๑๐. เววจนหารวิภงฺควณฺณนา

๓๗. ตตฺถ กตโม เววจโน หาโรติ เววจนหารวิภงฺโค. ตตฺถ ยถา เววจนนิทฺเทโส โหติ, ตํ ทสฺเสตุํ ‘‘เอกํ ภควา ธมฺมํ อญฺญมญฺเญหิ เววจเนหิ นิทฺทิสตี’’ติ วุตฺตํ. เววจเนหีติ ปริยายสทฺเทหีติ อตฺโถ. ปทตฺโถ ปุพฺเพ วุตฺโต เอว. กสฺมา ปน ภควา เอกํ ธมฺมํ อเนกปริยาเยหิ นิทฺทิสตีติ? วุจฺจเต – เทสนากาเล อายติญฺจ กสฺสจิ กถญฺจิ ตทตฺถปฏิโพโธ สิยาติ ปริยายวจนํ, ตสฺมึ ขเณ วิกฺขิตฺตจิตฺตานํ อญฺญวิหิตานํ อญฺเญน ปริยาเยน ตทตฺถาวโพธนตฺถํ ปริยายวจนํ. เตเนว ปเทน ปุน วจเน ตทญฺเญสํ ตตฺถ อธิคตตา สิยาติ มนฺทพุทฺธีนํ ปุนปฺปุนํ ตทตฺถสลฺลกฺขเณ อสมฺโมสนตฺถํ ปริยายวจนํ. อเนเกปิ อตฺถา สมานพฺยญฺชนา โหนฺตีติ ยา อตฺถนฺตรปริกปฺปนา สิยา, ตสฺสา ปริวชฺชนตฺถมฺปิ ปริยายวจนํ อนญฺญสฺส วจเน อเนกาหิ ตาหิ ตาหิ สญฺญาหิ เตสํ เตสํ อตฺถานํ ญาปนตฺถมฺปิ ปริยายวจนํ เสยฺยถาปิ นิฆณฺฏุสตฺเถ. ธมฺมกถิกานํ ตนฺติอตฺถุปนิพนฺธนปราวโพธนานํ สุขสิทฺธิยาปิ ปริยายวจนํ. อตฺตโน ธมฺมนิรุตฺติปฏิสมฺภิทาปฺปตฺติยา วิภาวนตฺถํ, เวเนยฺยานํ ตตฺถ พีชาวาปนตฺถํ วา ปริยายวจนํ ภควา นิทฺทิสติ.

กึ พหุนา ยสฺสา ธมฺมธาตุยา สุปฺปฏิวิทฺธตฺตา สมฺมาสมฺพุทฺธา ยถา สพฺพสฺมึ อตฺเถ อปฺปฏิหตญาณาจารา, ตถา สพฺพสฺมึ สทฺทโวหาเรติ เอกมฺปิ อตฺถํ อเนเกหิ ปริยาเยหิ โพเธติ, น ตตฺถ ทนฺธายิตตฺตํ วิตฺถายิตตฺตํ อตฺถสฺส. นาปิ ธมฺมเทสนาหานิ, อาเวณิโกวายํ พุทฺธธมฺโมติ ปริยายเทสนํ ทสฺเสนฺโต ‘‘อาสา’’ติอาทิมาห. ตตฺถ อตฺถํ ทสฺเสนฺโต ‘‘อาสา นาม วุจฺจติ ยา ภวิสฺสสฺส อตฺถสฺสา’’ติอาทิมาห. ตตฺถ ภวิสฺสสฺส อตฺถสฺสาติ อนาคตสฺส อิจฺฉิตพฺพสฺส อตฺถสฺส. ‘‘อวสฺสํ อาคมิสฺสตี’’ติอาทินา ตสฺสา ปวตฺติยาการํ ทสฺเสติ. อนาคตตฺถวิสยา ตณฺหา อาสา. อนาคตปจฺจุปฺปนฺนตฺถวิสยา ตณฺหา ปิหาติ อยเมตาสํ วิเสโส.

