๕๔๗. เวสฺสนฺตรชาตกํ (๑๐)

ทสวรกถา

๑๖๕๕. ‘‘ผุสฺสตี [ผุสติ (สี. ปี.)] วรวณฺณาเภ, วรสฺสุ ทสธา วเร;

ปถพฺยา จารุปุพฺพงฺคิ, ยํ ตุยฺหํ มนโส ปิยํ’’.

๑๖๕๖. ‘‘เทวราช นโม ตฺยตฺถุ, กึ ปาปํ ปกตํ มยา;

รมฺมา จาเวสิ มํ ฐานา, วาโตว ธรณีรุหํ’’.

๑๖๕๗. ‘‘น เจว เต กตํ ปาปํ, น จ เม ตฺวมสิ อปฺปิยา;

ปุญฺญญฺจ เต ปริกฺขีณํ, เยน เตวํ วทามหํ.

๑๖๕๘. ‘‘สนฺติเก มรณํ ตุยฺหํ, วินาภาโว ภวิสฺสติ;

ปฏิคณฺหาหิ เม เอเต, วเร ทส ปเวจฺฉโต’’.

๑๖๕๙. ‘‘วรํ เจ เม อโท สกฺก, สพฺพภูตานมิสฺสร;

สิวิราชสฺส ภทฺทนฺเต, ตตฺถ อสฺสํ นิเวสเน.

๑๖๖๐. ‘‘นีลเนตฺตา นีลภมุ, นิลกฺขี จ ยถา มิคี;

ผุสฺสตี นาม นาเมน, ตตฺถปสฺสํ ปุรินฺทท.

๑๖๖๑. ‘‘ปุตฺตํ ลเภถ วรทํ, ยาจโยคํ [ยาจโยคึ (ก.)] อมจฺฉรึ;

ปูชิตํ ปฏิราชูหิ, กิตฺติมนฺตํ ยสสฺสินํ.

๑๖๖๒. ‘‘คพฺภํ เม ธารยนฺติยา, มชฺฌิมงฺคํ อนุนฺนตํ;

กุจฺฉิ อนุนฺนโต อสฺส, จาปํว ลิขิตํ สมํ.

๑๖๖๓. ‘‘ถนา เม นปฺปปเตยฺยุํ, ปลิตา น สนฺตุ วาสว;

กาเย รโช น ลิมฺเปถ, วชฺฌญฺจาปิ ปโมจเย.

๑๖๖๔. ‘‘มยูรโกญฺจาภิรุเท, นาริวรคณายุเต;

ขุชฺชเจลาปกากิณฺเณ, สูทมาคธวณฺณิเต.

๑๖๖๕. ‘‘จิตฺรคฺคเฬรุฆุสิเต, สุรามํสปโพธเน;

สิวิราชสฺส ภทฺทนฺเต, ตตฺถสฺสํ มเหสี ปิยา’’.

๑๖๖๖. ‘‘เย เต ทส วรา ทินฺนา, มยา สพฺพงฺคโสภเน;

สิวิราชสฺส วิชิเต, สพฺเพ เต ลจฺฉสี วเร.

๑๖๖๗. ‘‘อิทํ วตฺวาน มฆวา, เทวราชา สุชมฺปติ;

ผุสฺสติยา วรํ ทตฺวา, อนุโมทิตฺถ วาสโว.

ทสวรกถา นาม.

เหมวนฺตํ

๑๖๖๘. ‘‘ปรูฬฺหกจฺฉนขโลมา, ปงฺกทนฺตา รชสฺสิรา;

ปคฺคยฺห ทกฺขิณํ พาหุํ, กึ มํ ยาจนฺติ พฺราหฺมณา’’.

๑๖๖๙. ‘‘รตนํ เทว ยาจาม, สิวีนํ รฏฺฐวฑฺฒนํ;

ททาหิ ปวรํ นาคํ, อีสาทนฺตํ อุรูฬฺหวํ’’.

๑๖๗๐. ‘‘ททามิ น วิกมฺปามิ, ยํ มํ ยาจนฺติ พฺราหฺมณา;

ปภินฺนํ กุญฺชรํ ทนฺตึ, โอปวยฺหํ คชุตฺตมํ’’.

๑๖๗๑. ‘‘หตฺถิกฺขนฺธโต โอรุยฺห, ราชา จาคาธิมานโส;

พฺราหฺมณานํ อทา ทานํ, สิวีนํ รฏฺฐวฑฺฒโน’’.

๑๖๗๒. ‘‘ตทาสิ ยํ ภึสนกํ, ตทาสิ โลมหํสนํ;

หตฺถินาเค ปทินฺนมฺหิ, เมทนี สมฺปกมฺปถ.

