นโม ตสฺส ภควโต อรหโต สมฺมาสมฺพุทฺธสฺส

ขุทฺทกนิกาเย

เนตฺติปฺปกรณ-อฏฺฐกถา

คนฺถารมฺภกถา

มหาการุณิกํ นาถํ, เญยฺยสาครปารคุํ;

วนฺเท นิปุณคมฺภีร-วิจิตฺรนยเทสนํ.

วิชฺชาจรณสมฺปนฺนา, เยน นิยฺยนฺติ โลกโต;

วนฺเท ตมุตฺตมํ ธมฺมํ, สมฺมาสมฺพุทฺธปูชิตํ.

สีลาทิคุณสมฺปนฺโน, ฐิโต มคฺคผเลสุ โย;

วนฺเท อริยสงฺฆํ ตํ, ปุญฺญกฺเขตฺตํ อนุตฺตรํ.

วนฺทนาชนิตํ ปุญฺญํ, อิติ ยํ รตนตฺตเย;

หตนฺตราโย สพฺพตฺถ, หุตฺวาหํ ตสฺส เตชสา.

ฐิตึ อากงฺขมาเนน, จิรํ สทฺธมฺมเนตฺติยา;

ธมฺมรกฺขิตนาเมน, เถเรน อภิยาจิโต.

ปทุมุตฺตรนาถสฺส, ปาทมูเล ปวตฺติตํ;

ปสฺสตา อภินีหารํ, สมฺปตฺตํ ยสฺส มตฺถกํ.

สํขิตฺตํ วิภชนฺตานํ, เอโส อคฺโคติ ตาทินา;

ฐปิโต เอตทคฺคสฺมึ, โย มหาสาวกุตฺตโม.

ฉฬภิญฺโญ วสิปฺปตฺโต, ปภินฺนปฏิสมฺภิโท;

มหากจฺจายโน เถโร, สมฺพุทฺเธน ปสํสิโต.

เตน ยา ภาสิตา เนตฺติ, สตฺถารา อนุโมทิตา;

สาสนสฺส สทายตฺตา, นวงฺคสฺสตฺถวณฺณนา.

ตสฺสา คมฺภีรญาเณหิ, โอคาเหตพฺพภาวโต;

กิญฺจาปิ ทุกฺกรา กาตุํ, อตฺถสํวณฺณนา มยา.

สห สํวณฺณนํ ยสฺมา, ธรเต สตฺถุสาสนํ;

ปุพฺพาจริยสีหานํ, ติฏฺฐเตว วินิจฺฉโย.

ตสฺมา ตมุปนิสฺสาย, โอคาเหตฺวาน ปญฺจปิ;

นิกาเย เปฏเกนาปิ, สํสนฺทิตฺวา ยถาพลํ.

สุวิสุทฺธมสํกิณฺณํ, นิปุณตฺถวินิจฺฉยํ;

มหาวิหารวาสีนํ, สมยํ อวิโลมยํ.

ปมาทเลขํ วชฺเชตฺวา, ปาฬึ สมฺมา นิโยชยํ;

อุปเทสํ วิภาเวนฺโต, กริสฺสามตฺถวณฺณนํ.

อิติ อตฺถํ อสงฺกิณฺณํ, เนตฺติปฺปกรณสฺส เม;

วิภชนฺตสฺส สกฺกจฺจํ, นิสามยถ สาธโวติ.

ตตฺถ เกนฏฺเฐน เนตฺติ? สทฺธมฺมนยนฏฺเฐน เนตฺติ. ยถา หิ ตณฺหา สตฺเต กามาทิภวํ นยตีติ ‘‘ภวเนตฺตี’’ติ วุจฺจติ, เอวมยมฺปิ เวเนยฺยสตฺเต อริยธมฺมํ นยตีติ สทฺธมฺมนยนฏฺเฐน ‘‘เนตฺตี’’ติ วุจฺจติ. อถ วา นยนฺติ ตายาติ เนตฺติ. เนตฺติปฺปกรเณน หิ กรณภูเตน ธมฺมกถิกา เวเนยฺยสตฺเต ทสฺสนมคฺคํ นยนฺติ สมฺปาเปนฺตีติ, นียนฺติ วา เอตฺถ เอตสฺมึ ปกรเณ อธิฏฺฐานภูเต ปติฏฺฐาเปตฺวา เวเนยฺยา นิพฺพานํ สมฺปาปิยนฺตีติ เนตฺติ. น หิ เนตฺติอุปเทสสนฺนิสฺสเยน วินา อวิปรีตสุตฺตตฺถาวโพโธ สมฺภวติ. ตถา หิ วุตฺตํ – ‘‘ตสฺมา นิพฺพายิตุกาเมนา’’ติอาทิ. สพฺพาปิ หิ สุตฺตสฺส อตฺถสํวณฺณนา เนตฺติอุปเทสายตฺตา, เนตฺติ จ สุตฺตปฺปภวา, สุตฺตํ สมฺมาสมฺพุทฺธปฺปภวนฺติ.

สา ปนายํ เนตฺติ ปกรณปริจฺเฉทโต ติปฺปเภทา หารนยปฏฺฐานานํ วเสน. ปฐมญฺหิ หารวิจาโร, ตโต นยวิจาโร, ปจฺฉา ปฏฺฐานวิจาโรติ. ปาฬิววตฺถานโต ปน สงฺคหวารวิภาควารวเสน ทุวิธา. สพฺพาปิ หิ เนตฺติ สงฺคหวาโร วิภาควาโรติ วารทฺวยเมว โหติ.

ตตฺถ สงฺคหวาโร อาทิโต ปญฺจหิ คาถาหิ ปริจฺฉินฺโน. สพฺโพ หิ ปกรณตฺโถ ‘‘ยํ โลโก ปูชยเต’’ติอาทีหิ ปญฺจหิ คาถาหิ อปริคฺคหิโต นาม นตฺถิ. นนุ เจตฺถ ปฏฺฐานํ อสงฺคหิตนฺติ? นยิทเมวํ ทฏฺฐพฺพํ, มูลปทคฺคหเณน ปฏฺฐานสฺส สงฺคหิตตฺตา. ตถา หิ วกฺขติ – ‘‘อฏฺฐารส มูลปทา กุหึ ทฏฺฐพฺพา สาสนปฏฺฐาเน’’ติ. มูลปทปฏฺฐานานิ หิ อตฺถนยสงฺขารตฺติกา วิย อญฺญมญฺญํ สงฺคหิตานิ.

วิภาควาโร ปน อุทฺเทสนิทฺเทสปฏินิทฺเทสวเสน ติวิโธ. เตสุ ‘‘ตตฺถ กตเม โสฬส หารา’’ติ อารภิตฺวา ยาว ‘‘ภวนฺติ อฏฺฐารส ปทานี’’ติ อยํ อุทฺเทสวาโร. ‘‘อสฺสาทาทีนวตา’’ติ อารภิตฺวา ยาว ‘‘เตตฺตึสา เอตฺติกา เนตฺตี’’ติ อยํ นิทฺเทสวาโร. ปฏินิทฺเทสวาโร ปน หารวิภงฺควาโร หารสมฺปาตวาโร นยสมุฏฺฐานวาโร สาสนปฏฺฐานวาโรติ จตุพฺพิโธ. เตสุ ‘‘ตตฺถ กตโม เทสนาหาโร’’ติ อารภิตฺวา ยาว ‘‘อยํ ปหาเนน สมาโรปนา’’ติ อยํ หารวิภงฺควาโร. ตตฺถ ‘‘กตโม เทสนาหารสมฺปาโต’’ติ อารภิตฺวา ยาว ‘‘อนุปาทิเสสา จ นิพฺพานธาตู’’ติ อยํ หารสมฺปาตวาโร. เอตฺถาห – หารวิภงฺคหารสมฺปาตวารานํ กึ นานากรณนฺติ? วุจฺจเต – ยตฺถ อเนเกหิปิ อุทาหรณสุตฺเตหิ เอโก หาโร นิทฺทิสียติ, อยํ หารวิภงฺควาโร. ยตฺถ ปน เอกสฺมึ สุตฺเต อเนเก หารา สมฺปตนฺติ, อยํ หารสมฺปาตวาโร. วุตฺตเญฺหตํ เปฏเก –

‘‘ยตฺถ จ สพฺเพ หารา, สมฺปตมานา นยนฺติ สุตฺตตฺถํ;

พฺยญฺชนวิธิปุถุตฺตา, สา ภูมี หารสมฺปาโต’’ติ.

นยสมุฏฺฐานสาสนปฏฺฐานวารวิภาโค ปากโฏ เอว. สาสนปฏฺฐานวาโร ปน สงฺคหวาเร วิย อุทฺเทสนิทฺเทสวาเรสุปิ น สรูปโต อุทฺธโฏติ. เอตฺถาห – ‘‘อิทํ เนตฺติปฺปกรณํ มหาสาวกภาสิตํ, ภควตา อนุโมทิต’’นฺติ จ กถเมตํ วิญฺญายตีติ? ปาฬิโต เอว. น หิ ปาฬิโต อญฺญํ ปมาณตรํ อตฺถิ. ยา หิ จตูหิ มหาปเทเสหิ อวิรุทฺธา ปาฬิ, สา ปมาณํ. ตถา หิ อครหิตาย อาจริยปรมฺปราย เปฏโกปเทโส วิย อิทํ เนตฺติปฺปกรณํ อาภตํ. ยทิ เอวํ กสฺมาสฺส นิทานํ น วุตฺตํ. สาวกภาสิตานมฺปิ หิ สุภสุตฺต- (ที. นิ. ๑.๔๔๔ อาทโย) อนงฺคณสุตฺต- (ม. นิ. ๑.๕๗ อาทโย) กจฺจายนสํยุตฺตาทีนํ นิทานํ ภาสิตนฺติ? นยิทํ เอกนฺติกํ. สาวกภาสิตานํ พุทฺธภาสิตานมฺปิ หิ เอกจฺจานํ ปฏิสมฺภิทามคฺคนิทฺเทสาทีนํ ธมฺมปทพุทฺธวํสาทีนญฺจ นิทานํ น ภาสิตํ, น จ ตาวตา ตานิ อปฺปมาณํ, เอวมิธาปิ ทฏฺฐพฺพํ.

นิทานญฺจ นาม สุตฺตวินยานํ ธมฺมภณฺฑาคาริกอุปาลิตฺเถราทีหิ มหาสาวเกเหว ภาสิตํ, อิทญฺจ มหาสาวกภาสิตํ, เถรํ มุญฺจิตฺวา อนญฺญวิสยตฺตา อิมิสฺสา วิจารณายาติ กิเมเตน นิทานคเวสเนน, อตฺโถเยเวตฺถ คเวสิตพฺโพ, โย ปาฬิยา อวิรุทฺโธติ. อถ วา ปาฬิยา อตฺถสํวณฺณนาภาวโต น อิมสฺส ปกรณสฺส วิสุํ นิทานวจนกิจฺจํ อตฺถิ, ปฏิสมฺภิทามคฺคนิทฺเทสาทีนํ วิยาติ ทฏฺฐพฺพํ.

อิทานิ เอตสฺมึ ปกรเณ นานปฺปการโกสลฺลตฺถํ อยํ วิภาโค เวทิตพฺโพ – สพฺพเมว เจตํ ปกรณํ สาสนปริเยฏฺฐิภาวโต เอกวิธํ, ตถา อริยมคฺคสมฺปาทนโต วิมุตฺติรสโต จ. พฺยญฺชนตฺถวิจารภาวโต ทุวิธํ, ตถา สงฺคหวิภาคภาวโต ธมฺมวินยตฺถสํวณฺณนโต โลกิยโลกุตฺตรตฺถสงฺคหณโต รูปารูปธมฺมปริคฺคาหกโต ลกฺขณลกฺขิยภาวโต ปวตฺตินิวตฺติวจนโต สภาควิสภาคนิทฺเทสโต สาธารณาสาธารณธมฺมวิภาคโต จ.

ติวิธํ ปุคฺคลตฺตยนิทฺเทสโต ติวิธกลฺยาณวิภาคโต ปริญฺญตฺตยกถนโต ปหานตฺตยูปเทสโต สิกฺขตฺตยสงฺคหณโต ติวิธสํกิเลสวิโสธนโต มูลคีติอนุคีติสงฺคีติเภทโต ปิฏกตฺตยตฺถสํวณฺณนโต หารนยปฏฺฐานปฺปเภทโต จ.

จตุพฺพิธํ จตุปฺปฏิสมฺภิทาวิสยโต จตุนยเทสนโต ธมฺมตฺถเทสนาปฏิเวธคมฺภีรภาวโต จ. ปญฺจวิธํ อภิญฺเญยฺยาทิธมฺมวิภาคโต ปญฺจกฺขนฺธนิทฺเทสโต ปญฺจคติปริจฺเฉทโต ปญฺจนิกายตฺถวิวรณโต จ. ฉพฺพิธํ ฉฬารมฺมณวิภาคโต ฉอชฺฌตฺติกพาหิรายตนวิภาคโต จ. สตฺตวิธํ สตฺตวิญฺญาณฏฺฐิติปริจฺเฉทโต. นววิธํ สุตฺตาทินวงฺคนิทฺเทสโต. จุทฺทสวิธํ สุตฺตาธิฏฺฐานวิภาคโต. โสฬสวิธํ อฏฺฐวีสติวิธญฺจ สาสนปฏฺฐานปฺปเภทโต. จตุราสีติสหสฺสวิธํ จตุราสีติสหสฺสธมฺมกฺขนฺธวิจารภาวโตติอาทินา นเยน ปกรณวิภาโค เวทิตพฺโพ.

ตตฺถ สาสนปริเยฏฺฐิภาวโตติ สกลํ เนตฺติปฺปกรณํ สิกฺขตฺตยสงฺคหสฺส นวงฺคสฺส สตฺถุสาสนสฺส อตฺถสํวณฺณนาภาวโต. อริยมคฺคสมฺปาทนโตติ ทสฺสนภูมิภาวนาภูมิสมฺปาทนโต. วิมุตฺติรสโตติ สาสนสฺส อมตปริโยสานตฺตา วุตฺตํ. พฺยญฺชนตฺถวิจารภาวโตติ หารพฺยญฺชนปทกมฺมนยานํ พฺยญฺชนวิจารตฺตา อตฺถปทอตฺถนยานํ อตฺถวิจารตฺตา วุตฺตํ. สงฺคหวิภาคภาโว ปรโต อาวิ ภวิสฺสติ. ธมฺมวินยตฺถสํวณฺณนโตติ สกลสฺสาปิ ปริยตฺติสาสนสฺส ธมฺมวินยภาวโต วุตฺตํ. ลกฺขณลกฺขิยภาวโตติ เนตฺติวจนสฺส ลกฺขณตฺตา อุทาหรณสุตฺตานญฺจ ลกฺขิยตฺตา วุตฺตํ. สภาควิสภาคนิทฺเทสโตติ สมานชาติยา ธมฺมา สภาคา, ปฏิปกฺขา วิสภาคา, ตํวิจารภาวโตติ อตฺโถ. สาธารณาสาธารณธมฺมวิภาคโตติ ปหาเนกฏฺฐสหเชกฏฺฐตาทิสามญฺเญน เย ธมฺมา เยสํ ธมฺมานํ นามวตฺถาทินา สาธารณา ตพฺพิธุรตาย อสาธารณา จ, ตํวิภาคโต ทุวิธนฺติ อตฺโถ.

