๓. ยุตฺติหารวิภงฺควณฺณนา

๑๘. ตตฺถ กตโม ยุตฺติหาโรติอาทิ ยุตฺติหารวิภงฺโค. ตตฺถ กึ โยชยตีติ ยุตฺติหารสฺส วิสยํ ปุจฺฉติ. โก ปเนตสฺส วิสโย? อตถากาเรน คยฺหมานา สุตฺตตฺถา วิสโย, เต หิ เตน สาติสยํ ยาถาวโต ยุตฺตินิทฺธารเณน โยเชตพฺพา. อิตเรสุปิ อยํ หาโร อิจฺฉิโต เอว. ตํ ปน ภูตกถนมตฺตํ โหติ. ยสฺมา ปนายํ ยุตฺติคเวสนา นาม น มหาปเทเสน วินา, ตสฺมา ยุตฺติหารํ วิภชนฺโต ตสฺส ลกฺขณํ ตาว อุปทิสิตุํ ‘‘จตฺตาโร มหาปเทสา’’ติอาทิมาห.

ตตฺถ มหาปเทสาติ มหาอปเทสา, พุทฺธาทโย มหนฺเต อปทิสิตฺวา วุตฺตานิ มหาการณานีติ อตฺโถ. อถ วา มหาปเทสาติ มหาโอกาสา, มหนฺตานิ ธมฺมสฺส ปติฏฺฐานานีติ วุตฺตํ โหติ. ตตฺรายํ วจนตฺโถ – อปทิสฺสตีติ อปเทโส, พุทฺโธ อปเทโส เอตสฺสาติ พุทฺธาปเทโส. เอส นโย เสเสสุปิ. ‘‘สมฺมุขา เมตํ ภควโต สุต’’นฺติอาทินา เกนจิ อาภตสฺส คนฺถสฺส ธมฺโมติ วา อธมฺโมติ วา วินิจฺฉยเน การณํ. กึ ปน ตนฺติ? ตสฺส ตถา อาภตสฺส สุตฺโตตรณาทิ เอว. ยทิ เอวํ กถํ จตฺตาโรติ? อปทิสิตปฺปเภทโต. ธมฺมสฺส หิ เทฺว สมฺปทาโย ภควา สาวกา จ. เตสุ สาวกา สงฺฆคณปุคฺคลวเสน ติวิธา. ‘‘เอวมมุมฺหา มยายํ ธมฺโม ปฏิคฺคหิโต’’ติ อปทิสิตพฺพานํ เภเทน จตฺตาโร. เตนาห – ‘‘พุทฺธาปเทโส…เป… เอกตฺเถราปเทโส’’ติ. ตานิ ปทพฺยญฺชนานีติ เกนจิ อาภตสุตฺตสฺส ปทานิ พฺยญฺชนานิ จ, อตฺถปทานิ เจว พฺยญฺชนปทานิ จาติ อตฺโถ. สํวณฺณเกน วา สํวณฺณนาวเสน อาหริยมานานิ ปทพฺยญฺชนานิ. สุตฺเต โอตารยิตพฺพานีติ สุตฺเต อนุปฺปเวสิตพฺพานิ. สนฺทสฺสยิตพฺพานีติ สํสนฺเทตพฺพานิ. อุปนิกฺขิปิตพฺพานีติ ปกฺขิปิตพฺพานิ.

สุตฺตาทีนิ ทสฺเสตุํ ‘‘กตมสฺมิ’’นฺติอาทิ วุตฺตํ. ตตฺถ ยสฺมา ภควโต วจนํ เอกคาถามตฺตมฺปิ สจฺจวินิมุตฺตํ นตฺถิ, ตสฺมา สุตฺเตติ ปทสฺส อตฺถํ ทสฺเสตุํ ‘‘จตูสุ อริยสจฺเจสู’’ติ วุตฺตํ. อฏฺฐกถายํ ปน ตีณิ ปิฏกานิ สุตฺตนฺติ วุตฺตํ, ตํ อิมินา เนตฺติวจเนน อญฺญทตฺถุ สํสนฺทติ เจว สเมติ จาติ ทฏฺฐพฺพํ. ยาวเทว อนุปาทาปรินิพฺพานตฺถา ภควโต เทสนา, สา เอกนฺเตน ราคาทิกิเลสวูปสมํ วทตีติ วินเยติปทสฺส อตฺถํ ทสฺเสนฺโต ‘‘ราควินเย’’ติอาทิมาห. วินโยติ หิ การณํ ราคาทิวูปสมนิมิตฺตํ อิธาธิปฺเปตํ. ยถาห –

