๕๔๖. วิธุรชาตกํ (๙)

โทหฬกณฺฑํ

๑๓๔๖. ‘‘ปณฺฑุ กิสิยาสิ ทุพฺพลา, วณฺณรูปํ [วณฺณรูเป (ก.)] นตเวทิสํ ปุเร;

วิมเล อกฺขาหิ ปุจฺฉิตา, กีทิสี ตุยฺหํ สรีรเวทนา’’.

๑๓๔๗. ‘‘ธมฺโม มนุเชสุ มาตีนํ [มาตินํ (สี. ปี.)], โทหโฬ นาม ชนินฺท วุจฺจติ;

ธมฺมาหตํ นาคกุญฺชร, วิธุรสฺส หทยาภิปตฺถเย’’.

๑๓๔๘. ‘‘จนฺทํ โข ตฺวํ โทหฬายสิ, สูริยํ วา อถ วาปิ มาลุตํ;

ทุลฺลภญฺหิ [ทุลฺลเภ (สี. ปี.)] วิธุรสฺส ทสฺสนํ [ทสฺสเน (สี. ปี.)], โก วิธุรมิธ มานยิสฺสติ’’.

๑๓๔๙. ‘‘กินฺนุ ตาต ตุวํ ปชฺฌายสิ, ปทุมํ หตฺถคตํว เต มุขํ;

กินฺนุ ทุมฺมนรูโปสิ อิสฺสร, มา ตฺวํ โสจิ อมิตฺตตาปน’’.

๑๓๕๐. ‘‘มาตา หิ ตว อิรนฺธติ [อิรนฺทติ (สี. สฺยา. ปี.)], วิธุรสฺส หทยํ ธนิยติ;

ทุลฺลภญฺหิ วิธุรสฺส ทสฺสนํ, โก วิธุรมิธ มานยิสฺสติ’’.

๑๓๕๑. ‘‘ตสฺส ภตฺตุปริเยสนํ [ภตฺตุปริเยสนํ (สี. ปี.)] จร, โย วิธุรมิธ มานยิสฺสติ’’;

‘‘ปิตุโน จ สา สุตฺวาน วากฺยํ, รตฺตึ นิกฺขมฺม อวสฺสุตึ จริ’’.

๑๓๕๒. ‘‘เก คนฺธพฺเพ รกฺขเส จ นาเค, เก กิมฺปุริเส จาปิ มานุเส;

เก ปณฺฑิเต สพฺพกามทเท [สพฺพกามเท (สี. ปี.)], ทีฆรตฺตํ ภตฺตา เม ภวิสฺสติ’’.

๑๓๕๓. ‘‘อสฺสาส เหสฺสามิ เต ปติ, ภตฺตา เต เหสฺสามิ อนินฺทโลจเน;

ปญฺญา หิ มมํ ตถาวิธา, อสฺสาส เหสฺสสิ ภริยา มม.

๑๓๕๔. ‘‘อวจาสิ ปุณฺณกํ อิรนฺธตี [อิรนฺทตี (สี. ปี.)], ปุพฺพปถานุคเตน เจตสา;

เอหิ คจฺฉาม ปิตุ มมนฺติเก [ปิตุ มม สนฺติกํ (ก.)], เอโสว เต เอตมตฺถํ ปวกฺขติ.

๑๓๕๕. ‘‘อลงฺกตา สุวสนา, มาลินี จนฺทนุสฺสทา;

ยกฺขํ หตฺเถ คเหตฺวาน, ปิตุสนฺติกุปาคมิ’’.

๑๓๕๖. ‘‘นาควร วโจ สุโณหิ เม, ปติรูปํ ปฏิปชฺช สุงฺกิยํ;

ปตฺเถมิ อหํ อิรนฺธตึ, ตาย สมงฺคึ กโรหิ มํ ตุวํ.

๑๓๕๗. ‘‘สตํ หตฺถี สตํ อสฺสา, สตํ อสฺสตรีรถา;

สตํ วลภิโย ปุณฺณา, นานารตฺนสฺส เกวลา;

เต นาค ปฏิปชฺชสฺสุ, ธีตรํ เทหิรนฺธตึ’’.

๑๓๕๘. ‘‘ยาว อามนฺตเย ญาตี, มิตฺเต จ สุหทชฺชเน [สุหทํชนํ (สี. ปี.)];

อนามนฺต กตํ กมฺมํ, ตํ ปจฺฉา อนุตปฺปติ’’.

๑๓๕๙. ตโต โส วรุโณ นาโค, ปวิสิตฺวา นิเวสนํ;

ภริยํ อามนฺตยิตฺวาน, อิทํ วจนมพฺรวิ.