ปุคฺคลตฺตยนิทฺเทสโตติ อุคฺฆฏิตญฺญุอาทิ ปุคฺคลตฺตยนิทฺเทสโต. ติวิธกลฺยาณวิภาคโตติ อาทิกลฺยาณาทิวิภาคโต. มูลคีติอนุคีติสงฺคีติเภทโตติ ปฐมํ วจนํ มูลคีติ, วุตฺตสฺเสว อตฺถสฺส สงฺคหคาถา อนุคีติ, ตํตํสุตฺตตฺถโยชนวเสน วิปฺปกิณฺณสฺส ปกรณสฺส สงฺคายนํ สงฺคีติ, สา เถรสฺส ปรโต ปวตฺติตาติ เวทิตพฺพา, เอตาสํ ติสฺสนฺนํ เภทโต ติวิธนฺติ อตฺโถ. ปญฺจกฺขนฺธนิทฺเทสโตติ รูปาทิปญฺจกฺขนฺธสีลาทิปญฺจธมฺมกฺขนฺธนิทฺเทสโต ปญฺจวิธนฺติ อตฺโถ. สุตฺตาธิฏฺฐานวิภาคโตติ โลภโทสโมหานํ อโลภาโทสาโมหานํ กายวจีมโนกมฺมานํ สทฺธาทิปญฺจินฺทฺริยานญฺจ วเสน จุทฺทสวิธสฺส สุตฺตาธิฏฺฐานสฺส วิภาควจนโต จุทฺทสวิธนฺติ อตฺโถ. เสสํ สุวิญฺเญยฺยนฺติ น ปปญฺจิตํ.

๑. สงฺคหวารวณฺณนา

เอวํ อเนกเภทวิภตฺเต เนตฺติปฺปกรเณ ยทิทํ วุตฺตํ ‘‘สงฺคหวิภาควารวเสน ทุวิธ’’นฺติ, ตตฺถ สงฺคหวาโร อาทิ. ตสฺสาปิ ‘‘ยํ โลโก ปูชยเต’’ติ อยํ คาถา อาทิ. ตตฺถ ยนฺติ อนิยมโต อุปโยคนิทฺเทโส, ตสฺส ‘‘ตสฺสา’’ติ อิมินา นิยมนํ เวทิตพฺพํ. โลโกติ กตฺตุนิทฺเทโส. ปูชยเตติ กิริยานิทฺเทโส. สโลกปาโลติ กตฺตุวิเสสนํ. สทาติ กาลนิทฺเทโส. นมสฺสติ จาติ อุปจเยน กิริยานิทฺเทโส. ตสฺสาติ สามินิทฺเทโส. เอตนฺติ ปจฺจตฺตนิทฺเทโส. สาสนวรนฺติ ปจฺจตฺตนิทฺเทเสน นิทฺทิฏฺฐธมฺมนิทสฺสนํ. วิทูหีติ กรณวจเนน กตฺตุนิทฺเทโส. เญยฺยนฺติ กมฺมวาจกกิริยานิทฺเทโส. นรวรสฺสาติ ‘‘ตสฺสา’’ติ นิยเมตฺวา ทสฺสิตสฺส สรูปโต ทสฺสนํ.

ตตฺถ โลกิยนฺติ เอตฺถ ปุญฺญาปุญฺญานิ ตพฺพิปาโก จาติ โลโก, ปชา, สตฺตนิกาโยติ อตฺโถ. โลก-สทฺโท หิ ชาติสทฺทตาย สามญฺญวเสน นิรวเสสโต สตฺเต สงฺคณฺหาติ. กิญฺจาปิ หิ โลกสทฺโท สงฺขารภาชเนสุปิ ทิฏฺฐปฺปโยโค, ปูชนกิริยาโยคฺยภูตตาวเสน ปน สตฺตโลกวจโน เอว อิธ คหิโตติ ทฏฺฐพฺพํ. ปูชยเตติ มานยติ, อปจายตีติ อตฺโถ.

โลกํ ปาเลนฺตีติ โลกปาลา, จตฺตาโร มหาราชาโน. โลกิยา ปน อินฺทยมวรุณกุเวรา โลกปาลาติ วทนฺติ. สห โลกปาเลหีติ สโลกปาโล, ‘‘โลโก’’ติ อิมินา ตุลฺยาธิกรณํ. อถ วา อิสฺสริยาธิปจฺเจน ตํตํสตฺตโลกสฺส ปาลนโต รกฺขณโต ขตฺติยจตุมหาราชสกฺกสุยามสนฺตุสิตสุนิมฺมิตปรนิมฺมิตวสวตฺติมหาพฺรหฺมาทโย โลกปาลา. เตหิ สห ตํตํสตฺตนิกาโย สโลกปาโล โลโกติ วุตฺโต. อถ วา ‘‘เทฺวเม, ภิกฺขเว, สุกฺกา ธมฺมา โลกํ ปาเลนฺตี’’ติ (อ. นิ. ๒.๙; อิติวุ. ๔๒) วจนโต หิโรตฺตปฺปธมฺมา โลกปาลา. เตหิ สมนฺนาคโต โลโก สโลกปาโล. หิโรตฺตปฺปสมฺปนฺนา หิ ปาปครหิโน สปฺปุริสา ธมฺมจฺฉนฺทวนฺตตาย ภควติ ปูชานมกฺการปรา โหนฺตีติ.

สทาติ สพฺพกาลํ รตฺติญฺเจว ทิวา จ, สทาติ วา ภควโต ธรมานกาเล ตโต ปรญฺจ. อถ วา สทาติ อภินีหารโต ปฏฺฐาย ยาว สาสนนฺตรธานา, ตโต ปรมฺปิ วา. มหาภินีหารโต ปฏฺฐาย หิ มหาโพธิสตฺตา โพธิยา นิยตตาย พุทฺธงฺกุรภูตา สเทวกสฺส โลกสฺส ปูชนียา เจว วนฺทนียา จ โหนฺติ. ยถาห ภควา สุเมธภูโต –

‘‘ทีปงฺกโร โลกวิทู, อาหุตีนํ ปฏิคฺคโห;

มม กมฺมํ ปกิตฺเตตฺวา, ทกฺขิณํ ปาทมุทฺธริ.

‘‘เย ตตฺถาสุํ ชินปุตฺตา, ปทกฺขิณมกํสุ มํ;

เทวา มนุสฺสา อสุรา จ, อภิวาเทตฺวาน ปกฺกมุ’’นฺติ. (พุ. วํ. ๒.๗๕-๗๖);

นมสฺสติ จาติ เกจิ เกสญฺจิ ปูชาสกฺการาทีนิ กโรนฺตาปิ เตสํ อปากฏคุณตาย นมกฺการํ น กโรนฺติ, น เอวํ ภควโต, ยถาภูตอพฺภุคฺคตกิตฺติสทฺทตาย ปน ภควนฺตํ สเทวโก โลโก ปูชยติ เจว นมสฺสติ จาติ อตฺโถ. ‘‘สทา นรมนุสฺโส’’ติ เกจิ ปฐนฺติ, ตํ น สุนฺทรํ. ตสฺสาติ ยํ สเทวโก โลโก ปูชยติ เจว นมสฺสติ จ, ตสฺส. เอตนฺติ อิทานิ วตฺตพฺพํ พุทฺธิยํ วิปริวตฺตมานํ สามญฺเญน ทสฺเสติ. สาสนวรนฺติ ตํ สรูปโต ทสฺเสติ. ตตฺถ ทิฏฺฐธมฺมิกสมฺปรายิกปรมตฺเถหิ ยถารหํ สตฺเต สาสติ วิเนติ เอเตนาติ สาสนํ, ตเทว เอกนฺตนิยฺยานฏฺเฐน อนญฺญสาธารณคุณตาย จ อุตฺตมฏฺเฐน ตํตํอภิปตฺถิตสมิทฺธิเหตุตาย ปณฺฑิเตหิ วริตพฺพโต วา วรํ, สาสนเมว วรนฺติ สาสนวรํ. วิทูหีติ ยถาสภาวโต กมฺมกมฺมผลานิ กุสลาทิเภเท จ ธมฺเม วิทนฺตีติ วิทู, ปณฺฑิตมนุสฺสา, เตหิ. ญาตพฺพํ, ญาณมรหตีติ วา เญยฺยํ. นรวรสฺสาติ ปุริสวรสฺส, อคฺคปุคฺคลสฺสาติ อตฺโถ.

อิทํ วุตฺตํ โหติ – โย อนญฺญสาธารณมหากรุณาสพฺพญฺญุตญฺญาณาทิคุณวิเสสโยเคน สเทวเกน โลเกน ปูชนีโย นมสฺสนีโย จ ภควา อรหํ สมฺมาสมฺพุทฺโธ, ตสฺส โลเก อุตฺตมปุคฺคลสฺส เอตํ อิทานิ อเมฺหหิ วิภชิตพฺพหารนยปฏฺฐานวิจารณวิสยภูตํ สาสนํ อาทิกลฺยาณตาทิคุณสมฺปตฺติยา วรํ อคฺคํ อุตฺตมํ นิปุณญาณโคจรตาย ปณฺฑิตเวทนียเมวาติ. ภควโต หิ วจนํ เอกคาถามตฺตมฺปิ สจฺจปฏิจฺจสมุปฺปาทขนฺธายตนธาตินฺทฺริยสติปฏฺฐานาทิสภาวธมฺมนิทฺธารณกฺขมตาย โสฬสหารปญฺจนยโสฬสอฏฺฐวีสติวิธปฏฺฐานวิจารโยคฺยภาเวน จ ปรมคมฺภีรํ อตฺถโต อคาธปารํ สณฺหสุขุมญาณวิสยเมวาติ. เตเนวาห – ‘‘ปญฺญวนฺตสฺสายํ ธมฺโม, นายํ ธมฺโม ทุปฺปญฺญสฺสา’’ติ (ที. นิ. ๓.๓๕๘; อ. นิ. ๘.๓๐). อถ วา ภควโต สาสนํ ปริญฺญากฺกเมน ลกฺขณาวโพธปฺปฏิปตฺติยา สุญฺญตมุขาทีหิ โอคาหิตพฺพตฺตา อวิญฺญูนํ สุปินนฺเตนปิ น วิสโย โหตีติ อาห – ‘‘วิทูหิ เญยฺย’’นฺติ. ตถา จ วุตฺตํ – ‘‘เอตุ วิญฺญู ปุริโส’’ติอาทิ.

อปเร ปน ‘‘ตํ ตสฺส สาสนวร’’นฺติ ปฐนฺติ, เตสํ มเตน ยํ-สทฺโท สาสน-สทฺเทน สมานาธิกรโณติ ทฏฺฐพฺโพ. อิทํ วุตฺตํ โหติ ยํ สาสนวรํ สโลกปาโล โลโก ปูชยติ นมสฺสติ จ, ตํ สาสนวรํ วิทูหิ ญาตพฺพนฺติ. อิมสฺมิญฺจ นเย โลกปาล-สทฺเทน ภควาปิ วุจฺจติ. ภควา หิ โลกคฺคตายกตฺตา นิปฺปริยาเยน โลกปาโล, ตสฺมา ‘‘ตสฺสา’’ติ โลกปาลสฺส สตฺถุโนติ อตฺโถ. สโลกปาโลติ เจตฺถ โลกปาล-สทฺโท คุณีภูโตปิ สตฺถุวิสยตฺตา สาสน-สทฺทาเปกฺขตาย สามิภาเวน สมฺพนฺธีวิเสสภูโต ปธานภูโต วิย ปฏินิทฺเทสํ อรหตีติ.

กถํ ปน สยํ ธมฺมสฺสามี ภควา ธมฺมํ ปูชยตีติ? นายํ วิโรโธ. ธมฺมครุโน หิ พุทฺธา ภควนฺโต, เต สพฺพกาลํ ธมฺมํ อปจายมานาว วิหรนฺตีติ. วุตฺตเญฺหตํ – ‘‘ยํนูนาหํ ยฺวายํ ธมฺโม มยา อภิสมฺพุทฺโธ, ตเมว ธมฺมํ สกฺกตฺวา ครุํ กตฺวา อุปนิสฺสาย วิหเรยฺย’’นฺติ (สํ. นิ. ๑.๑๗๓; อ. นิ. ๔.๒๑).

อปิ จ ภควโต ธมฺมปูชนา สตฺตสตฺตาหปฺปฏิปตฺติอาทีหิ ทีเปตพฺพา. ธมฺมสฺสามีติ จ ธมฺเมน สเทวกสฺส โลกสฺส สามีติ อตฺโถ, น ธมฺมสฺส สามีติ. เอวมฺปิ นมสฺสตีติ วจนํ น ยุชฺชติ. น หิ ภควา กญฺจิ นมสฺสตีติ, เอโสปิ นิทฺโทโส. น หิ นมสฺสตีติ ปทสฺส นมกฺการํ กโรตีติ อยเมว อตฺโถ, อถ โข ครุกรเณน ตนฺนินฺโน ตปฺโปโณ ตปฺปพฺภาโรติ อยมฺปิ อตฺโถ ลพฺภติ. ภควา จ ธมฺมครุตาย สพฺพกาลํ ธมฺมนินฺนโปณปพฺภารภาเวน วิหรตีติ. อยญฺจ อตฺโถ ‘‘เยน สุทํ สฺวาหํ นิจฺจกปฺปํ วิหรามี’’ติ (ม. นิ. ๑.๓๘๗) เอวมาทีหิ สุตฺตปเทหิ ทีเปตพฺโพ. ‘‘วิทูหิ เนยฺย’’นฺติปิ ปาโฐ, ตสฺส ปณฺฑิเตหิ สปรสนฺตาเนสุ เนตพฺพํ ปาเปตพฺพนฺติ อตฺโถ. ตตฺถ อตฺตสนฺตาเน ปาปนํ พุชฺฌนํ, ปรสนฺตาเน โพธนนฺติ ทฏฺฐพฺพํ.

เอวํ ภควโต สเทวกสฺส โลกสฺส ปูชนียวนฺทนียภาโว อคฺคปุคฺคลภาโว จ วุจฺจมาโน คุณวิสิฏฺฐตํ ทีเปติ, สา จ คุณวิสิฏฺฐตา มหาโพธิยา เวทิตพฺพา. อาสวกฺขยญาณปทฏฺฐานญฺหิ สพฺพญฺญุตญฺญาณํ สพฺพญฺญุตญฺญาณปทฏฺฐานญฺจ อาสวกฺขยญาณํ ‘‘มหาโพธี’’ติ วุจฺจติ. สา อวิปรีตธมฺมเทสนโต ตถาคเต สุปฺปติฏฺฐิตาติ วิญฺญายติ. น หิ สวาสนนิรวเสสกิเลสปฺปหานํ อนาวรณญาณญฺจ วินา ตาทิสี ธมฺมเทสนา สมฺภวติ. อิจฺจสฺส จตุเวสารชฺชโยโค. เตน ทสพลฉอสาธารณญาณอฏฺฐารสาเวณิกพุทฺธธมฺมาทิสกลสพฺพญฺญุคุณปาริปูรี ปกาสิตา โหติ. เอตาทิสี จ คุณวิภูติ มหากรุณาปุพฺพงฺคมํ อภินีหารสมฺปตฺตึ ปุรสฺสรํ กตฺวา สมฺปาทิตํ สมตฺตึสปารมิสงฺขาตํ ปุญฺญญาณสมฺภารมนฺตเรน น อุปลพฺภตีติ เหตุสมฺปทาปิ อตฺถโต วิภาวิตา โหตีติ เอวํ ภควโต ตีสุปิ อวตฺถาสุ สพฺพสตฺตานํ เอกนฺตหิตปฺปฏิลาภเหตุภูตา อาทิมชฺฌปริโยสานกลฺยาณา นิรวเสสา พุทฺธคุณา อิมาย คาถาย ปกาสิตาติ เวทิตพฺพํ.

