๒๒. มหานิปาโต

๕๓๘. มูคปกฺขชาตกํ (๑)

๑. ‘‘มา ปณฺฑิจฺจยํ [ปณฺฑิติยํ (สี.), ปณฺฑิจฺจิยํ (ปี.)] วิภาวย, พาลมโต ภว สพฺพปาณินํ;

สพฺโพ ตํ ชโน โอจินายตุ, เอวํ ตว อตฺโถ ภวิสฺสติ’’.

๒. ‘‘กโรมิ เต ตํ วจนํ, ยํ มํ ภณสิ เทวเต;

อตฺถกามาสิ เม อมฺม, หิตกามาสิ เทวเต’’.

๓. ‘‘กึ นุ สนฺตรมาโนว, กาสุํ ขณสิ สารถิ;

ปุฏฺโฐ เม สมฺม อกฺขาหิ, กึ กาสุยา กริสฺสสิ’’.

๔. ‘‘รญฺโญ มูโค จ ปกฺโข จ, ปุตฺโต ชาโต อเจตโส;

โสมฺหิ รญฺญา สมชฺฌิฏฺโฐ, ปุตฺตํ เม นิขณํ วเน’’.

๕. ‘‘น พธิโร น มูโคสฺมิ, น ปกฺโข น จ วีกโล [นปิ ปงฺคุโล (สี. ปี.), น จ ปิงฺคโล (สฺยา.)];

อธมฺมํ สารถิ กยิรา, มํ เจ ตฺวํ นิขณํ วเน’’.

๖. ‘‘อูรู พาหุํ [พาหู (สี. ก.)] จ เม ปสฺส, ภาสิตญฺจ สุโณหิ เม;

อธมฺมํ สารถิ กยิรา, มํ เจ ตฺวํ นิขณํ วเน’’.

๗. ‘‘เทวตา นุสิ คนฺธพฺโพ, อทุ [อาทุ (สี.), อาทู (สฺยา.)] สกฺโก ปุรินฺทโท;

โก วา ตฺวํ กสฺส วา ปุตฺโต, กถํ ชาเนมุ ตํ มยํ’’.

๘. ‘‘นมฺหิ เทโว น คนฺธพฺโพ, นาปิ สกฺโก ปุรินฺทโท;

กาสิรญฺโญ อหํ ปุตฺโต, ยํ กาสุยา นิขญฺญสิ [นิฆญฺญสิ (สี. ปี.), นิขญฺฉสิ (?)].

๙. ‘‘ตสฺส รญฺโญ อหํ ปุตฺโต, ยํ ตฺวํ สมฺมูปชีวสิ [สมุปชีวสิ (สี. ปี.)];

อธมฺมํ สารถิ กยิรา, มํ เจ ตฺวํ นิขณํ วเน.

๑๐. ‘‘ยสฺส รุกฺขสฺส ฉายาย, นิสีเทยฺย สเยยฺย วา;

น ตสฺส สาขํ ภญฺเชยฺย, มิตฺตทุพฺโภ [มิตฺตทูโภ (สี. ปี.)] หิ ปาปโก.

๑๑. ‘‘ยถา รุกฺโข ตถา ราชา, ยถา สาขา ตถา อหํ;

ยถา ฉายูปโค โปโส, เอวํ ตฺวมสิ สารถิ;

อธมฺมํ สารถิ กยิรา, มํ เจ ตฺวํ นิขณํ วเน.

๑๒. ‘‘ปหูตภกฺโข [พหุตฺตภกฺโข (ก.)] ภวติ, วิปฺปวุฏฺโฐ [วิปฺปวุตฺโถ (สี. ปี.), วิปฺปมุตฺโต (ก.)] สกํ [สกา (สี. ปี.)] ฆรา;

พหู นํ อุปชีวนฺติ, โย มิตฺตานํ น ทุพฺภติ.

๑๓. ‘‘ยํ ยํ ชนปทํ ยาติ, นิคเม ราชธานิโย;

สพฺพตฺถ ปูชิโต โหติ, โย มิตฺตานํ น ทุพฺภติ.

