๑๒. โอตรณหารวิภงฺควณฺณนา

๔๒. ตตฺถ กตโม โอตรโณ หาโรติ โอตรณหารวิภงฺโค. ตตฺถ อเสกฺขา วิมุตฺตีติ อยํ เตธาตุเก วีตราคตา อเสกฺขา ผลวิมุตฺติ. ตานิเยวาติ ตานิ อเสกฺขายํ วิมุตฺติยํ สทฺธาทีนิ. อยํ อินฺทฺริเยหิ โอตรณาติ อเสกฺขาย วิมุตฺติยา นิทฺธาริเตหิ สทฺธาทีหิ อินฺทฺริเยหิ สํวณฺณนาย โอตรณา.

ปญฺจินฺทฺริยานิ วิชฺชาติ สมฺมาสงฺกปฺโป วิย สมฺมาทิฏฺฐิยา อุปการกตฺตา ปญฺญากฺขนฺเธ สทฺธาทีนิ จตฺตาริ อินฺทฺริยานิ วิชฺชาย อุปการกตฺตา สงฺคณฺหนวเสน วุตฺตานิ. สงฺขารปริยาปนฺนานีติ ปญฺจสุ ขนฺเธสุ สงฺขารกฺขนฺเธ อนฺโตคธานิ. เย สงฺขารา อนาสวาติ ตํ สงฺขารกฺขนฺธํ วิเสเสติ, อคฺคผลสฺส อธิปฺเปตตฺตา. ตโต เอว จ โน ภวงฺคา. ธมฺมธาตุสงฺคหิตาติ อฏฺฐารสธาตูสุ ธมฺมธาตุสงฺคหิตา. ยทิปิ ปุพฺเพ วีตราคตา อเสกฺขา วิมุตฺติ ทสฺสิตา, ตสฺสา ปน ปฏิปตฺติทสฺสนตฺถํ ‘‘อยํ อหมสฺมีติ อนานุปสฺสี’’ติ ทสฺสนมคฺโค อิธ วุตฺโตติ อิมมตฺถํ ทสฺเสตุํ ‘‘อยํ อหมสฺมีติ อนานุปสฺสี’’ติอาทิ วุตฺตํ. สพฺพํ วุตฺตนยเมว.

๔๓. นิสฺสิตสฺส จลิตนฺติ ตณฺหาทิฏฺฐิวเสน กมฺมํ อนวฏฺฐานํ. จุตูปปาโตติ อปราปรํ จวนํ อุปปตนญฺจ. นิสฺสิตปเท ลพฺภมานํ นิสฺสยนํ อุทฺธรนฺโต อาห – ‘‘นิสฺสโย นามา’’ติ. ตณฺหานิสฺสโยติ ตณฺหาภินิเวโส. โส หิ ตณฺหาจริตสฺส ปติฏฺฐาภาเวน ตถา วุตฺโต. เอวํ ทิฏฺฐินิสฺสโยปิ ทฏฺฐพฺโพ. รตฺตสฺส เจตนาติ เจตนาปธานตฺตา สงฺขารกฺขนฺธธมฺมานํ เจตนาสีเสน ตณฺหํ เอว วทติ. เตเนวาห – ‘‘อยํ ตณฺหานิสฺสโย’’ติ. ยสฺมา ปน วิปรีตาภินิเวโส โมหสฺส พลวภาเว เอว โหติ, ตสฺมา ‘‘ยา มูฬฺหสฺส เจตนา, อยํ ทิฏฺฐินิสฺสโย’’ติ วุตฺตํ.

เอวํ เจตนาสีเสน ตณฺหาทิฏฺฐิโย วตฺวา อิทานิ ตตฺถ นิปฺปริยาเยน เจตนํเยว คณฺหนฺโต ‘‘เจตนา ปน สงฺขารา’’ติ อาห. ยา รตฺตสฺส เวทนา, อยํ สุขา เวทนาติ สุขาย เวทนาย ราโค อนุเสตีติ กตฺวา วุตฺตํ. ตถา อทุกฺขมสุขาย เวทนาย อวิชฺชา อนุเสตีติ อาห – ‘‘ยา สมฺมูฬฺหสฺส เวทนา, อยํ อทุกฺขมสุขา เวทนา’’ติ. อิธ เวทนาสีเสน เจตนา วุตฺตา. ตณฺหายาติ ตณฺหํ. ทิฏฺฐิยาติ ทิฏฺฐึ. ยถา วา เสสธมฺมานํ ตณฺหาย นิสฺสยภาเว ปุคฺคโล ตณฺหาย นิสฺสิโตติ วุจฺจติ. เอวํ ตณฺหาย เสสธมฺมานํ ปจฺจยภาเว ปุคฺคโล ตณฺหาย นิสฺสิโตติ วุจฺจตีติ อาห – ‘‘ตณฺหาย อนิสฺสิโต’’ติ.