ทุติยนเย ปน ยสฺมา สิกฺขตฺตยสงฺคหํ สผลํ อริยมคฺคสาสนํ ตสฺส อารมฺมณภูตญฺจ อมตธาตุํ ตทธิคมูปายญฺจ ปุพฺพภาคปฏิปตฺติสาสนํ ตทตฺถปริทีปนญฺจ ปริยตฺติสาสนํ ยถารหํ สจฺจาภิสมยวเสน อภิสเมนฺโต สฺวากฺขาตตาทิคุณวิเสสยุตฺตตํ มนสิกโรนฺโต สกฺกจฺจํ สวนธารณปริปุจฺฉาทีหิ ปริจยํ กโรนฺโต จ สเทวโก โลโก ปูชยติ นาม. โลกนาโถ จ สมฺมาสมฺโพธิปฺปตฺติยา เวเนยฺยานํ สกฺกจฺจํ ธมฺมเทสเนน ‘‘อริยํ โว, ภิกฺขเว, สมฺมาสมาธึ เทเสสฺสามิ’’ (ม. นิ. ๓.๑๓๖; สํ. นิ. ๕.๒๘; เปฏโก. ๒๔), ‘‘มคฺคานฏฺฐงฺคิโก เสฏฺโฐ’’ (ธ. ป. ๒๗๓; กถา. ๘๗๒; เนตฺติ. ๑๒๕; เปฏโก. ๓๐), ‘‘ยาวตา, ภิกฺขเว, ธมฺมา สงฺขตา วา อสงฺขตา วา, วิราโค เตสํ อคฺคมกฺขายติ’’ (อิติวุ. ๙๐; อ. นิ. ๔.๓๔), ‘‘ขยํ วิราคํ อมตํ ปณีตํ’’ (ขุ. ปา. ๖.๔; สุ. นิ. ๒๒๗), ‘‘เอกายโน อยํ, ภิกฺขเว, มคฺโค สตฺตานํ วิสุทฺธิยา’’ (ที. นิ. ๒.๓๗๓; ม. นิ. ๑.๑๐๖; สํ. นิ. ๕.๓๖๗), ‘‘ธมฺมํ โว, ภิกฺขเว, เทเสสฺสามิ อาทิกลฺยาณ’’นฺติอาทีหิ (ม. นิ. ๓.๔๒๐; เนตฺติ. ๕) วจเนหิ โถมเนน จ ปูชยติ นาม. ตสฺมา สาสนวรสฺส ปูชนียภาโว อิธ วุจฺจมาโน อนวเสสโต ธมฺมคุเณ ทีเปตีติ เย อริยภาวาทโย นิยฺยานาทโย ขยวิราคาทโย มทนิมฺมทนาทโย อสงฺขตาทโย สฺวากฺขาตตาทโย อาทิกลฺยาณตาทโย จ อเนเกหิ สุตฺตปเทหิ ปเวทิตา อเนเก ธมฺมคุณา, เต นิรวเสสโต อิมาย คาถาย ปกาสิตาติ เวทิตพฺพา.

ยสฺมา ปน อริยสจฺจปฺปฏิเวเธน สมุคฺฆาฏิตสมฺโมหาเยว ปรมตฺถโต ปณฺฑิตา พาลฺยาทิสมติกฺกมนโต, ตสฺมา ภาวิตโลกุตฺตรมคฺคา สจฺฉิกตสามญฺญผลา จ อริยปุคฺคลา วิเสสโต วิทูติ วุจฺจนฺติ. เต หิ ยถาวุตฺตสาสนวรํ อวิปรีตโต ญาตุํ เนตุญฺจ สปรสนฺตาเน สกฺกุณนฺตีติ อฏฺฐอริยปุคฺคลสมูหสฺส ปรมตฺถสงฺฆสฺสาปิ อิธ คหิตตฺตา เย สุปฺปฏิปนฺนตาทโย อเนเกหิ สุตฺตปเทหิ สํวณฺณิตา อริยสงฺฆคุณา, เตปิ นิรวเสสโต อิธ ปกาสิตาติ เวทิตพฺพา.

เอวํ ปฐมคาถาย สาติสยํ รตนตฺตยคุณปริทีปนํ กตฺวา อิทานิ –

‘‘สพฺพปาปสฺส อกรณํ, กุสลสฺส อุปสมฺปทา;

สจิตฺตปริโยทปนํ, เอตํ พุทฺธาน สาสน’’นฺติ. (ที. นิ. ๒.๙๐; ธ. ป. ๑๘๓; เนตฺติ. ๓๐, ๕๐, ๑๑๖, ๑๒๔) –

วจนโต สงฺเขปโต สิกฺขตฺตยสงฺคหํ สาสนํ, ตํ ปน สิกฺขตฺตยํ ญาณวิเสสวิสยภาวเภทโต อวตฺถาเภทโต จ ติวิธํ โหติ. กถํ? สุตมยญาณโคจโร จ โย ‘‘ปริยตฺติสทฺธมฺโม’’ติ วุจฺจติ. จินฺตามยญาณโคจโร จ โย อาการปริวิตกฺกทิฏฺฐินิชฺฌานกฺขนฺตีหิ คเหตพฺพากาโร วิมุตฺตายตนวิเสโส ‘‘ปฏิปตฺติสทฺธมฺโม’’ติ วุจฺจติ. วิปสฺสนาญาณาทิสหคโต ภาวนามยญาณโคจโร จ โย ‘‘ปฏิเวธสทฺธมฺโม’’ติ วุจฺจติ. เอวํ ติวิธมฺปิ สาสนํ สาสนวรนฺติ ปเทน สงฺคณฺหิตฺวา ตตฺถ ยํ ปฐมํ, ตํ อิตเรสํ อธิคมูปาโยติ สพฺพสาสนมูลภูตํ อตฺตโน ปกรณสฺส จ วิสยภูตํ ปริยตฺติสาสนเมว ตาว สงฺเขปโต วิภชนฺโต ‘‘ทฺวาทส ปทานี’’ติ คาถมาห.

ตตฺถ ทฺวาทสาติ คณนปริจฺเฉโท. ปทานีติ ปริจฺฉินฺนธมฺมนิทสฺสนํ. เตสุ พฺยญฺชนปทานิ ปชฺชติ อตฺโถ เอเตหีติ ปทานิ. อตฺถปทานิ ปน ปชฺชนฺติ ญายนฺตีติ ปทานิ. อุภยมฺปิ วา อุภยถา โยเชตพฺพํ พฺยญฺชนปทานมฺปิ อวิปรีตํ ปฏิปชฺชิตพฺพตฺตา, อตฺถปทานํ อุตฺตริวิเสสาธิคมสฺส การณภาวโต, ตานิ ปทานิ ปรโต ปาฬิยญฺเญว อาวิ ภวิสฺสนฺตีติ ตตฺเถว วณฺณยิสฺสาม. อตฺถสูจนาทิอตฺถโต สุตฺตํ. วุตฺตเญฺหตํ สงฺคเหสุ –

‘‘อตฺถานํ สูจนโต, สุวุตฺตโต สวนโตถ สูทนโต;

สุตฺตาณา สุตฺตสภาคโต จ, ‘สุตฺต’นฺติ อกฺขาต’’นฺติ. (ปารา. อฏฺฐ. ๑.ปฐมมหาสงฺคีติกถา; ที. นิ. อฏฺฐ. ๑.ปฐมมหาสงฺคีติกถา; ธ. ส. อฏฺฐ. นิทานกถา);

ตเทตํ ตตฺถ สุตฺตปิฏกวเสน อาคตํ, อิธ ปน ปิฏกตฺตยวเสน โยเชตพฺพํ. ‘‘ทฺวาทส ปทานิ สุตฺต’’นฺติ วุตฺตํ, ยํ ปริยตฺติสาสนนฺติ อตฺโถ. ตํ สพฺพนฺติ ตํ ‘‘สุตฺต’’นฺติ วุตฺตํ สกลํ พุทฺธวจนํ. พฺยญฺชนญฺจ อตฺโถ จาติ พฺยญฺชนญฺเจว ตทตฺโถ จ. ยโต ‘‘ทฺวาทส ปทานิ สุตฺต’’นฺติ วุตฺตํ. อิทํ วุตฺตํ โหติ – อตฺถสูจนาทิโต สุตฺตํ ปริยตฺติธมฺโม, ตญฺจ สพฺพํ อตฺถโต ทฺวาทส ปทานิ ฉ พฺยญฺชนปทานิ เจว ฉ อตฺถปทานิ จาติ. อถ วา ยเทตํ ‘‘สาสนวร’’นฺติ วุตฺตํ, ตํ สพฺพํ สุตฺตํ, ปริยตฺติสาสนสฺส อธิปฺเปตตฺตา. อตฺถโต ปน ทฺวาทส ปทานิ, พฺยญฺชนตฺถปทสมุทายภาวโต. ยถาห – ‘‘พฺยญฺชนญฺจ อตฺโถ จา’’ติ. ตํ วิญฺเญยฺยํ อุภยนฺติ ยสฺมึ พฺยญฺชเน อตฺเถ จ วจนวจนียภาเวน สมฺพนฺเธ สุตฺตโวหาโร, ตทุภยํ สรูปโต วิญฺญาตพฺพํ ตตฺถ กตมํ พฺยญฺชนํ กตโม อตฺโถติ? เตเนวาห – ‘‘โก อตฺโถ พฺยญฺชนํ กตม’’นฺติ.

เอวํ ‘‘สาสนวร’’นฺติ วุตฺตสฺส สุตฺตสฺส ปริยตฺติภาวํ ตสฺส จ อตฺถพฺยญฺชนปทภาเวน เวทิตพฺพตํ ทสฺเสตฺวา อิทานิ ตสฺส ปวิจยุปายํ เนตฺติปฺปกรณํ ปทตฺถวิภาเคน ทสฺเสตุํ ‘‘โสฬสหารา’’ติ คาถมาห.

ตตฺถ โสฬส หารา เอติสฺสาติ โสฬสหารา. ปญฺจนยา อฏฺฐารสมูลปทาติ เอตฺถาปิ เอเสว นโย. อถ วา โสฬส หารา โสฬสหารา. เอวํ อิตรตฺถาปิ. หารนยมูลปทานิ เอว หิ สงฺเขปโต วิตฺถารโต จ ภาสิตานิ เนตฺตีติ. สาสนสฺส ปริเยฏฺฐีติ สาสนสฺส อตฺถปริเยสนา, ปริยตฺติสาสนสฺส อตฺถสํวณฺณนาติ อตฺโถ, สกลสฺเสว วา สาสนสฺส อตฺถวิจารณาติ อตฺโถ. ปฏิปตฺติปฏิเวเธปิ หิ เนตฺตินยานุสาเรน อธิคจฺฉนฺตีติ. มหกจฺจาเนนาติ กจฺโจติ ปุราตโน อิสิ, ตสฺส วํสาลงฺการภูโตยํ มหาเถโร ‘‘กจฺจาโน’’ติ วุจฺจติ. มหกจฺจาโนติ ปน ปูชาวจนํ, ยถา มหาโมคฺคลฺลาโนติ, ‘‘กจฺจายนโคตฺตนิทฺทิฏฺฐา’’ติปิ ปาโฐ. อยญฺจ คาถา เนตฺตึ สงฺคายนฺเตหิ ปกรณตฺถสงฺคณฺหนวเสน ฐปิตาติ ทฏฺฐพฺพา. ยถา จายํ, เอวํ หารวิภงฺควาเร ตํตํหารนิทฺเทสนิคมเน ‘‘เตนาห อายสฺมา’’ติอาทิวจนํ, หาราทิสมุทายภูตายํ เนตฺติยํ พฺยญฺชนตฺถสมุทาเย จ สุตฺเต กึ เกน วิจิยตีติ วิจารณายํ อาห – ‘‘หารา พฺยญฺชนวิจโย’’ติอาทิ.

ตตฺถ โสฬสปิ หารา มูลปทนิทฺธารณมนฺตเรน พฺยญฺชนมุเขเนว สุตฺตสฺส สํวณฺณนา โหนฺติ, น นยา วิย มูลปทสงฺขาตสภาวธมฺมนิทฺธารณมุเขนาติ เต ‘‘พฺยญฺชนวิจโย สุตฺตสฺสา’’ติ วุตฺตา. อตฺถนยา ปน ยถาวุตฺตอตฺถมุเขเนว สุตฺตสฺส อตฺถสมฺปฏิปตฺติยา โหนฺตีติ อาห – ‘‘นยา ตโย จ สุตฺตตฺโถ’’ติ. อยญฺจ วิจารณา ปรโตปิ อาคมิสฺสติ. เกจิ ‘‘นโย จา’’ติ ปฐนฺติ, ตํ น สุนฺทรํ. อุภยํ ปริคฺคหีตนฺติ หารา นยา จาติ เอตํ อุภยํ สุตฺตสฺส อตฺถนิทฺธารณวเสน ปริสมนฺตโต คหิตํ สพฺพถา สุตฺเต โยชิตํ. วุจฺจติ สุตฺตํ วทติ สํวณฺเณติ. กถํ? ยถาสุตฺตํ สุตฺตานุรูปํ, ยํ สุตฺตํ ยถา สํวณฺเณตพฺพํ, ตถา สํวณฺเณตีติ อตฺโถ. ยํ ยํ สุตฺตนฺติ วา ยถาสุตฺตํ, สพฺพํ สุตฺตนฺติ อตฺโถ. เนตฺตินเยน หิ สํวณฺเณตุํ อสกฺกุเณยฺยํ นาม สุตฺตํ นตฺถีติ.

อิทานิ ยํ วุตฺตํ – ‘‘สาสนวรํ วิทูหิ เญยฺย’’นฺติ, ตตฺถ เนตฺติสํวณฺณนาย วิสยภูตํ ปริยตฺติธมฺมเมว ปการนฺตเรน นิยเมตฺวา ทสฺเสตุํ ‘‘ยา เจวา’’ติอาทิ วุตฺตํ.

ตตฺถ อตฺเถสุ กตปริจฺเฉโท พฺยญฺชนปฺปพนฺโธ เทสนา, โย ปาโฐติ วุจฺจติ. ตทตฺโถ เทสิตํ ตาย เทสนาย ปโพธิตตฺตา. ตทุภยญฺจ วิมุตฺตายตนสีเสน ปริจยํ กโรนฺตานํ อนุปาทาปรินิพฺพานปริโยสานานํ สมฺปตฺตีนํ เหตุภาวโต เอกนฺเตน วิญฺเญยฺยํ, ตทุภยวินิมุตฺตสฺส วา เญยฺยสฺส อภาวโต ตเทว ทฺวยํ วิญฺเญยฺยนฺติ อิมมตฺถํ ทสฺเสติ ยา เจว…เป… วิญฺเญยฺยนฺติ. ตตฺราติ ตสฺมึ วิชานเน สาเธตพฺเพ, นิปฺผาเทตพฺเพ เจตํ ภุมฺมํ. อยมานุปุพฺพีติ อยํ วกฺขมานา อนุปุพฺพิ หารนยานํ อนุกฺกโม, อนุกฺกเมน วกฺขมานา หารนยาติ อตฺโถ. นววิธสุตฺตนฺตปริเยฏฺฐีติ สุตฺตาทิวเสน นวงฺคสฺส สาสนสฺส ปริเยสนา, อตฺถวิจารณาติ อตฺโถ. สามิอตฺเถ วา เอตํ ปจฺจตฺตํ นววิธสุตฺตนฺตปริเยฏฺฐิยา อนุปุพฺพีติ. อถ วา อนุปุพฺพีติ กรณตฺเถ ปจฺจตฺตํ. อิทํ วุตฺตํ โหติ – ยถาวุตฺตวิชานเน สาเธตพฺเพ วกฺขมานาย หารนยานุปุพฺพิยา อยํ นววิธสุตฺตนฺตสฺส อตฺถปริเยสนาติ.