๑๓๖๐. ‘‘อยํ โส ปุณฺณโก ยกฺโข, ยาจตี มํ อิรนฺธตึ;

พหุนา วิตฺตลาเภน, ตสฺส เทม ปิยํ มมํ’’.

๑๓๖๑. ‘‘น ธเนน น วิตฺเตน, ลพฺภา อมฺหํ อิรนฺธตี;

สเจ จ โข หทยํ ปณฺฑิตสฺส, ธมฺเมน ลทฺธา อิธ มาหเรยฺย;

เอเตน วิตฺเตน กุมาริ ลพฺภา, นาญฺญํ ธนํ อุตฺตริ ปตฺถยาม’’.

๑๓๖๒. ตโต โส วรุโณ นาโค, นิกฺขมิตฺวา นิเวสนา;

ปุณฺณกามนฺตยิตฺวาน, อิทํ วจนมพฺรวิ.

๑๓๖๓. ‘‘น ธเนน น วิตฺเตน, ลพฺภา อมฺหํ อิรนฺธตี;

สเจ ตุวํ หทยํ ปณฺฑิตสฺส, ธมฺเมน ลทฺธา อิธ มาหเรสิ;

เอเตน วิตฺเตน กุมาริ ลพฺภา, นาญฺญํ ธนํ อุตฺตริ ปตฺถยาม’’.

๑๓๖๔. ‘‘ยํ ปณฺฑิโตเตฺยเก วทนฺติ โลเก, ตเมว พาโลติ ปุนาหุ อญฺเญ;

อกฺขาหิ เม วิปฺปวทนฺติ เอตฺถ, กํ ปณฺฑิตํ นาค ตุวํ วเทสิ’’.

๑๓๖๕. ‘‘โกรพฺยราชสฺส ธนญฺจยสฺส [ธนญฺชยสฺส (สี. สฺยา. ปี.)], ยทิ เต สุโต วิธุโร นาม กตฺตา;

อาเนหิ ตํ ปณฺฑิตํ ธมฺมลทฺธา, อิรนฺธตี ปทจรา [ปทฺธจรา (สี. ปี.), ปฏฺฐจรา (สฺยา. ก.)] เต โหตุ.

๑๓๖๖. ‘‘อิทญฺจ สุตฺวา วรุณสฺส วากฺยํ, อุฏฺฐาย ยกฺโข ปรมปฺปตีโต;

ตตฺเถว สนฺโต ปุริสํ อสํสิ, อาเนหิ อาชญฺญมิเธว ยุตฺตํ.

๑๓๖๗. ‘‘ชาตรูปมยา กณฺณา, กาจมฺหิจมยา [กาจมฺหมยา (สี.), กาจมฺภมยา (ปี.)] ขุรา;

ชมฺโพนทสฺส ปากสฺส, สุวณฺณสฺส อุรจฺฉโท’’.

๑๓๖๘. ‘‘เทววาหวหํ ยานํ, อสฺสมารุยฺห ปุณฺณโก;

อลงฺกโต กปฺปิตเกสมสฺสุ, ปกฺกามิ เวหายสมนฺตลิกฺเข [อนฺตลิกฺขํ (ก.)].

๑๓๖๙. ‘‘โส ปุณฺณโก กามราเคน [กามเวเคน (สี. ปี.)] คิทฺโธ, อิรนฺธตึ นาคกญฺญํ ชิคีสํ [ชิคึสํ (สี. สฺยา. ปี.)];

คนฺตฺวาน ตํ ภูตปตึ ยสสฺสึ, อิจฺจพฺรวี เวสฺสวณํ กุเวรํ.

๑๓๗๐. ‘‘โภควตี นาม มนฺทิเร, วาสา หิรญฺญวตีติ วุจฺจติ;

นคเร นิมฺมิเต กญฺจนมเย, มณฺฑลสฺส อุรคสฺส นิฏฺฐิตํ.

๑๓๗๑. ‘‘อฏฺฏาลกา โอฏฺฐคีวิโย, โลหิตงฺกสฺส มสารคลฺลิโน;

ปาสาเทตฺถ สิลามยา, โสวณฺณรตเนหิ ฉาทิตา.

๑๓๗๒. ‘‘อมฺพา ติลกา จ ชมฺพุโย, สตฺตปณฺณา มุจลินฺทเกตกา;

ปิยงฺคุ [ปิยกา (สี. ปี.), ปิยงฺคุกา (สฺยา.)] อุทฺทาลกา สหา, อุปริภทฺทกา สินฺทุวารกา [ภินฺทุวาริตา (สฺยา. ปี.), ภินฺธวาริตา (ก.)].