๑๖๗๓. ‘‘ตทาสิ ยํ ภึสนกํ, ตทาสิ โลมหํสนํ;

หตฺถินาเค ปทินฺนมฺหิ, ขุพฺภิตฺถ นครํ ตทา.

๑๖๗๔. ‘‘สมากุลํ ปุรํ อาสิ, โฆโส จ วิปุโล มหา;

หตฺถินาเค ปทินฺนมฺหิ, สิวีนํ รฏฺฐวฑฺฒเน’’.

๑๖๗๕. ‘‘อุคฺคา จ ราชปุตฺตา จ, เวสิยานา จ พฺราหฺมณา;

หตฺถาโรหา อนีกฏฺฐา, รถิกา ปตฺติการกา.

๑๖๗๖. ‘‘เกวโล จาปิ นิคโม, สิวโย จ สมาคตา;

ทิสฺวา นาคํ นียมานํ, เต รญฺโญ ปฏิเวทยุํ.

๑๖๗๗. ‘‘วิธมํ เทว เต รฏฺฐํ, ปุตฺโต เวสฺสนฺตโร ตว;

กถํ โน หตฺถินํ ทชฺชา, นาคํ รฏฺฐสฺส ปูชิตํ.

๑๖๗๘. ‘‘กถํ โน กุญฺชรํ ทชฺชา, อีสาทนฺตํ อุรูฬฺหวํ;

เขตฺตญฺญุํ สพฺพยุทฺธานํ, สพฺพเสตํ คชุตฺตมํ.

๑๖๗๙. ‘‘ปณฺฑุกมฺพลสญฺฉนฺนํ, ปภินฺนํ สตฺตุมทฺทนํ;

ทนฺตึ สวาฬพีชนึ, เสตํ เกลาสสาทิสํ.

๑๖๘๐. ‘‘สเสตจฺฉตฺตํ สอุปาเธยฺยํ, สาถพฺพนํ สหตฺถิปํ;

อคฺคยานํ ราชวาหึ, พฺราหฺมณานํ อทา คชํ [ธนํ (สี. ปี.), ทานํ (สฺยา.)].

๑๖๘๑. ‘‘อนฺนํ ปานญฺจ โย [โส (สี. สฺยา. ก.)] ทชฺชา, วตฺถเสนาสนานิ จ;

เอตํ โข ทานํ ปติรูปํ, เอตํ โข พฺราหฺมณารหํ.

๑๖๘๒. ‘‘อยํ เต วํสราชา โน, สิวีนํ รฏฺฐวฑฺฒโน [รฏฺฐวฑฺฒนํ (สี.), รฏฺฐวฑฺฒน (ปี.)];

กถํ เวสฺสนฺตโร ปุตฺโต, คชํ ภาเชติ สญฺชย.

๑๖๘๓. ‘‘สเจ ตฺวํ น กริสฺสสิ, สิวีนํ วจนํ อิทํ;

มญฺเญ ตํ สห ปุตฺเตน, สิวี หตฺเถ กริสฺสเร’’.

๑๖๘๔. ‘‘กามํ ชนปโท มาสิ, รฏฺฐญฺจาปิ วินสฺสตุ;

นาหํ สิวีนํ วจนา, ราชปุตฺตํ อทูสกํ;

ปพฺพาเชยฺยํ สกา รฏฺฐา, ปุตฺโต หิ มม โอรโส.

๑๖๘๕. ‘‘กามํ ชนปโท มาสิ, รฏฺฐญฺจาปิ วินสฺสตุ;

นาหํ สิวีนํ วจนา, ราชปุตฺตํ อทูสกํ;

ปพฺพาเชยฺยํ สกา รฏฺฐา, ปุตฺโต หิ มม อตฺรโช.

๑๖๘๖. ‘‘น จาหํ ตสฺมึ ทุพฺเภยฺยํ, อริยสีลวโต หิ โส;

อสิโลโกปิ เม อสฺส, ปาปญฺจ ปสเว พหุํ;

กถํ เวสฺสนฺตรํ ปุตฺตํ, สตฺเถน ฆาตยามเส’’.

๑๖๘๗. ‘‘มา นํ ทณฺเฑน สตฺเถน, น หิ โส พนฺธนารโห;

ปพฺพาเชหิ จ นํ รฏฺฐา, วงฺเก วสตุ ปพฺพเต’’.

๑๖๘๘. ‘‘เอโส เจ สิวีนํ ฉนฺโท, ฉนฺทํ น ปนุทามเส;

อิมํ โส วสตุ รตฺตึ, กาเม จ ปริภุญฺชตุ.