อตฺถนิปฺผตฺติปฏิปาลนาติ ยาย อิจฺฉิตสฺส อตฺถสฺส นิปฺผตฺตึ ปฏิปาเลติ อาคเมติ, ยาย วา นิปฺผนฺนํ อตฺถํ ปฏิปาเลติ รกฺขติ. อยํ อภินนฺทนา นาม, ยถาลทฺธสฺส อตฺถสฺส เกลายนา นามาติ อตฺโถ. ตํ อตฺถนิปฺผตฺตึ สตฺตสงฺขารวเสน วิภชิตฺวา ทสฺเสนฺโต ‘‘ปิยํ วา ญาติ’’นฺติอาทิมาห. ตตฺถ ธมฺมนฺติ รูปาทิอารมฺมณธมฺมํ, อติอิฏฺฐารมฺมณํ อภินนฺทติ, อนิฏฺฐารมฺมเณหิปิ ตํ ทสฺเสตุํ ‘‘อปฺปฏิกฺกูลโต วา อภินนฺทตี’’ติ วุตฺตํ. ปฏิกฺกูเลปิ หิ วิปลฺลาสวเสน สตฺตํ, สงฺขารํ วา อปฺปฏิกฺกูลโต อภินนฺทติ.

ยาสุ อเนกธาตูสุ ปวตฺติยา ตณฺหา ‘‘อเนกธาตูสุ สรา’’ติ วุตฺตา, ตา ธาตุโย วิภาเคน ทสฺเสตุํ ‘‘จกฺขุธาตู’’ติอาทิ วุตฺตํ. กิญฺจาปิ ธาตุวิภงฺคาทีสุ (วิภ. ๑๗๒ อาทโย) กามธาตุอาทโย อญฺญาปิ อเนกธาตุโย อาคตา, ตาสมฺปิ เอตฺเถว สมวโรโธติ ทสฺสนตฺถํ อฏฺฐารเสเวตฺถ ทสฺสิตา. เกจิ รูปาธิมุตฺตาติอาทิ ตาสุ ธาตูสุ ตณฺหาย ปวตฺติทสฺสนํ. ตตฺถ ยสฺมา ปญฺจ อชฺฌตฺติกา ธาตุโย สตฺต จ วิญฺญาณธาตุโย ธมฺมธาตุ จ ธมฺมารมฺมเณเนว สงฺคหิตา, ตสฺมา อฏฺฐารส ธาตุโย อุทฺทิสิตฺวา ฉเฬว ตณฺหาย ปวตฺติฏฺฐานานิ วิภตฺตานีติ ทฏฺฐพฺพํ. ตณฺหาปกฺขา เนกฺขมฺมสฺสิตาปิ โทมนสฺสุปวิจารา ตสฺส อนุตฺตเรสุ วิโมกฺเขสุ ปิหํ อุปฏฺฐาปยโต อุปฺปชฺชติ ‘‘ปิหปจฺจยา โทมนสฺส’’นฺติ วจนโต, โก ปน วาโท เคหสฺสิเตสุ โทมนสฺสุปวิจาเรสูติ อิมานิ จตุวีสติ ปทานิ ‘‘ตณฺหาปกฺโข’’ติ วุตฺตํ. เคหสฺสิตา ปน อุเปกฺขา อญฺญาณุเปกฺขตาย ยถาภินิเวสสฺส ปจฺจโย โหตีติ ‘‘ยา ฉ อุเปกฺขา เคหสฺสิตา, อยํ ทิฏฺฐิปกฺโข’’ติ วุตฺตํ.

๓๘. อิทานิ เตสํ อุปวิจารานํ ตณฺหาปริยายํ ทสฺเสนฺโต ‘‘สาเยว ปตฺถนากาเรน ธมฺมนนฺที’’ติอาทิมาห. ปุน จิตฺตํ ปญฺญา ภควา ธมฺโม สงฺโฆ สีลํ จาโคติ อิเมสํ ปริยายวจนนิทฺธารเณน เววจนหารํ วิภชิตฺวา ทสฺเสตุํ ‘‘จิตฺตํ มโน วิญฺญาณ’’นฺติอาทิ อารทฺธํ. ตตฺถ ‘‘อญฺญมฺปิ เอวํ ชาติย’’นฺติ อิมินา ปญฺญา ปชานนา วิจโย ปวิจโย ธมฺมวิจโย สลฺลกฺขณา อุปลกฺขณา ปจฺจุปลกฺขณา ปณฺฑิจฺจํ โกสลฺลํ เนปุญฺญํ เวภพฺยา จินฺตา อุปปริกฺขา ภูรี เมธา ปริณายิกา วิปสฺสนา สมฺปชญฺญํ ปโตโท ปญฺญา ปญฺญินฺทฺริยํ ปญฺญาพลํ ปญฺญาสตฺถํ ปญฺญาปาสาโท ปญฺญาอาโลโก ปญฺญาโอภาโส ปญฺญาปชฺโชโต ปญฺญารตนํ อโมโหติ (มหานิ. ๑๔๙) เอวมาทีนมฺปิ ปญฺญาย ปริยายสทฺทานํ สงฺคโห ทฏฺฐพฺโพ.

