๕๔๒. อุมงฺคชาตกํ (๕)

๕๙๐. ‘‘ปญฺจาโล สพฺพเสนาย, พฺรหฺมทตฺโตยมาคโต;

สายํ ปญฺจาลิยา เสนา, อปฺปเมยฺยา มโหสธ.

๕๙๑. ‘‘วีถิมตี [ปิฏฺฐิมตี (สี. ปี.), วิทฺธิมตี (สฺยา.)] ปตฺติมตี, สพฺพสงฺคามโกวิทา;

โอหารินี สทฺทวตี, เภริสงฺขปฺปโพธนา.

๕๙๒. ‘‘โลหวิชฺชา อลงฺการา, ธชินี วามโรหินี;

สิปฺปิเยหิ สุสมฺปนฺนา, สูเรหิ สุปฺปติฏฺฐิตา.

๕๙๓. ‘‘ทเสตฺถ ปณฺฑิตา อาหุ, ภูริปญฺญา รโหคมา [รโหคตา (สฺยา. ก.)];

มาตา เอกาทสี รญฺโญ, ปญฺจาลิยํ ปสาสติ.

๕๙๔. ‘‘อเถตฺเถกสตํ ขตฺยา, อนุยนฺตา ยสสฺสิโน;

อจฺฉินฺนรฏฺฐา พฺยถิตา, ปญฺจาลิยํ [ปญฺจาลีนํ (พหูสุ)] วสํ คตา.

๕๙๕. ‘‘ยํวทา-ตกฺกรา รญฺโญ, อกามา ปิยภาณิโน;

ปญฺจาลมนุยายนฺติ, อกามา วสิโน คตา.

๕๙๖. ‘‘ตาย เสนาย มิถิลา, ติสนฺธิปริวาริตา;

ราชธานี วิเทหานํ, สมนฺตา ปริขญฺญติ.

๕๙๗. ‘‘อุทฺธํ ตารกชาตาว, สมนฺตา ปริวาริตา;

มโหสธ วิชานาหิ, กถํ โมกฺโข ภวิสฺสติ’’.

๕๙๘. ‘‘ปาเท เทว ปสาเรหิ, ภุญฺช กาเม รมสฺสุ จ;

หิตฺวา ปญฺจาลิยํ เสนํ, พฺรหฺมทตฺโต ปลายิติ’’ [ปลายติ (สี. สฺยา.)].

๕๙๙. ‘‘ราชา สนฺถวกาโม เต, รตนานิ ปเวจฺฉติ;

อาคจฺฉนฺตุ อิโต [ตโต (สี. สฺยา.)] ทูตา, มญฺชุกา ปิยภาณิโน.

๖๐๐. ‘‘ภาสนฺตุ มุทุกา วาจา, ยา วาจา ปฏินนฺทิตา;

ปญฺจาโล จ วิเทโห จ [ปญฺจาลา จ วิเทหา จ (สี. ปี.)], อุโภ เอกา ภวนฺตุ เต’’.

๖๐๑. ‘‘กถํ นุ เกวฏฺฏ มโหสเธน, สมาคโม อาสิ ตทิงฺฆ พฺรูหิ;

กจฺจิ เต ปฏินิชฺฌตฺโต, กจฺจิ ตุฏฺโฐ มโหสโธ’’.

๖๐๒. ‘‘อนริยรูโป ปุริโส ชนินฺท, อสมฺโมทโก ถทฺโธ อสพฺภิรูโป;

ยถา มูโค จ พธิโร จ, น กิญฺจิตฺถํ อภาสถ’’ [อภาสิตฺถ (ก.)].

๖๐๓. ‘‘อทฺธา อิทํ มนฺตปทํ สุทุทฺทสํ, อตฺโถ สุทฺโธ นรวีริเยน ทิฏฺโฐ;

ตถา หิ กาโย มม สมฺปเวธติ, หิตฺวา สยํ โก ปรหตฺถเมสฺสติ’’.

๖๐๔. ‘‘ฉนฺนญฺหิ เอกาว มตี สเมติ, เย ปณฺฑิตา อุตฺตมภูริปตฺตา;

ยานํ อยานํ อถ วาปิ ฐานํ, มโหสธ ตฺวมฺปิ มตึ กโรหิ’’.