‘‘เย โข ตฺวํ, โคตมิ, ธมฺเม ชาเนยฺยาสิ, อิเม ธมฺมา สราคาย สํวตฺตนฺติ โน วิราคาย, สญฺโญคาย สํวตฺตนฺติ โน วิสญฺโญคาย, อาจยาย สํวตฺตนฺติ โน อปจยาย, มหิจฺฉตาย สํวตฺตนฺติ โน อปฺปิจฺฉตาย, อสนฺตุฏฺฐิยา สํวตฺตนฺติ โน สนฺตุฏฺฐิยา, สงฺคณิกาย สํวตฺตนฺติ โน ปวิเวกาย, โกสชฺชาย สํวตฺตนฺติ โน วีริยารมฺภาย, ทุพฺภรตาย สํวตฺตนฺติ โน สุภรตาย, เอกํเสน โคตมิ ธาเรยฺยาสิ ‘เนโส ธมฺโม, เนโส วินโย, เนตํ สตฺถุสาสน’นฺติ. เย จ โข ตฺวํ, โคตมิ, ธมฺเม ชาเนยฺยาสิ อิเม ธมฺมา วิราคาย สํวตฺตนฺติ โน สราคาย, วิสญฺโญคาย สํวตฺตนฺติ โน สญฺโญคาย, อปจยาย สํวตฺตนฺติ โน อาจยาย, อปฺปิจฺฉตาย สํวตฺตนฺติ โน มหิจฺฉตาย, สนฺตุฏฺฐิยา สํวตฺตนฺติ โน อสนฺตุฏฺฐิยา ปวิเวกาย สํวตฺตนฺติ โน สงฺคณิกาย, วีริยารมฺภาย สํวตฺตนฺติ โน โกสชฺชาย, สุภรตาย สํวตฺตนฺติ โน ทุพฺภรตาย, เอกํเสน โคตมิ ธาเรยฺยาสิ ‘เอโส ธมฺโม, เอโส วินโย, เอตํ สตฺถุสาสน’’’นฺติ (จูฬว. ๔๐๖).

ธมฺมตายนฺติปทสฺส อตฺถํ ทสฺเสตุํ ‘‘ปฏิจฺจสมุปฺปาเท’’ติ วุตฺตํ. ปฏิจฺจสมุปฺปาโท หิ ฐิตาว สา ธาตุ ธมฺมฏฺฐิตตา ธมฺมนิยามตาติ (อ. นิ. ๓.๑๓๗) วุตฺโต. ‘‘ธมฺมตายํ อุปนิกฺขิปิตพฺพานี’’ติ อิทํ ปาฬิยํ นตฺถิ, อตฺถทสฺสนวเสน ปน อิธ วุตฺตนฺติ ทฏฺฐพฺพํ. เอตฺถ จ ปวตฺตึ นิวตฺตึ ตทุปายญฺจ พาธกาทิภาเว นิยตํ ปริทีเปนฺโต สุตฺเต โอตรติ นาม. เอกนฺเตน ราคาทิกิเลสวินยํ วทนฺโต วินเย สนฺทิสฺสติ นาม. ตถา สสฺสตํ อุจฺเฉทญฺจ วชฺเชตฺวา เอกตฺตนยาทิปริทีปเนน สภาวธมฺมานํ ปจฺจยปจฺจยุปฺปนฺนภาวํ วิภาเวนฺโต ธมฺมตํ น วิโลเมติ นาม.

