๑๒. จูฬพฺยูหสุตฺตวณฺณนา

๘๘๕-๖. สกํสกํทิฏฺฐิปริพฺพสานาติ จูฬพฺยูหสุตฺตํ. กา อุปฺปตฺติ? อิทมฺปิ ตสฺมึเยว มหาสมเย ‘‘สพฺเพปิ อิเม ทิฏฺฐิคติกา ‘สาธุรูปมฺหา’ติ ภณนฺติ, กึ นุ โข สาธุรูปาว อิเม อตฺตโนเยว ทิฏฺฐิยา ปติฏฺฐหนฺติ, อุทาหุ อญฺญมฺปิ ทิฏฺฐึ คณฺหนฺตี’’ติ อุปฺปนฺนจิตฺตานํ เอกจฺจานํ เทวตานํ ตมตฺถํ ปกาเสตุํ ปุริมนเยเนว นิมฺมิตพุทฺเธน อตฺตานํ ปุจฺฉาเปตฺวา วุตฺตํ.

ตตฺถ อาทิโต เทฺวปิ คาถา ปุจฺฉาคาถาเยว. ตาสุ สกํสกํทิฏฺฐิปริพฺพสานาติ อตฺตโน อตฺตโน ทิฏฺฐิยา วสมานา. วิคฺคยฺห นานา กุสลา วทนฺตีติ ทิฏฺฐิพลคฺคาหํ คเหตฺวา, ตตฺถ ‘‘กุสลามฺหา’’ติ ปฏิชานมานา ปุถุ ปุถุ วทนฺติ เอกํ น วทนฺติ. โย เอวํ ชานาติ ส เวทิ ธมฺมํ อิทํ ปฏิโกสมเกวลี โสติ ตญฺจ ทิฏฺฐึ สนฺธาย โย เอวํ ชานาติ, โส ธมฺมํ เวทิ. อิทํ ปน ปฏิกฺโกสนฺโต หีโน โหตีติ วทนฺติ. พาโลติ หีโน. อกฺกุสโลติ อวิทฺวา.

๘๘๗-๘. อิทานิ ติสฺโส วิสฺสชฺชนคาถา โหนฺติ. ตา ปุริมฑฺเฒน วุตฺตมตฺถํ ปจฺฉิมฑฺเฒน ปฏิพฺยูหิตฺวา ฐิตา. เตน พฺยูเหน อุตฺตรสุตฺตโต จ อปฺปกตฺตา อิทํ สุตฺตํ ‘‘จูฬพฺยูห’’นฺติ นามํ ลภติ. ตตฺถ ปรสฺส เจ ธมฺมนฺติ ปรสฺส ทิฏฺฐึ. สพฺเพว พาลาติ เอวํ สนฺเต สพฺเพว อิเม พาลา โหนฺตีติ อธิปฺปาโย. กึ การณํ? สพฺเพวิเม ทิฏฺฐิปริพฺพสานาติ สนฺทิฏฺฐิยา เจว น วีวทาตา. สํสุทฺธปญฺญา กุสลา มุตีมาติ สกาย ทิฏฺฐิยา น วิวทาตา น โวทาตา สํกิลิฏฺฐาว สมานา สํสุทฺธปญฺญา จ กุสลา จ มุติมนฺโต จ เต โหนฺติ เจ. อถ วา ‘‘สนฺทิฏฺฐิยา เจ ปน วีวทาตา’’ ติปิ ปาโฐ. ตสฺสตฺโถ – สกาย ปน ทิฏฺฐิยา โวทาตา สํสุทฺธปญฺญา กุสลา มุติมนฺโต โหนฺติ เจ. น เตสํ โกจีติ เอวํ สนฺเต เตสํ เอโกปิ หีนปญฺโญ น โหติ. กึการณา? ทิฏฺฐี หิ เตสมฺปิ ตถา สมตฺตา, ยถา อิตเรสนฺติ.

๘๘๙. น วาหเมตนฺติ คาถาย สงฺเขปตฺโถ – ยํ เต มิถุ เทฺว เทฺว ชนา อญฺญมญฺญํ ‘‘พาโล’’ติ อาหุ, อหํ เอตํ ตถิยํ ตจฺฉนฺติ เนว พฺรูมิ. กึการณา? ยสฺมา สพฺเพ เต สกํ สกํ ทิฏฺฐึ ‘‘อิทเมว สจฺจํ โมฆมญฺญ’’นฺติ อกํสุ. เตน จ การเณน ปรํ ‘‘พาโล’’ติ ทหนฺติ. เอตฺถ จ ‘‘ตถิย’’นฺติ ‘‘กถิว’’นฺติ เทฺวปิ ปาฐา.