เอตฺถาห – กถํ ปเนตฺถ เคยฺยงฺคาทีนํ สุตฺตภาโว, สุตฺตภาเว จ เตสํ กถํ สาสนสฺส นวงฺคภาโว. ยญฺจ สงฺคเหสุ วุจฺจติ ‘‘สคาถกํ สุตฺตํ เคยฺยํ, นิคฺคาถกํ สุตฺตํ เวยฺยากรณ’’นฺติ, ตถา จ สติ สุตฺตงฺคเมว น สิยา. อถาปิ วิสุํ สุตฺตงฺคํ สิยา, มงฺคลสุตฺตาทีนํ (ขุ. ปา. ๕.๑ อาทโย; สุ. นิ. ๒๖๑ อาทโย) สุตฺตงฺคสงฺคโห น สิยา, คาถาภาวโต ธมฺมปทาทีนํ วิย, เคยฺยงฺคสงฺคโห วา สิยา, สคาถกตฺตา สคาถาวคฺคสฺส วิย, ตถา อุภโตวิภงฺคาทีสุ สคาถกปฺปเทสานนฺติ. วุจฺจเต –

สุตฺตนฺติ สามญฺญวิธิ, วิเสสวิธโย ปเร;

สนิมิตฺตา นิรุฬฺหตฺตา, สหตาญฺเญน นาญฺญโต.

สพฺพสฺสาปิ หิ พุทฺธวจนสฺส สุตฺตนฺติ อยํ สามญฺญวิธิ. ตถา หิ ‘‘เอตฺตกํ ตสฺส ภควโต สุตฺตาคตํ สุตฺตปริยาปนฺนํ (ปาจิ. ๑๒๔๒), สาวตฺถิยา สุตฺตวิภงฺเค, สกวาเท ปญฺจ สุตฺตสตานี’’ติอาทิวจนโต วินยาภิธมฺมปริยตฺติวิเสเสปิ สุตฺตโวหาโร ทิสฺสติ. ตเทกเทเสสุ ปน เคยฺยาทโย วิเสสวิธโย เตน เตน นิมิตฺเตน ปติฏฺฐิตา. ตถา หิ เคยฺยสฺส สคาถกตฺตํ ตพฺภาวนิมิตฺตํ. โลเกปิ หิ สสิโลกํ สคาถกํ จุณฺณิยคนฺถํ เคยฺย’’นฺติ วทนฺติ. คาถาวิรเห ปน สติ ปุจฺฉิตฺวา วิสฺสชฺชนภาโว เวยฺยากรณสฺส. ปุจฺฉาวิสฺสชฺชนญฺหิ ‘‘พฺยากรณ’’นฺติ วุจฺจติ. พฺยากรณเมว เวยฺยากรณนฺติ. เอวํ สนฺเต สคาถกาทีนมฺปิ ปญฺหาวิสฺสชฺชนวเสน ปวตฺตานํ เวยฺยากรณภาโว อาปชฺชตีติ? นาปชฺชติ, เคยฺยาทิสญฺญานํ อโนกาสภาวโต ‘‘คาถาวิรเห สตี’’ติ วิเสสิตตฺตา จ. ตถา หิ ธมฺมปทาทีสุ เกวลํ คาถาพนฺเธสุ สคาถกตฺเตปิ โสมนสฺสญาณมยิกคาถายุตฺเตสุ ‘‘วุตฺตเญฺหต’’นฺติอาทิวจนสมฺพนฺเธสุ อพฺภุตธมฺมปฏิสํยุตฺเตสุ จ สุตฺตวิเสเสสุ ยถากฺกมํ คาถาอุทานอิติวุตฺตกอพฺภุตธมฺมสญฺญา ปติฏฺฐิตา, ตถา สติปิ คาถาพนฺธภาเว ภควโต อตีตาสุ ชาตีสุ จริยานุภาวปฺปกาสเกสุ ชาตกสญฺญา. สติปิ ปญฺหาวิสฺสชฺชนภาเว สคาถกตฺเต จ เกสุจิ สุตฺตนฺเตสุ เวทสฺส ลภาปนโต เวทลฺลสญฺญา ปติฏฺฐิตาติ เอวํ เตน เตน สคาถกตฺตาทินา นิมิตฺเตน เตสุ เตสุ สุตฺตวิเสเสสุ เคยฺยงฺคาทิสญฺญา ปติฏฺฐิตาติ วิเสสวิธโย สุตฺตงฺคโต ปเร เคยฺยาทโย.

ยํ ปเนตฺถ เคยฺยงฺคาทินิมิตฺตรหิตํ สุตฺตํ, ตํ สุตฺตงฺคํ วิเสสสญฺญาปริหาเรน สามญฺญสญฺญาย ปวตฺตนโตติ. นนุ จ สคาถกํ สุตฺตํ เคยฺยํ, นิคฺคาถกํ สุตฺตํ เวยฺยากรณนฺติ สุตฺตงฺคํ น สมฺภวตีติ โจทนา ตทวตฺถา เอวาติ? น ตทวตฺถา, โสธิตตฺตา. โสธิตญฺหิ ปุพฺเพ คาถาวิรเห สติ ปุจฺฉาวิสฺสชฺชนภาโว เวยฺยากรณสฺส ตพฺภาวนิมิตฺตนฺติ. ยญฺจ วุตฺตํ – ‘‘คาถาภาวโต มงฺคลสุตฺตาทีนํ สุตฺตงฺคสงฺคโห น สิยา’’ติ, ตมฺปิ น, นิรุฬฺหตฺตา. นิรุโฬฺห หิ มงฺคลสุตฺตาทีสุ สุตฺตภาโว, น หิ ตานิ ธมฺมปทพุทฺธวํสาทโย วิย คาถาภาเวน ปญฺญาตานิ, กินฺตุ สุตฺตภาเวเนว. เตเนว หิ อฏฺฐกถายํ ‘‘สุตฺตนามก’’นฺติ นามคฺคหณํ กตํ.

ยํ ปน วุตฺตํ ‘‘สคาถกตฺตา เคยฺยงฺคสงฺคโห วา สิยา’’ติ, ตทปิ นตฺถิ, ยสฺมา สหตาญฺเญน. สห คาถาหีติ หิ สคาถกํ. สหภาโว จ นาม อตฺถโต อญฺเญน โหติ, น จ มงฺคลสุตฺตาทีสุ คาถาวินิมุตฺโต โกจิ สุตฺตปฺปเทโส อตฺถิ. โย สห คาถาหีติ วุจฺเจยฺย, น จ สมุทาโย นาม โกจิ อตฺถิ. ยทปิ วุตฺตํ – ‘‘อุภโตวิภงฺคาทีสุ สคาถกปฺปเทสานํ เคยฺยงฺคสงฺคโห สิยา’’ติ, ตทปิ น อญฺญโต. อญฺญา เอว หิ ตา คาถา, ชาตกาทิปริยาปนฺนตฺตา. อโต น ตาหิ อุภโตวิภงฺคาทีนํ เคยฺยงฺคภาโวติ เอวํ สุตฺตาทีนํ องฺคานํ อญฺญมญฺญสงฺกราภาโว เวทิตพฺโพ. ยสฺมา ปน สพฺพมฺปิ พุทฺธวจนํ ยถาวุตฺตนเยน อตฺถานํ สูจนาทิอตฺเถน สุตฺตนฺเตฺวว วุจฺจติ, ตสฺมา วุตฺตํ – ‘‘นววิธสุตฺตนฺตปริเยฏฺฐี’’ติ.

สงฺคหวารวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

๒. อุทฺเทสวารวณฺณนา

๑. เอวํ สงฺคหวาเรน สงฺเขปโต ทสฺสิเต หาราทโย อิทานิ วิภาเคน ทสฺเสตุํ ‘‘ตตฺถ กตเม โสฬส หารา’’ติอาทิเทสนา อารทฺธา. ตตฺถ ตตฺถาติ ยํ วุตฺตํ – ‘‘โสฬสหารา เนตฺตี’’ติ, ตสฺมึ วจเน, ติสฺสํ วา คาถายํ, ยานิ หารนยมูลปทานิ อุทฺธฏานิ, เตสูติ อตฺโถ. กตเมติ ปุจฺฉาวจนํ. ปุจฺฉา จ นาเมสา ปญฺจวิธา อทิฏฺฐโชตนาปุจฺฉา ทิฏฺฐสํสนฺทนาปุจฺฉา วิมติจฺเฉทนาปุจฺฉา อนุมติปุจฺฉา กเถตุกมฺยตาปุจฺฉาติ. ตาสุ อยํ กเถตุกมฺยตาปุจฺฉา. โสฬสาติ คณนวเสน ปริจฺเฉโท. เตน เนสํ น ตโต อุทฺธํ อโธ จาติ เอตปรมตํ ทสฺเสติ. สา เจตปรมตา ปรโต อาวิ ภวิสฺสติ. หาราติ คณนวเสน ปริจฺฉินฺนานํ สามญฺญโต ทสฺสนํ. เทสนา วิจโยติอาทิ สรูปทสฺสนํ.

ตตฺถ เกนฏฺเฐน หารา? หรียนฺติ เอเตหิ, เอตฺถ วา สุตฺตเคยฺยาทิวิสยา อญฺญาณสํสยวิปลฺลาสาติ หารา, หรนฺติ วา สยํ ตานิ, หรณมตฺตเมว วาติ หารา ผลูปจาเรน. อถ วา หรียนฺติ โวหรียนฺติ ธมฺมสํวณฺณกธมฺมปฏิคฺคาหเกหิ ธมฺมสฺส ทานคฺคหณวเสนาติ หารา. อถ วา หารา วิยาติ หารา. ยถา หิ อเนกรตนาวลิสมูโห หารสงฺขาโต อตฺตโน อวยวภูตรตนสมฺผสฺเสหิ สมุปฺปชฺชนียมานหิลาทสุโข หุตฺวา ตทุปโภคีชนสรีรสนฺตาปํ นิทาฆปริฬาหุปชนิตํ วูปสเมติ, เอวเมเตปิ นานาวิธปรมตฺถรตนปฺปพนฺธา สํวณฺณนาวิเสสา อตฺตโน อวยวภูตปรมตฺถรตนาธิคเมน สมุปฺปาทิยมานนิพฺพุติสุขา ธมฺมปฏิคฺคาหกชนหทยปริตาปํ กามราคาทิกิเลสเหตุกํ วูปสเมนฺตีติ. อถ วา หารยนฺติ อญฺญาณาทีนํ หารํ อปคมํ กโรนฺติ อาจิกฺขนฺตีติ วา หารา. อถ วา โสตุชนจิตฺตสฺส หรณโต รมณโต จ หารา นิรุตฺตินเยน, ยถา – ‘‘ภเวสุ วนฺตคมโน ภควา’’ติ (วิสุทฺธิ. ๑.๑๔๔; ปารา. อฏฺฐ. ๑.๑ เวรญฺชกณฺฑวณฺณนา). อยํ ตาว หารานํ สาธารณโต อตฺโถ.

อสาธารณโต ปน เทสียติ สํวณฺณียติ เอตาย สุตฺตตฺโถติ เทสนา, เทสนาสหจรณโต วา เทสนา. นนุ จ อญฺเญปิ หารา เทสนาสงฺขาตสฺส สุตฺตสฺส อตฺถสํวณฺณนโต เทสนาสหจาริโนวาติ? สจฺจเมตํ, อยํ ปน หาโร เยภุยฺเยน ยถารุตวเสเนว วิญฺญายมาโน เทสนาย สห จรตีติ วตฺตพฺพตํ อรหติ, น ตถา ปเร. น หิ อสฺสาทาทีนวนิสฺสรณาทิสนฺทสฺสนรหิตา สุตฺตเทสนา อตฺถิ. อสฺสาทาทิสนฺทสฺสนวิภาวนลกฺขโณ จายํ หาโรติ.

วิจิยนฺติ เอเตน, เอตฺถ วา ปทปญฺหาทโย, วิจิติ เอว วา เตสนฺติ วิจโย. ปาฬิยํ ปน วิจินตีติ วิจโยติ อยมตฺโถ ทสฺสิโต.

ยุตฺตีติ อุปปตฺติสาธนยุตฺติ, อิธ ปน ยุตฺติวิจารณา ยุตฺติ อุตฺตรปทโลเปน ‘‘รูปภโว รูป’’นฺติ ยถา, ยุตฺติสหจรณโต วา. อิธาปิ เทสนาหาเร วุตฺตนเยน อตฺโถ วิตฺถาเรตพฺโพ.

ปทฏฺฐานนฺติ อาสนฺนการณํ, อิธาปิ ปทฏฺฐานวิจารณาติอาทิ วุตฺตนเยเนว เวทิตพฺพํ.

ลกฺขียนฺติ เอเตน, เอตฺถ วา เอกลกฺขณา ธมฺมา อวุตฺตาปิ เอกวจเนนาติ ลกฺขณํ.

วิยูหียนฺติ วิภาเคน ปิณฺฑียนฺติ เอเตน, เอตฺถ วาติ พฺยูโห. นิพฺพจนาทีนํ สุตฺเต ทสฺสิยมานานํ จตุนฺนํ พฺยูโหติ จตุพฺยูโห, จตุนฺนํ วา พฺยูโห เอตฺถาติ จตุพฺยูโห.

อาวฏฺฏียนฺติ เอเตน, เอตฺถ วา สภาคา วิสภาคา จ ธมฺมา, เตสํ วา อาวฏฺฏนนฺติ อาวฏฺโฏ.

วิภชียนฺติ เอเตน, เอตฺถ วา สาธารณาสาธารณานํ สํกิเลสโวทานธมฺมานํ ภูมิโยติ วิภตฺติ, วิภชนํ วา เอเตสํ ภูมิยาติ วิภตฺติ.

ปฏิปกฺขวเสน ปริวตฺตียนฺติ อิมินา, เอตฺถ วา สุตฺเต วุตฺตธมฺมา, ปริวตฺตนํ วา เตสนฺติ ปริวตฺตโน.

วิวิธํ วจนํ เอกสฺเสวตฺถสฺส วาจกเมตฺถาติ วิวจนํ, วิวจนเมว เววจนํ, วิวิธํ วุจฺจติ เอเตน อตฺโถติ วา วิวจนํ. เสสํ วุตฺตนยเมว.

ปกาเรหิ ปเภทโต วา ญาปียนฺติ อิมินา, เอตฺถ วา อตฺถาติ ปญฺญตฺติ.

โอตารียนฺติ อนุปฺปเวสียนฺติ เอเตน, เอตฺถ วา สุตฺตาคตา ธมฺมา ปฏิจฺจสมุปฺปาทาทีสูติ โอตรโณ.

โสธียนฺติ สมาธียนฺติ เอเตน, เอตฺถ วา สุตฺเต ปทปทตฺถปญฺหารมฺภาติ โสธโน.