ปสฺสทฺธีติ ทรถปฏิปฺปสฺสมฺภนา. กายิกาติ กรชกายสนฺนิสฺสิตา. เจตสิกาติ จิตฺตสนฺนิสฺสิตา. ยสฺมา ปน สา ทรถปฏิปฺปสฺสทฺธิ กายจิตฺตานํ สุเข สติ ปากฏา โหติ, ตสฺมา ‘‘ยํ กายิกํ สุข’’นฺติอาทินา ผลูปจาเรน วุตฺตาย ปสฺสทฺธิยา นติอภาวสฺส การณภาวํ ทสฺเสตุํ ‘‘ปสฺสทฺธกาโย’’ติอาทิ วุตฺตํ. โสติ เอวํ วิมุตฺตจิตฺโต ขีณาสโว. รูปสงฺขเย วิมุตฺโตติ รูปานํ สงฺขยสงฺขาเต นิพฺพาเน วิมุตฺโต. อตฺถีติปิ น อุเปตีติ สสฺสโต อตฺตา จ โลโก จาติปิ ตณฺหาทิฏฺฐิอุปเยน น อุเปติ น คณฺหาติ. นตฺถีติ อสสฺสโตติ. อตฺถิ นตฺถีติ เอกจฺจํ สสฺสตํ เอกจฺจํ อสสฺสตนฺติ. เนวตฺถิ โน นตฺถีติ อมราวิกฺเขปวเสน. คมฺภีโรติ อุตฺตานภาวเหตูนํ กิเลสานํ อภาเวน คมฺภีโร. นิพฺพุโตติ อตฺถีติอาทินา อุปคมนกิเลสานํ วูปสเมน ปรินิพฺพุโต สีติภูโต.

อิธาคตีติ ปรโลกโต อิธ อาคติ. คตีติ อิธโลกโต ปรโลกคมนํ. ตํ ปน ปุนพฺภโวติ อาห ‘‘เปจฺจภโว’’ติ. อิธ หุรนฺติ ทฺวารารมฺมณธมฺมา ทสฺสิตาติ ‘‘อุภยมนฺตเรนา’’ติ ปเทน ทฺวารปฺปวตฺตธมฺเม ทสฺเสนฺโต ‘‘ผสฺสสมุทิเตสุ ธมฺเมสู’’ติ อาห. ตสฺสตฺโถ – ผสฺเสน สทฺธึ ผสฺเสน การณภูเตน จ สมุทิเตสุ สมฺภูเตสุ วิญฺญาณเวทนาสญฺญาเจตนาวิตกฺกวิจาราทิธมฺเมสุ. อตฺตานํ น ปสฺสตีติ เตสํ ธมฺมานํ อนตฺตภาเวเนว ตตฺถ อตฺตานํ น ปสฺสติ. วิรชฺชติ วิราคา วิมุจฺจตีติ ปเทหิ โลกุตฺตรธมฺมานํ ปฏิจฺจสมุปฺปาทภาวํ ทสฺเสนฺโต ตทตฺถตาย สีลาทีนมฺปิ ปริยาเยน ตพฺภาวมาห ‘‘โลกุตฺตโร’’ติอาทินา.

๔๔. นามสมฺปยุตฺโตติ นาเมน มิสฺสิโต. สอุปาทิเสสา นิพฺพานธาตูติ อรหตฺตผลํ อธิปฺเปตํ. ตญฺจ ปญฺญาปธานนฺติ อาห – ‘‘สอุปาทิเสสา นิพฺพานธาตุ วิชฺชาติ. เสสํ สพฺพํ อุตฺตานเมว.

โอตรณหารวิภงฺควณฺณนา นิฏฺฐิตา.