ปญฺจินฺทฺริยานิ โลกุตฺตรานีติ ขเย ญาณนฺติอาทีนิ ปญฺจินฺทฺริยานิ โลกุตฺตรานิ, โลกุตฺตรปญฺญาย เววจนานีติ อตฺโถ. สพฺพา ปญฺญาติ อิตเรหิ เววจเนหิ วุตฺตา สพฺพา ปญฺญา โลกิยโลกุตฺตรมิสฺสิกาติ อตฺโถ. ‘‘อปิ จา’’ติอาทินา อิมินาปิ ปริยาเยน เววจนํ วตฺตพฺพนฺติ ทสฺเสติ. อาธิปเตยฺยฏฺเฐนาติ อธิโมกฺขลกฺขเณ อาธิปเตยฺยฏฺเฐน. ยถา จ พุทฺธานุสฺสติยํ วุตฺตนฺติ ยถา พุทฺธานุสฺสตินิทฺเทเส (วิสุทฺธิ. ๑.๑๒๓) ‘‘อิติปิ โส ภควา’’ติอาทินา ปาฬิยา โส ภควา อิติปิ อรหํ…เป… อิติปิ ภควาติ อเนเกหิ เววจเนหิ ภควา อนุสฺสริตพฺโพติ วุตฺตํ. อิมินาว นเยน พลนิปฺผตฺติคโต เวสารชฺชปฺปตฺโต ยาว ธมฺโมภาสปชฺโชตกโรติ, เอเตหิ ปริยาเยหิ พุทฺธสฺส ภควโต เววจนํ พุทฺธานุสฺสติยํ วตฺตพฺพนฺติ ปทํ อาหริตฺวา สมฺพนฺโธ เวทิตพฺโพ. เอตานิปิ กติปยานิ เอว ภควโต เววจนานิ. อสงฺเขฺยยฺยา หิ พุทฺธคุณา คุณเนมิตฺตกานิ จ ภควโต นามานิ. วุตฺตเญฺหตํ ธมฺมเสนาปตินา –

‘‘อสงฺเขฺยยฺยานิ นามานิ, สคุเณน มเหสิโน;

คุเณน นามมุทฺเธยฺยํ, อปิ นาม สหสฺสโต’’ติ. (อุทา. อฏฺฐ. ๕๓);

ธมฺมานุสฺสติยํ ‘‘อสงฺขต’’นฺติอาทีสุ น เกนจิ ปจฺจเยน สงฺขตนฺติ อสงฺขตํ. นตฺถิ เอตสฺส อนฺโต วินาโสติ อนนฺตํ. อาสวานํ อนารมฺมณโต อนาสวํ. อวิปรีตสภาวตฺตา สจฺจํ. สํสารสฺส ปรตีรภาวโต ปารํ. นิปุณญาณวิสยตฺตา สุขุมสภาวตฺตา จ นิปุณ. อนุปจิตญาณสมฺภาเรหิ ทฏฺฐุํ น สกฺกาติ สุทุทฺทสํ. อุปฺปาทชราหิ อนพฺภาหตตฺตา อชชฺชรํ. ถิรภาเวน ธุวํ. ชรามรเณหิ อปลุชฺชนโต อปโลกิตํ. มํสจกฺขุนา ทิพฺพจกฺขุนา จ อปสฺสิตพฺพตฺตา อนิทสฺสนํ. ราคาทิปปญฺจาภาเวน นิปฺปปญฺจํ. กิเลสาภิสงฺขารานํ วูปสมเหตุตาย สนฺตํ.

อมตเหตุตาย ภงฺคาภาวโต จ อมตํ. อุตฺตมฏฺเฐน อตปฺปกฏฺเฐน จ ปณีตํ. อสิวานํ กมฺมกิเลสวิปากวฏฺฏานํ อภาเวน สิวํ. จตูหิ โยเคหิ อนุปทฺทวภาเวน เขมํ. ตณฺหา ขียติ เอตฺถาติ ตณฺหกฺขโย. กตปุญฺเญหิปิ กทาจิเทว ปสฺสิตพฺพตฺตา อจฺฉริยํ. อภูตปุพฺพตฺตา อพฺภุตํ. อนนฺตรายตฺตา อนีติกํ. อนนฺตรายภาวเหตุโต อนีติกธมฺมํ (สํ. นิ. อฏฺฐ. ๓.๕.๓๗๗-๔๐๙).