๑๔. ‘‘นาสฺส โจรา ปสาหนฺติ [ปสหนฺติ (สี. สฺยา. ปี.)], นาติมญฺญนฺติ ขตฺติยา [นาติมญฺเญติ ขตฺติโย (สี. สฺยา. ปี.)];

สพฺเพ อมิตฺเต ตรติ, โย มิตฺตานํ น ทุพฺภติ.

๑๕. ‘‘อกฺกุทฺโธ สฆรํ เอติ, สภายํ [สภาย (สี. สฺยา. ปี.)] ปฏินนฺทิโต;

ญาตีนํ อุตฺตโม โหติ, โย มิตฺตานํ น ทุพฺภติ.

๑๖. ‘‘สกฺกตฺวา สกฺกโต โหติ, ครุ โหติ สคารโว [ครุโก โหติ คารโว (ก.)];

วณฺณกิตฺติภโต โหติ, โย มิตฺตานํ น ทุพฺภติ.

๑๗. ‘‘ปูชโก ลภเต ปูชํ, วนฺทโก ปฏิวนฺทนํ;

ยโส กิตฺติญฺจ ปปฺโปติ, โย มิตฺตานํ น ทุพฺภติ.

๑๘. ‘‘อคฺคิ ยถา ปชฺชลติ, เทวตาว วิโรจติ;

สิริยา อชหิโต โหติ, โย มิตฺตานํ น ทุพฺภติ.

๑๙. ‘‘คาโว ตสฺส ปชายนฺติ, เขตฺเต วุตฺตํ วิรูหติ;

วุตฺตานํ ผลมสฺนาติ, โย มิตฺตานํ น ทุพฺภติ.

๒๐. ‘‘ทริโต ปพฺพตาโต วา, รุกฺขโต ปติโต นโร;

จุโต ปติฏฺฐํ ลภติ, โย มิตฺตานํ น ทุพฺภติ.

๒๑. ‘‘วิรูฬฺหมูลสนฺตานํ, นิโคฺรธมิว มาลุโต;

อมิตฺตา นปฺปสาหนฺติ, โย มิตฺตานํ น ทุพฺภติ’’.

๒๒. ‘‘เอหิ ตํ ปฏิเนสฺสามิ, ราชปุตฺต สกํ ฆรํ;

รชฺชํ กาเรหิ ภทฺทนฺเต, กึ อรญฺเญ กริสฺสสิ’’.

๒๓. ‘‘อลํ เม เตน รชฺเชน, ญาตเกหิ [ญาตเกน (สฺยา. ก.)] ธเนน วา;

ยํ เม อธมฺมจริยาย, รชฺชํ ลพฺเภถ สารถิ’’.

๒๔. ‘‘ปุณฺณปตฺตํ มํ ลาเภหิ [ปลาเภหิ (สี. ปี.)], ราชปุตฺต อิโต คโต;

ปิตา มาตา จ เม ทชฺชุํ, ราชปุตฺต ตยี คเต.

๒๕. ‘‘โอโรธา จ กุมารา จ, เวสิยานา จ พฺราหฺมณา;

เตปิ อตฺตมนา ทชฺชุํ, ราชปุตฺต ตยี คเต.

๒๖. ‘‘หตฺถาโรหา [หตฺถารูหา (สี. ปี.) เอวมุปริปิ] อนีกฏฺฐา, รถิกา ปตฺติการกา;

เตปิ อตฺตมนา ทชฺชุํ [เตปิ ทชฺชุํ ปตีตาเม (สี. ปี.)], ราชปุตฺต ตยี คเต.

๒๗. ‘‘พหุธญฺญา ชานปทา [พหู ชานปทา จญฺเญ (สี.), พหู ชนปทา จญฺเญ (ปี.)], เนคมา จ สมาคตา;

อุปายนานิ เม ทชฺชุํ, ราชปุตฺต ตยี คเต’’.

๒๘. ‘‘ปิตุ มาตุ จหํ จตฺโต, รฏฺฐสฺส นิคมสฺส จ;

อโถ สพฺพกุมารานํ, นตฺถิ มยฺหํ สกํ ฆรํ.