๖๐๕. ‘‘ชานาสิ โข ราช มหานุภาโว, มหพฺพโล จูฬนิพฺรหฺมทตฺโต;

ราชา จ ตํ อิจฺฉติ มารณตฺถํ [การณตฺถํ (สี. ปี.)], มิคํ ยถา โอกจเรน ลุทฺโท.

๖๐๖. ‘‘ยถาปิ มจฺโฉ พฬิสํ, วงฺกํ มํเสน ฉาทิตํ;

อามคิทฺโธ น ชานาติ, มจฺโฉ มรณมตฺตโน.

๖๐๗. ‘‘เอวเมว ตุวํ ราช, จูฬเนยฺยสฺส ธีตรํ;

กามคิทฺโธ น ชานาสิ, มจฺโฉว มรณมตฺตโน.

๖๐๘. ‘‘สเจ คจฺฉสิ ปญฺจาลํ, ขิปฺปมตฺตํ ชหิสฺสติ;

มิคํ ปนฺถานุพนฺธํว [ปถานุปนฺนํว (สี. สฺยา. ปี.)], มหนฺตํ ภยเมสฺสติ’’.

๖๐๙. ‘‘มยเมว พาลมฺหเส เอฬมูคา, เย อุตฺตมตฺถานิ ตยี ลปิมฺหา;

กิเมว ตฺวํ นงฺคลโกฏิวฑฺโฒ, อตฺถานิ ชานาสิ ยถาปิ อญฺเญ’’.

๖๑๐. ‘‘อิมํ คเล คเหตฺวาน, นาเสถ วิชิตา มม;

โย เม รตนลาภสฺส, อนฺตรายาย ภาสติ’’.

๖๑๑. ‘‘ตโต จ โส อปกฺกมฺม, เวเทหสฺส อุปนฺติกา;

อถ อามนฺตยี ทูตํ, มาธรํ [มฒรํ (สี.), มาธุรํ (สฺยา.), มาฐรํ (ปี.)] สุวปณฺฑิตํ.

๖๑๒. ‘‘เอหิ สมฺม หริตปกฺข [หรีปกฺข (สี. ปี.)], เวยฺยาวจฺจํ กโรหิ เม;

อตฺถิ ปญฺจาลราชสฺส, สาฬิกา สยนปาลิกา.

๖๑๓. ‘ตํ พนฺธเนน [ตํ ปตฺถเรน (สี. ปี.), ตํ สนฺถเวน (สฺยา.)] ปุจฺฉสฺสุ, สา หิ สพฺพสฺส โกวิทา;

สา เตสํ สพฺพํ ชานาติ, รญฺโญ จ โกสิยสฺส จ.

๖๑๔. ‘‘‘อาโม’ติ โส ปฏิสฺสุตฺวา, มาธโร สุวปณฺฑิโต;

อคมาสิ หริตปกฺโข [หรีปกฺโข (สี. ปี.)], สาฬิกาย อุปนฺติกํ.

๖๑๕. ‘‘ตโต จ โข โส คนฺตฺวาน, มาธโร สุวปณฺฑิโต;

อถามนฺตยิ สุฆรํ, สาฬิกํ มญฺชุภาณิกํ.

๖๑๖. ‘กจฺจิ เต สุฆเร ขมนียํ, กจฺจิ เวสฺเส อนามยํ;

กจฺจิ เต มธุนา ลาชา, ลพฺภเต สุฆเร ตุวํ’ [ตว (สี. ปี.)].

๖๑๗. ‘กุสลญฺเจว เม สมฺม, อโถ สมฺม อนามยํ;

อโถ เม มธุนา ลาชา, ลพฺภเต สุวปณฺฑิต.

๖๑๘. ‘กุโต นุ สมฺม อาคมฺม, กสฺส วา ปหิโต ตุวํ;

น จ เมสิ อิโต ปุพฺเพ, ทิฏฺโฐ วา ยทิ วา สุโต’’.

๖๑๙. ‘‘อโหสึ สิวิราชสฺส, ปาสาเท สยนปาลโก;

ตโต โส ธมฺมิโก ราชา, พทฺเธ โมเจสิ พนฺธนา’’.