อนิพฺพตฺติสภาวตฺตา อชาตํ. ตโต เอว อภูตํ. อุภเยนาปิ อุปฺปาทรหิตนฺติ วุตฺตํ โหติ. เกนจิ อนุปทฺทุตตฺตา อนุปทฺทวํ. น เกนจิ ปจฺจเยน กตนฺติ อกตํ. นตฺถิ เอตฺถ โสโกติ อโสกํ. โสกเหตุวิคเมน วิโสกํ. เกนจิ อนุปสชฺชิตพฺพตฺตา อนุปสคฺคํ. อนุปสคฺคภาวเหตุโต อนุปสคฺคธมฺมํ.

คมฺภีรญาณโคจรโต คมฺภีรํ. สมฺมาปฏิปตฺตึ วินา ปสฺสิตุํ ปตฺตุํ อสกฺกุเณยฺยตฺตา ทุปฺปสฺสํ. สพฺพโลกํ อุตฺตริตฺวา ฐิตนฺติ อุตฺตรํ. นตฺถิ เอตสฺส อุตฺตรนฺติ อนุตฺตรํ. สมสฺส สทิสสฺส อภาเวน อสมํ. ปฏิภาคาภาเวน อปฺปฏิสมํ. อุตฺตมฏฺเฐน เชฏฺฐํ, ปาสํสตมตฺตา วา เชฏฺฐํ. สํสารทุกฺขฏฺฏิเตหิ เลตพฺพโต เลณํ. ตโต รกฺขณโต ตาณํ. รณาภาเวน อรณํ. องฺคณาภาเวน อนงฺคณํ. นิทฺโทสตาย อกาจํ. ราคาทิมลาปคเมน วิมลํ. จตูหิ โอเฆหิ อนชฺโฌตฺถรณียโต ทีโป. สํสารวูปสมสุขตาย สุขํ. ปมาณกรธมฺมาภาวโต อปฺปมาณํ, คเณตุํ เอตสฺส น สกฺกาติ จ อปฺปมาณํ. สํสารสมุทฺเท อโนสีทนฏฺฐานตาย ปติฏฺฐา. ราคาทิกิญฺจนาภาเวน ปริคฺคหาภาเวน จ อกิญฺจนนฺติ เอวมตฺโถ ทฏฺฐพฺโพ.

สงฺฆานุสฺสติยํ สตฺตานํ สาโรติ สีลสาราทิสารคุณโยคโต สตฺเตสุ สารภูโต. สตฺตานํ มณฺโฑติ โครเสสุ สปฺปิมณฺโฑ วิย สตฺเตสุ มณฺฑภูโต. สารคุณวเสเนว สตฺเตสุ อุทฺธริตพฺพโต สตฺตานํ อุทฺธาโร. นิจฺจลคุณตาย สตฺตานํ เอสิกา. คุณโสภาสุรภิภาเวน สตฺตานํ ปสูนํ สุรภิ กุสุมนฺติ อตฺโถ.

คุเณสุ อุตฺตมงฺคํ ปญฺญา ตสฺสา อุปโสภาเหตุตาย สีลํ อุตฺตมงฺโคปโสภนํ วุตฺตํ. สีเลสุ ปริปูรการิโน อนิชฺฌนฺตา นาม คุณา นตฺถีติ ‘‘นิธานญฺจ สีลํ สพฺพโทภคฺคสมติกฺกมนฏฺเฐนา’’ติ วุตฺตํ. อยญฺจ อตฺโถ อากงฺเขยฺยสุตฺเตน (ม. นิ. ๑.๖๔ อาทโย) ทีเปตพฺโพ. อปรมฺปิ วุตฺตํ – ‘‘อิชฺฌติ, ภิกฺขเว, สีลวโต เจโตปณิธิ วิสุทฺธตฺตา’’ติ (ที. นิ. ๓.๓๓๗; สํ. นิ. ๔.๓๕๒; อ. นิ. ๘.๓๕). สิปฺปนฺติ ธนุสิปฺปํ. ธญฺญนฺติ ธนายิตพฺพํ. ธมฺมโวโลกนตายาติ สมถวิปสฺสนาทิธมฺมสฺส โวโลกนภาเวน. โวโลกนฏฺเฐนาติ สตฺตภูมกาทิปาสาเท วิย สีเล ฐตฺวา อภิญฺญาจกฺขุนา โลกสฺส โวโลเกตุํ สกฺกาติ วุตฺตํ. สพฺพภูมานุปริวตฺติ จ สีลํ จตุภูมกกุสลสฺสาปิ ตทนุวตฺตนโต. เสสํ อุตฺตานเมวาติ.

เววจนหารวิภงฺควณฺณนา นิฏฺฐิตา.