๒๙. ‘‘อนุญฺญาโต อหํ มตฺยา, สญฺจตฺโต ปิตรา มหํ;

เอโกรญฺเญ ปพฺพชิโต, น กาเม อภิปตฺถเย.

๓๐. ‘‘อปิ อตรมานานํ, ผลาสาว สมิชฺฌติ;

วิปกฺกพฺรหฺมจริโยสฺมิ, เอวํ ชานาหิ สารถิ.

๓๑. ‘‘อปิ อตรมานานํ, สมฺมทตฺโถ วิปจฺจติ;

วิปกฺกพฺรหฺมจริโยสฺมิ, นิกฺขนฺโต อกุโตภโย’’.

๓๒. ‘‘เอวํ วคฺคุกโถ สนฺโต, วิสฏฺฐวจโน จสิ [จ โส (สฺยา. ก.)];

กสฺมา ปิตุ จ มาตุจฺจ, สนฺติเก น ภณี ตทา’’.

๓๓. ‘‘นาหํ อสนฺธิตา [อสตฺถิตา (สี.)] ปกฺโข, น พธิโร อโสตตา;

นาหํ อชิวฺหตา มูโค, มา มํ มูคมธารยิ [มูโค อธารยิ (สี.)].

๓๔. ‘‘ปุริมํ สรามหํ ชาตึ, ยตฺถ รชฺชมการยึ;

การยิตฺวา ตหึ รชฺชํ, ปาปตฺถํ นิรยํ ภุสํ.

๓๕. ‘‘วีสติญฺเจว วสฺสานิ, ตหึ รชฺชมการยึ;

อสีติวสฺสสหสฺสานิ, นิรยมฺหิ อปจฺจิสํ [อปจฺจสึ (สฺยา.), อปจฺจยึ (ปี.)].

๓๖. ‘‘ตสฺส รชฺชสฺสหํ ภีโต, มา มํ รชฺชาภิเสจยุํ [รชฺเชภิเสจยุํ (สฺยา. ก.)];

ตสฺมา ปิตุ จ มาตุจฺจ, สนฺติเก น ภณึ ตทา.

๓๗. ‘‘อุจฺฉงฺเค มํ นิสาเทตฺวา, ปิตา อตฺถานุสาสติ;

เอกํ หนถ พนฺธถ, เอกํ ขาราปตจฺฉิกํ [ขราปติจฺฉกํ (สฺยา.), ขราปฏิจฺฉกํ (ก.)];

เอกํ สูลสฺมึ อุปฺเปถ [อปฺเปถ (สี.), อุพฺเพถ (สฺยา.), อจฺเจถ (ปี.)], อิจฺจสฺส มนุสาสติ.

๓๘. ‘‘ตายาหํ [ตสฺสาหํ (สี. ปี.)] ผรุสํ สุตฺวา, วาจาโย สมุทีริตา;

อมูโค มูควณฺเณน, อปกฺโข ปกฺขสมฺมโต;

สเก มุตฺตกรีสสฺมึ, อจฺฉาหํ สมฺปริปฺลุโต.

๓๙. ‘‘กสิรญฺจ ปริตฺตญฺจ, ตญฺจ ทุกฺเขน สํยุตํ;

โกมํ [โก ตํ (สี. ปี.)] ชีวิตมาคมฺม, เวรํ กยิราถ เกนจิ.

๔๐. ‘‘ปญฺญาย จ อลาเภน, ธมฺมสฺส จ อทสฺสนา;

โกมํ [โก ตํ (สี. ปี.)] ชีวิตมาคมฺม, เวรํ กยิราถ เกนจิ.

๔๑. ‘‘อปิ อตรมานานํ, ผลาสาว สมิชฺฌติ;

วิปกฺกพฺรหฺมจริโยสฺมิ, เอวํ ชานาหิ สารถิ.

๔๒. ‘‘อปิ อตรมานานํ, สมฺมทตฺโถ วิปจฺจติ;

วิปกฺกพฺรหฺมจริโยสฺมิ, นิกฺขนฺโต อกุโตภโย’’.