อธิฏฺฐียนฺติ อนุปวตฺตียนฺติ เอเตน, เอตฺถ วา สามญฺญวิเสสภูตา ธมฺมา วินา วิกปฺเปนาติ อธิฏฺฐาโน.

ปริกโรติ อภิสงฺขโรติ ผลนฺติ ปริกฺขาโร, เหตุ ปจฺจโย จ, ปริกฺขารํ อาจิกฺขตีติ ปริกฺขาโร, หาโร, ปริกฺขารวิสยตฺตา ปริกฺขารสหจรณโต วา ปริกฺขาโร.

สมาโรปียนฺติ เอเตน, เอตฺถ วา ปทฏฺฐานาทิมุเขน ธมฺมาติ สมาโรปโน. สพฺพตฺถ จ ภาวสาธนวเสนาปิ อตฺโถ สมฺภวตีติ ตสฺสาปิ วเสน โยเชตพฺพํ.

ตสฺสาติ ยถาวุตฺตสฺส หารุทฺเทสสฺส. อนุคีตีติ วุตฺตสฺเสวตฺถสฺส สุขคฺคหณตฺถํ อนุปจฺฉา คายนคาถา, ตาสุ โอสานคาถาย อตฺถโต อสํกิณฺณาติ ปทตฺเถน สงฺกรรหิตา, เตน ยทิปิ เกจิ หารา อญฺญมญฺญํ อวิสิฏฺฐา วิย ทิสฺสนฺติ, ตถาปิ เตสํ อตฺถโต สงฺกโร นตฺถีติ ทสฺเสติ. โส จ เนสํ อสงฺกโร ลกฺขณนิทฺเทเส สุปากโฏ โหติ. เอเตสญฺเจวาติ เอเตสํ โสฬสนฺนํ หารานํ. ยถา อสงฺกโร, ตถา เจว ภวติ. กึ ภวติ? วิตฺถารตยา วิตฺถาเรน. นยวิภตฺติ นเยน อุปาเยน ญาเยน วิภาโค. เอเตน ตํ เอว อสงฺกิณฺณตํ วิภาเวติ. เกจิ ‘‘วิตฺถารนยา’’ติ ปฐนฺติ, ตํ น สุนฺทรํ, อยญฺจ คาถา เกสุจิ โปตฺถเกสุ นตฺถิ.

๒. เอวํ หาเร อุทฺทิสิตฺวา อิทานิ นเย อุทฺทิสิตุํ ‘‘ตตฺถ กตเม’’ติอาทิ วุตฺตํ. ตตฺถ นยนฺติ สํกิเลเส โวทานานิ จ วิภาคโต ญาเปนฺตีติ นยา, นียนฺติ วา ตานิ เอเตหิ, เอตฺถ วาติ นยา, นยนมตฺตเมว วาติ นยา, นียนฺติ วา สยํ ธมฺมกถิเกหิ อุปนียนฺติ สุตฺตสฺส อตฺถปวิจยตฺถนฺติ นยา. อถ วา นยา วิยาติ นยา. ยถา หิ เอกตฺตาทโย นยา สมฺมา ปฏิวิชฺฌิยมานา ปจฺจยปจฺจยุปฺปนฺนธมฺมานํ ยถากฺกมํ สมฺพนฺธวิภาคพฺยาปารวิรหานุรูปผลภาวทสฺสเนน อสงฺกรโต สมฺมุติสจฺจปรมตฺถสจฺจานํ สภาวํ ปเวทยนฺตา ปรมตฺถสจฺจปฺปฏิเวธาย สํวตฺตนฺติ, เอวเมเตปิ กณฺหสุกฺกสปฺปฏิภาคธมฺมวิภาคทสฺสเนน อวิปรีตสุตฺตตฺถาวโพธาย อภิสมฺภุณนฺตา เวเนยฺยานํ จตุสจฺจปฺปฏิเวธาย สํวตฺตนฺติ. อถ วา ปริยตฺติอตฺถสฺส นยนโต สํกิเลสโต ยมนโต จ นยา นิรุตฺตินเยน.

นนฺทิยาวฏฺโฏติอาทีสุ นนฺทิยาวฏฺฏสฺส วิย อาวฏฺโฏ เอตสฺสาติ นนฺทิยาวฏฺโฏ, ยถา หิ นนฺทิยาวฏฺโฏ อนฺโตฐิเตน ปธานาวยเวน พหิทฺธา อาวฏฺฏติ, เอวมยมฺปิ นโยติ อตฺโถ. อถ วา นนฺทิยา ตณฺหาย ปโมทสฺส วา อาวฏฺโฏ เอตฺถาติ นนฺทิยาวฏฺโฏ. ตีหิ อวยเวหิ โลภาทีหิ สํกิเลสปกฺเข อโลภาทีหิ จ โวทานปกฺเข ปุกฺขโล โสภโนติ ติปุกฺขโล. อสนฺตาสนชวปรกฺกมาทิวิเสสโยเคน สีโห ภควา, ตสฺส วิกฺกีฬิตํ เทสนาวจีกมฺมภูโต วิหาโรติ กตฺวา วิปลฺลาสตปฺปฏิปกฺขปริทีปนโต สีหสฺส วิกฺกีฬิตํ เอตฺถาติ สีหวิกฺกีฬิโต, นโย. พลวิเสสโยคทีปนโต วา สีหวิกฺกีฬิตสทิสตฺตา นโย สีหวิกฺกีฬิโต. พลวิเสโส เจตฺถ สทฺธาทิพลํ, ทสพลานิ เอว วา. อตฺถนยตฺตยทิสาภาเวน กุสลาทิธมฺมานํ อาโลจนํ ทิสาโลจนํ. ตถา อาโลจิตานํ เตสํ ธมฺมานํ อตฺถนยตฺตยโยชเน สมานยนโต องฺกุโส วิย องฺกุโส. คาถาสุ ลญฺเชติ ปกาเสติ สุตฺตตฺถนฺติ ลญฺชโก, นโย จ โส ลญฺชโก จาติ นยลญฺชโก. คตาติ ญาตา, มตาติ อตฺโถ. โส เอว วา ปาโฐ. เสสํ วุตฺตนเยน เวทิตพฺพํ.

๓. เอวํ นเยปิ อุทฺทิสิตฺวา อิทานิ มูลปทานิ อุทฺทิสิตุํ ‘‘ตตฺถ กตมานี’’ติอาทิ อารทฺธํ. ตตฺถ มูลานิ จ ตานิ นยานํ ปฏฺฐานภาคานญฺจ ปติฏฺฐาภาวโต ปทานิ จ อธิคมูปายภาวโต โกฏฺฐาสภาวโต จาติ มูลปทานิ. โกสลฺลสมฺภูตฏฺเฐน, กุจฺฉิตานํ วา ปาปธมฺมานํ สลนโต วิทฺธํสนโต, กุสานํ วา ราคาทีนํ ลวนโต, กุสา วิย วา ลวนโต, กุเสน วา ญาเณน ลาตพฺพโต ปวตฺเตตพฺพโต กุสลานิ, ตปฺปฏิปกฺขโต อกุสลานีติ ปทตฺโถ เวทิตพฺโพ.

เอวํ คณนปริจฺเฉทโต ชาติเภทโต จ มูลปทานิ ทสฺเสตฺวา อิทานิ สรูปโต ทสฺเสนฺโต สํกิเลสปกฺขํเยว ปฐมํ อุทฺทิสติ ‘‘ตณฺหา’’ติอาทินา. ตตฺถ ตสติ ปริตสตีติ ตณฺหา. อวินฺทิยํ วินฺทติ, วินฺทิยํ น วินฺทตีติ อวิชฺชา, วิชฺชาปฏิปกฺขาติ วา อวิชฺชา. ลุพฺภนฺติ เตน, สยํ วา ลุพฺภติ, ลุพฺภนมตฺตเมว วา โสติ โลโภ. โทสโมเหสุปิ เอเสว นโย. อสุเภ ‘‘สุภ’’นฺติ ปวตฺตา สญฺญา สุภสญฺญา. สุขสญฺญาทีสุปิ อิมินาว นเยน อตฺโถ เวทิตพฺโพ. สงฺคหนฺติ คณนํ. สโมสรณนฺติ สโมโรปนํ.

ปจฺจนีกธมฺเม สเมตีติ สมโถ. อนิจฺจาทีหิ วิวิเธหิ อากาเรหิ ปสฺสตีติ วิปสฺสนา. อโลภาทโย โลภาทิปฏิปกฺขโต เวทิตพฺพา. อสุเภ ‘‘อสุภ’’นฺติ ปวตฺตา สญฺญา อสุภสญฺญา, กายานุปสฺสนาสติปฏฺฐานํ. สญฺญาสีเสน หิ เทสนา. ทุกฺขสญฺญาทีสุปิ เอเสว นโย.

อิทํ อุทฺทานนฺติ อิทํ วุตฺตสฺเสว อตฺถสฺส วิปฺปกิณฺณภาเวน นสฺสิตุํ อทตฺวา อุทฺธํ ทานํ รกฺขณํ อุทฺทานํ, สงฺคหวจนนฺติ อตฺโถ. ‘‘จตฺตาโร วิปลฺลาสา’’ติปิ ปาโฐ. กิเลสภูมีติ สํกิเลสภูมิ สพฺเพสํ อกุสลธมฺมานํ สโมสรณฏฺฐานตฺตา. กุสลานํ ยานิ ตีณิ มูลานิ. ‘‘กุสลานี’’ติปิ ปฐนฺติ. สติปฏฺฐานาติ อสุภสญฺญาทโย สนฺธายาห. อินฺทฺริยภูมีติ สทฺธาทีนํ วิมุตฺติปริปาจนินฺทฺริยานํ สโมสรณฏฺฐานตฺตา วุตฺตํ. ยุชฺชนฺตีติ โยชียนฺติ. โขติ ปทปูรเณ, อวธารณตฺเถ วา นิปาโต. เตน เอเต เอวาติ ทสฺเสติ. อฏฺฐารเสวาติ วา. มูลปทาติ มูลปทานิ, ลิงฺควิปลฺลาโส วา.

อุทฺเทสวารวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

๓. นิทฺเทสวารวณฺณนา

๔. เอวํ อุทฺทิฏฺเฐ หาราทโย นิทฺทิสิตุํ ‘‘ตตฺถ สงฺเขปโต’’ติอาทิ อารทฺธํ. ตตฺถ ตตฺถาติ ตสฺมึ อุทฺเทสปาเฐ. สงฺเขปโต เนตฺติ กิตฺติตาติ สมาสโต เนตฺติปฺปกรณํ กถิตํ. หารนยมูลปทานญฺหิ สรูปทสฺสนํ อุทฺเทสปาเฐน กตนฺติ. เอตฺถ จ หารนยานํ –

สามญฺญโต วิเสเสน, ปทตฺโถ ลกฺขณํ กโม;

เอตฺตาวตา จ เหตฺวาที, เวทิตพฺพา หิ วิญฺญุนา.

เตสุ อวิเสสโต วิเสสโต จ หารนยานํ อตฺโถ ทสฺสิโต. ลกฺขณาทีสุ ปน อวิเสสโต สพฺเพปิ หารา นยา จ ยถากฺกมํ พฺยญฺชนตฺถมุเขน นวงฺคสฺส สาสนสฺส อตฺถสํวณฺณนลกฺขณา. วิเสสโต ปน ตสฺส ตสฺส หารสฺส นยสฺส จ ลกฺขณํ นิทฺเทเส เอว กถยิสฺสาม. กมาทีนิ จ ยสฺมา เนสํ ลกฺขเณสุ ญาเตสุ วิญฺเญยฺยานิ โหนฺติ, ตสฺมา ตานิปิ นิทฺเทสโต ปรโต ปกาสยิสฺสาม.

หารสงฺเขโป

๑. ยา ปน อสฺสาทาทีนวตาติอาทิกา นิทฺเทสคาถา, ตาสุ อสฺสาทาทีนวตาติ อสฺสาโท อาทีนวตาติ ปทวิภาโค. อาทีนวตาติ จ อาทีนโว เอว. เกจิ ‘‘อสฺสาทาทีนวโต’’ติ ปฐนฺติ, ตํ น สุนฺทรํ. ตตฺถ อสฺสาทียตีติ อสฺสาโท, สุขํ โสมนสฺสญฺจ. วุตฺตเญฺหตํ – ‘‘ยํ, ภิกฺขเว, ปญฺจุปาทานกฺขนฺเธ ปฏิจฺจ อุปฺปชฺชติ สุขํ โสมนสฺสํ, อยํ ปญฺจสุ อุปาทานกฺขนฺเธสุ อสฺสาโท’’ติ (ม. นิ. ๑.๑๖๖; สํ. นิ. ๓.๒๖). ยถา เจตํ สุขํ โสมนสฺสํ, เอวํ อิฏฺฐารมฺมณมฺปิ. วุตฺตมฺปิ เจตํ – ‘‘โส ตทสฺสาเทติ ตํ นิกาเมตี’’ติ ‘‘รูปํ อสฺสาเทติ อภินนฺทติ, ตํ อารพฺภ ราโค อุปฺปชฺชตี’’ติ (ปฏฺฐา. ๑.๑.๔๒๔), ‘‘สํโยชนีเยสุ, ภิกฺขเว, ธมฺเมสุ อสฺสาทานุปสฺสิโน’’ติ (สํ. นิ. ๒.๕๓) จ. อสฺสาเทติ เอตายาติ วา อสฺสาโท, ตณฺหา. ตณฺหาย หิ การณภูตาย ปุคฺคโล สุขมฺปิ สุขารมฺมณมฺปิ อสฺสาเทติ. ยถา จ ตณฺหา, เอวํ วิปลฺลาสาปิ. วิปลฺลาสวเสน หิ สตฺตา อนิฏฺฐมฺปิ อารมฺมณํ อิฏฺฐากาเรน อสฺสาเทนฺติ, เอวํ เวทนาย สพฺเพสํ เตภูมกสงฺขารานํ ตณฺหาย วิปลฺลาสานญฺจ อสฺสาทวิจาโร เวทิตพฺโพ.

กถํ ปน ทุกฺขาทุกฺขมสุขเวทนานํ อสฺสาทนียตาติ? วิปลฺลาสโต สุขปริยายสพฺภาวโต จ. ตถา หิ วุตฺตํ – ‘‘สุขา โข, อาวุโส วิสาข, เวทนา ฐิติสุขา วิปริณามทุกฺขา. ทุกฺขา เวทนา ฐิติทุกฺขา วิปริณามสุขา, อทุกฺขมสุขา เวทนา ญาณสุขา อญฺญาณทุกฺขา’’ติ (ม. นิ. ๑.๔๖๕). ตตฺถ เวทนาย อฏฺฐสตปริยายวเสน, เตภูมกสงฺขารานํ นิกฺเขปกณฺฑรูปกณฺฑวเสน, ตณฺหาย สํกิเลสวตฺถุวิภงฺเค นิกฺเขปกณฺเฑ จ ตณฺหานิทฺเทสวเสน, วิปลฺลาสานํ สุขสญฺญาทิวเสน ทฺวาสฏฺฐิทิฏฺฐิคตวเสน จ วิภาโค เวทิตพฺโพ.

