺฐิ. ทิฏฺฐิ น ราโค. อญฺญา ทิฏฺฐิ, อญฺโญ ราโค. ยา จ ทิฏฺฐิ โย จ ราโค – อยํ วุจฺจติ ทิฏฺฐิราโค. ตาย จ ทิฏฺฐิยา เตน จ ราเคน สมนฺนาคโต ปุคฺคโล ทิฏฺฐิราครตฺโต. ทิฏฺฐิราครตฺเต ปุคฺคเล ทินฺนํ ทานํ น มหปฺผลํ โหติ น มหานิสํสํ. ตํ กิสฺส เหตุ? ทิฏฺฐิ หิสฺส ปาปิกา อสฺสาททิฏฺฐิ มิจฺฉาทิฏฺฐิ.

มิจฺฉาทิฏฺฐิกสฺส ปุริสปุคฺคลสฺส เทฺวว คติโย – นิรโย วา ติรจฺฉานโยนิ วา. มิจฺฉาทิฏฺฐิกสฺส ปุริสปุคฺคลสฺส ยญฺเจว กายกมฺมํ ยถาทิฏฺฐิ สมตฺตํ สมาทินฺนํ, ยญฺจ วจีกมฺมํ…เป… ยญฺจ มโนกมฺมํ ยถาทิฏฺฐิ สมตฺตํ สมาทินฺนํ, ยา จ เจตนา ยา จ ปตฺถนา โย จ ปณิธิ เย จ สงฺขารา, สพฺเพ เต ธมฺมา อนิฏฺฐาย อกนฺตาย อมนาปาย อหิตาย ทุกฺขาย สํวตฺตนฺติ. ตํ กิสฺส เหตุ? ทิฏฺฐิ หิสฺส ปาปิกา. เสยฺยถาปิ นิมฺพพีชํ วา โกสาตกีพีชํ วา ติตฺตกาลาพุพีชํ วา อลฺลาย ปถวิยา นิกฺขิตฺตํ ยํ เจว ปถวิรสํ อุปาทิยติ, ยญฺจ อาโปรสํ อุปาทิยติ, สพฺพํ ตํ ติตฺตกตฺตาย กฏุกตฺตาย อสาตตฺตาย [อสารตาย (สฺยา.)] สํวตฺตติ. ตํ กิสฺส เหตุ? พีชํ หิสฺส ปาปิกํ. เอวเมวํ มิจฺฉาทิฏฺฐิกสฺส ปุริสปุคฺคลสฺส ยญฺเจว กายกมฺมํ ยถาทิฏฺฐิ สมตฺตํ สมาทินฺนํ, ยญฺจ วจีกมฺมํ…เป… ยญฺจ มโนกมฺมํ ยถาทิฏฺฐิ สมตฺตํ สมาทินฺนํ, ยา จ เจตนา ยา จ ปตฺถนา โย จ ปณิธิ เย จ สงฺขารา, สพฺเพ เต ธมฺมา อนิฏฺฐาย อกนฺตาย อมนาปาย อหิตาย ทุกฺขาย สํวตฺตนฺติ. ตํ กิสฺส เหตุ? ทิฏฺฐิ หิสฺส ปาปิกา อสฺสาททิฏฺฐิ มิจฺฉาทิฏฺฐิ.

มิจฺฉาทิฏฺฐิ ทิฏฺฐิคตํ, ทิฏฺฐิคหนํ, ทิฏฺฐิกนฺตารํ, ทิฏฺฐิวิสูกํ, ทิฏฺฐิวิปฺผนฺทิตํ, ทิฏฺฐิสญฺโญชนํ, ทิฏฺฐิสลฺลํ, ทิฏฺฐิสมฺพาโธ, ทิฏฺฐิปลิโพโธ, ทิฏฺฐิพนฺธนํ, ทิฏฺฐิปปาโต, ทิฏฺฐานุสโย, ทิฏฺฐิสนฺตาโป, ทิฏฺฐิปริฬาโห, ทิฏฺฐิคนฺโถ, ทิฏฺฐุปาทานํ, ทิฏฺฐาภินิเวโส, ทิฏฺฐิปรามาโส – อิเมหิ อฏฺฐารสหิ อากาเรหิ ปริยุฏฺฐิตจิตฺตสฺส สญฺโญโค.

๑๒๙. อตฺถิ สญฺโญชนานิ เจว ทิฏฺฐิโย จ, อตฺถิ สญฺโญชนานิ น จ ทิฏฺฐิโย. กตมานิ สญฺโญชนานิ เจว ทิฏฺฐิโย จ? สกฺกายทิฏฺฐิ, สีลพฺพตปรามาโส – อิมานิ สญฺโญชนานิ เจว ทิฏฺฐิโย จ. กตมานิ สญฺโญชนานิ, น จ ทิฏฺฐิโย? กามราคสญฺโญชนํ, ปฏิฆสญฺโญชนํ, มานสญฺโญชนํ, วิจิกิจฺฉาสญฺโญชนํ, ภวราคสญฺโญชนํ, อิสฺสาสญฺโญชนํ, มจฺฉริยสญฺโญชนํ, อนุนยสญฺโญชนํ, อวิชฺชาสญฺโญชนํ – อิมานิ สญฺโญชนานิ, น จ ทิฏฺฐิโย.

ยํ เวทนํ ปฏิจฺจ…เป… ยํ สญฺญํ ปฏิจฺจ…เป… ยํ สงฺขาเร [เย สงฺขาเร (ก.) สํ. นิ. ๓.๒๘ ปสฺสิตพฺพา] ปฏิจฺจ…เป… ยํ วิญฺญาณํ ปฏิจฺจ… ยํ จกฺขุํ ปฏิจฺจ… ยํ โสตํ ปฏิจฺจ… ยํ ฆานํ ปฏิจฺจ… ยํ ชิวฺหํ ปฏิจฺจ… ยํ กายํ ปฏิจฺจ… ยํ มนํ ปฏิจฺจ… ยํ รูเป ปฏิจฺจ… ยํ สทฺเท ปฏิจฺจ… ยํ คนฺเธ ปฏิจฺจ … ยํ รเส ปฏิจฺจ… ยํ โผฏฺฐพฺเพ ปฏิจฺจ… ยํ ธมฺเม ปฏิจฺจ… ยํ จกฺขุวิญฺญาณํ ปฏิจฺจ… ยํ โสตวิญฺญาณํ ปฏิจฺจ… ยํ ฆานวิญฺญาณํ ปฏิจฺจ… ยํ ชิวฺหาวิญฺญาณํ ปฏิจฺจ… ยํ กายวิญฺญาณํ ปฏิจฺจ… ยํ มโนวิญฺญาณํ ปฏิจฺจ … ยํ จกฺขุสมฺผสฺสํ ปฏิจฺจ… ยํ โสตสมฺผสฺสํ ปฏิจฺจ… ยํ ฆานสมฺผสฺสํ ปฏิจฺจ… ยํ ชิวฺหาสมฺผสฺสํ ปฏิจฺจ… ยํ กายสมฺผสฺสํ ปฏิจฺจ… ยํ มโนสมฺผสฺสํ ปฏิจฺจ… ยํ จกฺขุสมฺผสฺสชํ เวทนํ ปฏิจฺจ… ยํ โสตสมฺผสฺสชํ เวทนํ ปฏิจฺจ… ยํ ฆานสมฺผสฺสชํ เวทนํ ปฏิจฺจ… ยํ ชิวฺหาสมฺผสฺสชํ เวทนํ ปฏิจฺจ… ยํ กายสมฺผสฺสชํ เวทนํ ปฏิจฺจ… ยํ มโนสมฺผสฺสชํ เวทนํ ปฏิจฺจ อุปฺปชฺชติ สุขํ โสมนสฺสํ, อยํ มโนสมฺผสฺสชาย เวทนาย อสฺสาโทติ – อภินิเวสปรามาโส ทิฏฺฐิ. ทิฏฺฐิ น อสฺสาโท, อสฺสาโท น ทิฏฺฐิ. อญฺญา ทิฏฺฐิ, อญฺโญ อสฺสาโท. ยา จ ทิฏฺฐิ โย จ อสฺสาโท – อยํ วุจฺจติ อสฺสาททิฏฺฐิ.

อสฺสาททิฏฺฐิ มิจฺฉาทิฏฺฐิ ทิฏฺฐิวิปตฺติ. ตาย ทิฏฺฐิวิปตฺติยา สมนฺนาคโต ปุคฺคโล ทิฏฺฐิวิปนฺโน. ทิฏฺฐิวิปนฺโน ปุคฺคโล น เสวิตพฺโพ น ภชิตพฺโพ น ปยิรุปาสิตพฺโพ. ตํ กิสฺส เหตุ? ทิฏฺฐิ หิสฺส ปาปิกา. โย ทิฏฺฐิยา ราโค, โส น ทิฏฺฐิ. ทิฏฺฐิ น ราโค. อญฺญา ทิฏฺฐิ, อญฺโญ ราโค. ยา จ ทิฏฺฐิ โย จ ราโค, อยํ วุจฺจติ ทิฏฺฐิราโค. ตาย จ ทิฏฺฐิยา เตน จ ราเคน สมนฺนาคโต ปุคฺคโล ทิฏฺฐิราครตฺโต. ทิฏฺฐิราครตฺเต ปุคฺคเล ทินฺนํ ทานํ น มหปฺผลํ โหติ น มหานิสํสํ. ตํ กิสฺส เหตุ? ทิฏฺฐิ หิสฺส ปาปิกา อสฺสาททิฏฺฐิ มิจฺฉาทิฏฺฐิ.

มิจฺฉาทิฏฺฐิกสฺส ปุริสปุคฺคลสฺส เทฺวว คติโย – นิรโย วา ติรจฺฉานโยนิ วา. มิจฺฉาทิฏฺฐิกสฺส ปุริสปุคฺคลสฺส ยญฺเจว กายกมฺมํ ยถาทิฏฺฐิ สมตฺตํ สมาทินฺนํ, ยญฺจ วจีกมฺมํ…เป… ยญฺจ มโนกมฺมํ ยถาทิฏฺฐิ สมตฺตํ สมาทินฺนํ, ยา จ เจตนา ยา จ ปตฺถนา โย จ ปณิธิ เย จ สงฺขารา, สพฺเพ เต ธมฺมา อนิฏฺฐาย อกนฺตาย อมนาปาย อหิตาย ทุกฺขาย สํวตฺตนฺติ. ตํ กิสฺส เหตุ? ทิฏฺฐิ หิสฺส ปาปิกา. เสยฺยถาปิ นิมฺพพีชํ วา โกสาตกีพีชํ วา ติตฺตกาลาพุพีชํ วา อลฺลาย ปถวิยา นิกฺขิตฺตํ ยญฺเจว ปถวิรสํ อุปาทิยติ ยญฺจ อาโปรสํ อุปาทิยติ, สพฺพํ ตํ ติตฺตกตฺตาย กฏุกตฺตาย อสาตตฺตาย สํวตฺตติ. ตํ กิสฺส เหตุ? พีชํ หิสฺส ปาปิกํ. เอวเมวํ มิจฺฉาทิฏฺฐิกสฺส ปุริสปุคฺคลสฺส ยญฺเจว กายกมฺมํ ยถาทิฏฺฐิ สมตฺตํ สมาทินฺนํ ยญฺจ วจีกมฺมํ…เป… ยญฺจ มโนกมฺมํ ยถาทิฏฺฐิ สมตฺตํ สมาทินฺนํ, ยา จ เจตนา ยา จ ปตฺถนา โย จ ปณิธิ เย จ สงฺขารา, สพฺเพ เต ธมฺมา อนิฏฺฐาย อกนฺตาย อมนาปาย อหิตาย ทุกฺขาย สํวตฺตนฺติ. ตํ กิสฺส เหตุ? ทิฏฺฐิ หิสฺส ปาปิกา อสฺสาททิฏฺฐิ มิจฺฉาทิฏฺฐิ.

มิจฺฉาทิฏฺฐิ ทิฏฺฐิคตํ ทิฏฺฐิคหนํ…เป… ทิฏฺฐาภินิเวโส ทิฏฺฐิปรามาโส – อิเมหิ อฏฺฐารสหิ อากาเรหิ ปริยุฏฺฐิตจิตฺตสฺส สญฺโญโค.

อตฺถิ สญฺโญชนานิ เจว ทิฏฺฐิโย จ, อตฺถิ สญฺโญชนานิ น จ ทิฏฺฐิโย. กตมานิ สญฺโญชนานิ เจว ทิฏฺฐิโย จ? สกฺกายทิฏฺฐิ, สีลพฺพตปรามาโส – อิมานิ สญฺโญชนานิ เจว ทิฏฺฐิโย จ. กตมานิ สญฺโญชนานิ, น จ ทิฏฺฐิโย? กามราคสญฺโญชนํ, ปฏิฆสญฺโญชนํ, มานสญฺโญชนํ, วิจิกิจฺฉาสญฺโญชนํ, ภวราคสญฺโญชนํ, อิสฺสาสญฺโญชนํ, มจฺฉริยสญฺโญชนํ, อนุนยสญฺโญชนํ, อวิชฺชาสญฺโญชนํ – อิมานิ สญฺโญชนานิ, น จ ทิฏฺฐิโย. อสฺสาททิฏฺฐิยา อิเมหิ ปญฺจตึสาย อากาเรหิ อภินิเวโส โหติ.

อสฺสาททิฏฺฐินิทฺเทโส ปฐโม.

๒. อตฺตานุทิฏฺฐินิทฺเทโส

๑๓๐. อตฺตานุทิฏฺฐิยา กตเมหิ วีสติยา อากาเรหิ อภินิเวโส โหติ? อิธ อสฺสุตวา ปุถุชฺชโน อริยานํ อทสฺสาวี อริยธมฺมสฺส อโกวิโท อริยธมฺเม อวินีโต, สปฺปุริสานํ อทสฺสาวี สปฺปุริสธมฺมสฺส อโกวิโท สปฺปุริสธมฺเม อวินีโต รูปํ อตฺตโต สมนุปสฺสติ รูปวนฺตํ วา อตฺตานํ อตฺตนิ วา รูปํ รูปสฺมึ วา อตฺตานํ; เวทนํ…เป… สญฺญํ…เป… สงฺขาเร…เป… วิญฺญาณํ อตฺตโต สมนุปสฺสติ วิญฺญาณวนฺตํ วา อตฺตานํ อตฺตนิ วา วิญฺญาณํ วิญฺญาณสฺมึ วา อตฺตานํ.