๑๖๘๙. ‘‘ตโต รตฺยา วิวสาเน, สูริยสฺสุคฺคมนํ ปติ [สูริยุคฺคมเน สติ (ก.)];

สมคฺคา สิวโย หุตฺวา, รฏฺฐา ปพฺพาชยนฺตุ นํ’’.

๑๖๙๐. ‘‘อุฏฺเฐหิ กตฺเต ตรมาโน, คนฺตฺวา เวสฺสนฺตรํ วท;

สิวโย เทว เต กุทฺธา, เนคมา จ สมาคตา.

๑๖๙๑. ‘‘อุคฺคา จ ราชปุตฺตา จ, เวสิยานา จ พฺราหฺมณา;

หตฺถาโรหา อนีกฏฺฐา, รถิกา ปตฺติการกา;

เกวโล จาปิ นิคโม, สิวโย จ สมาคตา.

๑๖๙๒. ‘‘อสฺมา รตฺยา วิวสาเน, สูริยสฺสุคฺคมนํ ปติ;

สมคฺคา สิวโย หุตฺวา, รฏฺฐา ปพฺพาชยนฺติ ตํ.

๑๖๙๓. ‘‘ส กตฺตา ตรมาโนว, สิวิราเชน เปสิโต;

อามุตฺตหตฺถาภรณา, สุวตฺโถ จนฺทนภูสิโต.

๑๖๙๔. ‘‘สีสํ นฺหาโต อุทเก โส, อามุตฺตมณิกุณฺฑโล;

อุปาคมิ ปุรํ รมฺมํ, เวสฺสนฺตรนิเวสนํ.

๑๖๙๕. ‘‘ตตฺถทฺทส กุมารํ โส, รมมานํ สเก ปุเร;

ปริกิณฺณํ อมจฺเจหิ, ติทสานํว วาสวํ.

๑๖๙๖. ‘‘โส ตตฺถ คนฺตฺวา ตรมาโน, กตฺตา เวสฺสนฺตรํพฺรวิ;

ทุกฺขํ เต เวทยิสฺสามิ, มา เม กุชฺฌิ รเถสภ.

๑๖๙๗. ‘‘วนฺทิตฺวา โรทมาโน โส, กตฺตา ราชานมพฺรวิ;

ภตฺตา เมสิ มหาราช, สพฺพกามรสาหโร.

๑๖๙๘. ‘‘ทุกฺขํ เต เวทยิสฺสามิ, ตตฺถ อสฺสาสยนฺตุ มํ;

สิวโย เทว เต กุทฺธา, เนคมา จ สมาคตา.

๑๖๙๙. ‘‘อุคฺคา จ ราชปุตฺตา จ, เวสิยานา จ พฺราหฺมณา;

หตฺถาโรหา อนีกฏฺฐา, รถิกา ปตฺติการกา;

เกวโล จาปิ นิคโม, สิวโย จ สมาคตา.

๑๗๐๐. ‘‘อสฺมา รตฺยา วิวสาเน, สูริยสฺสุคฺคมนํ ปติ;

สมคฺคา สิวโย หุตฺวา, รฏฺฐา ปพฺพาชยนฺติ ตํ’’.

๑๗๐๑. ‘‘กิสฺมึ เม สิวโย กุทฺธา, นาหํ ปสฺสามิ ทุกฺกฏํ;

ตํ เม กตฺเต วิยาจิกฺข, กสฺมา ปพฺพาชยนฺติ มํ’’.

๑๗๐๒. ‘‘อุคฺคา จ ราชปุตฺตา จ, เวสิยานา จ พฺราหฺมณา;

หตฺถาโรหา อนีกฏฺฐา, รถิกา ปตฺติการกา;

นาคทาเนน ขิยฺยนฺติ, ตสฺมา ปพฺพาชยนฺติ ตํ’’.

๑๗๐๓. ‘‘หทยํ จกฺขุมฺปหํ ทชฺชํ, กึ เม พาหิรกํ ธนํ;

หิรญฺญํ วา สุวณฺณํ วา, มุตฺตา เวฬุริยา มณิ.

๑๗๐๔. ‘‘ทกฺขิณํ วาปหํ พาหุํ, ทิสฺวา ยาจกมาคเต;

ทเทยฺยํ น วิกมฺเปยฺยํ, ทาเน เม รมเต มโน.

๑๗๐๕. ‘‘กามํ มํ สิวโย สพฺเพ, ปพฺพาเชนฺตุ หนนฺตุ วา;

เนว ทานา วิรมิสฺสํ, กามํ ฉินฺทนฺตุ สตฺตธา’’.

๑๗๐๖. ‘‘เอวํ ตํ สิวโย อาหุ, เนคมา จ สมาคตา;

โกนฺติมาราย ตีเรน, คิริมารญฺชรํ ปติ;

เยน ปพฺพาชิตา ยนฺติ, เตน คจฺฉตุ สุพฺพโต’’.