เอวํวิโธ จ กามาสวาทิกํ อาสวํ น อุปฺปาเทตีติ อิมมตฺถํ ทสฺเสนฺโต ‘‘ยทิ จตูสุ อริยสจฺเจสู’’ติอาทิมาห. นนุ จ อนุโลมโต ปฏิจฺจสมุปฺปาโท ปวตฺติ, ปฏิโลมโต นิวตฺตีติ โส จตฺตาริ อริยสจฺจานิ อนุปวิฏฺโฐ กสฺมา อิธ วิสุํ คหิโตติ? สจฺจเมตํ. อิธ ปน วิสุํ คหณํ ธมฺมานํ ปจฺจยายตฺตวุตฺติทสฺสเนน อนิจฺจปจฺจยลกฺขณํ อสมตฺถปจฺจยลกฺขณํ นิรีหปจฺจยลกฺขณญฺจ วิภาเวตฺวา เตสํ อุทยวนฺตตา ตโต เอว วยวนฺตตา ตทุภเยน อนิจฺจตา อุทยพฺพยปฏิปีฬเนน ทุกฺขตา อนตฺตตาติ ติลกฺขณสมาโยคปริทีปนี สพฺพทิฏฺฐิคตกุมติวิทฺธํสนี อนญฺญสาธารณา สาสนสมฺปตฺติ ปกาสิตา โหตีติ ทสฺสนตฺถํ.

เอตฺถ จ สุตฺตํ สุตฺตานุโลมํ อาจริยวาโท อตฺตโนมตีติ อิทํ จตุกฺกํ เวทิตพฺพํ – ตตฺถ สุตฺตํ นาม ติสฺโส สงฺคีติโย อารุฬฺหานิ ตีณิ ปิฏกานิ. สุตฺตานุโลมํ นาม มหาปเทสา, ยํ ‘‘อนุโลมกปฺปิย’’นฺติ วุจฺจติ. อาจริยวาโท นาม อฏฺฐกถา. อตฺตโนมติ นาม นยคฺคาเหน อนุพุทฺธิยา อตฺตโน ปฏิภานํ. ตตฺถ สุตฺตํ อปฺปฏิพาหิยํ, ตํ ปฏิพาหนฺเตน สตฺถาว ปฏิพาหิโต โหติ. อนุโลมกปฺปิยํ ปน สุตฺเตน สเมนฺตเมว คเหตพฺพํ, น อิตรํ. อาจริยวาโทปิ สุตฺเตน สเมนฺโต เอว คเหตพฺโพ, น อิตโร. ตถา อตฺตโนมติ, สา ปน สพฺพทุพฺพลาติ.

อิทานิ ยทตฺถํ อิธ จตฺตาโร มหาปเทสา อาภตา, ตํ ทสฺเสตุํ ‘‘จตูหิ มหาปเทเสหี’’ติอาทิ วุตฺตํ. ตตฺถ ยํ ยนฺติ ยํ ยํ อตฺถชาตญฺจ ธมฺมชาตญฺจ. ยุชฺชตีติ ยถาวุตฺเตหิ จตูหิ มหาปเทเสหิ ยุชฺชติ. เยน เยนาติ เยน เยน การเณน. ยถา ยถาติ เยน เยน ปกาเรน. ตํ ตํ คเหตพฺพนฺติ สํวณฺณิยมาเน สุตฺเต อาภเตน การเณน ปสงฺเคน ปกาเรน จ สุตฺตโต อุทฺธริตฺวา สํวณฺณนาวเสน คเหตพฺพนฺติ อตฺโถ. เตน จตุมหาปเทสาวิรุทฺธาย ยุตฺติยา สุตฺตโต อตฺเถ นิทฺธาเรตฺวา ยุตฺติหารโยชนา กาตพฺพาติ ทสฺเสติ.