๑๓๑. กถํ รูปํ อตฺตโต สมนุปสฺสติ? อิเธกจฺโจ ปถวีกสิณํ อตฺตโต สมนุปสฺสติ – ‘‘ยํ ปถวีกสิณํ, โส อหํ; โย อหํ, ตํ ปถวีกสิณ’’นฺติ. ปถวีกสิณญฺจ อตฺตญฺจ อทฺวยํ สมนุปสฺสติ. เสยฺยถาปิ เตลปฺปทีปสฺส ฌายโต ‘‘ยา อจฺจิ โส วณฺโณ, โย วณฺโณ สา อจฺจี’’ติ – อจฺจิญฺจ วณฺณญฺจ อทฺวยํ สมนุปสฺสติ. เอวเมวํ อิเธกจฺโจ ปถวีกสิณํ อตฺตโต สมนุปสฺสติ – ‘‘ยํ ปถวีกสิณํ, โส อหํ; โย อหํ, ตํ ปถวีกสิณ’’นฺติ. ปถวีกสิณญฺจ อตฺตญฺจ อทฺวยํ สมนุปสฺสติ. อภินิเวสปรามาโส ทิฏฺฐิ. ทิฏฺฐิ น วตฺถุ, วตฺถุ น ทิฏฺฐิ. อญฺญา ทิฏฺฐิ, อญฺญํ วตฺถุ. ยา จ ทิฏฺฐิ ยญฺจ วตฺถุ – อยํ ปฐมา รูปวตฺถุกา อตฺตานุทิฏฺฐิ. อตฺตานุทิฏฺฐิ มิจฺฉาทิฏฺฐิ ทิฏฺฐิวิปตฺติ…เป… อตฺตานุทิฏฺฐิ มิจฺฉาทิฏฺฐิ. มิจฺฉาทิฏฺฐิกสฺส ปุริสปุคฺคลสฺส เทฺวว คติโย…เป… อิมานิ สญฺโญชนานิ, น จ ทิฏฺฐิโย.

อิเธกจฺโจ อาโปกสิณํ… เตโชกสิณํ… วาโยกสิณํ… นีลกสิณํ… ปีตกสิณํ… โลหิตกสิณํ… โอทาตกสิณํ อตฺตโต สมนุปสฺสติ – ‘‘ยํ โอทาตกสิณํ, โส อหํ; โย อหํ, ตํ โอทาตกสิณ’’นฺติ. โอทาตกสิณญฺจ อตฺตญฺจ อทฺวยํ สมนุปสฺสติ. เสยฺยถาปิ เตลปฺปทีปสฺส ฌายโต ‘‘ยา อจฺจิ, โส วณฺโณ; โย วณฺโณ, สา อจฺจี’’ติ – อจฺจิญฺจ วณฺณญฺจ อทฺวยํ สมนุปสฺสติ. เอวเมว อิเธกจฺโจ…เป… โอทาตกสิณญฺจ อตฺตญฺจ อทฺวยํ สมนุปสฺสติ. อภินิเวสปรามาโส ทิฏฺฐิ. ทิฏฺฐิ น วตฺถุ, วตฺถุ น ทิฏฺฐิ. อญฺญา ทิฏฺฐิ, อญฺญํ วตฺถุ. ยา จ ทิฏฺฐิ ยญฺจ วตฺถุ – อยํ ปฐมา รูปวตฺถุกา อตฺตานุทิฏฺฐิ. อตฺตานุทิฏฺฐิ มิจฺฉาทิฏฺฐิ ทิฏฺฐิวิปตฺติ…เป… อิมานิ สญฺโญชนานิ, น จ ทิฏฺฐิโย. เอวํ รูปํ อตฺตโต สมนุปสฺสติ.

กถํ รูปวนฺตํ อตฺตานํ สมนุปสฺสติ? อิเธกจฺโจ เวทนํ… สญฺญํ… สงฺขาเร… วิญฺญาณํ อตฺตโต สมนุปสฺสติ. ตสฺส เอวํ โหติ – ‘‘อยํ โข เม อตฺตา. โส โข ปน เม อยํ อตฺตา อิมินา รูเปน รูปวา’’ติ. รูปวนฺตํ อตฺตานํ สมนุปสฺสติ. เสยฺยถาปิ รุกฺโข ฉายาสมฺปนฺโน อสฺส. ตเมนํ ปุริโส เอวํ วเทยฺย – ‘‘อยํ รุกฺโข, อยํ ฉายา. อญฺโญ รุกฺโข, อญฺญา ฉายา. โส โข ปนายํ รุกฺโข อิมาย ฉายาย ฉายาวา’’ติ. ฉายาวนฺตํ รุกฺขํ สมนุปสฺสติ. เอวเมวํ อิเธกจฺโจ เวทนํ…เป… สญฺญํ… สงฺขาเร… วิญฺญาณํ อตฺตโต สมนุปสฺสติ. ตสฺส เอวํ โหติ – ‘‘อยํ โข เม อตฺตา. โส โข ปน อยํ อตฺตา อิมินา รูเปน รูปวา’’ติ. รูปวนฺตํ อตฺตานํ สมนุปสฺสติ. อภินิเวสปรามาโส ทิฏฺฐิ. ทิฏฺฐิ น วตฺถุ, วตฺถุ น ทิฏฺฐิ. อญฺญา ทิฏฺฐิ, อญฺญํ วตฺถุ. ยา จ ทิฏฺฐิ ยญฺจ วตฺถุ – อยํ ทุติยา รูปวตฺถุกา อตฺตานุทิฏฺฐิ. อตฺตานุทิฏฺฐิ มิจฺฉาทิฏฺฐิ ทิฏฺฐิวิปตฺติ…เป… อิมานิ สญฺโญชนานิ, น จ ทิฏฺฐิโย. เอวํ รูปวนฺตํ อตฺตานํ สมนุปสฺสติ.

กถํ อตฺตนิ รูปํ สมนุปสฺสติ? อิเธกจฺโจ เวทนํ… สญฺญํ… สงฺขาเร… วิญฺญาณํ อตฺตโต สมนุปสฺสติ. ตสฺส เอวํ โหติ – ‘‘อยํ โข เม อตฺตา. อิมสฺมิญฺจ ปน อตฺตนิ อิทํ รูป’’นฺติ. อตฺตนิ รูปํ สมนุปสฺสติ. เสยฺยถาปิ ปุปฺผํ คนฺธสมฺปนฺนํ อสฺส. ตเมนํ ปุริโส เอวํ วเทยฺย – ‘‘อิทํ ปุปฺผํ, อยํ คนฺโธ; อญฺญํ ปุปฺผํ, อญฺโญ คนฺโธ. โส โข ปนายํ คนฺโธ อิมสฺมึ ปุปฺเผ’’ติ. ปุปฺผสฺมึ คนฺธํ สมนุปสฺสติ. เอวเมวํ อิเธกจฺโจ เวทนํ…เป… สญฺญํ… สงฺขาเร… วิญฺญาณํ อตฺตโต สมนุปสฺสติ. ตสฺส เอวํ โหติ – ‘‘อยํ โข เม อตฺตา. อิมสฺมิญฺจ ปน อตฺตนิ อิทํ รูป’’นฺติ. อตฺตนิ รูปํ สมนุปสฺสติ. อภินิเวสปรามาโส ทิฏฺฐิ. ทิฏฺฐิ น วตฺถุ, วตฺถุ น ทิฏฺฐิ. อญฺญา ทิฏฺฐิ, อญฺญํ วตฺถุ. ยา จ ทิฏฺฐิ ยญฺจ วตฺถุ – อยํ ตติยา รูปวตฺถุกา อตฺตานุทิฏฺฐิ. อตฺตานุทิฏฺฐิ มิจฺฉาทิฏฺฐิ ทิฏฺฐิวิปตฺติ…เป… อิมานิ สญฺโญชนานิ, น จ ทิฏฺฐิโย. เอวํ อตฺตนิ รูปํ สมนุปสฺสติ.

กถํ รูปสฺมึ อตฺตานํ สมนุปสฺสติ? อิเธกจฺโจ เวทนํ…เป… สญฺญํ… สงฺขาเร… วิญฺญาณํ อตฺตโต สมนุปสฺสติ. ตสฺส เอวํ โหติ – ‘‘อยํ โข เม อตฺตา. โส โข ปน เม อยํ อตฺตา อิมสฺมึ รูเป’’ติ. รูปสฺมึ อตฺตานํ สมนุปสฺสติ. เสยฺยถาปิ มณิ กรณฺฑเก ปกฺขิตฺโต อสฺส. ตเมนํ ปุริโส เอวํ วเทยฺย – ‘‘อยํ มณิ, อยํ กรณฺฑโก. อญฺโญ มณิ, อญฺโญ กรณฺฑโก. โส โข ปนายํ มณิ อิมสฺมึ กรณฺฑเก’’ติ. กรณฺฑกสฺมึ มณึ สมนุปสฺสติ. เอวเมวํ อิเธกจฺโจ เวทนํ…เป… สญฺญํ… สงฺขาเร… วิญฺญาณํ อตฺตโต สมนุปสฺสติ. ตสฺส เอวํ โหติ – ‘‘อยํ โข เม อตฺตา. โส โข ปน เม อยํ อตฺตา อิมสฺมึ รูเป’’ติ. รูปสฺมึ อตฺตานํ สมนุปสฺสติ. อภินิเวสปรามาโส ทิฏฺฐิ. ทิฏฺฐิ น วตฺถุ, วตฺถุ น ทิฏฺฐิ. อญฺญา ทิฏฺฐิ, อญฺญํ วตฺถุ. ยา จ ทิฏฺฐิ ยญฺจ วตฺถุ – อยํ จตุตฺถา รูปวตฺถุกา อตฺตานุทิฏฺฐิ. อตฺตานุทิฏฺฐิ มิจฺฉาทิฏฺฐิ ทิฏฺฐิวิปตฺติ…เป… อิมานิ สญฺโญชนานิ, น จ ทิฏฺฐิโย. เอวํ รูปสฺมึ อตฺตานํ สมนุปสฺสติ.

๑๓๒. กถํ เวทนํ อตฺตโต สมนุปสฺสติ? อิเธกจฺโจ จกฺขุสมฺผสฺสชํ เวทนํ โสตสมฺผสฺสชํ เวทนํ ฆานสมฺผสฺสชํ เวทนํ ชิวฺหาสมฺผสฺสชํ เวทนํ กายสมฺผสฺสชํ เวทนํ มโนสมฺผสฺสชํ เวทนํ อตฺตโต สมนุปสฺสติ. ‘‘ยา มโนสมฺผสฺสชา เวทนา โส อหํ, โย อหํ สา มโนสมฺผสฺสชา เวทนา’’ติ – มโนสมฺผสฺสชํ เวทนญฺจ อตฺตญฺจ อทฺวยํ สมนุปสฺสติ. เสยฺยถาปิ เตลปฺปทีปสฺส ฌายโต ‘‘ยา อจฺจิ โส วณฺโณ, โย วณฺโณ สา อจฺจี’’ติ – อจฺจิญฺจ วณฺณญฺจ อทฺวยํ สมนุปสฺสติ. เอวเมวํ อิเธกจฺโจ มโนสมฺผสฺสชํ เวทนํ อตฺตโต สมนุปสฺสติ. ‘‘ยา มโนสมฺผสฺสชา เวทนา โส อหํ, โย อหํ สา มโนสมฺผสฺสชา เวทนา’’ติ – มโนสมฺผสฺสชํ เวทนญฺจ อตฺตญฺจ อทฺวยํ สมนุปสฺสติ. อภินิเวสปรามาโส ทิฏฺฐิ. ทิฏฺฐิ น วตฺถุ, วตฺถุ น ทิฏฺฐิ. อญฺญา ทิฏฺฐิ, อญฺญํ วตฺถุ. ยา จ ทิฏฺฐิ ยญฺจ วตฺถุ – อยํ ปฐมา เวทนาวตฺถุกา อตฺตานุทิฏฺฐิ. อตฺตานุทิฏฺฐิ มิจฺฉาทิฏฺฐิ ทิฏฺฐิวิปตฺติ…เป… อิมานิ สญฺโญชนานิ, น จ ทิฏฺฐิโย. เอวํ เวทนํ อตฺตโต สมนุปสฺสติ.

กถํ เวทนาวนฺตํ อตฺตานํ สมนุปสฺสติ? อิเธกจฺโจ สญฺญํ…เป… สงฺขาเร… วิญฺญาณํ… รูปํ อตฺตโต สมนุปสฺสติ. ตสฺส เอวํ โหติ – ‘‘อยํ โข เม อตฺตา. โส โข ปน เม อยํ อตฺตา อิมาย เวทนาย เวทนาวา’’ติ. เวทนาวนฺตํ อตฺตานํ สมนุปสฺสติ. เสยฺยถาปิ รุกฺโข ฉายาสมฺปนฺโน อสฺส. ตเมนํ ปุริโส เอวํ วเทยฺย – ‘‘อยํ รุกฺโข, อยํ ฉายา. อญฺโญ รุกฺโข, อญฺญา ฉายา. โส โข ปนายํ รุกฺโข อิมาย ฉายาย ฉายาวา’’ติ. ฉายาวนฺตํ รุกฺขํ สมนุปสฺสติ. เอวเมวํ อิเธกจฺโจ สญฺญํ…เป… สงฺขาเร… วิญฺญาณํ… รูปํ อตฺตโต สมนุปสฺสติ. ตสฺส เอวํ โหติ – ‘‘อยํ โข เม อตฺตา. โส โข ปน เม อยํ อตฺตา อิมาย เวทนาย เวทนาวา’’ติ. เวทนาวนฺตํ อตฺตานํ สมนุปสฺสติ. อภินิเวสปรามาโส ทิฏฺฐิ. ทิฏฺฐิ น วตฺถุ, วตฺถุ น ทิฏฺฐิ. อญฺญา ทิฏฺฐิ, อญฺญํ วตฺถุ. ยา จ ทิฏฺฐิ ยญฺจ วตฺถุ – อยํ ทุติยา เวทนาวตฺถุกา อตฺตานุทิฏฺฐิ. อตฺตานุทิฏฺฐิ มิจฺฉาทิฏฺฐิ ทิฏฺฐิวิปตฺติ…เป… อิมานิ สญฺโญชนานิ, น จ ทิฏฺฐิโย. เอวํ เวทนาวนฺตํ อตฺตานํ สมนุปสฺสติ.

กถํ อตฺตนิ เวทนํ สมนุปสฺสติ? อิเธกจฺโจ สญฺญํ…เป… สงฺขาเร… วิญฺญาณํ… รูปํ อตฺตโต สมนุปสฺสติ. ตสฺส เอวํ โหติ – ‘‘อยํ โข เม อตฺตา. อิมสฺมิญฺจ ปน อตฺตนิ อยํ เวทนา’’ติ. อตฺตนิ เวทนํ สมนุปสฺสติ. เสยฺยถาปิ ปุปฺผํ คนฺธสมฺปนฺนํ อสฺส. ตเมนํ ปุริโส เอวํ วเทยฺย – ‘‘อิทํ ปุปฺผํ, อยํ คนฺโธ; อญฺญํ ปุปฺผํ, อญฺโญ คนฺโธ. โส โข ปนายํ คนฺโธ อิมสฺมึ ปุปฺเผ’’ติ. ปุปฺผสฺมึ คนฺธํ สมนุปสฺสติ. เอวเมวํ อิเธกจฺโจ สญฺญํ…เป… สงฺขาเร… วิญฺญาณํ… รูปํ อตฺตโต สมนุปสฺสติ. ตสฺส เอวํ โหติ – ‘‘อยํ โข เม อตฺตา. อิมสฺมิญฺจ ปน อตฺตนิ อยํ เวทนา’’ติ. อตฺตนิ เวทนํ สมนุปสฺสติ. อภินิเวสปรามาโส ทิฏฺฐิ. ทิฏฺฐิ น วตฺถุ, วตฺถุ น ทิฏฺฐิ. อญฺญา ทิฏฺฐิ, อญฺญํ วตฺถุ. ยา จ ทิฏฺฐิ ยญฺจ วตฺถุ – อยํ ตติยา เวทนาวตฺถุกา อตฺตานุทิฏฺฐิ. อตฺตานุทิฏฺฐิ มิจฺฉาทิฏฺฐิ ทิฏฺฐิวิปตฺติ…เป… อิมานิ สญฺโญชนานิ, น จ ทิฏฺฐิโย. เอวํ อตฺตนิ เวทนํ สมนุปสฺสติ.