๔๓. ‘‘อหมฺปิ ปพฺพชิสฺสามิ, ราชปุตฺต ตวนฺติเก;

อวฺหายสฺสุ [อวฺหยสฺสุ (สี. ปี.)] มํ ภทฺทนฺเต, ปพฺพชฺชา มม รุจฺจติ’’.

๔๔. ‘‘รถํ นิยฺยาทยิตฺวาน, อนโณ เอหิ สารถิ;

อนณสฺส หิ ปพฺพชฺชา, เอตํ อิสีหิ วณฺณิตํ’’.

๔๕. ‘‘ยเทว ตฺยาหํ วจนํ, อกรํ ภทฺทมตฺถุ เต;

ตเทว เม ตฺวํ วจนํ, ยาจิโต กตฺตุมรหสิ.

๔๖. ‘‘อิเธว ตาว อจฺฉสฺสุ, ยาว ราชานมานเย;

อปฺเปว เต ปิตา ทิสฺวา, ปตีโต สุมโน สิยา’’.

๔๗. ‘‘กโรมิ เตตํ วจนํ, ยํ มํ ภณสิ สารถิ;

อหมฺปิ ทฏฺฐุกาโมสฺมิ, ปิตรํ เม อิธาคตํ.

๔๘. ‘‘เอหิ สมฺม นิวตฺตสฺสุ, กุสลํ วชฺชาสิ ญาตินํ;

มาตรํ ปิตรํ มยฺหํ, วุตฺโต วชฺชาสิ วนฺทนํ’’.

๔๙. ตสฺส ปาเท คเหตฺวาน, กตฺวา จ นํ ปทกฺขิณํ;

สารถิ รถมารุยฺห, ราชทฺวารํ อุปาคมิ.

๕๐. ‘‘สุญฺญํ มาตา รถํ ทิสฺวา, เอกํ สารถิมาคตํ;

อสฺสุปุณฺเณหิ เนตฺเตหิ, โรทนฺตี นํ อุทิกฺขติ.

๕๑. ‘‘อยํ โส สารถิ เอติ, นิหนฺตฺวา มม อตฺรชํ;

นิหโต นูน เม ปุตฺโต, ปถพฺยา ภูมิวฑฺฒโน.

๕๒. ‘‘อมิตฺตา นูน นนฺทนฺติ, ปตีตา นูน เวริโน;

อาคตํ สารถึ ทิสฺวา, นิหนฺตฺวา มม อตฺรชํ.

๕๓. ‘‘สุญฺญํ มาตา รถํ ทิสฺวา, เอกํ สารถิมาคตํ;

อสฺสุปุณฺเณหิ เนตฺเตหิ, โรทนฺตี ปริปุจฺฉิ นํ [โรทนฺตี ปริปุจฺฉติ (สี. ปี.), โรทนฺตี นํ ปริปุจฺฉติ (สฺยา.)].

๕๔. ‘‘กินฺนุ มูโค กึ นุ ปกฺโข, กินฺนุ โส วิลปี ตทา;

นิหญฺญมาโน ภูมิยา, ตํ เม อกฺขาหิ สารถิ.

๕๕. ‘‘กถํ หตฺเถหิ ปาเทหิ, มูคปกฺโข วิวชฺชยิ;

นิหญฺญมาโน ภูมิยา, ตํ เม อกฺขาหิ ปุจฺฉิโต’’.

๕๖. ‘‘อกฺเขยฺยํ [อกฺขิสฺสํ (สี. ปี.)] เต อหํ อยฺเย, ทชฺชาสิ อภยํ มม;

ยํ เม สุตํ วา ทิฏฺฐํ วา, ราชปุตฺตสฺส สนฺติเก’’.

๕๗. ‘‘อภยํ สมฺม เต ทมฺมิ, อภีโต ภณ สารถิ;

ยํ เต สุตํ วา ทิฏฺฐํ วา, ราชปุตฺตสฺส สนฺติเก’’.

๕๘. ‘‘น โส มูโค น โส ปกฺโข, วิสฏฺฐวจโน จ โส;

รชฺชสฺส กิร โส ภีโต, อกรา [อกรี (สี. ปี.)] อาลเย พหู.