๑๙. อิทานิ ตํ ยุตฺตินิทฺธารณํ ทสฺเสตุํ ‘‘ปญฺหํ ปุจฺฉิเตนา’’ติอาทิ อารทฺธํ. ตตฺถ กติ ปทานีติ กิตฺตกานิ ปทานิ. ปริโยคาหิตพฺพนฺติ ปทสฺส อตฺถํ ทสฺเสตุํ ‘‘วิเจตพฺพ’’นฺติ วุตฺตํ. ยตฺตกานิ ปทานิ ยถาธิปฺเปตํ อตฺถํ อภิวทนฺติ, ตตฺตกานิ ปทานิ ตทตฺถสฺเสกสฺส ญาตุํ อิจฺฉิตตฺตา ‘‘เอโก ปโญฺห’’ติ วุจฺจติ, ตานิ ปน เอกคาถายํ ยทิ วา สพฺพานิ ปทานิ ยาว ยทิ วา เอกํ ปทํ เอกํ อตฺถํ อภิวทติ, เอโกเยว โส ปโญฺหติ อิมมตฺถํ ทสฺเสติ ‘‘ยทิ สพฺพานี’’ติอาทินา. ตนฺติ ตํ ปญฺหํ. อญฺญาตพฺพนฺติ อาชานิตพฺพํ. กึ อิเม ธมฺมาติอาทิ อาชานนาการทสฺสนํ. ตตฺถ ธมฺมาติ ปริยตฺติธมฺมา. นานตฺถาติ นานา อตฺถา.

ปุจฺฉาคาถายํ อยํ ปทตฺโถ – เกนสฺสุพฺภาหโต โลโกติ อยํ สตฺตโลโก โจโร วิย โจรฆาตเกน เกน อภิหโต วธียตีติ อตฺโถ. เกนสฺสุ ปริวาริโตติ มาลุวลตาย วิย นิสฺสิตรุกฺโข เกน โลโก อชฺโฌตฺถโฏ. เกน สลฺเลน โอติณฺโณติ เกน วิสปีตขุรปฺเปน วิย สรีรพฺภนฺตรนิมุคฺเคน สลฺเลน อนุปวิฏฺโฐ. กิสฺส ธูปายิโตติ กิสฺส เกน การเณน ธูปายิโต สนฺตาปิโต โลโก. สทาติ ปทํ สพฺพตฺถ โยเชตพฺพํ. เตติ จตฺตาริ ปทานิ. ปญฺหสทฺทาเปกฺขาย ปุลฺลิงฺคนิทฺเทโส. ‘‘วิสฺสชฺเชตี’’ติ เอเตน วิสฺสชฺชนโต ตโย ปญฺหาติ ญายตีติ ทสฺเสติ.

๒๐. ตตฺถาติ วิสฺสชฺชนคาถายํ ทุติยปาเท วุตฺตา ชรา จ ปฐมปาเท วุตฺตํ มรณญฺจาติ อิมานิ เทฺว สงฺขตสฺส ปญฺจกฺขนฺธสฺส ‘‘สงฺขโต’’ติ ลกฺขียติ เอเตหีติ สงฺขตลกฺขณานิ. วุตฺตเญฺหตํ ภควตา – ‘‘ตีณิมานิ, ภิกฺขเว, สงฺขตสฺส สงฺขตลกฺขณานิ. กตมานิ ตีณิ? อุปฺปาโท ปญฺญายติ, วโย ปญฺญายติ, ฐิตสฺส อญฺญถตฺตํ ปญฺญายตี’’ติ (อ. นิ. ๓.๔๗; กถา. ๒๑๔). เตน วุตฺตํ – ‘‘ชรายํ ฐิตสฺส อญฺญถตฺตํ, มรณํ วโย’’ติ. เอตฺถ จ ‘‘ฐิตสฺส อญฺญถตฺต’’นฺติ เอเตน ขนฺธปฺปพนฺธสฺส ปุพฺพาปรวิเสโส อิธ ชรา, น ขณฏฺฐิตีติ ทสฺเสติ. ‘‘มรณํ วโย’’ติ อิมินา จ ‘‘ติสฺโส มโต, ผุสฺโส มโต’’ติ เอวํ โลเก วุตฺตํ สมฺมุติมรณํ ทสฺเสติ, น ขณิกมรณํ, สมุจฺเฉทมรณํ วา.