๘๙๐. ยมาหูติ ปุจฺฉาคาถาย ยํ ทิฏฺฐิสจฺจํ ตถิยนฺติ เอเก อาหุ.

๘๙๑. เอกญฺหิ สจฺจนฺติ วิสฺสชฺชนคาถาย เอกํ สจฺจํ นิโรโธ มคฺโค วา. ยสฺมึ ปชา โน วิวเท ปชานนฺติ ยมฺหิ สจฺเจ ปชานนฺโต ปชา โน วิวเทยฺย. สยํ ถุนนฺตีติ อตฺตนา วทนฺติ.

๘๙๒. กสฺมา นูติ ปุจฺฉาคาถาย ปวาทิยาเสติ วาทิโน. อุทาหุ เต ตกฺกมนุสฺสรนฺตีติ เต วาทิโน อุทาหุ อตฺตโน ตกฺกมตฺตํ อนุคจฺฉนฺติ.

๘๙๓. น เหวาติ วิสฺสชฺชนคาถาย อญฺญตฺร สญฺญาย นิจฺจานีติ ฐเปตฺวา สญฺญามตฺเตน นิจฺจนฺติ คหิตคฺคหณานิ. ตกฺกญฺจ ทิฏฺฐีสุ ปกปฺปยิตฺวาติ อตฺตโน มิจฺฉาสงฺกปฺปมตฺตํ ทิฏฺฐีสุ ชเนตฺวา. ยสฺมา ปน ทิฏฺฐีสุ วิตกฺกํ ชเนนฺตา ทิฏฺฐิโยปิ ชเนนฺติ, ตสฺมา นิทฺเทเส วุตฺตํ ‘‘ทิฏฺฐิคตานิ ชเนนฺติ สญฺชเนนฺตี’’ติอาทิ (มหานิ. ๑๒๑).

๘๙๔-๕. อิทานิ เอวํ นานาสจฺเจสุ อสนฺเตสุ ตกฺกมตฺตมนุสฺสรนฺตานํ ทิฏฺฐิคติกานํ วิปฺปฏิปตฺตึ ทสฺเสตุํ ‘‘ทิฏฺเฐ สุเต’’ติอาทิกา คาถาโย อภาสิ. ตตฺถ ทิฏฺเฐติ ทิฏฺฐํ, ทิฏฺฐสุทฺธินฺติ อธิปฺปาโย. เอส นโย สุตาทีสุ. เอเต จ นิสฺสาย วิมานทสฺสีติ เอเต ทิฏฺฐิธมฺเม นิสฺสยิตฺวา สุทฺธิภาวสงฺขาตํ วิมานํ อสมฺมานํ ปสฺสนฺโตปิ. วินิจฺฉเย ฐตฺวา ปหสฺสมาโน, พาโล ปโร อกฺกุสโลติ จาหาติ เอวํ วิมานทสฺสีปิ ตสฺมึ ทิฏฺฐิวินิจฺฉเย ฐตฺวา ตุฏฺฐิชาโต หาสชาโต หุตฺวา ‘‘ปโร หีโน จ อวิทฺวา จา’’ติ เอวํ วทติเยว. เอวํ สนฺเต เยเนวาติ คาถา. ตตฺถ สยมตฺตนาติ สยเมว อตฺตานํ. วิมาเนตีติ ครหติ. ตเทว ปาวาติ ตเทว วจนํ ทิฏฺฐึ วทติ, ตํ วา ปุคฺคลํ.

๘๙๖. อติสารทิฏฺฐิยาติ คาถายตฺโถ – โส เอวํ ตาย ลกฺขณาติสารินิยา อติสารทิฏฺฐิยา สมตฺโต ปุณฺโณ อุทฺธุมาโต, เตน จ ทิฏฺฐิมาเนน มตฺโต ‘‘ปริปุณฺโณ อหํ เกวลี’’ติ เอวํ ปริปุณฺณมานี สยเมว อตฺตานํ มนสา ‘‘อหํ ปณฺฑิโต’’ติ อภิสิญฺจติ. กึการณา? ทิฏฺฐี หิ สา ตสฺส ตถา สมตฺตาติ.