กถํ เวทนาย อตฺตานํ สมนุปสฺสติ? อิเธกจฺโจ สญฺญํ…เป… สงฺขาเร… วิญฺญาณํ… รูปํ อตฺตโต สมนุปสฺสติ. ตสฺส เอวํ โหติ – ‘‘อยํ โข เม อตฺตา. โส โข ปน เม อยํ อตฺตา อิมาย เวทนายา’’ติ. เวทนาย อตฺตานํ สมนุปสฺสติ. เสยฺยถาปิ มณิ กรณฺฑเก ปกฺขิตฺโต อสฺส. ตเมนํ ปุริโส เอวํ วเทยฺย – ‘‘อยํ มณิ, อยํ กรณฺฑโก. อญฺโญ มณิ, อญฺโญ กรณฺฑโก. โส โข ปนายํ มณิ อิมสฺมึ กรณฺฑเก’’ติ. กรณฺฑกสฺมึ มณึ สมนุปสฺสติ. เอวเมวํ อิเธกจฺโจ สญฺญํ… สงฺขาเร… วิญฺญาณํ… รูปํ อตฺตโต สมนุปสฺสติ. ตสฺส เอวํ โหติ – ‘‘อยํ โข เม อตฺตา. โส โข ปน เม อยํ อตฺตา อิมาย เวทนายา’’ติ. เวทนาย อตฺตานํ สมนุปสฺสติ. อภินิเวสปรามาโส ทิฏฺฐิ. ทิฏฺฐิ น วตฺถุ, วตฺถุ น ทิฏฺฐิ. อญฺญา ทิฏฺฐิ, อญฺญํ วตฺถุ. ยา จ ทิฏฺฐิ ยญฺจ วตฺถุ – อยํ จตุตฺถา เวทนาวตฺถุกา อตฺตานุทิฏฺฐิ. อตฺตานุทิฏฺฐิ มิจฺฉาทิฏฺฐิ ทิฏฺฐิวิปตฺติ…เป… อิมานิ สญฺโญชนานิ, น จ ทิฏฺฐิโย. เอวํ เวทนาย อตฺตานํ สมนุปสฺสติ.

๑๓๓. กถํ สญฺญํ อตฺตโต สมนุปสฺสติ? อิเธกจฺโจ จกฺขุสมฺผสฺสชํ สญฺญํ…เป… โสตสมฺผสฺสชํ สญฺญํ… ฆานสมฺผสฺสชํ สญฺญํ… ชิวฺหาสมฺผสฺสชํ สญฺญํ… กายสมฺผสฺสชํ สญฺญํ… มโนสมฺผสฺสชํ สญฺญํ อตฺตโต สมนุปสฺสติ. ยา มโนสมฺผสฺสชา สญฺญา โส อหํ, โย อหํ สา มโนสมฺผสฺสชา สญฺญา’’ติ. มโนสมฺผสฺสชํ สญฺญญฺจ อตฺตญฺจ อทฺวยํ สมนุปสฺสติ. เสยฺยถาปิ เตลปฺปทีปสฺส ฌายโต ‘‘ยา อจฺจิ โส วณฺโณ, โย วณฺโณ สา อจฺจี’’ติ – อจฺจิญฺจ วณฺณญฺจ อทฺวยํ สมนุปสฺสติ. เอวเมวํ อิเธกจฺโจ มโนสมฺผสฺสชํ สญฺญํ อตฺตโต สมนุปสฺสติ – ‘‘ยา มโนสมฺผสฺสชา สญฺญา โส อหํ, โย อหํ สา มโนสมฺผสฺสชา สญฺญา’’ติ. มโนสมฺผสฺสชํ สญฺญญฺจ อตฺตญฺจ อทฺวยํ สมนุปสฺสติ. อภินิเวสปรามาโส ทิฏฺฐิ. ทิฏฺฐิ น วตฺถุ, วตฺถุ น ทิฏฺฐิ. อญฺญา ทิฏฺฐิ, อญฺญํ วตฺถุ. ยา จ ทิฏฺฐิ ยญฺจ วตฺถุ – อยํ ปฐมา สญฺญาวตฺถุกา อตฺตานุทิฏฺฐิ. อตฺตานุทิฏฺฐิ มิจฺฉาทิฏฺฐิ ทิฏฺฐิวิปตฺติ…เป… อิมานิ สญฺโญชนานิ, น จ ทิฏฺฐิโย. เอวํ สญฺญํ อตฺตโต สมนุปสฺสติ.

กถํ สญฺญาวนฺตํ อตฺตานํ สมนุปสฺสติ? อิเธกจฺโจ สงฺขาเร…เป… วิญฺญาณํ… รูปํ… เวทนํ อตฺตโต สมนุปสฺสติ. ตสฺส เอวํ โหติ – ‘‘อยํ โข เม อตฺตา. โส โข ปน เม อยํ อตฺตา อิมาย สญฺญาย สญฺญาวา’’ติ. สญฺญาวนฺตํ อตฺตานํ สมนุปสฺสติ. เสยฺยถาปิ รุกฺโข ฉายาสมฺปนฺโน อสฺส. ตเมนํ ปุริโส เอวํ วเทยฺย – ‘‘อยํ รุกฺโข, อยํ ฉายา. อญฺโญ รุกฺโข, อญฺญา ฉายา. โส โข ปนายํ รุกฺโข อิมาย ฉายาย ฉายาวา’’ติ. ฉายาวนฺตํ รุกฺขํ สมนุปสฺสติ. เอวเมวํ อิเธกจฺโจ สงฺขาเร… วิญฺญาณํ… รูปํ… เวทนํ อตฺตโต สมนุปสฺสติ. ตสฺส เอวํ โหติ – ‘‘อยํ โข เม อตฺตา. โส โข ปน เม อยํ อตฺตา อิมาย สญฺญาย สญฺญาวา’’ติ. สญฺญาวนฺตํ อตฺตานํ สมนุปสฺสติ. อภินิเวสปรามาโส ทิฏฺฐิ. ทิฏฺฐิ น วตฺถุ, วตฺถุ น ทิฏฺฐิ. อญฺญา ทิฏฺฐิ, อญฺญํ วตฺถุ. ยา จ ทิฏฺฐิ ยญฺจ วตฺถุ – อยํ ทุติยา สญฺญาวตฺถุกา อตฺตานุทิฏฺฐิ. อตฺตานุทิฏฺฐิ มิจฺฉาทิฏฺฐิ…เป… อิมานิ สญฺโญชนานิ, น จ ทิฏฺฐิโย. เอวํ สญฺญาวนฺตํ อตฺตานํ สมนุปสฺสติ.

กถํ อตฺตนิ สญฺญํ สมนุปสฺสติ? อิเธกจฺโจ สงฺขาเร…เป… วิญฺญาณํ… รูปํ… เวทนํ อตฺตโต สมนุปสฺสติ. ตสฺส เอวํ โหติ – ‘‘อยํ โข เม อตฺตา. อิมสฺมิญฺจ ปน อตฺตนิ อยํ สญฺญา’’ติ. อตฺตนิ สญฺญํ สมนุปสฺสติ. เสยฺยถาปิ ปุปฺผํ คนฺธสมฺปนฺนํ อสฺส. ตเมนํ ปุริโส เอวํ วเทยฺย – ‘‘อิทํ ปุปฺผํ, อยํ คนฺโธ. อญฺญํ ปุปฺผํ, อญฺโญ คนฺโธ. โส โข ปนายํ คนฺโธ อิมสฺมึ ปุปฺเผ’’ติ. ปุปฺผสฺมึ คนฺธํ สมนุปสฺสติ. เอวเมวํ อิเธกจฺโจ สงฺขาเร… วิญฺญาณํ… รูปํ… เวทนํ อตฺตโต สมนุปสฺสติ. ตสฺส เอวํ โหติ – ‘‘อยํ โข เม อตฺตา. อิมสฺมิญฺจ ปน อตฺตนิ อยํ สญฺญา’’ติ. อตฺตนิ สญฺญํ สมนุปสฺสติ. อภินิเวสปรามาโส ทิฏฺฐิ. ทิฏฺฐิ น วตฺถุ, วตฺถุ น ทิฏฺฐิ. อญฺญา ทิฏฺฐิ, อญฺญํ วตฺถุ. ยา จ ทิฏฺฐิ ยญฺจ วตฺถุ – อยํ ตติยา สญฺญาวตฺถุกา อตฺตานุทิฏฺฐิ. อตฺตานุทิฏฺฐิ มิจฺฉาทิฏฺฐิ…เป… อิมานิ สญฺโญชนานิ, น จ ทิฏฺฐิโย. เอวํ อตฺตนิ สญฺญํ สมนุปสฺสติ.

กถํ สญฺญาย อตฺตานํ สมนุปสฺสติ? อิเธกจฺโจ สงฺขาเร …เป… วิญฺญาณํ… รูปํ… เวทนํ อตฺตโต สมนุปสฺสติ. ตสฺส เอวํ โหติ – ‘‘อยํ โข เม อตฺตา. โส โข ปน เม อยํ อตฺตา อิมาย สญฺญายา’’ติ. สญฺญาย อตฺตานํ สมนุปสฺสติ. เสยฺยถาปิ มณิ กรณฺฑเก ปกฺขิตฺโต อสฺส. ตเมนํ ปุริโส เอวํ วเทยฺย – ‘‘อยํ มณิ, อยํ กรณฺฑโก. อญฺโญ มณิ, อญฺโญ กรณฺฑโก. โส โข ปนายํ มณิ อิมสฺมึ กรณฺฑเก’’ติ. กรณฺฑกสฺมึ มณึ สมนุปสฺสติ. เอวเมว อิเธกจฺโจ สงฺขาเร… วิญฺญาณํ… รูปํ… เวทนํ อตฺตโต สมนุปสฺสติ. ตสฺส เอวํ โหติ – ‘‘อยํ โข เม อตฺตา. โส โข ปน เม อยํ อตฺตา อิมาย สญฺญายา’’ติ. สญฺญาย อตฺตานํ สมนุปสฺสติ. อภินิเวสปรามาโส ทิฏฺฐิ. ทิฏฺฐิ น วตฺถุ, วตฺถุ น ทิฏฺฐิ. อญฺญา ทิฏฺฐิ, อญฺญํ วตฺถุ. ยา จ ทิฏฺฐิ ยญฺจ วตฺถุ – อยํ จตุตฺถา สญฺญาวตฺถุกา อตฺตานุทิฏฺฐิ. อตฺตานุทิฏฺฐิ มิจฺฉาทิฏฺฐิ…เป… อิมานิ สญฺโญชนานิ น จ ทิฏฺฐิโย. เอวํ สญฺญาย อตฺตานํ สมนุปสฺสติ.

๑๓๔. กถํ สงฺขาเร อตฺตโต สมนุปสฺสติ? อิเธกจฺโจ จกฺขุสมฺผสฺสชํ เจตนํ โสตสมฺผสฺสชํ เจตนํ ฆานสมฺผสฺสชํ เจตนํ ชิวฺหาสมฺผสฺสชํ เจตนํ กายสมฺผสฺสชํ เจตนํ มโนสมฺผสฺสชํ เจตนํ อตฺตโต สมนุปสฺสติ. ‘‘ยา มโนสมฺผสฺสชา เจตนา, โส อหํ; โย อหํ สา มโนสมฺผสฺสชา เจตนา’’ติ – มโนสมฺผสฺสชํ เจตนญฺจ อตฺตญฺจ อทฺวยํ สมนุปสฺสติ. เสยฺยถาปิ เตลปฺปทีปสฺส ฌายโต ‘‘ยา อจฺจิ โส วณฺโณ, โย วณฺโณ สา อจฺจี’’ติ – อจฺจิญฺจ วณฺณญฺจ อทฺวยํ สมนุปสฺสติ. เอวเมวํ อิเธกจฺโจ มโนสมฺผสฺสชํ เจตนํ อตฺตโต สมนุปสฺสติ. ‘‘ยา มโนสมฺผสฺสชา เจตนา โส อหํ, โย อหํ สา มโนสมฺผสฺสชา เจตนา’’ติ – มโนสมฺผสฺสชํ เจตนญฺจ อตฺตญฺจ อทฺวยํ สมนุปสฺสติ. อภินิเวสปรามาโส ทิฏฺฐิ. ทิฏฺฐิ น วตฺถุ, วตฺถุ น ทิฏฺฐิ. อญฺญา ทิฏฺฐิ, อญฺญํ วตฺถุ. ยา จ ทิฏฺฐิ ยญฺจ วตฺถุ – อยํ ปฐมา สงฺขารวตฺถุกา อตฺตานุทิฏฺฐิ. อตฺตานุทิฏฺฐิ มิจฺฉาทิฏฺฐิ…เป… อิมานิ สญฺโญชนานิ, น จ ทิฏฺฐิโย. เอวํ สงฺขาเร อตฺตโต สมนุปสฺสติ.

กถํ สงฺขารวนฺตํ อตฺตานํ สมนุปสฺสติ? อิเธกจฺโจ วิญฺญาณํ… รูปํ… เวทนํ… สญฺญํ อตฺตโต สมนุปสฺสติ. ตสฺส เอวํ โหติ – ‘‘อยํ โข เม อตฺตา. โส โข ปน เม อยํ อตฺตา อิเมหิ สงฺขาเรหิ สงฺขารวา’’ติ. สงฺขารวนฺตํ อตฺตานํ สมนุปสฺสติ. เสยฺยถาปิ รุกฺโข ฉายาสมฺปนฺโน อสฺส. ตเมนํ ปุริโส เอวํ วเทยฺย – ‘‘อยํ รุกฺโข, อยํ ฉายา. อญฺโญ รุกฺโข, อญฺญา ฉายา. โส โข ปนายํ รุกฺโข อิมาย ฉายาย ฉายาวา’’ติ. ฉายาวนฺตํ รุกฺขํ สมนุปสฺสติ. เอวเมว อิเธกจฺโจ วิญฺญาณํ… รูปํ… เวทนํ… สญฺญํ อตฺตโต สมนุปสฺสติ. ตสฺส เอวํ โหติ – ‘‘อยํ โข เม อตฺตา. โส โข ปน เม อยํ อตฺตา. อิเมหิ สงฺขาเรหิ สงฺขารวา’’ติ. สงฺขารวนฺตํ อตฺตานํ สมนุปสฺสติ. อภินิเวสปรามาโส ทิฏฺฐิ. ทิฏฺฐิ น วตฺถุ, วตฺถุ น ทิฏฺฐิ. อญฺญา ทิฏฺฐิ, อญฺญํ วตฺถุ. ยา จ ทิฏฺฐิ ยญฺจ วตฺถุ – อยํ ทุติยา สงฺขารวตฺถุกา อตฺตานุทิฏฺฐิ. อตฺตานุทิฏฺฐิ มิจฺฉาทิฏฺฐิ…เป… อิมานิ สญฺโญชนานิ, น จ ทิฏฺฐิโย. เอวํ สงฺขารวนฺตํ อตฺตานํ สมนุปสฺสติ.