๑๗๐๗. ‘‘โสหํ เตน คมิสฺสามิ, เยน คจฺฉนฺติ ทูสกา;

รตฺตินฺทิวํ เม ขมถ, ยาว ทานํ ททามหํ’’.

๑๗๐๘. ‘‘อามนฺตยิตฺถ ราชานํ, มทฺทึ สพฺพงฺคโสภนํ;

ยํ เต กิญฺจิ มยา ทินฺนํ, ธนํ ธญฺญญฺจ วิชฺชติ.

๑๗๐๙. ‘‘หิรญฺญํ วา สุวณฺณํ วา, มุตฺตา เวฬุริยา พหู;

สพฺพํ ตํ นิทเหยฺยาสิ, ยญฺจ เต เปตฺติกํ ธนํ.

๑๗๑๐. ‘‘ตมพฺรวิ ราชปุตฺตี, มทฺที สพฺพงฺคโสภนา;

กุหึ เทว นิทหามิ, ตํ เม อกฺขาหิ ปุจฺฉิโต’’.

๑๗๑๑. ‘‘สีลวนฺเตสุ ทชฺชาสิ, ทานํ มทฺทิ ยถารหํ;

น หิ ทานา ปรํ อตฺถิ, ปติฏฺฐา สพฺพปาณินํ.

๑๗๑๒. ‘‘ปุตฺเตสุ มทฺทิ ทเยสิ, สสฺสุยา สสุรมฺหิ จ;

โย จ ตํ ภตฺตา มญฺเญยฺย, สกฺกจฺจํ ตํ อุปฏฺฐเห.

๑๗๑๓. ‘‘โน เจ ตํ ภตฺตา มญฺเญยฺย, มยา วิปฺปวเสน เต;

อญฺญํ ภตฺตารํ ปริเยส, มา กิสิตฺโถ [มา กิลิตฺถ (สี. ปี.)] มยา วินา’’.

๑๗๑๔. ‘‘อหญฺหิ วนํ คจฺฉามิ, โฆรํ วาฬมิคายุตํ;

สํสโย ชีวิตํ มยฺหํ, เอกกสฺส พฺรหาวเน’’.

๑๗๑๕. ‘‘ตมพฺรวิ ราชปุตฺตี, มทฺที สพฺพงฺคโสภนา;

‘‘อภุมฺเม กถํ นุ ภณสิ, ปาปกํ วต ภาสสิ.

๑๗๑๖. ‘‘เนส ธมฺโม มหาราช, ยํ ตฺวํ คจฺเฉยฺย เอกโก;

อหมฺปิ เตน คจฺฉามิ, เยน คจฺฉสิ ขตฺติย.

๑๗๑๗. ‘‘มรณํ วา ตยา สทฺธึ, ชีวิตํ วา ตยา วินา;

ตเทว มรณํ เสยฺโย, ยํ เจ ชีเว ตยา วินา.

๑๗๑๘. ‘‘อคฺคึ อุชฺชาลยิตฺวาน [นิชฺชาลยิตฺวาน (สี. ปี.)], เอกชาลสมาหิตํ;

ตตฺถ เม [ตตฺเถว (สฺยา. ก.)] มรณํ เสยฺโย, ยํ เจ ชีเว ตยา วินา.

๑๗๑๙. ‘‘ยถา อารญฺญกํ นาคํ, ทนฺตึ อเนฺวติ หตฺถินี;

เชสฺสนฺตํ คิริทุคฺเคสุ, สเมสุ วิสเมสุ จ.

๑๗๒๐. ‘‘เอวํ ตํ อนุคจฺฉามิ, ปุตฺเต อาทาย ปจฺฉโต;

สุภรา เต ภวิสฺสามิ, น เต เหสฺสามิ ทุพฺภรา.

๑๗๒๑. ‘‘อิเม กุมาเร ปสฺสนฺโต, มญฺชุเก ปิยภาณิเน;

อาสีเน [อาสเน (ก.)] วนคุมฺพสฺมึ, น รชฺชสฺส สริสฺสสิ.

๑๗๒๒. ‘‘อิเม กุมาเร ปสฺสนฺโต, มญฺชุเก ปิยภาณิเน;

กีฬนฺเต วนคุมฺพสฺมึ, น รชฺชสฺส สริสฺสสิ.

๑๗๒๓. ‘‘อิเม กุมาเร ปสฺสนฺโต, มญฺชุเก ปิยภาณิเน;

อสฺสเม รมณียมฺหิ, น รชฺชสฺส สริสฺสสิ.

๑๗๒๔. ‘‘อิเม กุมาเร ปสฺสนฺโต, มญฺชุเก ปิยภาณิเน;