อาทีนโว ทุกฺขา เวทนา ติสฺโสปิ วา ทุกฺขตา. อถ วา สพฺเพปิ เตภูมกา สงฺขารา อาทีนโว. อาทีนํ อติวิย กปณํ วาติ ปวตฺตตีติ หิ อาทีนโว, กปณมนุสฺโส, เอวํสภาวา จ เตภูมกา ธมฺมา อนิจฺจตาทิโยเคน. ยโต ตตฺถ อาทีนวานุปสฺสนา อารทฺธวิปสฺสกานํ ยถาภูตนโยติ วุจฺจติ. ตถา จ วุตฺตํ – ‘‘ยํ, ภิกฺขเว, ปญฺจุปาทานกฺขนฺธา อนิจฺจา ทุกฺขา วิปริณามธมฺมา, อยํ ปญฺจสุ อุปาทานกฺขนฺเธสุ อาทีนโว’’ติ. ตสฺมา อาทีนโว ทุกฺขสจฺจนิทฺเทสภูตานํ ชาติยาทีนํ อนิจฺจตาทีนํ ทฺวาจตฺตาลีสาย อาการานญฺจ วเสน วิภชิตฺวา นิทฺทิสิตพฺโพ.

นิสฺสรติ เอเตนาติ นิสฺสรณํ, อริยมคฺโค. นิสฺสรตีติ วา นิสฺสรณํ นิพฺพานํ. อุภยมฺปิ สามญฺญนิทฺเทเสน เอกเสเสน วา ‘‘นิสฺสรณ’’นฺติ วุตฺตํ. ปิ-สทฺโท ปุริมานํ ปจฺฉิมานญฺจ สมฺปิณฺฑนตฺโถ. ตตฺถ อริยมคฺคปกฺเข สติปฏฺฐานาทีนํ สตฺตตฺตึสโพธิปกฺขิยธมฺมานํ กายานุปสฺสนาทีนญฺจ ตทนฺโตคธเภทานํ วเสน นิสฺสรณํ วิภชิตฺวา นิทฺทิสิตพฺพํ.

นิพฺพานปกฺเข ปน กิญฺจาปิ อสงฺขตาย ธาตุยา นิปฺปริยาเยน วิภาโค นตฺถิ. ปริยาเยน ปน โสปาทิเสสนิรุปาทิเสสเภเทน. ยโต วา ตํ นิสฺสฏํ, เตสํ ปฏิสมฺภิทามคฺเค (ปฏิ. ม. ๑.๓) ทสฺสิตปฺปเภทานํ จกฺขาทีนํ ฉนฺนํ ทฺวารานํ รูปาทีนํ ฉนฺนํ อารมฺมณานํ ตํตํทฺวารปฺปวตฺตานํ ฉนฺนํ ฉนฺนํ วิญฺญาณผสฺสเวทนาสญฺญาเจตนาตณฺหาวิตกฺกวิจารานํ ปถวีธาตุอาทีนํ ฉนฺนํ ธาตูนํ ทสนฺนํ กสิณายตนานํ อสุภานํ เกสาทีนํ ทฺวตฺตึสาย อาการานํ ปญฺจนฺนํ ขนฺธานํ ทฺวาทสนฺนํ อายตนานํ อฏฺฐารสนฺนํ ธาตูนํ โลกิยานํ อินฺทฺริยานํ กามธาตุอาทีนํ ติสฺสนฺนํ ธาตูนํ กามภวาทีนํ ติณฺณํ ติณฺณํ ภวานํ จตุนฺนํ ฌานานํ อปฺปมญฺญานํ อารุปฺปานํ ทฺวาทสนฺนํ ปฏิจฺจสมุปฺปาทงฺคานญฺจาติ เอวมาทีนํ สงฺขตธมฺมานํ นิสฺสรณภาเวน จ วิภชิตฺวา นิทฺทิสิตพฺพํ.

ผลนฺติ เทสนาผลํ. กึ ปน ตนฺติ? ยํ เทสนาย นิปฺผาทียติ. นนุ จ นิพฺพานาธิคโม ภควโต เทสนาย นิปฺผาทียติ. นิพฺพานญฺจ ‘‘นิสฺสรณ’’นฺติ อิมินา วุตฺตเมวาติ? สจฺจเมตํ, ตญฺจ โข ปรมฺปราย. อิธ ปน ปจฺจกฺขโต เทสนาผลํ อธิปฺเปตํ. ตํ ปน สุตมยญาณํ. อตฺถธมฺมเวทาทิอริยมคฺคสฺส ปุพฺพภาคปฺปฏิปตฺติภูตา ฉพฺพิสุทฺธิโย. ยญฺจ ตสฺมึ ขเณ มคฺคํ อนภิสมฺภุณนฺตสฺส กาลนฺตเร ตทธิคมการณภูตํ สมฺปตฺติภวเหตุ จ สิยา. ตถา หิ วกฺขติ – ‘‘อตฺตานุทิฏฺฐึ อูหจฺจ, เอวํ มจฺจุตโร สิยาติ (สุ. นิ. ๑๑๒๕; กถา. ๒๒๖; จูฬนิ. โมฆราชมาณวปุจฺฉา ๑๔๔, โมฆราชมาณวปุจฺฉานิทฺเทส ๘๘; เนตฺติ. ๕; เปฏโก. ๒๒) อิทํ ผล’’นฺติ, ‘‘ธมฺโม หเว รกฺขติ ธมฺมจารินฺติ อิทํ ผล’’นฺติ (ชา. ๑.๑๐.๑๐๒-๑๐๓; ๑.๑๕.๓๘๕) จ. เอเตน นเยน เทเวสุ จ มานุเสสุ จ อายุวณฺณพลสุขยสปริวารอาธิปเตยฺยสมฺปตฺติโย อุปธิสมฺปตฺติโย จกฺกวตฺติสิรี เทวรชฺชสิรี จตฺตาริ สมฺปตฺติจกฺกานิ สีลสมฺปทา สมาธิสมฺปทา ติสฺโส วิชฺชา ฉ อภิญฺญา จตสฺโส ปฏิสมฺภิทา สาวกโพธิ ปจฺเจกโพธิ สมฺมาสมฺโพธีติ สพฺพาปิ สมฺปตฺติโย ปุญฺญสมฺภารเหตุกา ภควโต เทสนาย สาเธตพฺพตาย ผลนฺติ เวทิตพฺพา.

อุปาโยติ อริยมคฺคปทฏฺฐานภูตา ปุพฺพภาคปฺปฏิปทา. สา หิ ปุริมา ปุริมา ปจฺฉิมาย ปจฺฉิมาย อธิคมูปายภาวโต ปรมฺปราย มคฺคนิพฺพานาธิคมสฺส จ เหตุภาวโต อุปาโย. ยา จ ปุพฺเพ วุตฺตผลาธิคมสฺส อุปายปฏิปตฺติ. เกจิ ปน ‘‘สห วิปสฺสนาย มคฺโค อุปาโย’’ติ วทนฺติ, เตสํ มเตน นิสฺสรณนฺติ นิพฺพานเมว วุตฺตํ สิยา. ผลํ วิย อุปาโยปิ ปุพฺพภาโคติ วุตฺตํ สิยา, ยํ ปน วกฺขติ ‘‘สพฺเพ ธมฺมา…เป… วิสุทฺธิยาติ (ธ. ป. ๒๗๙; เถรคา. ๖๗๘) อยํ อุปาโย’’ติ. เอตฺถาปิ ปุพฺพภาคปฺปฏิปทา เอว อุทาหฏาติ สกฺกา วิญฺญาตุํ. ยสฺมา ปน ‘‘เต ปหาย ตเร โอฆนฺติ อิทํ นิสฺสรณ’’นฺติ อริยมคฺคสฺส นิสฺสรณภาวํ วกฺขติ. อริยมคฺโค หิ โอฆตรณนฺติ.

อาณตฺตีติ อาณารหสฺส ภควโต เวเนยฺยชนสฺส หิตสิทฺธิยา ‘‘เอวํ ปฏิปชฺชาหี’’ติ วิธานํ. ตถา หิ วกฺขติ ‘‘สุญฺญโต โลกํ อเวกฺขสฺสุ, โมฆราชาติ (สุ. นิ. ๑๑๒๕; กถา. ๒๒๖; เนตฺติ. ๕; เปฏโก. ๒๒; จูฬนิ. โมฆราชมาณวปุจฺฉา ๑๔๔, โมฆราชมาณวปุจฺฉานิทฺเทส ๘๘) อาณตฺตี’’ติ.

โยคีนนฺติ จตุสจฺจกมฺมฏฺฐานภาวนาย ยุตฺตปฺปยุตฺตานํ เวเนยฺยานํ, อตฺถายาติ วจนเสโส. เทสนาหาโรติ เอเตสํ ยถาวุตฺตานํ อสฺสาทาทีนํ วิภชนลกฺขโณ สํวณฺณนาวิเสโส เทสนาหาโร นามาติ อตฺโถ. เอตฺถาห – กึ ปเนเตสํ อสฺสาทาทีนํ อนวเสสานํ วจนํ เทสนาหาโร, อุทาหุ เอกจฺจานนฺติ? นิรวเสสานํเยว. ยสฺมิญฺหิ สุตฺเต อสฺสาทาทีนวนิสฺสรณานิ สรูปโต อาคตานิ, ตตฺถ วตฺตพฺพเมว นตฺถิ. ยตฺถ ปน เอกเทเสน อาคตานิ, น วา สรูเปน. ตตฺถ อนาคตํ อตฺถวเสน นิทฺธาเรตฺวา หาโร โยเชตพฺโพ. อยญฺจ อตฺโถ เทสนาหารวิภงฺเค อาคมิสฺสตีติ อิธ น ปปญฺจิโต.

๒. ยํ ปุจฺฉิตนฺติ ยา ปุจฺฉา, วิจิยมานาติ วจนเสโส. วิสฺสชฺชิตํ อนุคีตีติ เอตฺถาปิ เอเสว นโย. ตตฺถ วิสฺสชฺชิตนฺติ วิสฺสชฺชนา, สา เอกํสพฺยากรณาทิวเสน จตุพฺพิธํ พฺยากรณํ. จ-สทฺโท สมฺปิณฺฑนตฺโถ, เตน คาถายํ อวุตฺตํ ปทาทึ สงฺคณฺหาติ. ตา ปน ปุจฺฉาวิสฺสชฺชนา กสฺสาติ อาห ‘‘สุตฺตสฺสา’’ติ. เอเตน สุตฺเต อาคตํ ปุจฺฉาวิสฺสชฺชนํ วิเจตพฺพนฺติ ทสฺเสติ. ยา จ อนุคีติติ วุตฺตสฺเสว อตฺถสฺส ยา อนุ ปจฺฉา คีติ อนุคีติ, สงฺคหคาถา, ปุจฺฉาย วา อนุรูปา คีติ. เอเตน ปุพฺพาปรํ คหิตํ. พฺยากรณสฺส หิ ปุจฺฉานุรูปตา อิธ ปุพฺพาปรํ อธิปฺเปตํ. ยา ‘‘ปุจฺฉานุสนฺธี’’ติ วุจฺจติ. ปุริมํ ‘‘สุตฺตสฺสา’’ติ ปทํ ปุพฺพาเปกฺขนฺติ ปุน ‘‘สุตฺตสฺสา’’ติ วุตฺตํ. เตน สุตฺตสฺส นิสฺสยภูเต อสฺสาทาทิเก ปริคฺคณฺหาติ. เอตฺตาวตา วิจยหารสฺส วิสโย นิรวเสเสน ทสฺสิโต โหติ. ตถา จ วกฺขติ วิจยหารวิภงฺเค ‘‘ปทํ วิจินติ…เป… อนุคีตึ วิจินตี’’ติ.

ตตฺถ สุตฺเต สพฺเพสํ ปทานํ อนุปุพฺเพน อตฺถโส พฺยญฺชนโส จ วิจโย ปทวิจโย. ‘‘อยํ ปุจฺฉา อทิฏฺฐโชตนา ทิฏฺฐสํสนฺทนา วิมติจฺเฉทนา อนุมติปุจฺฉา กเถตุกมฺยตาปุจฺฉา สตฺตาธิฏฺฐานา ธมฺมาธิฏฺฐานา เอกาธิฏฺฐานา อเนกาธิฏฺฐานา สมฺมุติวิสยา ปรมตฺถวิสยา อตีตวิสยา อนาคตวิสยา ปจฺจุปฺปนฺนวิสยา’’ติอาทินา ปุจฺฉาวิจโย เวทิตพฺโพ. ‘‘อิทํ วิสฺสชฺชนํ เอกํสพฺยากรณํ วิภชฺชพฺยากรณํ ปฏิปุจฺฉาพฺยากรณํ ฐปนํ สาวเสสํ นิรวเสสํ สอุตฺตรํ อนุตฺตรํ โลกิยํ โลกุตฺตร’’นฺติอาทินา วิสฺสชฺชนวิจโย.

‘‘อยํ ปุจฺฉา อิมินา สเมติ, เอเตน น สเมตี’’ติ ปุจฺฉิตตฺถํ อาเนตฺวา วิจโย ปุพฺเพนาปรํ สํสนฺทิตฺวา จ วิจโย ปุพฺพาปรวิจโย. ‘‘อยํ อนุคีติ วุตฺตตฺถสงฺคหา อวุตฺตตฺถสงฺคหา ตทุภยตฺถสงฺคหา กุสลตฺถสงฺคหา อกุสลตฺถสงฺคหา’’ติอาทินา อนุคีติวิจโย. อสฺสาทาทีสุ สุขเวทนาย ‘‘อิฏฺฐารมฺมณานุภวนลกฺขณา’’ติอาทินา, ตณฺหาย ‘‘อารมฺมณคฺคหณลกฺขณา’’ติอาทินา, วิปลฺลาสานํ ‘‘วิปรีตคฺคหณลกฺขณา’’ติอาทินา, อวสิฏฺฐานํ เตภูมกธมฺมานํ ‘‘ยถาสกลกฺขณา’’ติอาทินา สพฺเพสญฺจ ทฺวาวีสติยา ติเกสุ ทฺวาจตฺตาลีสาธิเก จ ทุกสเต ลพฺภมานปทวเสน ตํตํอสฺสาทตฺถวิเสสนิทฺธารณํ อสฺสาทวิจโย.

ทุกฺขเวทนาย ‘‘อนิฏฺฐานุภวนลกฺขณา’’ติอาทินา, ทุกฺขสจฺจานํ ‘‘ปฏิสนฺธิลกฺขณา’’ติอาทินา, อนิจฺจตาทีนํ อาทิอนฺตวนฺตตาย อนิจฺจนฺติกตาย จ ‘‘อนิจฺจา’’ติอาทินา สพฺเพสญฺจ โลกิยธมฺมานํ สํกิเลสภาคิยหานภาคิยตาทิวเสน อาทีนววุตฺติยา โอการนิทฺธารเณน อาทีนววิจโย. นิสฺสรณปเท อริยมคฺคสฺส อาคมนโต กายานุปสฺสนาทิปุพฺพภาคปฺปฏิปทาวิภาควิเสสนิทฺธารณวเสน นิพฺพานสฺส ยถาวุตฺตปริยายวิภาควิเสสนิทฺธารณวเสนาติ เอวํ นิสฺสรณวิจโย. ผลาทีนํ ตํตํสุตฺตเทสนาย สาเธตพฺพผลสฺส ตทุปายสฺส ตตฺถ ตตฺถ สุตฺตวิธิวจนสฺส จ วิภาคนิทฺธารณวเสน วิจโย เวทิตพฺโพ. เอวํ ปทปุจฺฉาวิสฺสชฺชนปุพฺพาปรานุคีตีนํ อสฺสาทาทีนญฺจ วิเสสนิทฺธารณวเสเนว วิจยลกฺขโณ ‘‘วิจโย หาโร’’ติ เวทิตพฺโพ.