๖๒๐. ‘‘ตสฺส เมกา ทุติยาสิ, สาฬิกา มญฺชุภาณิกา;

ตํ ตตฺถ อวธี เสโน, เปกฺขโต สุฆเร มม’’.

๖๒๑. ‘‘ตสฺสา กามา หิ สมฺมตฺโต, อาคโตสฺมิ ตวนฺติเก;

สเจ กเรยฺย [กเรยฺยาสิ (สี.), กเรยุ (สฺยา.), กเรยฺยาสิ เม (ปี.)] โอกาสํ, อุภโยว วสามเส’’.

๖๒๒. ‘‘สุโวว สุวึ กาเมยฺย, สาฬิโก ปน สาฬิกํ;

สุวสฺส สาฬิกาเยว [สาฬิกาย จ (สี. ปี.)], สํวาโส โหติ กีทิโส’’.

๖๒๓. ‘‘โยยํ กาเม [ยํ ยํ กามี (สี. ปี.)] กามยติ, อปิ จณฺฑาลิกามปิ;

สพฺโพ หิ สทิโส โหติ, นตฺถิ กาเม อสาทิโส’’.

๖๒๔. ‘‘อตฺถิ ชมฺปาวตี [ชมฺพาวตี (สี. สฺยา.), จมฺปาวตี (ก.)] นาม, มาตา สิวิสฺส [สิพฺพิสฺส (สี. ปี.)] ราชิโน;

สา ภริยา วาสุเทวสฺส, กณฺหสฺส มเหสี ปิยา.

๖๒๕. ‘‘รฏฺฐวตี [รถวตี (สี. ปี.), รตนวตี (สฺยา.)] กิมฺปุริสี, สาปิ วจฺฉํ อกามยิ;

มนุสฺโส มิคิยา สทฺธึ, นตฺถิ กาเม อสาทิโส’’.

๖๒๖. ‘‘หนฺท ขฺวาหํ คมิสฺสามิ, สาฬิเก มญฺชุภาณิเก;

ปจฺจกฺขานุปทเญฺหตํ, อติมญฺญสิ นูน มํ’’.

๖๒๗. ‘‘น สิรี ตรมานสฺส, มาธร สุวปณฺฑิต;

อิเธว ตาว อจฺฉสฺสุ, ยาว ราชาน ทกฺขสิ [ทกฺขิสิ (ปี.)];

โสสฺสิ [โสสฺสสิ (สี.)] สทฺทํ มุทิงฺคานํ, อานุภาวญฺจ ราชิโน’’.

๖๒๘. ‘‘โย นุ ขฺวายํ ติพฺโพ สทฺโท, ติโรชนปเท [ติโรชนปทํ (ปี. ก.)] สุโต;

ธีตา ปญฺจาลราชสฺส, โอสธี วิย วณฺณินี;

ตํ ทสฺสติ วิเทหานํ, โส วิวาโห ภวิสฺสติ’’.

๖๒๙. ‘‘เอทิโส มา [เนทิโส เต (สี.)] อมิตฺตานํ, วิวาโห โหตุ มาธร;

ยถา ปญฺจาลราชสฺส, เวเทเหน ภวิสฺสติ’’.

๖๓๐. ‘‘อานยิตฺวาน เวเทหํ, ปญฺจาลานํ รเถสโภ;

ตโต นํ ฆาตยิสฺสติ, นสฺส สขี ภวิสฺสติ’’.

๖๓๑. ‘‘หนฺท โข มํ อนุชานาหิ, รตฺติโย สตฺตมตฺติโย;

ยาวาหํ สิวิราชสฺส, อาโรเจมิ มเหสิโน;

ลทฺโธ จ เม อาวสโถ, สาฬิกาย อุปนฺติกํ’’ [อุปนฺติกา (สี. ก.)].

๖๓๒. ‘‘หนฺท โข ตํ อนุชานามิ, รตฺติโย สตฺตมตฺติโย;

สเจ ตฺวํ สตฺตรตฺเตน, นาคจฺฉสิ มมนฺติเก;

มญฺเญ โอกฺกนฺตสตฺตํ [โอกฺกนฺตสนฺตํ (สฺยา. ปี. ก.)] มํ, มตาย อาคมิสฺสสิ’’.