๘๙๗. ปรสฺส เจติ คาถาย สมฺพนฺโธ อตฺโถ จ – กิญฺจ ภิยฺโย? โย โส วินิจฺฉเย ฐตฺวา ปหสฺสมาโน ‘‘พาโล ปโร อกฺกุสโล’’ติ จาห. ตสฺส ปรสฺส เจ หิ วจสา โส เตน วุจฺจมาโน นิหีโน โหติ. ตุโม สหา โหติ นิหีนปญฺโญ, โสปิ เตเนว สห นิหีนปญฺโญ โหติ. โสปิ หิ นํ ‘‘พาโล’’ติ วทติ. อถสฺส วจนํ อปฺปมาณํ, โส ปน สยเมว เวทคู จ ธีโร จ โหติ. เอวํ สนฺเต น โกจิ พาโล สมเณสุ อตฺถิ. สพฺเพปิ หิ เต อตฺตโน อิจฺฉาย ปณฺฑิตา.

๘๙๘. อญฺญํ อิโตติ คาถาย สมฺพนฺโธ อตฺโถ จ – ‘‘อถ เจ สยํ เวทคู โหติ ธีโร, น โกจิ พาโล สมเณสุ อตฺถี’’ติ เอวญฺหิ วุตฺเตปิ สิยา กสฺสจิ ‘‘กสฺมา’’ติ. ตตฺถ วุจฺจเต – ยสฺมา อญฺญํ อิโต ยาภิวทนฺติ ธมฺมํ อปรทฺธา สุทฺธิมเกวลี เต, เอวมฺปิ ติตฺถิยา ปุถุโส วทนฺติ, เย อิโต อญฺญํ ทิฏฺฐึ อภิวทนฺติ, เย อปรทฺธา วิรทฺธา สุทฺธิมคฺคํ, อเกวลิโน จ เตติ เอวํ ปุถุติตฺถิยา ยสฺมา วทนฺตีติ วุตฺตํ โหติ. กสฺมา ปเนวํ วทนฺตีติ เจ? สนฺทิฏฺฐิราเคน หิ เต ภิรตฺตา, ยสฺมา สเกน ทิฏฺฐิราเคน อภิรตฺตาติ วุตฺตํ โหติ.

๘๙๙-๙๐๐. เอวํ อภิรตฺตา จ – อิเธว สุทฺธินฺติ คาถา. ตตฺถ สกายเนติ สกมคฺเค ทฬฺหํ วทานาติ ทฬฺหวาทา. เอวญฺจ ทฬฺหวาเทสุ เตสุ โย โกจิ ติตฺถิโย สกายเน วาปิ ทฬฺหํ วทาโน กเมตฺถ พาโลติ ปรํ ทเหยฺย, สงฺเขปโต ตตฺถ สสฺสตุจฺเฉทสงฺขาเต วิตฺถารโต วา นตฺถิกอิสฺสรการณนิยตาทิเภเท สเก อายตเน ‘‘อิทเมว สจฺจ’’นฺติ ทฬฺหํ วทาโน กํ ปรํ เอตฺถ ทิฏฺฐิคเต ‘‘พาโล’’ติ สห ธมฺเมน ปสฺเสยฺย, นนุ สพฺโพปิ ตสฺส มเตน ปณฺฑิโต เอว สุปฺปฏิปนฺโน เอว จ. เอวํ สนฺเต จ สยเมว โส เมธคมาวเหยฺย ปรํ วทํ พาลมสุทฺธิธมฺมํ, โสปิ ปรํ ‘‘พาโล จ อสุทฺธิธมฺโม จ อย’’นฺติ วทนฺโต อตฺตนาว กลหํ อาวเหยฺย. กสฺมา? ยสฺมา สพฺโพปิ ตสฺส มเตน ปณฺฑิโต เอว สุปฺปฏิปนฺโน เอว จ.

๙๐๑. เอวํ สพฺพถาปิ วินิจฺฉเย ฐตฺวา สยํ ปมาย อุทฺธํส โลกสฺมึ วิวาทเมติ, ทิฏฺฐิยํ ฐตฺวา สยญฺจ สตฺถาราทีนิ มินิตฺวา โส ภิยฺโย วิวาทเมตีติ. เอวํ ปน วินิจฺฉเยสุ อาทีนวํ ญตฺวา อริยมคฺเคน หิตฺวาน สพฺพานิ วินิจฺฉยานิ น เมธคํ กุพฺพติ ชนฺตุ โลเกติ อรหตฺตนิกูเฏน เทสนํ นิฏฺฐาเปสิ. เทสนาปริโยสาเน ปุราเภทสุตฺเต วุตฺตสทิโส เอวาภิสมโย อโหสีติ.

ปรมตฺถโชติกาย ขุทฺทก-อฏฺฐกถาย

สุตฺตนิปาต-อฏฺฐกถาย จูฬพฺยูหสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.