๕๙. ‘‘ปุริมํ สรติ โส ชาตึ, ยตฺถ รชฺชมการยิ;

การยิตฺวา ตหึ รชฺชํ, ปาปตฺถ นิรยํ ภุสํ.

๖๐. ‘‘วีสติญฺเจว วสฺสานิ, ตหึ รชฺชมการยิ;

อสีติวสฺสสหสฺสานิ, นิรยมฺหิ อปจฺจิ โส.

๖๑. ‘‘ตสฺส รชฺชสฺส โส ภีโต, มา มํ รชฺชาภิเสจยุํ;

ตสฺมา ปิตุ จ มาตุจฺจ, สนฺติเก น ภณี ตทา.

๖๒. ‘‘องฺคปจฺจงฺคสมฺปนฺโน, อาโรหปริณาหวา;

วิสฏฺฐวจโน ปญฺโญ, มคฺเค สคฺคสฺส ติฏฺฐติ.

๖๓. ‘‘สเจ ตฺวํ ทฏฺฐุกามาสิ, ราชปุตฺตํ [ราชปุตฺติ (สี.)] ตวตฺรชํ;

เอหิ ตํ ปาปยิสฺสามิ, ยตฺถ สมฺมติ เตมิโย’’.

๖๔. ‘‘โยชยนฺตุ รเถ อสฺเส, กจฺฉํ นาคาน [นาคานิ (สฺยา. ก.)] พนฺธถ;

อุทีรยนฺตุ สงฺขปณวา, วาทนฺตุ [วทนฺตุ (สี.), นทนฺตุ (สฺยา. ก.), วทตํ (ปี.)] เอกโปกฺขรา.

๖๕. ‘‘วาทนฺตุ [นทนฺตุ (สี. สฺยา. ปี.)] เภรี สนฺนทฺธา, วคฺคู วาทนฺตุ ทุนฺทุภี;

เนคมา จ มํ อเนฺวนฺตุ, คจฺฉํ ปุตฺตนิเวทโก [นิวาทโก (สฺยา. ก.)].

๖๖. ‘‘โอโรธา จ กุมารา จ, เวสิยานา จ พฺราหฺมณา;

ขิปฺปํ ยานานิ โยเชนฺตุ, คจฺฉํ ปุตฺตนิเวทโก [นิวาทโก (สฺยา. ก.)].

๖๗. ‘‘หตฺถาโรหา อนีกฏฺฐา, รถิกา ปตฺติการกา;

ขิปฺปํ ยานานิ โยเชนฺตุ, คจฺฉํ ปุตฺตนิเวทโก [นิวาทโก (สฺยา. ก.)].

๖๘. ‘‘สมาคตา ชานปทา, เนคมา จ สมาคตา;

ขิปฺปํ ยานานิ โยเชนฺตุ, คจฺฉํ ปุตฺตนิเวทโก’’ [นิวาทโก (สฺยา. ก.)].

๖๙. ‘‘อสฺเส จ สารถี ยุตฺเต, สินฺธเว สีฆวาหเน;

ราชทฺวารํ อุปาคจฺฉุํ, ยุตฺตา เทว อิเม หยา’’.

๗๐. ‘‘ถูลา ชเวน หายนฺติ, กิสา หายนฺติ ถามุนา;

กิเส ถูเล วิวชฺเชตฺวา, สํสฏฺฐา โยชิตา หยา’’.

๗๑. ‘‘ตโต ราชา ตรมาโน, ยุตฺตมารุยฺห สนฺทนํ;

อิตฺถาคารํ อชฺฌภาสิ [อภาสถ (ก.)], สพฺพาว อนุยาถ มํ.

๗๒. ‘‘วาลพีชนิมุณฺหีสํ, ขคฺคํ ฉตฺตญฺจ ปณฺฑรํ;

อุปาธิ รถมารุยฺห [อุปาทิรถมารุยฺห (สี.), อุปาธี รถมารุยฺห (สฺยา.)], สุวณฺเณหิ อลงฺกตา.

๗๓. ‘‘ตโต ส [จ (สี. สฺยา. ปี.)] ราชา ปายาสิ, ปุรกฺขตฺวาน สารถึ;