อิทานิ ‘‘เต ตโย ปญฺหา’’ติ วุตฺตมตฺถํ ยุตฺติวเสน ทสฺเสตุํ ‘‘ชราย จา’’ติอาทิ วุตฺตํ. ตตฺถ เยภุยฺเยน ชิณฺณสฺส มรณทสฺสนโต ชรามรณานํ นานตฺตํ อสมฺปฏิจฺฉมานํ ปติ เตสํ นานตฺตทสฺสนตฺถํ ‘‘คพฺภคตาปิ หิ มียนฺตี’’ติ วุตฺตํ. อิทํ วุตฺตํ โหติ – ยถาธิปฺเปตชราวิรหิตสฺส มรณสฺส ทสฺสนโต อญฺญา ชรา อญฺญํ มรณนฺติ. เตเนวาห – ‘‘น จ เต ชิณฺณา ภวนฺตี’’ติ. กิญฺจ ภิยฺโย? เกวลสฺส มรณสฺส ทิฏฺฐตฺตา อญฺญาว ชรา อญฺญํ มรณํ, ยถา ตํ เทวานนฺติ อิมมตฺถํ ทสฺเสติ ‘‘อตฺถิ จ เทวาน’’นฺติอาทินา. อนุตฺตริมนุสฺสธมฺเมน จ ติกิจฺฉเนน สกฺกา ชราย ปฏิการํ กาตุํ, น ตถา มรณสฺสาติ เอวมฺปิ ชรามรณานํ อตฺถโต นานตฺตํ สมฺปฏิจฺฉิตพฺพนฺติ ทสฺเสตุํ ‘‘สกฺกเตวา’’ติอาทิ วุตฺตํ. ตตฺถ สกฺกเตติ สกฺยเต, สกฺกาติ อตฺโถ. ปฏิกมฺมนฺติ ปฏิกรณํ. นนุ จ มรณสฺสาปิ ปฏิการํ กาตุํ สกฺกา อิทฺธิปาทภาวนาย วสิภาเว สตีติ โจทนํ มนสิ กตฺวา อาห – ‘‘อญฺญเตฺรว อิทฺธิมนฺตานํ อิทฺธิวิสยา’’ติ. วุตฺตเญฺหตํ ภควตา –

‘‘ยสฺส กสฺสจิ, อานนฺท, จตฺตาโร อิทฺธิปาทา ภาวิตา พหุลีกตา ยานีกตา วตฺถุกตา อนุฏฺฐิตา ปริจิตา สุสมารทฺธา, โส อากงฺขมาโน กปฺปํ วา ติฏฺเฐยฺย กปฺปาวเสสํ วา’’ติ (ที. นิ. ๒.๑๖๖, ๑๘๒; สํ. นิ. ๕.๘๒๒; กถา. ๖๒๓; อุทา. ๕๑).

โก ปเนตฺถ กปฺโป, โก วา กปฺปาวเสโสติ? กปฺโปติ อายุกปฺโป, ยสฺมึ ตสฺมิญฺหิ กาเล ยํ มนุสฺสานํ อายุปฺปมาณํ, ตํ ปริปุณฺณํ กโรนฺโต กปฺปํ ติฏฺฐติ นาม. ‘‘อปฺปํ วา ภิยฺโย’’ติ (ที. นิ. ๒.๗; อ. นิ. ๗.๗๔) วุตฺตํ ปน วสฺสสตาทิโต อติเรกํ ติฏฺฐนฺโต กปฺปาวเสสํ ติฏฺฐติ นาม. ยทิ เอวํ กสฺมา อิทฺธิมนฺโต เจโตวสิปฺปตฺตา ขีณาสวา โลกหิตตฺถํ ตถา น ติฏฺฐนฺตีติ? ขนฺธสงฺขาตสฺส ทุกฺขภารสฺส ปริญฺญาตตฺตา อนุสฺสุกฺกตาย จ. ปฏิปฺปสฺสทฺธสพฺพุสฺสุกฺกา หิ เต อุตฺตมปุริสาติ. วุตฺตเญฺหตํ ธมฺมเสนาปตินา –