๖๓๓. ‘‘ตโต จ โข โส คนฺตฺวาน, มาธโร สุวปณฺฑิโต;

มโหสธสฺส อกฺขาสิ, สาฬิกาวจนํ อิทํ’’.

๖๓๔. ‘‘ยสฺเสว ฆเร ภุญฺเชยฺย โภคํ, ตสฺเสว อตฺถํ ปุริโส จเรยฺย’’;

‘‘หนฺทาหํ คจฺฉามิ ปุเร ชนินฺท, ปญฺจาลราชสฺส ปุรํ สุรมฺมํ;

นิเวสนานิ มาเปตุํ, เวเทหสฺส ยสสฺสิโน.

๖๓๕. ‘‘นิเวสนานิ มาเปตฺวา, เวเทหสฺส ยสสฺสิโน;

ยทา เต ปหิเณยฺยามิ, ตทา เอยฺยาสิ ขตฺติย’’.

๖๓๖. ‘‘ตโต จ ปายาสิ ปุเร มโหสโธ, ปญฺจาลราชสฺส ปุรํ สุรมฺมํ;

นิเวสนานิ มาเปตุํ, เวเทหสฺส ยสสฺสิโน’’.

๖๓๗. ‘‘นิเวสนานิ มาเปตฺวา, เวเทหสฺส ยสสฺสิโน;

อถสฺส ปาหิณี ทูตํ, [นตฺถิ สี. ปี. โปตฺถเกสุ] เวเทหํ มิถิลคฺคหํ [นตฺถิ สี. ปี. โปตฺถเกสุ];

เอหิ ทานิ มหาราช, มาปิตํ เต นิเวสนํ’’.

๖๓๘. ‘‘ตโต จ ราชา ปายาสิ, เสนาย จตุรงฺคิยา [จตุรงฺคินิยา (ก.)];

อนนฺตวาหนํ ทฏฺฐุํ, ผีตํ กปิลิยํ [กมฺปิลฺลิยํ (สี. ปี.)] ปุรํ’’.

๖๓๙. ‘‘ตโต จ โข โส คนฺตฺวาน, พฺรหฺมทตฺตสฺส ปาหิณิ;

‘อาคโต’สฺมิ มหาราช, ตว ปาทานิ วนฺทิตุํ.

๖๔๐. ‘ททาหิ ทานิ เม ภริยํ, นารึ สพฺพงฺคโสภินึ;

สุวณฺเณน ปฏิจฺฉนฺนํ, ทาสีคณปุรกฺขตํ’’’.

๖๔๑. ‘‘สฺวาคตํ เตว [เต (สี.), เตปิ (สฺยา.), เตน (ปี.)] เวเทห, อโถ เต อทุราคตํ;

นกฺขตฺตํเยว ปริปุจฺฉ, อหํ กญฺญํ ททามิ เต;

สุวณฺเณน ปฏิจฺฉนฺนํ, ทาสีคณปุรกฺขตํ’’.

๖๔๒. ‘‘ตโต จ ราชา เวเทโห, นกฺขตฺตํ ปริปุจฺฉถ [ปริปุจฺฉติ (สฺยา. ก.)];

นกฺขตฺตํ ปริปุจฺฉิตฺวา, พฺรหฺมทตฺตสฺส ปาหิณิ.

๖๔๓. ‘‘ททาหิ ทานิ เม ภริยํ, นารึ สพฺพงฺคโสภินึ;

สุวณฺเณน ปฏิจฺฉนฺนํ, ทาสีคณปุรกฺขตํ’’.

๖๔๔. ‘‘ททามิ ทานิ เต ภริยํ, นารึ สพฺพงฺคโสภินึ;

สุวณฺเณน ปฏิจฺฉนฺนํ, ทาสีคณปุรกฺขตํ’’.

๖๔๕. ‘‘หตฺถี อสฺสา รถา ปตฺตี, เสนา ติฏฺฐนฺติ วมฺมิตา [วมฺมิกา (สฺยา. ก.)];

อุกฺกา ปทิตฺตา ฌายนฺติ, กินฺนุ มญฺญนฺติ ปณฺฑิตา.