กถํ อตฺตนิ สงฺขาเร สมนุปสฺสติ? อิเธกจฺโจ วิญฺญาณํ… รูปํ… เวทนํ… สญฺญํ อตฺตโต สมนุปสฺสติ. ตสฺส เอวํ โหติ – ‘‘อยํ โข เม อตฺตา. อิมสฺมิญฺจ ปน อตฺตนิ อิเม สงฺขารา’’ติ. อตฺตนิ สงฺขาเร สมนุปสฺสติ. เสยฺยถาปิ ปุปฺผํ คนฺธสมฺปนฺนํ อสฺส. ตเมนํ ปุริโส เอวํ วเทยฺย – ‘‘อิทํ ปุปฺผํ, อยํ คนฺโธ; อญฺญํ ปุปฺผํ, อญฺโญ คนฺโธ. โส โข ปนายํ คนฺโธ อิมสฺมึ ปุปฺเผ’’ติ. ปุปฺผสฺมึ คนฺธํ สมนุปสฺสติ. เอวเมวํ อิเธกจฺโจ วิญฺญาณํ… รูปํ… เวทนํ… สญฺญํ อตฺตโต สมนุปสฺสติ. ตสฺส เอวํ โหติ – ‘‘อยํ โข เม อตฺตา. อิมสฺมิญฺจ ปน อตฺตนิ อิเม สงฺขารา’’ติ. อตฺตนิ สงฺขาเร สมนุปสฺสติ. อภินิเวสปรามาโส ทิฏฺฐิ. ทิฏฺฐิ น วตฺถุ, วตฺถุ น ทิฏฺฐิ. อญฺญา ทิฏฺฐิ, อญฺญํ วตฺถุ. ยา จ ทิฏฺฐิ ยญฺจ วตฺถุ – อยํ ตติยา สงฺขารวตฺถุกา อตฺตานุทิฏฺฐิ. อตฺตานุทิฏฺฐิ มิจฺฉาทิฏฺฐิ…เป… อิมานิ สญฺโญชนานิ, น จ ทิฏฺฐิโย. เอวํ อตฺตนิ สงฺขาเร สมนุปสฺสติ.

กถํ สงฺขาเรสุ อตฺตานํ สมนุปสฺสติ? อิเธกจฺโจ วิญฺญาณํ… รูปํ… เวทนํ… สญฺญํ อตฺตโต สมนุปสฺสติ. ตสฺส เอวํ โหติ – ‘‘อยํ โข เม อตฺตา. โส โข ปน เม อยํ อตฺตา อิเมสุ สงฺขาเรสู’’ติ. สงฺขาเรสุ อตฺตานํ สมนุปสฺสติ. เสยฺยถาปิ มณิ กรณฺฑเก ปกฺขิตฺโต อสฺส. ตเมนํ ปุริโส เอวํ วเทยฺย – ‘‘อยํ มณิ, อยํ กรณฺฑโก. อญฺโญ มณิ, อญฺโญ กรณฺฑโก. โส โข ปนายํ มณิ อิมสฺมึ กรณฺฑเก’’ติ. กรณฺฑกสฺมึ มณึ สมนุปสฺสติ. เอวเมว อิเธกจฺโจ วิญฺญาณํ… รูปํ… เวทนํ… สญฺญํ อตฺตโต สมนุปสฺสติ. ตสฺส เอวํ โหติ – ‘‘อยํ โข เม อตฺตา. โส โข ปน เม อยํ อตฺตา อิเมสุ สงฺขาเรสู’’ติ. สงฺขาเรสุ อตฺตานํ สมนุปสฺสติ. อภินิเวสปรามาโส ทิฏฺฐิ. ทิฏฺฐิ น วตฺถุ, วตฺถุ น ทิฏฺฐิ. อญฺญา ทิฏฺฐิ, อญฺญํ วตฺถุ. ยา จ ทิฏฺฐิ ยญฺจ วตฺถุ – อยํ จตุตฺถา สงฺขารวตฺถุกา อตฺตานุทิฏฺฐิ. อตฺตานุทิฏฺฐิ มิจฺฉาทิฏฺฐิ…เป… อิมานิ สญฺโญชนานิ, น จ ทิฏฺฐิโย. เอวํ สงฺขาเรสุ อตฺตานํ สมนุปสฺสติ.

๑๓๕. กถํ วิญฺญาณํ อตฺตโต สมนุปสฺสติ? อิเธกจฺโจ จกฺขุวิญฺญาณํ… โสตวิญฺญาณํ… ฆานวิญฺญาณํ… ชิวฺหาวิญฺญาณํ กายวิญฺญาณํ… มโนวิญฺญาณํ อตฺตโต สมนุปสฺสติ. ‘‘ยํ มโนวิญฺญาณํ, โส อหํ; โย อหํ, ตํ มโนวิญฺญาณ’’นฺติ – มโนวิญฺญาณญฺจ อตฺตญฺจ อทฺวยํ สมนุปสฺสติ. เสยฺยถาปิ เตลปฺปทีปสฺส ฌายโต ‘‘ยา อจฺจิ โส วณฺโณ, โย วณฺโณ สา อจฺจี’’ติ – อจฺจิญฺจ วณฺณญฺจ อทฺวยํ สมนุปสฺสติ. เอวเมวํ อิเธกจฺโจ มโนวิญฺญาณํ อตฺตโต สมนุปสฺสติ. ‘‘ยํ มโนวิญฺญาณํ, โส อหํ; โย อหํ ตํ มโนวิญฺญาณ’’นฺติ – มโนวิญฺญาณญฺจ อตฺตญฺจ อทฺวยํ สมนุปสฺสติ. อภินิเวสปรามาโส ทิฏฺฐิ. ทิฏฺฐิ น วตฺถุ, วตฺถุ น ทิฏฺฐิ. อญฺญา ทิฏฺฐิ, อญฺญํ วตฺถุ. ยา จ ทิฏฺฐิ ยญฺจ วตฺถุ – อยํ ปฐมา วิญฺญาณวตฺถุกา อตฺตานุทิฏฺฐิ. อตฺตานุทิฏฺฐิ มิจฺฉาทิฏฺฐิ…เป… อิมานิ สญฺโญชนานิ, น จ ทิฏฺฐิโย. เอวํ วิญฺญาณํ อตฺตโต สมนุปสฺสติ.

กถํ วิญฺญาณวนฺตํ อตฺตานํ สมนุปสฺสติ? อิเธกจฺโจ รูปํ… เวทนํ… สญฺญํ… สงฺขาเร อตฺตโต สมนุปสฺสติ. ตสฺส เอวํ โหติ – ‘‘อยํ โข เม อตฺตา. โส โข ปน เม อยํ อตฺตา อิมินา วิญฺญาเณน วิญฺญาณวา’’ติ. วิญฺญาณวนฺตํ อตฺตานํ สมนุปสฺสติ. เสยฺยถาปิ รุกฺโข ฉายาสมฺปนฺโน อสฺส. ตเมนํ ปุริโส เอวํ วเทยฺย – ‘‘อยํ รุกฺโข, อยํ ฉายา. อญฺโญ รุกฺโข, อญฺญา ฉายา. โส โข ปนายํ รุกฺโข อิมาย ฉายาย ฉายาวา’’ติ. ฉายาวนฺตํ รุกฺขํ สมนุปสฺสติ. เอวเมวํ อิเธกจฺโจ รูปํ… เวทนํ… สญฺญํ… สงฺขาเร อตฺตโต สมนุปสฺสติ. ตสฺส เอวํ โหติ – ‘‘อยํ โข เม อตฺตา. โส โข ปน เม อยํ อตฺตา อิมินา วิญฺญาเณน วิญฺญาณวา’’ติ. วิญฺญาณวนฺตํ อตฺตานํ สมนุปสฺสติ. อภินิเวสปรามาโส ทิฏฺฐิ. ทิฏฺฐิ น วตฺถุ, วตฺถุ น ทิฏฺฐิ. อญฺญา ทิฏฺฐิ, อญฺญํ วตฺถุ. ยา จ ทิฏฺฐิ ยญฺจ วตฺถุ – อยํ ทุติยา วิญฺญาณวตฺถุกา อตฺตานุทิฏฺฐิ. อตฺตานุทิฏฺฐิ มิจฺฉาทิฏฺฐิ…เป… อิมานิ สญฺโญชนานิ, น จ ทิฏฺฐิโย. เอวํ วิญฺญาณวนฺตํ อตฺตานํ สมนุปสฺสติ.

กถํ อตฺตนิ วิญฺญาณํ สมนุปสฺสติ? อิเธกจฺโจ รูปํ… เวทนํ… สญฺญํ… สงฺขาเร อตฺตโต สมนุปสฺสติ. ตสฺส เอวํ โหติ – ‘‘อยํ โข เม อตฺตา. อิมสฺมิญฺจ ปน อตฺตนิ อิทํ วิญฺญาณ’’นฺติ. อตฺตนิ วิญฺญาณํ สมนุปสฺสติ. เสยฺยถาปิ ปุปฺผํ คนฺธสมฺปนฺนํ อสฺส. ตเมนํ ปุริโส เอวํ วเทยฺย – ‘‘อิทํ ปุปฺผํ, อยํ คนฺโธ; อญฺญํ ปุปฺผํ, อญฺโญ คนฺโธ. โส โข ปนายํ คนฺโธ อิมสฺมึ ปุปฺเผ’’ติ. ปุปฺผสฺมึ คนฺธํ สมนุปสฺสติ. เอวเมวํ อิเธกจฺโจ รูปํ… เวทนํ… สญฺญํ… สงฺขาเร อตฺตโต สมนุปสฺสติ. ตสฺส เอวํ โหติ – ‘‘อยํ โข เม อตฺตา. อิมสฺมิญฺจ ปน อตฺตนิ อิทํ วิญฺญาณ’’นฺติ. อตฺตนิ วิญฺญาณํ สมนุปสฺสติ. อภินิเวสปรามาโส ทิฏฺฐิ. ทิฏฺฐิ น วตฺถุ, วตฺถุ น ทิฏฺฐิ. อญฺญา ทิฏฺฐิ, อญฺญํ วตฺถุ. ยา จ ทิฏฺฐิ ยญฺจ วตฺถุ – อยํ ตติยา วิญฺญาณวตฺถุกา อตฺตานุทิฏฺฐิ. อตฺตานุทิฏฺฐิ มิจฺฉาทิฏฺฐิ…เป… อิมานิ สญฺโญชนานิ, น จ ทิฏฺฐิโย. เอวํ อตฺตนิ วิญฺญาณํ สมนุปสฺสติ.

กถํ วิญฺญาณสฺมึ อตฺตานํ สมนุปสฺสติ? อิเธกจฺโจ รูปํ… เวทนํ… สญฺญํ… สงฺขาเร อตฺตโต สมนุปสฺสติ. ตสฺส เอวํ โหติ – ‘‘อยํ โข เม อตฺตา. โส โข ปน เม อยํ อตฺตา อิมสฺมึ วิญฺญาเณ’’ติ. วิญฺญาณสฺมึ อตฺตานํ สมนุปสฺสติ. เสยฺยถาปิ มณิ กรณฺฑเก ปกฺขิตฺโต อสฺส. ตเมนํ ปุริโส เอวํ วเทยฺย – ‘‘อยํ มณิ, อยํ กรณฺฑโก. อญฺโญ มณิ, อญฺโญ กรณฺฑโก. โส โข ปนายํ มณิ อิมสฺมึ กรณฺฑเก’’ติ. กรณฺฑกสฺมึ มณึ สมนุปสฺสติ. เอวเมวํ อิเธกจฺโจ รูปํ… เวทนํ… สญฺญํ… สงฺขาเร อตฺตโต สมนุปสฺสติ. ตสฺส เอวํ โหติ – ‘‘อยํ โข เม อตฺตา. โส โข ปน เม อยํ อตฺตา อิมสฺมึ วิญฺญาเณ’’ติ. วิญฺญาณสฺมึ อตฺตานํ สมนุปสฺสติ. อภินิเวสปรามาโส ทิฏฺฐิ. ทิฏฺฐิ น วตฺถุ, วตฺถุ น ทิฏฺฐิ. อญฺญา ทิฏฺฐิ, อญฺญํ วตฺถุ. ยา จ ทิฏฺฐิ ยญฺจ วตฺถุ – อยํ จตุตฺถา วิญฺญาณวตฺถุกา อตฺตานุทิฏฺฐิ. อตฺตานุทิฏฺฐิ มิจฺฉาทิฏฺฐิ…เป… อิมานิ สญฺโญชนานิ, น จ ทิฏฺฐิโย. เอวํ วิญฺญาณสฺมึ อตฺตานํ สมนุปสฺสติ. อตฺตานุทิฏฺฐิยา อิเมหิ วีสติยา อากาเรหิ อภินิเวโส โหติ.

อตฺตานุทิฏฺฐินิทฺเทโส ทุติโย.

๓. มิจฺฉาทิฏฺฐินิทฺเทโส

๑๓๖. มิจฺฉาทิฏฺฐิยา กตเมหิ ทสหากาเรหิ อภินิเวโส โหติ? ‘‘นตฺถิ ทินฺน’’นฺติ – วตฺถุ [วตฺถุํ (สฺยา.) เอวมุปริปิ]. เอวํวาโท มิจฺฉาภินิเวสปรามาโส [มิจฺฉาทิฏฺฐาภินิเวสปรามาโส (สฺยา.)] ทิฏฺฐิ. ทิฏฺฐิ น วตฺถุ, วตฺถุ น ทิฏฺฐิ. อญฺญา ทิฏฺฐิ, อญฺญํ วตฺถุ. ยา จ ทิฏฺฐิ ยญฺจ วตฺถุ – อยํ ปฐมา มิจฺฉาวตฺถุกา มิจฺฉาทิฏฺฐิ. มิจฺฉาทิฏฺฐิ ทิฏฺฐิวิปตฺติ…เป… อิมานิ สญฺโญชนานิ, น จ ทิฏฺฐิโย. ‘‘นตฺถิ ยิฏฺฐ’’นฺติ – วตฺถุ…เป… ‘‘นตฺถิ หุต’’นฺติ – วตฺถุ… ‘‘นตฺถิ สุกตทุกฺกฏานํ กมฺมานํ ผลํ วิปาโก’’ติ – วตฺถุ… ‘‘นตฺถิ อยํ โลโก’’ติ – วตฺถุ… ‘‘นตฺถิ ปโร โลโก’’ติ – วตฺถุ… ‘‘นตฺถิ มาตา’’ติ – วตฺถุ… ‘‘นตฺถิ ปิตา’’ติ – วตฺถุ… ‘‘นตฺถิ สตฺตา โอปปาติกา’’ติ – วตฺถุ… ‘‘นตฺถิ โลเก สมณพฺราหฺมณา สมฺมคฺคตา [สมคฺคตา (ก.)] สมฺมาปฏิปนฺนา, เย อิมญฺจ โลกํ, ปรญฺจ โลกํ สยํ อภิญฺญา สจฺฉิกตฺวา ปเวเทนฺตี’’ติ – วตฺถุ. เอวํวาโท มิจฺฉาภินิเวสปรามาโส ทิฏฺฐิ. ทิฏฺฐิ น วตฺถุ, วตฺถุ น ทิฏฺฐิ. อญฺญา ทิฏฺฐิ, อญฺญํ วตฺถุ. ยา จ ทิฏฺฐิ ยญฺจ วตฺถุ – อยํ ทสมา มิจฺฉาวตฺถุกา มิจฺฉาทิฏฺฐิ. มิจฺฉาทิฏฺฐิ ทิฏฺฐิวิปตฺติ…เป… มิจฺฉาทิฏฺฐิกสฺส ปุริสปุคฺคลสฺส เทฺวว คติโย…เป… อิมานิ สญฺโญชนานิ, น จ ทิฏฺฐิโย. มิจฺฉาทิฏฺฐิยา อิเมหิ ทสหากาเรหิ อภินิเวโส โหติ.