๑๓๗๓. ‘‘จมฺเปยฺยกา นาคมลฺลิกา, ภคินีมาลา อถ เมตฺถ โกลิยา;

เอเต ทุมา ปริณามิตา, โสภยนฺติ อุรคสฺส มนฺทิรํ [มนฺทิเร (สฺยา. ก.)].

๑๓๗๔. ‘‘ขชฺชุเรตฺถ สิลามยา, โสวณฺณธุวปุปฺผิตา พหู;

ยตฺถ วสโต ปปาติโก, นาคราชา วรุโณ มหิทฺธิโก.

๑๓๗๕. ‘‘ตสฺส โกมาริกา ภริยา, วิมลา กญฺจนเวลฺลิวิคฺคหา;

กาลา ตรุณาว อุคฺคตา, ปุจิมนฺทตฺถนี จารุทสฺสนา.

๑๓๗๖. ‘‘ลาขารสรตฺตสุจฺฉวี, กณิการาว นิวาตปุปฺผิตา [กณิกาโรว นิวาตปุปฺผิโต (สี. ปี.)];

ติทิโวกจราว อจฺฉรา, วิชฺชุวพฺภฆนา วินิสฺสฏา.

๑๓๗๗. ‘‘สา โทหฬินี สุวิมฺหิตา, วิธุรสฺส หทยํ ธนิยติ;

ตํ เตสํ เทมิ อิสฺสร, เตน เต เทนฺติ อิรนฺธตึ มมํ’’.

๑๓๗๘. ‘‘โส ปุณฺณโก ภูตปตึ ยสสฺสึ, อามนฺตย เวสฺสวณํ กุเวรํ;

ตตฺเถว สนฺโต [สนฺตํ (ปี.)] ปุริสํ อสํสิ, อาเนหิ อาชญฺญมิเธว ยุตฺตํ.

๑๓๗๙. ‘‘ชาตรูปมยา กณฺณา, กาจมฺหิจมยา ขุรา;

ชมฺโพนทสฺส ปากสฺส, สุวณฺณสฺส อุรจฺฉโท.

๑๓๘๐. ‘‘เทววาหวหํ ยานํ, อสฺสมารุยฺห ปุณฺณโก;

อลงฺกโต กปฺปิตเกสมสฺสุ, ปกฺกามิ เวหายสมนฺตลิกฺเข’’.

๑๓๘๑. ‘‘โส อคฺคมา ราชคหํ สุรมฺมํ, องฺคสฺส รญฺโญ นครํ ทุรายุตํ [ทุราสทํ (สฺยา.)];

ปหูตภกฺขํ พหุอนฺนปานํ, มสกฺกสารํ วิย วาสวสฺส.

๑๓๘๒. ‘‘มยูรโกญฺจาคณสมฺปฆุฏฺฐํ, ทิชาภิฆุฏฺฐํ ทิชสงฺฆเสวิตํ;

นานาสกุนฺตาภิรุทํ สุวงฺคณํ [สุภงฺคณํ (สี. ปี.)], ปุปฺผาภิกิณฺณํ หิมวํว ปพฺพตํ.

๑๓๘๓. ‘‘โส ปุณฺณโก เวปุลมาภิรูหิ [เวปุลฺลมาภิรุจฺฉิ (สี. ปี.)], สิลุจฺจยํ กิมฺปุริสานุจิณฺณํ;

อเนฺวสมาโน มณิรตนํ อุฬารํ, ตมทฺทสา ปพฺพตกูฏมชฺเฌ.

๑๓๘๔. ‘‘ทิสฺวา มณึ ปภสฺสรํ ชาติมนฺตํ [ชาติวนฺตํ (สี. สฺยา.)], มโนหรํ [ธนาหรํ (สี. ปี. ก.)] มณิรตนํ อุฬารํ;

ททฺทลฺลมานํ ยสสา ยสสฺสินํ, โอภาสตี วิชฺชุริวนฺตลิกฺเข.

๑๓๘๕. ‘‘ตมคฺคหี เวฬุริยํ มหคฺฆํ, มโนหรํ นาม มหานุภาวํ;

อาชญฺญมารุยฺห มโนมวณฺโณ, ปกฺกามิ เวหายสมนฺตลิกฺเข.