๓. สพฺเพสนฺติ โสฬสนฺนํ. ภูมีติ พฺยญฺชนํ สนฺธายาห. พฺยญฺชนญฺหิ มูลปทานิ วิย นยานํ หารานํ ภูมิ ปวตฺติฏฺฐานํ, เตสํ พฺยญฺชนวิจารภาวโต. วุตฺตญฺหิ – ‘‘หารา พฺยญฺชนวิจโย’’ติ, เปฏเกปิ หิ วุตฺตํ – ‘‘ยตฺถ จ สพฺเพ หารา, สมฺปตมานา นยนฺติ สุตฺตตฺถํ. พฺยญฺชนวิธิปุถุตฺตา’’ติ. โคจโรติ สุตฺตตฺโถ. สุตฺตสฺส หิ ปทตฺถุทฺธารณมุเขน หารโยชนา. เตสํ พฺยญฺชนตฺถานํ. ยุตฺตายุตฺตปริกฺขาติ ยุตฺตสฺส จ อยุตฺตสฺส จ อุปปริกฺขา. ‘‘ยุตฺตายุตฺติปริกฺขา’’ติปิ ปาโฐ, ยุตฺติอยุตฺตีนํ วิจารณาติ อตฺโถ. กถํ ปน เตสํ ยุตฺตายุตฺตชานนา? จตูหิ มหาปเทเสหิ อวิรุชฺฌเนน. ตตฺถ พฺยญฺชนสฺส ตาว สภาวนิรุตฺติภาโว อธิปฺเปตตฺถวาจกภาโว จ ยุตฺตภาโว. อตฺถสฺส ปน สุตฺตวินยธมฺมตาหิ อวิโลมนํ. อยเมตฺถ สงฺเขโป. วิตฺถาโร ปน ปรโต อาวิ ภวิสฺสติ. หาโร ยุตฺตีติ นิทฺทิฏฺโฐติ เอวํ สุตฺเต พฺยญฺชนตฺถานํ ยุตฺตายุตฺตภาววิภาวนลกฺขโณ ยุตฺติหาโรติ เวทิตพฺโพ.

๔. ธมฺมนฺติ ยํ กิญฺจิ สุตฺตาคตํ กุสลาทิธมฺมมาห. ตสฺส ธมฺมสฺสาติ ตสฺส ยถาวุตฺตสฺส กุสลาทิธมฺมสฺส. ยํ ปทฏฺฐานนฺติ ยํ การณํ, โยนิโสมนสิการาทิ สุตฺเต อาคตํ วา อนาคตํ วา สมฺภวโต นิทฺธาเรตฺวา กเถตพฺพนฺติ อธิปฺปาโย. อิตีติ เอวํ, วุตฺตนเยนาติ อตฺโถ. ยาว สพฺพธมฺมาติ ยตฺตกา ตสฺมึ สุตฺเต อาคตา ธมฺมา, เตสํ สพฺเพสมฺปิ ยถานุรูปํ ปทฏฺฐานํ นิทฺธาเรตฺวา กเถตพฺพนฺติ อธิปฺปาโย. อถ วา ยาว สพฺพธมฺมาติ สุตฺตาคตสฺส ธมฺมสฺส ยํ ปทฏฺฐานํ, ตสฺสปิ ยํ ปทฏฺฐานนฺติ สมฺภวโต ยาว สพฺพธมฺมา ปทฏฺฐานวิจารณา กาตพฺพาติ อตฺโถ. เอโส หาโร ปทฏฺฐาโนติ เอวํ สุตฺเต อาคตธมฺมานํ ปทฏฺฐานภูตา ธมฺมา เตสญฺจ ปทฏฺฐานภูตาติ สมฺภวโต ปทฏฺฐานภูตธมฺมนิทฺธารณลกฺขโณ ปทฏฺฐาโน นาม หาโรติ อตฺโถ.

๕. วุตฺตมฺหิ เอกธมฺเมติ กุสลาทีสุ ขนฺธาทีสุ วา ยสฺมึ กิสฺมิญฺจิ เอกธมฺเม, สุตฺเต สรูปโต นิทฺธารณวเสน วา กถิเต. เย ธมฺมา เอกลกฺขณา เกจีติ เย เกจิ ธมฺมา กุสลาทิภาเวน รูปกฺขนฺธาทิภาเวน วา เตน ธมฺเมน สมานลกฺขณา. วุตฺตา ภวนฺติ สพฺเพติ เต สพฺเพปิ กุสลาทิสภาวา, ขนฺธาทิสภาวา วา ธมฺมา สุตฺเต อวุตฺตาปิ ตาย สมานลกฺขณตาย วุตฺตา ภวนฺติ อาเนตฺวา สํวณฺณนาวเสนาติ อธิปฺปาโย. เอตฺถ จ เอกลกฺขณาติ สมานลกฺขณา วุตฺตา. เตน สหจาริตา สมานกิจฺจตา สมานเหตุตา สมานผลตา สมานารมฺมณตาติ เอวมาทีหิ อวุตฺตานมฺปิ วุตฺตานํ วิย นิทฺธารณํ เวทิตพฺพํ. โส หาโร ลกฺขโณ นามาติ เอวํ สุตฺเต อนาคเตปิ ธมฺเม วุตฺตปฺปกาเรน อาคเต วิย นิทฺธาเรตฺวา ยา สํวณฺณนา, โส ลกฺขโณ นาม หาโรติ อตฺโถ.

๖. เนรุตฺตนฺติ นิรุตฺตํ, ปทนิพฺพจนนฺติ อตฺโถ. อธิปฺปาโยติ พุทฺธานํ สาวกานํ วา ตสฺส สุตฺตสฺส เทสกานํ อธิปฺปาโย. พฺยญฺชนนฺติ พฺยญฺชเนน, กรเณ หิ เอตํ ปจฺจตฺตํ. กามญฺจ สพฺเพ หารา พฺยญฺชนวิจยา, อยํ ปน วิเสสโต พฺยญฺชนทฺวาเรเนว อตฺถปริเยสนาติ กตฺวา ‘‘พฺยญฺชน’’นฺติ วุตฺตํ. ตถา หิ วกฺขติ – ‘‘พฺยญฺชเนน สุตฺตสฺส เนรุตฺตญฺจ อธิปฺปาโย จ นิทานญฺจ ปุพฺพาปรานุสนฺธิ จ คเวสิตพฺพา’’ติ. อถาติ ปทปูรณมตฺตํ. เทสนานิทานนฺติ นิททาติ ผลนฺติ นิทานํ, การณํ, เยน การเณน เทสนา ปวตฺตา, ตํ เทสนาย ปวตฺตินิมิตฺตนฺติ อตฺโถ. ปุพฺพาปรานุสนฺธีติ ปุพฺเพน จ อปเรน จ อนุสนฺธิ. ‘‘ปุพฺพาปเรน สนฺธี’’ติปิ ปาโฐ, สุตฺตสฺส ปุพฺพภาเคน อปรภาคํ สํสนฺทิตฺวา กถนนฺติ อตฺโถ. สงฺคีติวเสน วา ปุพฺพาปรภูเตหิ สุตฺตนฺตเรหิ สํวณฺณิยมานสฺส สุตฺตสฺส สํสนฺทนํ ปุพฺพาปรานุสนฺธิ. ยญฺจ ปุพฺพปเทน ปรปทสฺส สมฺพนฺธนํ, อยมฺปิ ปุพฺพาปรานุสนฺธิ. เอโส หาโร จตุพฺยูโหติ เอวํ นิพฺพจนาธิปฺปายาทีนํ จตุนฺนํ วิภาวนลกฺขโณ จตุพฺยูโห หาโร นามาติ อตฺโถ.

๗. เอกมฺหิ ปทฏฺฐาเนติ เอกสฺมึ อารมฺภธาตุอาทิเก ปรกฺกมธาตุอาทีนํ ปทฏฺฐานภูเต ธมฺเม เทสนารุเฬฺห สติ. ปริเยสติ เสสกํ ปทฏฺฐานนฺติ ตสฺส วิสภาคตาย อคฺคหเณน วา เสสกํ ปมาทาทีนํ อาสนฺนการณตฺตา ปทฏฺฐานภูตํ โกสชฺชาทิกํ ธมฺมนฺตรํ ปริเยสติ ปญฺญาย คเวสติ, ปริเยสิตฺวา จ สํวณฺณนาย โยเชนฺโต เทสนํ อาวฏฺฏติ ปฏิปกฺเขติ วีริยารมฺภาทิมุเขน อารทฺธสุตฺตํ วุตฺตนเยน ปมาทาทิวเสน นิทฺทิสนฺโต เทสนํ ปฏิปกฺขโต อาวฏฺเฏติ นาม. อาวฏฺโฏ นาม โส หาโรติ เทสนาย คหิตธมฺมานํ สภาควิสภาคธมฺมวเสน อาวฏฺฏนลกฺขโณ อาวฏฺโฏ หาโร นามาติ อตฺโถ.

๘. ธมฺมนฺติ สภาวธมฺมํ, ตํ กุสลาทิวเสน อเนกวิธํ. ปทฏฺฐานนฺติ ยสฺมึ ปติฏฺฐิเต อุตฺตริ คุณวิเสเส อธิคจฺฉติ, ตํ วิเสสาธิคมนการณํ. ภูมินฺติ ปุถุชฺชนภูมิ ทสฺสนภูมีติ เอวมาทิกํ ภูมึ. วิภชฺชเตติ วิภาเคน กเถติ. สาธารเณติ ทสฺสนปหาตพฺพาทินามวเสน วา ปุถุชฺชนโสตาปนฺนาทิวตฺถุวเสน วา สาธารเณ อวิสิฏฺเฐ สมาเนติ อตฺโถ. วุตฺตวิปริยาเยน อสาธารณา เวทิตพฺพา. เนยฺโย วิภตฺตีติ ยถาวุตฺตธมฺมาทีนํ วิภชโน อยํ หาโร วิภตฺตีติ ญาตพฺโพติ อตฺโถ. ตสฺมา สํกิเลสธมฺเม โวทานธมฺเม จ สาธารณาสาธารณโต ปทฏฺฐานโต ภูมิโต จ วิภชนลกฺขโณ ‘‘วิภตฺติหาโร’’ติ ทฏฺฐพฺพํ.

๙. นิทฺทิฏฺเฐติ กถิเต สุตฺเต อาคเต, สํวณฺณิเต วา. ภาวิเตติ ยถา อุปฺปนฺนสทิสา อุปฺปนฺนาติ วุจฺจนฺติ, เอวํ ภาวิตสทิเส ภาเวตพฺเพติ อตฺโถ. ปหีเนติ เอตฺถาปิ เอเสว นโย. ปริวตฺตติ ปฏิปกฺเขติ วุตฺตานํ ธมฺมานํ เย ปฏิปกฺขา, เตสํ วเสน ปริวตฺเตตีติ อตฺโถ. เอวํ นิทฺทิฏฺฐานํ ธมฺมานํ ปฏิปกฺขโต ปริวตฺตนลกฺขโณ ‘‘ปริวตฺตโน หาโร’’ติ เวทิตพฺโพ.

๑๐. วิวิธานิ เอกสฺมึเยว อตฺเถ วจนานิ วิวจนานิ, วิวจนานิ เอว เววจนานิ, ปริยายสทฺทาติ อตฺโถ. ตานิ เววจนานิ. พหูนีติ อเนกานิ. ตุ-สทฺโท อวธารเณ. เตน พหู เอว ปริยายสทฺทา เววจนหารโยชนายํ กเถตพฺพา, น กติปยาติ ทสฺเสติ. สุตฺเต วุตฺตานีติ นววิธสุตฺตนฺตสงฺขาเต เตปิฏเก พุทฺธวจเน ภาสิตานิ. เอตฺถาปิ ตุ-สทฺทสฺส อตฺโถ อาเนตฺวา โยเชตพฺโพ, เตน ปาฬิยํ อาคตานิเยว เววจนานิ คเหตพฺพานีติ วุตฺตํ โหติ. เอกธมฺมสฺสาติ เอกสฺส ปทตฺถสฺส. โย ชานาติ สุตฺตวิทูติ ยถา ‘‘สปฺปิสฺส ชานาหี’’ติ วุตฺเต ‘‘สปฺปินา วิจาเรหิ, สปฺปึ เทหิ, เทถา’’ติ วา อาณาเปตีติ อตฺโถ, เอวํ โย สุตฺตโกวิโท ธมฺมกถิโก เอกสฺส อตฺถสฺส พหูปิ ปริยายสทฺเท วิจาเรติ วิภาเวติ โยเชตีติ อตฺโถ. เววจโน นาม โส หาโรติ ตสฺส อตฺถสฺส วุตฺตปฺปการปริยายสทฺทโยชนาลกฺขโณ เววจนหาโร นาม. ตสฺมา เอกสฺมึ อตฺเถ อเนกปริยายสทฺทโยชนาลกฺขโณ ‘‘เววจนหาโร’’ติ เวทิตพฺพํ.

๑๑. ธมฺมนฺติ ขนฺธาทิธมฺมํ. ปญฺญตฺตีหีติ ปญฺญาปเนหิ ปกาเรหิ ญาปเนหิ, อสงฺกรโต วา ฐปเนหิ. วิวิธาหีติ นิกฺเขปปฺปภวาทิวเสน อเนกวิธาหิ. โส อากาโรติ โย เอกสฺเสวตฺถสฺส นิกฺเขปปฺปภวปญฺญตฺติอาทิวเสน อเนกาหิ ปญฺญตฺตีหิ ปญฺญาปนากาโร. เญยฺโย ปญฺญตฺติ นาม หาโรติ ปญฺญตฺติหาโร นามาติ ญาตพฺโพ. ตสฺมา เอเกกสฺส ธมฺมสฺส อเนกาหิ ปญฺญตฺตีหิ ปญฺญาเปตพฺพาการวิภาวนลกฺขโณ ‘‘ปญฺญตฺติหาโร’’ติ เวทิตพฺพํ.

๑๒. ปฏิจฺจุปฺปาโทติ ปฏิจฺจสมุปฺปาโท. อินฺทฺริยขนฺธาติ อินฺทฺริยานิ จ ขนฺธา จ. ธาตุอายตนาติ ธาตุโย จ อายตนานิ จ. เอเตหีติ โย ทฺวาทสปทิโก ปจฺจยากาโร ยานิ จ ทฺวาวีสตินฺทฺริยานิ เย จ ปญฺจกฺขนฺธา ยา จ อฏฺฐารส ธาตุโย ยานิ จ ทฺวาทสายตนานิ, เอเตหิ สุตฺเต อาคตปทตฺถมุเขน นิทฺธาริยมาเนหิ. โอตรติ โยติ โย สํวณฺณนานโย โอคาหติ, ปฏิจฺจสมุปฺปาทาทิเก อนุปวิสตีติ อตฺโถ. โอตรโณ นาม โส หาโรติ โย ยถาวุตฺโต สํวณฺณนาวิเสโส, โส โอตรณหาโร นาม. จ-สทฺเทน เจตฺถ สุญฺญตมุขาทีนํ คาถายํ อวุตฺตานมฺปิ สงฺคโห ทฏฺฐพฺโพ. เอวํ ปฏิจฺจสมุปฺปาทาทิมุเขหิ สุตฺตตฺถสฺส โอตรณลกฺขโณ โอตรโณ หาโร นามาติ เวทิตพฺพํ.