มิจฺฉาทิฏฺฐินิทฺเทโส ตติโย.

๔. สกฺกายทิฏฺฐินิทฺเทโส

๑๓๗. สกฺกายทิฏฺฐิยา กตเมหิ วีสติยา อากาเรหิ อภินิเวโส โหติ? อิธ อสฺสุตวา ปุถุชฺชโน อริยานํ อทสฺสาวี อริยธมฺมสฺส อโกวิโท อริยธมฺเม อวินีโต, สปฺปุริสานํ อทสฺสาวี สปฺปุริสธมฺมสฺส อโกวิโท สปฺปุริสธมฺเม อวินีโต รูปํ อตฺตโต สมนุปสฺสติ รูปวนฺตํ วา อตฺตานํ อตฺตนิ วา รูปํ รูปสฺมึ วา อตฺตานํ. เวทนํ… สญฺญํ… สงฺขาเร… วิญฺญาณํ อตฺตโต สมนุปสฺสติ วิญฺญาณวนฺตํ วา อตฺตานํ อตฺตนิ วา วิญฺญาณํ วิญฺญาณสฺมึ วา อตฺตานํ.

กถํ รูปํ อตฺตโต สมนุปสฺสติ? อิเธกจฺโจ ปถวีกสิณํ…เป… โอทาตกสิณํ อตฺตโต สมนุปสฺสติ. ‘‘ยํ โอทาตกสิณํ, โส อหํ; โย อหํ, ตํ โอทาตกสิณ’’นฺติ – โอทาตกสิณญฺจ อตฺตญฺจ อทฺวยํ สมนุปสฺสติ. เสยฺยถาปิ เตลปฺปทีปสฺส ฌายโต…เป… เอวเมวํ อิเธกจฺโจ โอทาตกสิณํ อตฺตโต สมนุปสฺสติ. อภินิเวสปรามาโส ทิฏฺฐิ…เป… อยํ ปฐมา รูปวตฺถุกา สกฺกายทิฏฺฐิ. สกฺกายทิฏฺฐิ มิจฺฉาทิฏฺฐิ…เป… อิมานิ สญฺโญชนานิ, น จ ทิฏฺฐิโย. เอวํ รูปํ อตฺตโต สมนุปสฺสติ…เป… สกฺกายทิฏฺฐิยา อิเมหิ วีสติยา อากาเรหิ อภินิเวโส โหติ.

สกฺกายทิฏฺฐินิทฺเทโส จตุตฺโถ.

๕. สสฺสตทิฏฺฐินิทฺเทโส

๑๓๘. สกฺกายวตฺถุกาย สสฺสตทิฏฺฐิยา กตเมหิ ปนฺนรสหิ อากาเรหิ อภินิเวโส โหติ? อิธ อสฺสุตวา ปุถุชฺชโน อริยานํ อทสฺสาวี อริยธมฺมสฺส อโกวิโท อริยธมฺเม อวินีโต สปฺปุริสานํ อทสฺสาวี สปฺปุริสธมฺมสฺส อโกวิโท สปฺปุริสธมฺเม อวินีโต รูปวนฺตํ วา อตฺตานํ อตฺตนิ วา รูปํ รูปสฺมึ วา อตฺตานํ. เวทนาวนฺตํ วา อตฺตานํ…เป… สญฺญาวนฺตํ วา อตฺตานํ… สงฺขารวนฺตํ วา อตฺตานํ… วิญฺญาณวนฺตํ วา อตฺตานํ อตฺตนิ วา วิญฺญาณํ วิญฺญาณสฺมึ วา อตฺตานํ.

กถํ รูปวนฺตํ อตฺตานํ สมนุปสฺสติ? อิเธกจฺโจ เวทนํ… สญฺญํ… สงฺขาเร… วิญฺญาณํ อตฺตโต สมนุปสฺสติ. ตสฺส เอวํ โหติ – ‘‘อยํ โข เม อตฺตา. โส โข ปน เม อยํ อตฺตา อิมินา รูเปน รูปวา’’ติ. รูปวนฺตํ อตฺตานํ สมนุปสฺสติ. เสยฺยถาปิ รุกฺโข ฉายาสมฺปนฺโน อสฺส. ตเมนํ ปุริโส เอวํ วเทยฺย – ‘‘อยํ รุกฺโข, อยํ ฉายา; อญฺโญ รุกฺโข, อญฺญา ฉายา. โส โข ปนายํ รุกฺโข อิมาย ฉายาย ฉายาวา’’ติ. ฉายาวนฺตํ รุกฺขํ สมนุปสฺสติ. เอวเมวํ อิเธกจฺโจ เวทนํ…เป… อยํ ปฐมา สกฺกายวตฺถุกา สสฺสตทิฏฺฐิ. สสฺสตทิฏฺฐิ มิจฺฉาทิฏฺฐิ…เป… อิมานิ สญฺโญชนานิ, น จ ทิฏฺฐิโย. เอวํ รูปวนฺตํ อตฺตานํ สมนุปสฺสติ…เป… สกฺกายวตฺถุกาย สสฺสตทิฏฺฐิยา อิเมหิ ปนฺนรสหิ อากาเรหิ อภินิเวโส โหติ.

สสฺสตทิฏฺฐินิทฺเทโส ปญฺจโม.

๖. อุจฺเฉททิฏฺฐินิทฺเทโส

๑๓๙. สกฺกายวตฺถุกาย อุจฺเฉททิฏฺฐิยา กตเมหิ ปญฺจหิ อากาเรหิ อภินิเวโส โหติ? อิธ อสฺสุตวา ปุถุชฺชโน อริยานํ อทสฺสาวี อริยธมฺมสฺส อโกวิโท อริยธมฺเม อวินีโต สปฺปุริสานํ อทสฺสาวี สปฺปุริสธมฺมสฺส อโกวิโท สปฺปุริสธมฺเม อวินีโต รูปํ อตฺตโต สมนุปสฺสติ, เวทนํ อตฺตโต สมนุปสฺสติ, สญฺญํ อตฺตโต สมนุปสฺสติ, สงฺขาเร อตฺตโต สมนุปสฺสติ, วิญฺญาณํ อตฺตโต สมนุปสฺสติ.

กถํ รูปํ อตฺตโต สมนุปสฺสติ? อิเธกจฺโจ ปถวีกสิณํ…เป… โอทาตกสิณํ อตฺตโต สมนุปสฺสติ. ‘‘ยํ โอทาตกสิณํ, โส อหํ; โย อหํ, ตํ โอทาตกสิณ’’นฺติ – โอทาตกสิณญฺจ อตฺตญฺจ อทฺวยํ สมนุปสฺสติ. เสยฺยถาปิ เตลปฺปทีปสฺส ฌายโต…เป… อยํ ปฐมา สกฺกายวตฺถุกา อุจฺเฉททิฏฺฐิ. อุจฺเฉททิฏฺฐิ มิจฺฉาทิฏฺฐิ…เป… อิมานิ สญฺโญชนานิ, น จ ทิฏฺฐิโย. เอวํ รูปํ อตฺตโต สมนุปสฺสติ…เป… สกฺกายวตฺถุกาย อุจฺเฉททิฏฺฐิยา อิเมหิ ปญฺจหิ อากาเรหิ อภินิเวโส โหติ.

อุจฺเฉททิฏฺฐินิทฺเทโส ฉฏฺโฐ.

๗. อนฺตคฺคาหิกาทิฏฺฐินิทฺเทโส

๑๔๐. อนฺตคฺคาหิกาย ทิฏฺฐิยา กตเมหิ ปญฺญาสาย อากาเรหิ อภินิเวโส โหติ? ‘‘สสฺสโต โลโก’’ติ – อนฺตคฺคาหิกาย ทิฏฺฐิยา กติหากาเรหิ อภินิเวโส โหติ? ‘‘อสสฺสโต โลโก’’ติ – อนฺตคฺคาหิกาย ทิฏฺฐิยา กติหากาเรหิ อภินิเวโส โหติ? ‘‘อนฺตวา โลโก’’ติ – อนฺตคฺคาหิกาย ทิฏฺฐิยา… ‘‘อนนฺตวา โลโก’’ติ – อนฺตคฺคาหิกาย ทิฏฺฐิยา… ‘‘ตํ ชีวํ ตํ สรีร’’นฺติ – อนฺตคฺคาหิกาย ทิฏฺฐิยา… ‘‘อญฺญํ ชีวํ อญฺญํ สรีร’’นฺติ – อนฺตคฺคาหิกาย ทิฏฺฐิยา… ‘‘โหติ ตถาคโต ปรํ มรณา’’ติ…เป… น โหติ ตถาคโต ปรํ มรณา’’ติ… ‘‘โหติ จ น จ โหติ ตถาคโต ปรํ มรณา’’ติ… ‘‘เนว โหติ น น โหติ ตถาคโต ปรํ มรณา’’ติ – อนฺตคฺคาหิกาย ทิฏฺฐิยา กติหากาเรหิ อภินิเวโส โหติ?

‘‘สสฺสโต โลโก’’ติ – อนฺตคฺคาหิกาย ทิฏฺฐิยา ปญฺจหากาเรหิ อภินิเวโส โหติ…เป… ‘‘เนว โหติ น น โหติ ตถาคโต ปรํ มรณา’’ติ – อนฺตคฺคาหิกาย ทิฏฺฐิยา ปญฺจหากาเรหิ อภินิเวโส โหติ.

[ก] ‘‘สสฺสโต โลโก’’ติ – อนฺตคฺคาหิกาย ทิฏฺฐิยา กตเมหิ ปญฺจหากาเรหิ อภินิเวโส โหติ? รูปํ โลโก เจว สสฺสตํ จาติ – อภินิเวสปรามาโส ทิฏฺฐิ. ตาย ทิฏฺฐิยา โส อนฺโต คหิโตติ – อนฺตคฺคาหิกา ทิฏฺฐิ. ทิฏฺฐิ น วตฺถุ, วตฺถุ น ทิฏฺฐิ. อญฺญา ทิฏฺฐิ, อญฺญํ วตฺถุ. ยา จ ทิฏฺฐิ ยญฺจ วตฺถุ – อยํ ปฐมา ‘‘สสฺสโต โลโก’’ติ – อนฺตคฺคาหิกา ทิฏฺฐิ. อนฺตคฺคาหิกา ทิฏฺฐิ มิจฺฉาทิฏฺฐิ …เป… อิมานิ สญฺโญชนานิ, น จ ทิฏฺฐิโย.

เวทนา โลโก เจว สสฺสตา จาติ…เป… สญฺญา โลโก เจว สสฺสตา จาติ…เป… สงฺขารา โลโก เจว สสฺสตา จาติ…เป… วิญฺญาณํ โลโก เจว สสฺสตญฺจาติ – อภินิเวสปรามาโส ทิฏฺฐิ. ตาย ทิฏฺฐิยา โส อนฺโต คหิโตติ – อนฺตคฺคาหิกา ทิฏฺฐิ. ทิฏฺฐิ น วตฺถุ, วตฺถุ น ทิฏฺฐิ. อญฺญา ทิฏฺฐิ, อญฺญํ วตฺถุ. ยา จ ทิฏฺฐิ ยญฺจ วตฺถุ – อยํ ปญฺจมี สสฺสโต โลโกติ – อนฺตคฺคาหิกา ทิฏฺฐิ. อนฺตคฺคาหิกา ทิฏฺฐิ มิจฺฉาทิฏฺฐิ…เป… อิมานิ สญฺโญชนานิ, น จ ทิฏฺฐิโย. ‘‘สสฺสโต โลโก’’ติ – อนฺตคฺคาหิกาย ทิฏฺฐิยา อิเมหิ ปญฺจหากาเรหิ อภินิเวโส โหติ.

[ข] ‘‘อสสฺสโต โลโก’’ติ – อนฺตคฺคาหิกาย ทิฏฺฐิยา กตเมหิ ปญฺจหากาเรหิ อภินิเวโส โหติ? รูปํ โลโก เจว อสสฺสตญฺจาติ – อภินิเวสปรามาโส ทิฏฺฐิ. ตาย ทิฏฺฐิยา โส อนฺโต คหิโตติ – อนฺตคฺคาหิกา ทิฏฺฐิ…เป… อยํ ปฐมา ‘‘อสสฺสโต โลโก’’ติ – อนฺตคฺคาหิกา ทิฏฺฐิ. อนฺตคฺคาหิกา ทิฏฺฐิ มิจฺฉาทิฏฺฐิ ทิฏฺฐิวิปตฺติ…เป… อิมานิ สญฺโญชนานิ, น จ ทิฏฺฐิโย.

เวทนา โลโก เจว อสสฺสตา จาติ…เป… สญฺญา โลโก เจว อสสฺสตา จาติ…เป… สงฺขารา โลโก เจว อสสฺสตา จาติ…เป… วิญฺญาณํ โลโก เจว อสสฺสตญฺจาติ – อภินิเวสปรามาโส ทิฏฺฐิ. ตาย ทิฏฺฐิยา โส อนฺโต คหิโตติ – อนฺตคฺคาหิกา ทิฏฺฐิ. อนฺตคฺคาหิกา ทิฏฺฐิ มิจฺฉาทิฏฺฐิ…เป… อิมานิ สญฺโญชนานิ, น จ ทิฏฺฐิโย. ‘‘อสสฺสโต โลโก’’ติ – อนฺตคฺคาหิกาย ทิฏฺฐิยา อิเมหิ ปญฺจหากาเรหิ อภินิเวโส โหติ.

[ค] ‘‘อนฺตวา โลโก’’ติ – อนฺตคฺคาหิกาย ทิฏฺฐิยา กตเมหิ ปญฺจหากาเรหิ อภินิเวโส โหติ? อิเธกจฺโจ ปริตฺตํ โอกาสํ นีลกโต ผรติ. ตสฺส เอวํ โหติ – ‘‘อนฺตวา อยํ โลโก ปริวฏุโม’’ติ. อนฺตสญฺญี โหติ. ยํ ผรติ, ตํ วตฺถุ เจว โลโก จ. เยน ผรติ, โส อตฺตา เจว โลโก จาติ – อภินิเวสปรามาโส ทิฏฺฐิ. ตาย ทิฏฺฐิยา โส อนฺโต คหิโตติ – อนฺตคฺคาหิกา ทิฏฺฐิ. ทิฏฺฐิ น วตฺถุ, วตฺถุ น ทิฏฺฐิ. อญฺญา ทิฏฺฐิ, อญฺญํ วตฺถุ. ยา จ ทิฏฺฐิ ยญฺจ วตฺถุ – อยํ ปฐมา ‘‘อนฺตวา โลโก’’ติ อนฺตคฺคาหิกา ทิฏฺฐิ. อนฺตคฺคาหิกา ทิฏฺฐิ มิจฺฉาทิฏฺฐิ…เป… อิมานิ สญฺโญชนานิ, น จ ทิฏฺฐิโย.