๑๓๘๖. ‘‘โส อคฺคมา [อคมา (สฺยา. ปี. ก.)] นครมินฺทปตฺถํ, โอรุยฺหุปาคจฺฉิ สภํ กุรูนํ;

สมาคเต เอกสตํ สมคฺเค, อเวฺหตฺถ ยกฺโข อวิกมฺปมาโน.

๑๓๘๗. ‘‘โก นีธ รญฺญํ วรมาภิเชติ, กมาภิเชยฺยาม วรทฺธเนน [วรํธเนน (สี. ปี.)];

กมนุตฺตรํ รตนวรํ ชินาม, โก วาปิ โน เชติ วรทฺธเนน’’.

๑๓๘๘. ‘‘กุหึ นุ รฏฺเฐ ตว ชาติภูมิ, น โกรพฺยสฺเสว วโจ ตเวทํ;

อภีโตสิ [อภิโภสิ (สี. ปี.)] โน วณฺณนิภาย สพฺเพ, อกฺขาหิ เม นามญฺจ พนฺธเว จ’’.

๑๓๘๙. ‘‘กจฺจายโน มาณวโกสฺมิ ราช, อนูนนาโม อิติ มวฺหยนฺติ;

องฺเคสุ เม ญาตโย พนฺธวา จ, อกฺเขน เทวสฺมิ อิธานุปตฺโต’’.

๑๓๙๐. ‘‘กึ มาณวสฺส รตนานิ อตฺถิ, เย ตํ ชินนฺโต หเร อกฺขธุตฺโต;

พหูนิ รญฺโญ รตนานิ อตฺถิ, เต ตฺวํ ทลิทฺโท กถมวฺหเยสิ’’.

๑๓๙๑. ‘‘มโนหโร นาม มณี มมายํ, มโนหรํ มณิรตนํ อุฬารํ;

อิมญฺจ อาชญฺญมมิตฺตตาปนํ, เอตํ เม ชินิตฺวา หเร อกฺขธุตฺโต’’.

๑๓๙๒. ‘‘เอโก มณี มาณว กึ กริสฺสติ, อาชานิเยโก ปน กึ กริสฺสติ;

พหูนิ รญฺโญ มณิรตนานิ อตฺถิ, อาชานิยา วาตชวา อนปฺปกา’’.

โทหฬกณฺฑํ นาม.

มณิกณฺฑํ

๑๓๙๓. ‘‘อิทญฺจ เม มณิรตนํ, ปสฺส ตฺวํ ทฺวิปทุตฺตม;

อิตฺถีนํ วิคฺคหา เจตฺถ, ปุริสานญฺจ วิคฺคหา.

๑๓๙๔. ‘‘มิคานํ วิคฺคหา เจตฺถ, สกุณานญฺจ วิคฺคหา;

นาคราชา สุปณฺณา จ [นาคราเช สุปณฺเณ จ (สี. สฺยา. ปี.)], มณิมฺหิ ปสฺส นิมฺมิตํ.

๑๓๙๕. ‘‘หตฺถานีกํ รถานีกํ, อสฺเส ปตฺตี จ วมฺมิเน [ธชานิ จ (ปี.)];

จตุรงฺคินิมํ เสนํ, มณิมฺหิ ปสฺส นิมฺมิตํ.

๑๓๙๖. ‘‘หตฺถาโรเห อนีกฏฺเฐ, รถิเก ปตฺติการเก;

พลคฺคานิ วิยูฬฺหานิ [วิยูหานิ (สฺยา. ก.)], มณิมฺหิ ปสฺส นิมฺมิตํ.

๑๓๙๗. ‘‘ปุรํ อุทฺธาปสมฺปนฺนํ [อุทฺทาปสมฺปนฺนํ (สี. ปี.), อฏฺฏาลสมฺปนฺนํ (สฺยา.)], พหุปาการโตรณํ;

สิงฺฆาฏเกสุ ภูมิโย, มณิมฺหิ ปสฺส นิมฺมิตํ.

๑๓๙๘. ‘‘เอสิกา ปริขาโย จ, ปลิขํ อคฺคฬานิ จ;

อฏฺฏาลเก จ ทฺวาเร จ, มณิมฺหิ ปสฺส นิมฺมิตํ.

๑๓๙๙. ‘‘ปสฺส โตรณมคฺเคสุ, นานาทิชา คณา พหู;

หํสา โกญฺจา มยูรา จ, จกฺกวากา จ กุกฺกุหา.

๑๔๐๐. ‘‘กุณาลกา พหู จิตฺรา, สิขณฺฑี ชีวชีวกา;

นานาทิชคณากิณฺณํ, มณิมฺหิ ปสฺส นิมฺมิตํ.