‘‘นาภินนฺทามิ มรณํ, นาภิกงฺขามิ ชีวิตํ;

กาลญฺจ ปฏิกงฺขามิ, เวตนํ ภตโก ยถา’’ติ. (เถรคา. ๖๕๔; มิ. ป. ๒.๒.๔);

ยถา ชรามรณานํ อญฺญมญฺญํ อตฺถโต นานตฺตํ, เอวํ เตหิ ตณฺหาย จ นานตฺเต ทสฺสิเต ‘‘ตโย ปญฺหา’’ติ อิทํ สิชฺฌตีติ ตํ ทสฺเสตุํ ‘‘ยํ ปนา’’ติอาทิมาห.

ตตฺถ ยสฺมา ตณฺหาย อภาเวปิ สติ ชรามรณํ ลพฺภติ ขีณาสวสนฺตาเน, ตสฺมา อญฺญํ ชรามรณํ อญฺญา ตณฺหาติ อิมมตฺถมาห ‘‘ทิสฺสนฺติ วีตราคา ชีรนฺตาปิ มียนฺตาปี’’ติ. นนุ จ ตณฺหาปิ ชีรณภิชฺชนสภาวาติ? สจฺจํ, น อิทํ ชรามรณํ อิธาธิปฺเปตนฺติ วุตฺโตวายมตฺโถ. ‘‘ยทิ จา’’ติอาทินา ชรามรณโต ตณฺหาย อนญฺญตฺเต โทสํ ทสฺเสติ. โยพฺพนฏฺฐาปิ วิคตตณฺหา สิยุํ, น อิทํ ยุตฺตนฺติ อธิปฺปาโย. ชรามรณมฺปิ สิยา ทุกฺขสฺส สมุทโย ตณฺหาย อนญฺญตฺเต สตีติ อธิปฺปาโย. น จ สิยา ตณฺหา ทุกฺขสฺส สมุทโย ชรามรณโต อนญฺญตฺเต สตีติ ภาโว. น หิ ชรามรณํ ทุกฺขสฺส สมุทโย, ตณฺหา ทุกฺขสฺส สมุทโย, ตสฺมา เวทิตพฺพํ เอเตสมตฺถโต นานตฺตนฺติ อธิปฺปาโย. ยถา จ ตณฺหา มคฺควชฺฌา, เอวํ ชรามรณมฺปิ สิยา มคฺควชฺฌํ ตณฺหาย อนญฺญตฺเต สติ. ยถา จ ชรามรณํ น มคฺควชฺฌํ, ตถา ตณฺหาปิ สิยาติ อยมฺปิ นโย วุตฺโต เอวาติ ทฏฺฐพฺพํ. อิมาย ยุตฺติยาติ อิมาย ยถาวุตฺตาย อุปปตฺติยา. อญฺญมญฺเญหีติ อญฺญาหิ อญฺญาหิ การณูปปตฺตีหิ อตฺถโต เจ อญฺญตฺตํ, ตทญฺญมฺปิ พฺยญฺชนโต คเวสิตพฺพนฺติ อตฺโถ.

อิเมสํ ธมฺมานํ อตฺถโต เอกตฺตนฺติ อิมเมวตฺถํ ‘‘น หิ ยุชฺชตี’’ติอาทินา วิวรติ. ตณฺหาย อธิปฺปาเย อปริปูรมาเนติ อิจฺฉิตาลาภมาห. เตน อิจฺฉาตณฺหานํ อตฺถโต เอกตฺตํ วุตฺตํ โหตีติ. เอเตน น หิ ยุชฺชติ อิจฺฉาย จ ตณฺหาย จ อตฺถโต อญฺญตฺตนฺติ. ยถา อิทํ วจนํ สมตฺถนํ โหติ, เอวํ อิจฺฉาวิปริยาเย อาฆาตวตฺถูสุ โกโธ จ อุปนาโห จ อุปฺปชฺชตีติ อิทมฺปิ สมตฺถนํ โหติ, น ตถา ชรามรณวิปริยาเยติ ชรามรณตณฺหานํ อตฺถโต อญฺญตฺตมฺปิ สมตฺถิตํ โหตีติ เอตมตฺถํ ทสฺเสติ ‘‘อิมาย ยุตฺติยา’’ติอาทินา.