๖๔๖. ‘‘หตฺถี อสฺสา รถา ปตฺตี, เสนา ติฏฺฐนฺติ วมฺมิตา [วมฺมิกา (สฺยา. ก.)];

อุกฺกา ปทิตฺตา ฌายนฺติ, กึ นุ กาหนฺติ [กาหติ (ก.)] ปณฺฑิต’’.

๖๔๗. ‘‘รกฺขติ ตํ มหาราช, จูฬเนยฺโย มหพฺพโล;

ปทุฏฺโฐ พฺรหฺมทตฺเตน [ปทุฏฺโฐ เต พฺรหฺมทตฺโต (สี. สฺยา. ปี.)], ปาโต ตํ ฆาตยิสฺสติ’’.

๖๔๘. ‘‘อุพฺเพธติ เม หทยํ, มุขญฺจ ปริสุสฺสติ;

นิพฺพุตึ นาธิคจฺฉามิ, อคฺคิทฑฺโฒว อาตเป.

๖๔๙. ‘‘กมฺมารานํ ยถา อุกฺกา, อนฺโต ฌายติ โน พหิ;

เอวมฺปิ หทยํ มยฺหํ, อนฺโต ฌายติ โน พหิ’’.

๖๕๐. ‘‘ปมตฺโต มนฺตนาตีโต, ภินฺนมนฺโตสิ ขตฺติย;

อิทานิ โข ตํ ตายนฺตุ, ปณฺฑิตา มนฺติโน ชนา.

๖๕๑. ‘‘อกตฺวามจฺจสฺส วจนํ, อตฺถกามหิเตสิโน;

อตฺตปีติรโต ราชา, มิโค กูเฏว โอหิโต.

๖๕๒. ‘‘ยถาปิ มจฺโฉ พฬิสํ, วงฺกํ มํเสน ฉาทิตํ;

อามคิทฺโธ น ชานาติ, มจฺโฉ มรณมตฺตโน.

๖๕๓. ‘‘เอวเมว ตุวํ ราช, จูฬเนยฺยสฺส ธีตรํ;

กามคิทฺโธ น ชานาสิ, มจฺโฉว มรณมตฺตโน.

๖๕๔. ‘‘สเจ คจฺฉสิ ปญฺจาลํ, ขิปฺปมตฺตํ ชหิสฺสสิ;

มิคํ ปนฺถานุพนฺธํว, มหนฺตํ ภยเมสฺสติ.

๖๕๕. ‘‘อนริยรูโป ปุริโส ชนินฺท, อหีว อุจฺฉงฺคคโต ฑเสยฺย;

น เตน มิตฺตึ กยิราถ ธีโร [ปญฺโญ (ปี.)], ทุกฺโข หเว กาปุริเสน [กาปุริเสหิ (ก.)] สงฺคโม.

๖๕๖. ‘‘ยเทว [ยํ เตฺวว (สี. สฺยา. ปี.)] ชญฺญา ปุริสํ [ปุริโส (สฺยา. ก.)] ชนินฺท, สีลวายํ พหุสฺสุโต;

เตเนว มิตฺตึ กยิราถ ธีโร, สุโข หเว สปฺปุริเสน สงฺคโม’’.

๖๕๗. ‘‘พาโล ตุวํ เอฬมูโคสิ ราช, โย อุตฺตมตฺถานิ มยี ลปิตฺโถ;

กิเมวหํ นงฺคลโกฏิวฑฺโฒ, อตฺถานิ ชานามิ [ชานิสฺสํ (สี. สฺยา. ปี.)] ยถาปิ อญฺเญ.

๖๕๘. ‘‘อิมํ คเล คเหตฺวาน, นาเสถ วิชิตา มม;

โย เม รตนลาภสฺส, อนฺตรายาย ภาสติ’’.

๖๕๙. ‘‘มโหสธ อตีเตน, นานุวิชฺฌนฺติ ปณฺฑิตา;

กึ มํ อสฺสํว สมฺพนฺธํ, ปโตเทเนว วิชฺฌสิ.

๖๖๐. ‘‘สเจ ปสฺสสิ โมกฺขํ วา, เขมํ วา ปน ปสฺสสิ;

เตเนว มํ อนุสาส, กึ อตีเตน วิชฺฌสิ’’.