อิเธกจฺโจ ปริตฺตํ โอกาสํ ปีตกโต ผรติ… โลหิตกโต ผรติ… โอทาตกโต ผรติ… โอภาสกโต ผรติ. ตสฺส เอวํ โหติ – ‘‘อนฺตวา อยํ โลโก ปริวฏุโม’’ติ. อนฺตสญฺญี โหติ. ยํ ผรติ ตํ วตฺถุ เจว โลโก จ. เยน ผรติ โส อตฺตา เจว โลโก จาติ – อภินิเวสปรามาโส ทิฏฺฐิ. ตาย ทิฏฺฐิยา โส อนฺโต คหิโตติ – อนฺตคฺคาหิกา ทิฏฺฐิ…เป… อนฺตวา โลโกติ – อนฺตคฺคาหิกาย ทิฏฺฐิยา อิเมหิ ปญฺจหากาเรหิ อภินิเวโส โหติ.

[ฆ] ‘‘อนนฺตวา โลโก’’ติ – อนฺตคฺคาหิกาย ทิฏฺฐิยา กตเมหิ ปญฺจหากาเรหิ อภินิเวโส โหติ? อิเธกจฺโจ วิปุลํ โอกาสํ นีลกโต ผรติ. ตสฺส เอวํ โหติ – ‘‘อนนฺตวา อยํ โลโก อปริยนฺโต’’ติ. อนนฺตสญฺญี โหติ. ยํ ผรติ ตํ วตฺถุ เจว โลโก จ; เยน ผรติ โส อตฺตา เจว โลโก จาติ – อภินิเวสปรามาโส ทิฏฺฐิ. ตาย ทิฏฺฐิยา โส อนฺโต คหิโตติ – อนฺตคฺคาหิกา ทิฏฺฐิ. ทิฏฺฐิ น วตฺถุ, วตฺถุ น ทิฏฺฐิ. อญฺญา ทิฏฺฐิ, อญฺญํ วตฺถุ. ยา จ ทิฏฺฐิ ยญฺจ วตฺถุ – อยํ ปฐมา ‘‘อนนฺตวา โลโก’’ติ – อนฺตคฺคาหิกา ทิฏฺฐิ. อนฺตคฺคาหิกา ทิฏฺฐิ มิจฺฉาทิฏฺฐิ…เป… อิมานิ สญฺโญชนานิ, น จ ทิฏฺฐิโย.

อิเธกจฺโจ วิปุลํ โอกาสํ ปีตกโต ผรติ… โลหิตกโต ผรติ… โอทาตกโต ผรติ… โอภาสกโต ผรติ. ตสฺส เอวํ โหติ – ‘‘อนนฺตวา อยํ โลโก อปริยนฺโต’’ติ. อนนฺตสญฺญี โหติ. ยํ ผรติ ตํ วตฺถุ เจว โลโก จ; เยน ผรติ โส อตฺตา เจว โลโก จาติ – อภินิเวสปรามาโส ทิฏฺฐิ. ตาย ทิฏฺฐิยา โส อนฺโต คหิโตติ – อนฺตคฺคาหิกา ทิฏฺฐิ…เป… อนนฺตวา โลโกติ – อนฺตคฺคาหิกาย ทิฏฺฐิยา อิเมหิ ปญฺจหากาเรหิ อภินิเวโส โหติ.

[ง] ‘‘ตํ ชีวํ ตํ สรีร’’นฺติ – อนฺตคฺคาหิกาย ทิฏฺฐิยา กตเมหิ ปญฺจหากาเรหิ อภินิเวโส โหติ? รูปํ ชีวญฺเจว สรีรญฺจ; ยํ ชีวํ ตํ สรีรํ, ยํ สรีรํ ตํ ชีวนฺติ – อภินิเวสปรามาโส ทิฏฺฐิ. ตาย ทิฏฺฐิยา โส อนฺโต คหิโตติ – อนฺตคฺคาหิกา ทิฏฺฐิ. ทิฏฺฐิ น วตฺถุ, วตฺถุ น ทิฏฺฐิ. อญฺญา ทิฏฺฐิ, อญฺญํ วตฺถุ. ยา จ ทิฏฺฐิ ยญฺจ วตฺถุ – อยํ ปฐมา ‘‘ตํ ชีวํ ตํ สรีร’’นฺติ – อนฺตคฺคาหิกา ทิฏฺฐิ. อนฺตคฺคาหิกา ทิฏฺฐิ มิจฺฉาทิฏฺฐิ…เป… อิมานิ สญฺโญชนานิ, น จ ทิฏฺฐิโย.

เวทนา ชีวา เจว สรีรํ จ… สญฺญา ชีวา เจว สรีรํ จ… สงฺขารา ชีวา เจว สรีรํ จ… วิญฺญาณํ ชีวญฺเจว สรีรญฺจ; ยํ ชีวํ ตํ สรีรํ, ยํ สรีรํ ตํ ชีวนฺติ – อภินิเวสปรามาโส ทิฏฺฐิ. ตาย ทิฏฺฐิยา โส อนฺโต คหิโตติ – อนฺตคฺคาหิกา ทิฏฺฐิ…เป… ‘‘ตํ ชีวํ ตํ สรีร’’นฺติ – อนฺตคฺคาหิกาย ทิฏฺฐิยา อิเมหิ ปญฺจหากาเรหิ อภินิเวโส โหติ.

[จ] ‘‘อญฺญํ ชีวํ อญฺญํ สรีร’’นฺติ – อนฺตคฺคาหิกาย ทิฏฺฐิยา กตเมหิ ปญฺจหากาเรหิ อภินิเวโส โหติ? รูปํ สรีรํ, น ชีวํ; ชีวํ น สรีรํ. อญฺญํ ชีวํ อญฺญํ สรีรนฺติ – อภินิเวสปรามาโส ทิฏฺฐิ. ตาย ทิฏฺฐิยา โส อนฺโต คหิโตติ – อนฺตคฺคาหิกา ทิฏฺฐิ. ทิฏฺฐิ น วตฺถุ, วตฺถุ น ทิฏฺฐิ. อญฺญา ทิฏฺฐิ, อญฺญํ วตฺถุ. ยา จ ทิฏฺฐิ ยญฺจ วตฺถุ – อยํ ปฐมา ‘‘อญฺญํ ชีวํ อญฺญํ สรีร’’นฺติ – อนฺตคฺคาหิกา ทิฏฺฐิ. อนฺตคฺคาหิกา ทิฏฺฐิ มิจฺฉาทิฏฺฐิ…เป… อิมานิ สญฺโญชนานิ, น จ ทิฏฺฐิโย.

เวทนา สรีรํ, น ชีวํ… สญฺญา สรีรํ, น ชีวํ… สงฺขารา สรีรํ, น ชีวํ… วิญฺญาณํ สรีรํ, น ชีวํ; ชีวํ น สรีรํ. อญฺญํ ชีวํ, อญฺญํ สรีรนฺติ – อภินิเวสปรามาโส ทิฏฺฐิ. ตาย ทิฏฺฐิยา โส อนฺโต คหิโตติ – อนฺตคฺคาหิกา ทิฏฺฐิ…เป… อญฺญํ ชีวํ, อญฺญํ สรีรนฺติ – อนฺตคฺคาหิกาย ทิฏฺฐิยา อิเมหิ ปญฺจหากาเรหิ อภินิเวโส โหติ.

[ฉ] ‘‘โหติ ตถาคโต ปรํ มรณา’’ติ – อนฺตคฺคาหิกาย ทิฏฺฐิยา กตเมหิ ปญฺจหากาเรหิ อภินิเวโส โหติ? รูปํ อิเธว มรณธมฺมํ. ตถาคโต กายสฺส เภทา โหติปิ ติฏฺฐติปิ อุปฺปชฺชติปิ นิพฺพตฺตติปีติ – อภินิเวสปรามาโส ทิฏฺฐิ. ตาย ทิฏฺฐิยา โส อนฺโต คหิโตติ – อนฺตคฺคาหิกา ทิฏฺฐิ. ทิฏฺฐิ น วตฺถุ, วตฺถุ น ทิฏฺฐิ. อญฺญา ทิฏฺฐิ, อญฺญํ วตฺถุ. ยา จ ทิฏฺฐิ ยญฺจ วตฺถุ – อยํ ปฐมา ‘‘โหติ ตถาคโต ปรํ มรณา’’ติ – อนฺตคฺคาหิกา ทิฏฺฐิ. อนฺตคฺคาหิกา ทิฏฺฐิ มิจฺฉาทิฏฺฐิ…เป… อิมานิ สญฺโญชนานิ, น จ ทิฏฺฐิโย.

เวทนา อิเธว มรณธมฺมา…เป… สญฺญา อิเธว มรณธมฺมา… สงฺขารา อิเธว มรณธมฺมา… วิญฺญาณํ อิเธว มรณธมฺมํ. ตถาคโต กายสฺส เภทา โหติปิ ติฏฺฐติปิ อุปฺปชฺชติปิ นิพฺพตฺตติปีติ – อภินิเวสปรามาโส ทิฏฺฐิ. ตาย ทิฏฺฐิยา โส อนฺโต คหิโตติ – อนฺตคฺคาหิกา ทิฏฺฐิ…เป… ‘‘โหติ ตถาคโต ปรํ มรณา’’ติ – อนฺตคฺคาหิกาย ทิฏฺฐิยา อิเมหิ ปญฺจหากาเรหิ อภินิเวโส โหติ.

[ช] ‘‘น โหติ ตถาคโต ปรํ มรณา’’ติ – อนฺตคฺคาหิกาย ทิฏฺฐิยา กตเมหิ ปญฺจหากาเรหิ อภินิเวโส โหติ? รูปํ อิเธว มรณธมฺมํ. ตถาคโตปิ กายสฺส เภทา อุจฺฉิชฺชติ วินสฺสติ; น โหติ ตถาคโต ปรํ มรณาติ – อภินิเวสปรามาโส ทิฏฺฐิ. ตาย ทิฏฺฐิยา โส อนฺโต คหิโตติ – อนฺตคฺคาหิกา ทิฏฺฐิ. ทิฏฺฐิ น วตฺถุ, วตฺถุ น ทิฏฺฐิ. อญฺญา ทิฏฺฐิ, อญฺญํ วตฺถุ. ยา จ ทิฏฺฐิ ยญฺจ วตฺถุ – อยํ ปฐมา ‘‘น โหติ ตถาคโต ปรํ มรณา’’ติ – อนฺตคฺคาหิกา ทิฏฺฐิ. อนฺตคฺคาหิกา ทิฏฺฐิ มิจฺฉาทิฏฺฐิ…เป… อิมานิ สญฺโญชนานิ, น จ ทิฏฺฐิโย.

เวทนา อิเธว มรณธมฺมา…เป… สญฺญา อิเธว มรณธมฺมา… สงฺขารา อิเธว มรณธมฺมา… วิญฺญาณํ อิเธว มรณธมฺมํ. ตถาคโตปิ กายสฺส เภทา อุจฺฉิชฺชติ วินสฺสติ. ‘‘น โหติ ตถาคโต ปรํ มรณา’’ติ – อภินิเวสปรามาโส ทิฏฺฐิ. ตาย ทิฏฺฐิยา โส อนฺโต คหิโตติ – อนฺตคฺคาหิกา ทิฏฺฐิ…เป… ‘‘น โหติ ตถาคโต ปรํ มรณา’’ติ – อนฺตคฺคาหิกาย ทิฏฺฐิยา อิเมหิ ปญฺจหากาเรหิ อภินิเวโส โหติ.

[ฌ] ‘‘โหติ จ น จ โหติ ตถาคโต ปรํ มรณา’’ติ – อนฺตคฺคาหิกาย ทิฏฺฐิยา กตเมหิ ปญฺจหากาเรหิ อภินิเวโส โหติ? รูปํ อิเธว มรณธมฺมํ. ตถาคโต กายสฺส เภทา โหติ จ น จ โหตีติ – อภินิเวสปรามาโส ทิฏฺฐิ. ตาย ทิฏฺฐิยา โส อนฺโต คหิโตติ – อนฺตคฺคาหิกา ทิฏฺฐิ. ทิฏฺฐิ น วตฺถุ, วตฺถุ น ทิฏฺฐิ. อญฺญา ทิฏฺฐิ, อญฺญํ วตฺถุ. ยา จ ทิฏฺฐิ ยญฺจ วตฺถุ – อยํ ปฐมา ‘‘โหติ จ น จ โหติ ตถาคโต ปรํ มรณา’’ติ – อนฺตคฺคาหิกา ทิฏฺฐิ. อนฺตคฺคาหิกา ทิฏฺฐิ มิจฺฉาทิฏฺฐิ…เป… อิมานิ สญฺโญชนานิ น จ ทิฏฺฐิโย.

เวทนา อิเธว มรณธมฺมา…เป… สญฺญา อิเธว มรณธมฺมา… สงฺขารา อิเธว มรณธมฺมา… วิญฺญาณํ อิเธว มรณธมฺมํ. ตถาคโต กายสฺส เภทา โหติ จ น จ โหตีติ – อภินิเวสปรามาโส ทิฏฺฐิ. ตาย ทิฏฺฐิยา โส อนฺโต คหิโตติ – อนฺตคฺคาหิกา ทิฏฺฐิ…เป… ‘‘โหติ จ น จ โหติ ตถาคโต ปรํ มรณา’’ติ – อนฺตคฺคาหิกาย ทิฏฺฐิยา อิเมหิ ปญฺจหากาเรหิ อภินิเวโส โหติ.

[ญ] ‘‘เนว โหติ น น โหติ ตถาคโต ปรํ มรณา’’ติ – อนฺตคฺคาหิกาย ทิฏฺฐิยา กตเมหิ ปญฺจหากาเรหิ อภินิเวโส โหติ? รูปํ อิเธว มรณธมฺมํ. ตถาคโต กายสฺส เภทา ปรํ มรณา เนว โหติ น น โหตีติ – อภินิเวสปรามาโส ทิฏฺฐิ. ตาย ทิฏฺฐิยา โส อนฺโต คหิโตติ – อนฺตคฺคาหิกา ทิฏฺฐิ. ทิฏฺฐิ น วตฺถุ, วตฺถุ น ทิฏฺฐิ, อญฺญา ทิฏฺฐิ, อญฺญํ วตฺถุ. ยา จ ทิฏฺฐิ ยญฺจ วตฺถุ – อยํ ปฐมา ‘‘เนว โหติ น น โหติ ตถาคโต ปรํ มรณา’’ติ – อนฺตคฺคาหิกา ทิฏฺฐิ. อนฺตคฺคาหิกา ทิฏฺฐิ มิจฺฉาทิฏฺฐิ…เป… อิมานิ สญฺโญชนานิ, น จ ทิฏฺฐิโย.