๑๔๐๑. ‘‘ปสฺส นครํ สุปาการํ, อพฺภุตํ โลมหํสนํ;

สมุสฺสิตธชํ รมฺมํ, โสณฺณวาลุกสนฺถตํ.

๑๔๐๒. ‘‘ปสฺเสตฺถ [ปสฺส ตฺวํ (สี. ปี.)] ปณฺณสาลาโย, วิภตฺตา ภาคโส มิตา;

นิเวสเน นิเวเส จ, สนฺธิพฺยูเห ปถทฺธิโย.

๑๔๐๓. ‘‘ปานาคาเร จ โสณฺเฑ จ, สูนา [สูณา (สี. ปี.), สุทฺทา (สฺยา. ก.)] โอทนิยา ฆรา;

เวสี จ คณิกาโย จ, มณิมฺหิ ปสฺส นิมฺมิตํ.

๑๔๐๔. ‘‘มาลากาเร จ รชเก, คนฺธิเก อถ ทุสฺสิเก;

สุวณฺณกาเร มณิกาเร, มณิมฺหิ ปสฺส นิมฺมิตํ.

๑๔๐๕. ‘‘อาฬาริเก จ สูเท จ, นฏนาฏกคายิโน;

ปาณิสฺสเร กุมฺภถูนิเก, มณิมฺหิ ปสฺส นิมฺมิตํ.

๑๔๐๖. ‘‘ปสฺส เภรี มุทิงฺคา จ, สงฺขา ปณวทินฺทิมา;

สพฺพญฺจ ตาฬาวจรํ, มณิมฺหิ ปสฺส นิมฺมิตํ.

๑๔๐๗. ‘‘สมฺมตาลญฺจ วีณญฺจ, นจฺจคีตํ สุวาทิตํ;

ตูริยตาฬิตสงฺฆุฏฺฐํ, มณิมฺหิ ปสฺส นิมฺมิตํ.

๑๔๐๘. ‘‘ลงฺฆิกา มุฏฺฐิกา เจตฺถ, มายาการา จ โสภิยา;

เวตาลิเก [เวตฺตลิเก (ก.)] จ ชลฺเล จ, มณิมฺหิ ปสฺส นิมฺมิตํ.

๑๔๐๙. ‘‘สมชฺชา เจตฺถ วตฺตนฺติ, อากิณฺณา นรนาริภิ;

มญฺจาติมญฺเจ ภูมิโย, มณิมฺหิ ปสฺส นิมฺมิตํ.

๑๔๑๐. ‘‘ปสฺส มลฺเล สมชฺชสฺมึ, โผเฏนฺเต [ปาเฐนฺเต (สี. สฺยา. ปี.)] ทิคุณํ ภุชํ;

นิหเต นิหตมาเน จ, มณิมฺหิ ปสฺส นิมฺมิตํ.

๑๔๑๑. ‘‘ปสฺส ปพฺพตปาเทสุ, นานามิคคณา พหู;

สีหา พฺยคฺฆา วราหา จ, อจฺฉโกกตรจฺฉโย.

๑๔๑๒. ‘‘ปลาสาทา ควชา จ, มหึสา โรหิตา รุรู;

เอเณยฺยา จ วราหา [สรภา (สฺยา.)] จ, คณิโน นีก [นิงฺก (สี. สฺยา. ปี.)] สูกรา.

๑๔๑๓. ‘‘กทลิมิคา พหู จิตฺรา, พิฬารา สสกณฺฏกา;

นานามิคคณากิณฺณํ, มณิมฺหิ ปสฺส นิมฺมิตํ.

๑๔๑๔. ‘‘นชฺชาโย สุปติตฺถาโย, โสณฺณวาลุกสนฺถตา;

อจฺฉา สวนฺติ อมฺพูนิ, มจฺฉคุมฺพนิเสวิตา.

๑๔๑๕. ‘‘กุมฺภีลา มกรา เจตฺถ, สุสุมารา จ กจฺฉปา;

ปาฐีนา ปาวุสา มจฺฉา, พลชา [วลชา (สี.), วาลชา (ปี.)] มุญฺชโรหิตา.

๑๔๑๖. ‘‘นานาทิชคณากิณฺณา, นานาทุมคณายุตา;

เวฬุริยก-โรทาโย [เวฬุริยผลกโรทาโย (สี.)], มณิมฺหิ ปสฺส นิมฺมิตํ.

๑๔๑๗. ‘‘ปสฺเสตฺถ โปกฺขรณิโย, สุวิภตฺตา จตุทฺทิสา;