๑๓. วิสฺสชฺชิตมฺหีติ พุทฺธาทีหิ พฺยากเต. ปเญฺหติ ญาตุํ อิจฺฉิเต อตฺเถ. คาถายนฺติ คาถารุเฬฺห. อิทญฺจ ปุจฺฉนฺตา เยภุยฺเยน คาถาพนฺธวเสน ปุจฺฉนฺตีติ กตฺวา วุตฺตํ. ยมารพฺภาติ สา ปน คาถา ยํ อตฺถํ อารพฺภ อธิกิจฺจ ปุจฺฉิตา, ตสฺส อตฺถสฺส. สุทฺธาสุทฺธปริกฺขาติ ปทํ โสธิตํ, อารมฺโภ น โสธิโต, ปทญฺจ โสธิตํ อารมฺโภ จ โสธิโตติ เอวํ ปทาทีนํ โสธิตาโสธิตภาววิจาโร. หาโร โส โสธโนนามาติ ยถาวุตฺตวิจาโร โสธโน หาโร นาม. เอวํ สุตฺเต ปทปทตฺถปญฺหารมฺภานํ โสธนลกฺขโณ ‘‘โสธโน หาโร’’ติ เวทิตพฺพํ.

๑๔. เอกตฺตตายาติ เอกสฺส ภาโว เอกตฺตํ, เอกตฺตเมว เอกตฺตตา, ตาย เอกตฺตตาย. เอก-สทฺโท เจตฺถ สมานสทฺทปริยาโย, ตสฺมา สามญฺเญนาติ อตฺโถ. วิสิฏฺฐา มตฺตา วิมตฺตา, วิมตฺตาว เวมตฺตํ, ตสฺส ภาโว เวมตฺตตา, ตาย เวมตฺตตาย, วิเสเสนาติ อตฺโถ. เต น วิกปฺปยิตพฺพาติ เย ธมฺมา ‘‘ทุกฺขํ สมุทโย’’ติอาทินา สามญฺเญน, ‘‘ชาติ ชรา กามตณฺหา ภวตณฺหา’’ติอาทินา วิเสเสน จ สุตฺเต เทสิตา, เต ‘‘กิเมตฺถ สามญฺญํ, โก วา วิเสโส’’ติ เอวํ สามญฺญวิเสสวิกปฺปนวเสน น วิกปฺปยิตพฺพา. กสฺมา? สามญฺญวิเสสกปฺปนาย โวหารภาเวน อนวฏฺฐานโต กาลทิสาวิเสสาทีนํ วิย อเปกฺขาสิทฺธิโต จ. ยถา หิ ‘‘อชฺช หิยฺโย เสฺว’’ติ วุจฺจมานา กาลวิเสสา อนวฏฺฐิตสภาวา ‘‘ปุริมา ทิสา ปจฺฉิมา ทิสา’’ติ วุจฺจมานา ทิสาวิเสสา จ, เอวํ สามญฺญวิเสสาปิ. ตถา หิ ‘‘อิทํ ทุกฺข’’นฺติ วุจฺจมานํ ชาติอาทิอเปกฺขาย สามญฺญมฺปิ สมานํ สจฺจาเปกฺขาย วิเสโส โหติ. เอส นโย สมุทยาทีสุปิ. เอโส หาโร อธิฏฺฐาโนติ เอวํ สุตฺตาคตานํ ธมฺมานํ อวิกปฺปนวเสน สามญฺญวิเสสนิทฺธารณลกฺขโณ อธิฏฺฐาโน หาโร นามาติ อตฺโถ.

๑๕. เย ธมฺมาติ เย อวิชฺชาทิกา ปจฺจยธมฺมา. ยํ ธมฺมนฺติ ยํ สงฺขาราทิกํ ปจฺจยุปฺปนฺนธมฺมํ. ชนยนฺตีติ นิพฺพตฺเตนฺติ. ปจฺจยาติ สหชาตปจฺจยภาเวน. ปรมฺปรโตติ ปรมฺปรปจฺจยภาเวน, อนุรูปสนฺตานฆฏนวเสน ปจฺจโย หุตฺวาติ อตฺโถ. อุปนิสฺสยโกฏิ หิ อิธาธิปฺเปตา. ปุริมสฺมึ อวสิฏฺโฐ ปจฺจยภาโว. เหตุมวกฑฺฒยิตฺวาติ ตํ ยถาวุตฺตปจฺจยสงฺขาตํ ชนกาทิเภทภินฺนํ เหตุํ อากฑฺฒิตฺวา สุตฺตโต นิทฺธาเรตฺวา โย สํวณฺณนาสงฺขาโต, เอโส หาโร ปริกฺขาโรติ เอวํ สุตฺเต อาคตธมฺมานํ ปริกฺขารสงฺขาเต เหตุปจฺจเย นิทฺธาเรตฺวา สํวณฺณนลกฺขโณ ปริกฺขาโร หาโรติ อตฺโถ.

๑๖. เย ธมฺมาติ เย สีลาทิธมฺมา. ยํมูลาติ เยสํ สมาธิอาทีนํ มูลภูตา, เต เตสํ สมาธิอาทีนํ ปทฏฺฐานภาเวน สมาโรปยิตพฺพาติ สมฺพนฺโธ. เย เจกตฺถา ปกาสิตา มุนินาติ เย จ ราควิราคาเจโตวิมุตฺติเสกฺขผลกามธาตุสมติกฺกมนาทิสทฺทา อนาคามิผลตฺถตาย เอกตฺถา พุทฺธมุนินา ปริทีปิตา, เต อญฺญมญฺญเววจนภาเวน สมาโรปยิตพฺพาติ สมฺพนฺโธ. สมาโรปนญฺเจตฺถ สุตฺเต ยถารุตวเสน นิทฺธารณวเสน วา คยฺหมานสฺส สิกฺขตฺตยสงฺขาตสฺส สีลาทิกฺขนฺธตฺตยสฺส ปริยายนฺตรวิภาวนมุเขน ภาวนาปาริปูริกถนํ, ภาวนาปาริปูรี จ ปหาตพฺพสฺส ปหาเนนาติ ปหานสมาโรปนาปิ อตฺถโต ทสฺสิตา เอว โหติ. เอส สมาโรปโน หาโรติ เอส สุตฺเต อาคตธมฺมานํ ปทฏฺฐานเววจนภาวนาปหานสมาโรปนวิจารณลกฺขโณ สมาโรปโน นาม หาโรติ อตฺโถ.

นยสงฺเขโป

๑๗. เอวํ คาถาพนฺธวเสน โสฬสปิ หาเร นิทฺทิสิตฺวา อิทานิ นเย นิทฺทิสิตุํ ‘‘ตณฺหญฺจา’’ติอาทิ วุตฺตํ. ตตฺถ ตณฺหญฺจ อวิชฺชมฺปิ จาติ สุตฺเต อาคตํ อตฺถโต นิทฺธารณวเสน วา คหิตํ ตณฺหํ อวิชฺชญฺจ โย เนตีติ สมฺพนฺโธ. โย สํวณฺณนาวิเสโส ตํ เนติ สํกิเลสปกฺขํ ปาเปติ สํกิเลสวเสน สุตฺตตฺถํ โยเชตีติ อธิปฺปาโย. สมเถนาติ สมาธินา. วิปสฺสนายาติ ปญฺญาย, โย เนติ โวทานปกฺขํ ปาเปติ, ตถา สุตฺตตฺถํ โยเชตีติ อธิปฺปาโย. สจฺเจหิ โยชยิตฺวาติ นยนฺโต จ ตณฺหา จ อวิชฺชา จ ภวมูลกตฺตา สมุทยสจฺจํ, อวเสสา เตภูมกธมฺมา ทุกฺขสจฺจํ, สมถวิปสฺสนา มคฺคสจฺจํ, เตน ปตฺตพฺพา อสงฺขตธาตุ นิโรธสจฺจนฺติ เอวํ อิเมหิ จตูหิ สจฺเจหิ โยเชตฺวา. อยํ นโย นนฺทิยาวฏฺโฏติ โย ตณฺหาวิชฺชาหิ สํกิเลสปกฺขสฺส สุตฺตตฺถสฺส สมถวิปสฺสนาหิ โวทานปกฺขสฺส จตุสจฺจโยชนมุเขน นยนลกฺขโณ สํวณฺณนาวิเสโส, อยํ นนฺทิยาวฏฺโฏ นโย นามาติ อตฺโถ. เอตฺถ จ นยสฺส ภูมิ คาถายํ ‘‘นโย’’ติ วุตฺตา, ตสฺมา สํวณฺณนาวิเสโสติ วุตฺตํ. น หิ อตฺถนโย สํวณฺณนา, จตุสจฺจปฏิเวธสฺส อนุรูโป ปุพฺพภาเค อนุคาหณนโย อตฺถนโย. ตสฺส ปน ยา อุคฺฆฏิตญฺญุอาทีนํ วเสน ตณฺหาทิมุเขน นยภูมิรจนา, ตตฺถ นยโวหาโร.

๑๘. อกุสเลติ ทฺวาทสจิตฺตุปฺปาทสงฺคหิเต สพฺเพปิ อกุสเล ธมฺเม. สมูเลหีติ อตฺตโน มูเลหิ, โลภโทสโมเหหีติ อตฺโถ. กุสเลติ สพฺเพปิ จตุภูมเก กุสเล ธมฺเม. กุสลมูเลหีติ กุสเลหิ อโลภาทิมูเลหิ โย เนติ. นยนฺโต จ กุสลากุสลํ มายามรีจิอาทโย วิย อภูตํ น โหตีติ ภูตํ. ปฏฆฏาทโย วิย น สมฺมุติสจฺจมตฺตนฺติ ตถํ. อกุสลสฺส อิฏฺฐวิปากตาภาวโต กุสลสฺส จ อนิฏฺฐวิปากตาภาวโต วิปาเก สติ อวิสํวาทกตฺตา อวิตถํ เนติ. เอวเมเตสํ ติณฺณมฺปิ ปทานํ กุสลากุสลวิเสสนตา ทฏฺฐพฺพา. อถ วา อกุสลมูเลหิ อกุสลานิ กุสลมูเลหิ จ กุสลานิ นยนฺโต อยํ นโย ภูตํ ตถํ อวิตถํ เนติ, จตฺตาริ สจฺจานิ นิทฺธาเรตฺวา โยเชตีติ อตฺโถ. ทุกฺขาทีนิ หิ พาธกาทิภาวโต อญฺญถาภาวาภาเวน ภูตานิ, สจฺจสภาวตฺตา ตถานิ, อวิสํวาทนโต อวิตถานิ. วุตฺตเญฺหตํ ภควตา ‘‘จตฺตาริมานิ, ภิกฺขเว, ตถานิ อวิตถานิ อนญฺญถานี’’ติ (สํ. นิ. ๕.๑๐๙๐). ติปุกฺขลํ ตํ นยํ อาหูติ โย อกุสลมูเลหิ สํกิเลสปกฺขสฺส กุสลมูเลหิ โวทานปกฺขสฺส สุตฺตตฺถสฺส จตุสจฺจโยชนมุเขน นยนลกฺขโณ สํวณฺณนาวิเสโส, ตํ ติปุกฺขลํ นยนฺติ วทนฺตีติ อตฺโถ.

๑๙. วิปลฺลาเสหีติ อสุเภ สุภนฺติอาทินยปฺปวตฺเตหิ จตูหิ วิปลฺลาเสหิ. กิเลเสติ กิลิสฺสนฺติ วิพาธิยนฺตีติ กิเลสา, สํกิลิฏฺฐธมฺมา, สํกิเลสปกฺขนฺติ อตฺโถ. เกจิ ‘‘สํกิเลเส’’ติปิ ปฐนฺติ, กิเลสสหิเตติ อตฺโถ. อินฺทฺริเยหีติ สทฺธาทีหิ อินฺทฺริเยหิ. สทฺธมฺเมติ ปฏิปตฺติปฏิเวธสทฺธมฺเม, โวทานปกฺขนฺติ อตฺโถ. เอตํ นยนฺติ โย สุภสญฺญาทีหิ วิปลฺลาเสหิ สกลสฺส สํกิเลสปกฺขสฺส สทฺธินฺทฺริยาทีหิ โวทานปกฺขสฺส จตุสจฺจโยชนวเสน นยนลกฺขโณ สํวณฺณนาวิเสโส, เอตํ นยํ นยวิทู สทฺธมฺมนยโกวิทา, อตฺถนยกุสลา เอว วา สีหวิกฺกีฬิตํ นยนฺติ วทนฺตีติ อตฺโถ.

๒๐. เวยฺยากรเณสูติ ตสฺส ตสฺส อตฺถนยสฺส โยชนตฺถํ กเตสุ สุตฺตสฺส อตฺถวิสฺสชฺชเนสูติ อตฺโถ. เตเนวาห ‘‘ตหึ ตหิ’’นฺติ. กุสลากุสลาติ โวทานิยา สํกิเลสิกา จ ตสฺส ตสฺส นยสฺส ทิสาภูตธมฺมา. วุตฺตาติ สุตฺตโต นิทฺธาเรตฺวา กถิตา. มนสา โวโลกยเตติ เต ยถาวุตฺตธมฺเม จิตฺเตเนว ‘‘อยํ ปฐมา ทิสา อยํ ทุติยา ทิสา’’ติอาทินา ตสฺส ตสฺส นยสฺส ทิสาภาเวน อุปปริกฺขติ, วิจาเรตีติ อตฺโถ. ‘‘โอโลกยเต เต อพหี’’ติปิ ปาโฐ. ตตฺถ เตติ เต ยถาวุตฺตธมฺเม. อพหีติ อพฺภนฺตรํ, จิตฺเต เอวาติ อตฺโถ. ตํ ขุ ทิสาโลจนํ อาหูติ โอโลกยเตติ เอตฺถ ยเทตํ โอโลกนํ, ตํ ทิสาโลจนํ นาม นยํ วทนฺติ. ขุ-ติ จ นิปาโต อวธารเณ. เตน โอโลกนเมว อยํ นโย, น โกจิ อตฺถวิเสโสติ ทสฺเสติ.

๒๑. โอโลเกตฺวาติ ปฐมาทิทิสาภาเวน อุปปริกฺขิตฺวา. ทิสาโลจเนนาติ ทิสาโลจนนเยน กรณภูเตน. เยน หิ วิธินา ตสฺส ตสฺส อตฺถนยสฺส โยชนาย ทิสา โอโลกียนฺติ, โส วิธิ ทิสาโลจนนฺติ เอวํ วา เอตฺถ อตฺโถ ทฏฺฐพฺโพ. อุกฺขิปิยาติ อุทฺธริตฺวา, ทิสาภูตธมฺเม สุตฺตโต นิทฺธาเรตฺวาติ อตฺโถ. ‘‘อุกฺขิปิย โย สมาเนตี’’ติปิ ปฐนฺติ, ตสฺสตฺโถ – ‘‘โย เตสํ ทิสาภูตธมฺมานํ สมานยนํ กโรตี’’ติ. ยนฺติ วา กิริยาปรามสนํ. สมาเนตีติ สมํ, สมฺมา วา อาเนติ ตสฺส ตสฺส นยสฺส โยชนาวเสน. เก ปน อาเนติ? สพฺเพ กุสลากุสเล ตํตํนยทิสาภูเต. อยํ นโยติ สมาเนตีติ เอตฺถ ยเทตํ ตํตํนยทิสาภูตธมฺมานํ สมานยนํ, อยํ องฺกุโส นาม นโยติ อตฺโถ. เอตญฺจ ทฺวยํ ‘‘โวหารนโย, กมฺมนโย’’ติ จ วุจฺจติ.