เวทนา อิเธว มรณธมฺมา…เป… สญฺญา อิเธว มรณธมฺมา… สงฺขารา อิเธว มรณธมฺมา… วิญฺญาณํ อิเธว มรณธมฺมํ. ตถาคโต กายสฺส เภทา ปรํ มรณา เนว โหติ น น โหตีติ – อภินิเวสปรามาโส ทิฏฺฐิ. ตาย ทิฏฺฐิยา โส อนฺโต คหิโตติ – อนฺตคฺคาหิกา ทิฏฺฐิ. ทิฏฺฐิ น วตฺถุ, วตฺถุ น ทิฏฺฐิ. อญฺญา ทิฏฺฐิ, อญฺญํ วตฺถุ. ยา จ ทิฏฺฐิ ยญฺจ วตฺถุ – อยํ ปญฺจมี ‘‘เนว โหติ น น โหติ ตถาคโต ปรํ มรณา’’ติ – อนฺตคฺคาหิกา ทิฏฺฐิ. อนฺตคฺคาหิกา ทิฏฺฐิ มิจฺฉาทิฏฺฐิ…เป… อิมานิ สญฺโญชนานิ, น จ ทิฏฺฐิโย. ‘‘เนว โหติ น น โหติ ตถาคโต ปรํ มรณา’’ติ – อนฺตคฺคาหิกาย ทิฏฺฐิยา อิเมหิ ปญฺจหากาเรหิ อภินิเวโส โหติ. อนฺตคฺคาหิกาย ทิฏฺฐิยา อิเมหิ ปญฺญาสาย อากาเรหิ อภินิเวโส โหติ.

อนฺตคฺคาหิกาทิฏฺฐินิทฺเทโส สตฺตโม.

๘. ปุพฺพนฺตานุทิฏฺฐินิทฺเทโส

๑๔๑. ปุพฺพนฺตานุทิฏฺฐิยา กตเมหิ อฏฺฐารสหิ อากาเรหิ อภินิเวโส โหติ? จตฺตาโร สสฺสตวาทา, จตฺตาโร เอกจฺจสสฺสติกา, จตฺตาโร อนฺตานนฺติกา, จตฺตาโร อมราวิกฺเขปิกา, เทฺว อธิจฺจสมุปฺปนฺนิกา – ปุพฺพนฺตานุทิฏฺฐิยา อิเมหิ อฏฺฐารสหิ อากาเรหิ อภินิเวโส โหติ.

ปุพฺพนฺตานุทิฏฺฐินิทฺเทโส อฏฺฐโม.

๙. อปรนฺตานุทิฏฺฐินิทฺเทโส

๑๔๒. อปรนฺตานุทิฏฺฐิยา กตเมหิ จตุจตฺตาลีสาย อากาเรหิ อภินิเวโส โหติ? โสฬส สญฺญีวาทา, อฏฺฐ อสญฺญีวาทา, อฏฺฐ เนวสญฺญีนาสญฺญีวาทา, สตฺต อุจฺเฉทวาทา, ปญฺจ ทิฏฺฐธมฺมนิพฺพานวาทา – อปรนฺตานุทิฏฺฐิยา อิเมหิ จตุจตฺตาลีสาย อากาเรหิ อภินิเวโส โหติ.

อปรนฺตานุทิฏฺฐินิทฺเทโส นวโม.

๑๐-๑๒. สญฺโญชนิกาทิทิฏฺฐินิทฺเทโส

๑๔๓. สญฺโญชนิกาย ทิฏฺฐิยา กตเมหิ อฏฺฐารสหิ อากาเรหิ อภินิเวโส โหติ? ยา ทิฏฺฐิ ทิฏฺฐิคตํ ทิฏฺฐิคหนํ…เป… ทิฏฺฐาภินิเวโส ทิฏฺฐิปรามาโส – สญฺโญชนิกาย ทิฏฺฐิยา อิเมหิ อฏฺฐารสหิ อากาเรหิ อภินิเวโส โหติ.

๑๔๔. ‘‘อห’’นฺติ – มานวินิพนฺธาย ทิฏฺฐิยา กตเมหิ อฏฺฐารสหิ อากาเรหิ อภินิเวโส โหติ? จกฺขุ อหนฺติ – อภินิเวสปรามาโส. อหนฺติ – มานวินิพนฺธา ทิฏฺฐิ. ทิฏฺฐิ น วตฺถุ, วตฺถุ น ทิฏฺฐิ. อญฺญา ทิฏฺฐิ, อญฺญํ วตฺถุ. ยา จ ทิฏฺฐิ ยญฺจ วตฺถุ – อยํ ปฐมา ‘‘อห’’นฺติ – มานวินิพนฺธา ทิฏฺฐิ. มานวินิพนฺธา ทิฏฺฐิ มิจฺฉาทิฏฺฐิ…เป… อิมานิ สญฺโญชนานิ, น จ ทิฏฺฐิโย.

โสตํ อหนฺติ…เป… ฆานํ อหนฺติ…เป… ชิวฺหา อหนฺติ…เป… กาโย อหนฺติ…เป… มโน อหนฺติ…เป… รูปา อหนฺติ…เป… ธมฺมา อหนฺติ… จกฺขุวิญฺญาณํ อหนฺติ…เป… มโนวิญฺญาณํ อหนฺติ – อภินิเวสปรามาโส. อหนฺติ – มานวินิพนฺธา ทิฏฺฐิ. ทิฏฺฐิ น วตฺถุ, วตฺถุ น ทิฏฺฐิ. อญฺญา ทิฏฺฐิ, อญฺญํ วตฺถุ. ยา จ ทิฏฺฐิ ยญฺจ วตฺถุ – อยํ อฏฺฐารสมี ‘‘อห’’นฺติ – มานวินิพนฺธา ทิฏฺฐิ. มานวินิพนฺธา ทิฏฺฐิ มิจฺฉาทิฏฺฐิ…เป… อิมานิ สญฺโญชนานิ, น จ ทิฏฺฐิโย. ‘‘อห’’นฺติ – มานวินิพนฺธาย ทิฏฺฐิยา อิเมหิ อฏฺฐารสหิ อากาเรหิ อภินิเวโส โหติ.

๑๔๕. ‘‘มม’’นฺติ – มานวินิพนฺธาย ทิฏฺฐิยา กตเมหิ อฏฺฐารสหิ อากาเรหิ อภินิเวโส โหติ? จกฺขุ มมนฺติ – อภินิเวสปรามาโส. มมนฺติ – มานวินิพนฺธา ทิฏฺฐิ. ทิฏฺฐิ น วตฺถุ, วตฺถุ น ทิฏฺฐิ. อญฺญา ทิฏฺฐิ, อญฺญํ วตฺถุ. ยา จ ทิฏฺฐิ ยญฺจ วตฺถุ – อยํ ปฐมา ‘‘มม’’นฺติ – มานวินิพนฺธา ทิฏฺฐิ. มานวินิพนฺธา ทิฏฺฐิ มิจฺฉาทิฏฺฐิ…เป… อิมานิ สญฺโญชนานิ, น จ ทิฏฺฐิโย.

โสตํ มมนฺติ…เป… ฆานํ มมนฺติ…เป… ชิวฺหา มมนฺติ…เป… กาโย มมนฺติ…เป… มโน มมนฺติ…เป… รูปา มมนฺติ…เป… ธมฺมา มมนฺติ…เป… จกฺขุวิญฺญาณํ มมนฺติ…เป… มโนวิญฺญาณํ มมนฺติ อภินิเวสปรามาโส. มมนฺติ มานวินิพนฺธา ทิฏฺฐิ. ทิฏฺฐิ น วตฺถุ, วตฺถุ น ทิฏฺฐิ. อญฺญา ทิฏฺฐิ, อญฺญํ วตฺถุ. ยา จ ทิฏฺฐิ ยญฺจ วตฺถุ – อยํ อฏฺฐารสมี ‘‘มม’’นฺติ – มานวินิพนฺธา ทิฏฺฐิ. มานวินิพนฺธา ทิฏฺฐิ มิจฺฉาทิฏฺฐิ…เป… อิมานิ สญฺโญชนานิ, น จ ทิฏฺฐิโย. ‘‘มม’’นฺติ – มานวินิพนฺธาย ทิฏฺฐิยา อิเมหิ อฏฺฐารสหิ อากาเรหิ อภินิเวโส โหติ.

สญฺโญชนิกาทิทิฏฺฐินิทฺเทโส ทฺวาทสโม.

๑๓. อตฺตวาทปฏิสํยุตฺตทิฏฺฐินิทฺเทโส

๑๔๖. อตฺตวาทปฏิสํยุตฺตาย ทิฏฺฐิยา กตเมหิ วีสติยา อากาเรหิ อภินิเวโส โหติ? อิธ อสฺสุตวา ปุถุชฺชโน อริยานํ อทสฺสาวี อริยธมฺมสฺส อโกวิโท อริยธมฺเม อวินีโต สปฺปุริสานํ อทสฺสาวี สปฺปุริสธมฺมสฺส อโกวิโท สปฺปุริสธมฺเม อวินีโต รูปํ อตฺตโต สมนุปสฺสติ รูปวนฺตํ วา อตฺตานํ อตฺตนิ วา รูปํ รูปสฺมึ วา อตฺตานํ…เป… เวทนํ… สญฺญํ… สงฺขาเร… วิญฺญาณํ อตฺตโต สมนุปสฺสติ วิญฺญาณวนฺตํ วา อตฺตานํ อตฺตนิ วา วิญฺญาณํ วิญฺญาณสฺมึ วา อตฺตานํ…เป….

กถํ รูปํ อตฺตโต สมนุปสฺสติ? อิเธกจฺโจ ปถวีกสิณํ…เป… โอทาตกสิณํ อตฺตโต สมนุปสฺสติ. ‘‘ยํ โอทาตกสิณํ, โส อหํ; โย อหํ, ตํ โอทาตกสิณ’’นฺติ – โอทาตกสิณญฺจ อตฺตญฺจ อทฺวยํ สมนุปสฺสติ. เสยฺยถาปิ เตลปฺปทีปสฺส ฌายโต ‘‘ยา อจฺจิ, โส วณฺโณ; โย วณฺโณ, สา อจฺจี’’ติ – อจฺจิญฺจ วณฺณญฺจ อทฺวยํ สมนุปสฺสติ. เอวเมวํ อิเธกจฺโจ โอทาตกสิณํ อตฺตโต สมนุปสฺสติ…เป… อยํ ปฐมา รูปวตฺถุกา อตฺตวาทปฏิสํยุตฺตา ทิฏฺฐิ. อตฺตวาทปฏิสํยุตฺตา ทิฏฺฐิ มิจฺฉาทิฏฺฐิ…เป… อิมานิ สญฺโญชนานิ, น จ ทิฏฺฐิโย. เอวํ รูปํ อตฺตโต สมนุปสฺสติ…เป… อตฺตวาทปฏิสํยุตฺตาย ทิฏฺฐิยา อิเมหิ วีสติยา อากาเรหิ อภินิเวโส โหติ.

อตฺตวาทปฏิสํยุตฺตทิฏฺฐินิทฺเทโส เตรสโม.

๑๔. โลกวาทปฏิสํยุตฺตทิฏฺฐินิทฺเทโส

๑๔๗. โลกวาทปฏิสํยุตฺตาย ทิฏฺฐิยา กตเมหิ อฏฺฐหิ อากาเรหิ อภินิเวโส โหติ? สสฺสโต อตฺตา จ โลโก จาติ – อภินิเวสปรามาโส โลกวาทปฏิสํยุตฺตา ทิฏฺฐิ. ทิฏฺฐิ น วตฺถุ, วตฺถุ น ทิฏฺฐิ. อญฺญา, ทิฏฺฐิ, อญฺญํ วตฺถุ. ยา จ ทิฏฺฐิ ยญฺจ วตฺถุ – อยํ ปฐมา โลกวาทปฏิสํยุตฺตา ทิฏฺฐิ. โลกวาทปฏิสํยุตฺตา ทิฏฺฐิ มิจฺฉาทิฏฺฐิ…เป… อิมานิ สญฺโญชนานิ, น จ ทิฏฺฐิโย.

อสสฺสโต อตฺตา จ โลโก จาติ…เป… สสฺสโต จ อสสฺสโต จ อตฺตา จ โลโก จาติ…เป… เนว สสฺสโต นาสสฺสโต อตฺตา จ โลโก จาติ… อนฺตวา อตฺตา จ โลโก จาติ… อนนฺตวา อตฺตา จ โลโก จาติ… อนฺตวา จ อนนฺตวา จ อตฺตา จ โลโก จาติ… เนว อนฺตวา น อนนฺตวา อตฺตา จ โลโก จาติ อภินิเวสปรามาโส โลกวาทปฏิสํยุตฺตา ทิฏฺฐิ. ทิฏฺฐิ น วตฺถุ, วตฺถุ น ทิฏฺฐิ. อญฺญา ทิฏฺฐิ, อญฺญํ วตฺถุ. ยา จ ทิฏฺฐิ ยญฺจ วตฺถุ – อยํ อฏฺฐมี โลกวาทปฏิสํยุตฺตา ทิฏฺฐิ. โลกวาทปฏิสํยุตฺตา ทิฏฺฐิ มิจฺฉาทิฏฺฐิ …เป… อิมานิ สญฺโญชนานิ, น จ ทิฏฺฐิโย. โลกวาทปฏิสํยุตฺตาย ทิฏฺฐิยา อิเมหิ อฏฺฐหิ อากาเรหิ อภินิเวโส โหติ.

โลกวาทปฏิสํยุตฺตทิฏฺฐินิทฺเทโส จุทฺทสโม.

๑๕-๑๖. ภว-วิภวทิฏฺฐินิทฺเทโส

๑๔๘. โอลียนาภินิเวโส ภวทิฏฺฐิ. อติธาวนาภินิเวโส วิภวทิฏฺฐิ. อสฺสาททิฏฺฐิยา ปญฺจตึสาย อากาเรหิ อภินิเวโส กติ ภวทิฏฺฐิโย, กติ วิภวทิฏฺฐิโย? อตฺตานุทิฏฺฐิยา วีสติยา อากาเรหิ อภินิเวโส กติ ภวทิฏฺฐิโย กติ วิภวทิฏฺฐิโย…เป… โลกวาทปฏิสํยุตฺตาย ทิฏฺฐิยา อฏฺฐหิ อากาเรหิ อภินิเวโส กติ ภวทิฏฺฐิโย กติ วิภวทิฏฺฐิโย?

อสฺสาททิฏฺฐิยา ปญฺจตึสาย อากาเรหิ อภินิเวโส สิยา ภวทิฏฺฐิโย, สิยา วิภวทิฏฺฐิโย. อตฺตานุทิฏฺฐิยา วีสติยา อากาเรหิ อภินิเวโส ปนฺนรส ภวทิฏฺฐิโย, ปญฺจ วิภวทิฏฺฐิโย. มิจฺฉาทิฏฺฐิยา ทสหิ อากาเรหิ อภินิเวโส สพฺพาว ตา วิภวทิฏฺฐิโย. สกฺกายทิฏฺฐิยา วีสติยา อากาเรหิ อภินิเวโส ปนฺนรส ภวทิฏฺฐิโย, ปญฺจ วิภวทิฏฺฐิโย. สกฺกายวตฺถุกาย สสฺสตทิฏฺฐิยา ปนฺนรสหิ อากาเรหิ อภินิเวโส สพฺพาว ตา ภวทิฏฺฐิโย. สกฺกายวตฺถุกาย อุจฺเฉททิฏฺฐิยา ปญฺจหากาเรหิ อภินิเวโส สพฺพาว ตา วิภวทิฏฺฐิโย.

‘‘สสฺสโต โลโก’’ติ – อนฺตคฺคาหิกาย ทิฏฺฐิยา ปญฺจหากาเรหิ อภินิเวโส สพฺพาว ตา ภวทิฏฺฐิโย. ‘‘อสสฺสโต โลโก’’ติ – อนฺตคฺคาหิกาย ทิฏฺฐิยา ปญฺจหากาเรหิ อภินิเวโส สพฺพาว ตา วิภวทิฏฺฐิโย. ‘‘อนฺตวา โลโก’’ติ – อนฺตคฺคาหิกาย ทิฏฺฐิยา ปญฺจหากาเรหิ อภินิเวโส สิยา ภวทิฏฺฐิโย, สิยา วิภวทิฏฺฐิโย. ‘‘อนนฺตวา โลโก’’ติ – อนฺตคฺคาหิกาย ทิฏฺฐิยา ปญฺจหากาเรหิ อภินิเวโส สิยา ภวทิฏฺฐิโย, สิยา วิภวทิฏฺฐิโย. ‘‘ตํ ชีวํ ตํ สรีร’’นฺติ – อนฺตคฺคาหิกาย ทิฏฺฐิยา ปญฺจหากาเรหิ อภินิเวโส สพฺพาว ตา วิภวทิฏฺฐิโย. ‘‘อญฺญํ ชีวํ อญฺญํ สรีร’’นฺติ – อนฺตคฺคาหิกาย ทิฏฺฐิยา ปญฺจหากาเรหิ อภินิเวโส สพฺพาว ตา ภวทิฏฺฐิโย. ‘‘โหติ ตถาคโต ปรํ มรณา’’ติ – อนฺตคฺคาหิกาย ทิฏฺฐิยา ปญฺจหากาเรหิ อภินิเวโส สพฺพาว ตา ภวทิฏฺฐิโย. ‘‘น โหติ ตถาคโต ปรํ มรณา’’ติ – อนฺตคฺคาหิกาย ทิฏฺฐิยา ปญฺจหากาเรหิ อภินิเวโส สพฺพาว ตา วิภวทิฏฺฐิโย. ‘‘โหติ จ น จ โหติ ตถาคโต ปรํ มรณา’’ติ – อนฺตคฺคาหิกาย ทิฏฺฐิยา ปญฺจหากาเรหิ อภินิเวโส สิยา ภวทิฏฺฐิโย, สิยา วิภวทิฏฺฐิโย ‘‘เนว โหติ น น โหติ ตถาคโต ปรํ มรณา’’ติ – อนฺตคฺคาหิกาย ทิฏฺฐิยา ปญฺจหากาเรหิ อภินิเวโส สิยา ภวทิฏฺฐิโย, สิยา วิภวทิฏฺฐิโย.

ปุพฺพนฺตานุทิฏฺฐิยา อฏฺฐารสหิ อากาเรหิ อภินิเวโส สิยา ภวทิฏฺฐิโย, สิยา วิภวทิฏฺฐิโย. อปรนฺตานุทิฏฺฐิยา จตุจตฺตารีสาย อากาเรหิ อภินิเวโส สิยา ภวทิฏฺฐิโย, สิยา วิภวทิฏฺฐิโย. สญฺโญชนิกาย ทิฏฺฐิยา อฏฺฐารสหิ อากาเรหิ อภินิเวโส สิยา ภวทิฏฺฐิโย, สิยา วิภวทิฏฺฐิโย. อหนฺติ – มานวินิพนฺธาย ทิฏฺฐิยา อฏฺฐารสหิ อากาเรหิ อภินิเวโส สพฺพาว ตา วิภวทิฏฺฐิโย. มมนฺติ – มานวินิพนฺธาย ทิฏฺฐิยา อฏฺฐารสหิ อากาเรหิ อภินิเวโส สพฺพาว ตา ภวทิฏฺฐิโย. อตฺตวาทปฏิสํยุตฺตาย ทิฏฺฐิยา วีสติยา อากาเรหิ อภินิเวโส ปนฺนรส ภวทิฏฺฐิโย, ปญฺจ วิภวทิฏฺฐิโย. โลกวาทปฏิสํยุตฺตาย ทิฏฺฐิยา อฏฺฐหิ อากาเรหิ อภินิเวโส สิยา ภวทิฏฺฐิโย, สิยา วิภวทิฏฺฐิโย.

สพฺพาว ตา ทิฏฺฐิโย อสฺสาททิฏฺฐิโย. สพฺพาว ตา ทิฏฺฐิโย อตฺตานุทิฏฺฐิโย. สพฺพาว ตา ทิฏฺฐิโย มิจฺฉาทิฏฺฐิโย. สพฺพาว ตา ทิฏฺฐิโย สกฺกายทิฏฺฐิโย. สพฺพาว ตา ทิฏฺฐิโย อนฺตคฺคาหิกา ทิฏฺฐิโย. สพฺพาว ตา ทิฏฺฐิโย สญฺโญชนิกา ทิฏฺฐิโย. สพฺพาว ตา ทิฏฺฐิโย อตฺตวาทปฏิสํยุตฺตา ทิฏฺฐิโย.

ภวญฺจ ทิฏฺฐึ วิภวญฺจ ทิฏฺฐึ, เอตํ ทฺวยํ ตกฺกิกา นิสฺสิตาเส;

เตสํ นิโรธมฺหิ น หตฺถิ ญาณํ, ยตฺถายํ โลโก วิปรีตสญฺญีติ.

๑๔๙. ‘‘ทฺวีหิ, ภิกฺขเว, ทิฏฺฐิคเตหิ ปริยุฏฺฐิตา เทวมนุสฺสา โอลียนฺติ [โอลิยนฺติ (สฺยา. ก.) อิติวุ. ๔๙ ปสฺสิตพฺพา] เอเก, อติธาวนฺติ เอเก; จกฺขุมนฺโต จ ปสฺสนฺติ. กถญฺจ, ภิกฺขเว, โอลียนฺติ เอเก? ภวารามา, ภิกฺขเว, เทวมนุสฺสา ภวรตา ภวสมฺมุทิตา. เตสํ ภวนิโรธาย ธมฺเม เทสิยมาเน จิตฺตํ น ปกฺขนฺทติ น ปสีทติ น สนฺติฏฺฐติ นาธิมุจฺจติ. เอวํ โข, ภิกฺขเว, โอลียนฺติ เอเก.

‘‘กถญฺจ, ภิกฺขเว, อติธาวนฺติ เอเก? ภเวเนว โข ปเนเก อฏฺฏียมานา [อฏฺฏิยมานา (สฺยา. ก.) อิติวุ. ๔๙ ปสฺสิตพฺพา] หรายมานา ชิคุจฺฉมานา วิภวํ อภินนฺทนฺติ – ‘‘ยโต กิร, โภ, อยํ อตฺตา กายสฺส เภทา ปรํ มรณา อุจฺฉิชฺชติ วินสฺสติ น โหติ ปรํ มรณา, เอตํ สนฺตํ เอตํ ปณีตํ เอตํ ยาถาวนฺติ. เอวํ โข, ภิกฺขเว, อติธาวนฺติ เอเก.

‘‘กถญฺจ, ภิกฺขเว, จกฺขุมนฺโต จ ปสฺสนฺติ? อิธ, ภิกฺขเว, ภิกฺขุ ภูตํ ภูตโต ปสฺสติ. ภูตํ ภูตโต ทิสฺวา ภูตสฺส นิพฺพิทาย วิราคาย นิโรธาย ปฏิปนฺโน โหติ. เอวํ โข, ภิกฺขเว, จกฺขุมนฺโต จ ปสฺสนฺติ.

‘‘โย [อยํ คาถา อิติวุ. ๔๙ ทิสฺสติ] ภูตํ ภูตโต ทิสฺวา, ภูตสฺส จ อติกฺกมํ;

ยถาภูเตธิมุจฺจติ, ภวตณฺหา ปริกฺขยา.

‘‘ส เว ภูตปริญฺญาโต, วีตตโณฺห ภวาภเว;

ภูตสฺส วิภวา ภิกฺขุ, นาคจฺฉติ ปุนพฺภว’’นฺติ.

๑๕๐. ตโย ปุคฺคลา วิปนฺนทิฏฺฐี, ตโย ปุคฺคลา สมฺปนฺนทิฏฺฐี. กตเม ตโย ปุคฺคลา วิปนฺนทิฏฺฐี? ติตฺถิโย จ, ติตฺถิยสาวโก จ, โย จ มิจฺฉาทิฏฺฐิโก – อิเม ตโย ปุคฺคลา วิปนฺนทิฏฺฐี.

กตเม ตโย ปุคฺคลา สมฺปนฺนทิฏฺฐี? ตถาคโต จ, ตถาคตสาวโก จ, โย จ สมฺมาทิฏฺฐิโก – อิเม ตโย ปุคฺคลา สมฺปนฺนทิฏฺฐี.

‘‘โกธโน อุปนาหี จ, ปาปมกฺขี จ โย นโร;

วิปนฺนทิฏฺฐิ มายาวี, ตํ ชญฺญา วสโล อิติ’’ [อิเม (สฺยา.) สุ. นิ. ๑๑๖ ปสฺสิตพฺพา].

อกฺโกธโน อนุปนาหี, วิสุทฺโธ [อมกฺขี (สฺยา.) อฏฺฐกถา โอโลเกตพฺพา] สุทฺธตํ คโต;

สมฺปนฺนทิฏฺฐิ เมธาวี, ตํ ชญฺญา อริโย อิตีติ.

ติสฺโส วิปนฺนทิฏฺฐิโย, ติสฺโส สมฺปนฺนทิฏฺฐิโย. กตมา ติสฺโส วิปนฺนทิฏฺฐิโย? เอตํ มมาติ – วิปนฺนทิฏฺฐิ. เอโสหมสฺมีติ – วิปนฺนทิฏฺฐิ. เอโส เม อตฺตาติ – วิปนฺนทิฏฺฐิ. อิมา ติสฺโส วิปนฺนทิฏฺฐิโย.

กตมา ติสฺโส สมฺปนฺนทิฏฺฐิโย? เนตํ มมาติ – สมฺปนฺนทิฏฺฐิ. เนโสหมสฺมีติ – สมฺปนฺนทิฏฺฐิ. น เมโส อตฺตาติ – สมฺปนฺนทิฏฺฐิ. อิมา ติสฺโส สมฺปนฺนทิฏฺฐิโย.

เอตํ มมาติ – กา ทิฏฺฐิ, กติ ทิฏฺฐิโย, กตมนฺตานุคฺคหิตา ตา ทิฏฺฐิโย? เอโสหมสฺมีติ – กา ทิฏฺฐิ, กติ ทิฏฺฐิโย, กตมนฺตานุคฺคหิตา ตา ทิฏฺฐิโย? เอโส เม อตฺตาติ – กา ทิฏฺฐิ, กติ ทิฏฺฐิโย, กตมนฺตานุคฺคหิตา ตา ทิฏฺฐิโย?

เอตํ มมาติ – ปุพฺพนฺตานุทิฏฺฐิ. อฏฺฐารส ทิฏฺฐิโย. ปุพฺพนฺตานุคฺคหิตา ตา ทิฏฺฐิโย. เอโสหมสฺมีติ – อปรนฺตานุทิฏฺฐิ. จตุจตฺตารีสํ ทิฏฺฐิโย. อปรนฺตานุคฺคหิตา ตา ทิฏฺฐิโย. เอโส เม อตฺตาติ – วีสติวตฺถุกา อตฺตานุทิฏฺฐิ. วีสติวตฺถุกา สกฺกายทิฏฺฐิ. สกฺกายทิฏฺฐิปฺปมุขานิ [สกฺกายทิฏฺฐิปฺปมุเขน (สฺยา.)] ทฺวาสฏฺฐิ ทิฏฺฐิคตานิ. ปุพฺพนฺตาปรนฺตานุคฺคหิตา ตา ทิฏฺฐิโย.

๑๕๑. ‘‘เย เกจิ, ภิกฺขเว, มยิ นิฏฺฐํ คตา, สพฺเพ เต ทิฏฺฐิสมฺปนฺนา. เตสํ ทิฏฺฐิสมฺปนฺนานํ ปญฺจนฺนํ อิธ นิฏฺฐา, ปญฺจนฺนํ อิธ วิหาย นิฏฺฐา. กตเมสํ ปญฺจนฺนํ อิธ นิฏฺฐา? สตฺตกฺขตฺตุปรมสฺส, โกลํโกลสฺส, เอกพีชิสฺส, สกทาคามิสฺส, โย จ ทิฏฺเฐว ธมฺเม อรหา – อิเมสํ ปญฺจนฺนํ อิธ นิฏฺฐา.

‘‘กตเมสํ ปญฺจนฺนํ อิธ วิหาย นิฏฺฐา? อนฺตราปรินิพฺพายิสฺส, อุปหจฺจปรินิพฺพายิสฺส, อสงฺขารปรินิพฺพายิสฺส, สสงฺขารปรินิพฺพายิสฺส, อุทฺธํโสตสฺส, อกนิฏฺฐคามิโน – อิเมสํ ปญฺจนฺนํ อิธ วิหาย นิฏฺฐา.

‘‘เย เกจิ, ภิกฺขเว, มยิ นิฏฺฐํ คตา, สพฺเพ เต ทิฏฺฐิสมฺปนฺนา. เตสํ ทิฏฺฐิสมฺปนฺนานํ อิเมสํ ปญฺจนฺนํ อิธ นิฏฺฐา, อิเมสํ ปญฺจนฺนํ อิธ วิหาย นิฏฺฐา.

‘‘เย เกจิ, ภิกฺขเว, มยิ อเวจฺจปฺปสนฺนา, สพฺเพ เต โสตาปนฺนา. เตสํ โสตาปนฺนานํ ปญฺจนฺนํ อิธ นิฏฺฐา, ปญฺจนฺนํ อิธ วิหาย นิฏฺฐา. กตเมสํ ปญฺจนฺนํ อิธ นิฏฺฐา? สตฺตกฺขตฺตุปรมสฺส, โกลํโกลสฺส, เอกพีชิสฺส, สกทาคามิสฺส, โย จ ทิฏฺเฐว ธมฺเม อรหา – อิเมสํ ปญฺจนฺนํ อิธ นิฏฺฐา.

‘‘กตเมสํ ปญฺจนฺนํ อิธ วิหาย นิฏฺฐา? อนฺตราปรินิพฺพายิสฺส, อุปหจฺจปรินิพฺพายิสฺส, อสงฺขารปรินิพฺพายิสฺส, สสงฺขารปรินิพฺพายิสฺส, อุทฺธํโสตสฺส, อกนิฏฺฐคามิโน – อิเมสํ ปญฺจนฺนํ อิธ วิหาย นิฏฺฐา.

‘‘เย เกจิ, ภิกฺขเว, มยิ อเวจฺจปฺปสนฺนา, สพฺเพ เต โสตาปนฺนา. เตสํ โสตาปนฺนานํ อิเมสํ ปญฺจนฺนํ อิธ นิฏฺฐา. อิเมสํ ปญฺจนฺนํ อิธ วิหาย นิฏฺฐาติ’’.

ภววิภวทิฏฺฐินิทฺเทโส โสฬสโม.

ทิฏฺฐิกถา นิฏฺฐิตา.