ยทิ อิจฺฉาตณฺหานํ อตฺถโต อนญฺญตฺตํ, อถ กสฺมา ภควตา อิมิสฺสา คาถาย ทฺวิธา วุตฺตาติ? ตตฺถ ปริหารมาห ‘‘ยํ ปนิท’’นฺติอาทินา. ตตฺถ ยนฺติ กิริยาปรามสนํ. อภิลปิตนฺติ วุตฺตํ ยํ อิทํ อภิลปนํ, อิทํ พาหิรานํ รูปาทีนํ วตฺถูนํ อารมฺมณวเสน, อารมฺมณกรณวเสน วา โยเชตพฺพํ. ทฺวีหิ ธมฺเมหีติ ทฺวีหิ ปกตีหิ. กา ปน ตา ปกติโยติ? อปฺปตฺตสฺส วิสยสฺส เอสนวเสน อิจฺฉา, ปตฺตสฺส อปฺปตฺตสฺส วา ปาตุกามตาวเสน ตณฺหา, อยเมตาสํ วิเสโส. ยทิปิ เอวํ, ตถาปิ สพฺพา ตณฺหา รูปาทิวิสยํ คิลิตฺวา ปรินิฏฺฐเปตฺวา คหเณน เอกสภาวา เอวาติ ทสฺเสนฺโต ‘‘สพฺพา หิ ตณฺหา อชฺโฌสานลกฺขเณน เอกลกฺขณา’’ติ อาห. อิทานิ ตมตฺถํ อุปมาย ปกาเสนฺโต ‘‘สพฺโพ อคฺคี’’ติอาทิมาห, ตํ สุวิญฺเญยฺยเมว.

อยํ ปน น เกวลํ ตณฺหา อารมฺมเณ ปวตฺติวิเสเสน ทฺวีหิ เอว นาเมหิ วุตฺตา, อถ โข อเนเกหิปิ ปริยาเยหีติ ทสฺสนตฺถํ ‘‘อิจฺฉาอิติปี’’ติอาทิ วุตฺตํ.

ตตฺถ อิจฺฉนฺติ ตาย อารมฺมณานีติ อิจฺฉา. ตณฺหายนฏฺเฐน ตณฺหา. ปีฬาชนนโต ทุรุทฺธารณโต จ วิสปีตํ สลฺลํ วิยาติ สลฺลํ. สนฺตาปนฏฺเฐน ธูปายนา. อากฑฺฒนฏฺเฐน สีฆโสตา สริตา วิยาติ สริตา, อลฺลฏฺเฐน วา สริตา, ‘‘สริตานิ สิเนหิตานิ จ, โสมนสฺสานิ ภวนฺติ ชนฺตุโน’’ติ (ธ. ป. ๓๔๑) หิ วุตฺตํ. อลฺลานิ เจว สินิทฺธานิ จาติ อยเมตฺถ อตฺโถ. วิสตฺติกาติ วิสตาติ วิสตฺติกา. วิสฏาติ วิสตฺติกา. วิสมาติ วิสตฺติกา. วิสาลาติ วิสตฺติกา. วิสกฺกตีติ วิสตฺติกา. วิสํวาทิกาติ วิสตฺติกา. วิสํหรตีติ วิสตฺติกา. วิสมูลาติ วิสตฺติกา. วิสผลาติ วิสตฺติกา. วิสปริโภคาติ วิสตฺติกา. วิสตา วา ปน สา ตณฺหา รูเป สทฺเท คนฺเธ รเส โผฏฺฐพฺเพ ธมฺเม กุเล คเณ วิสตา วิตฺถตาติ วิสตฺติกา.

สิเนหนวเสน สิเนโห. นานาคตีสุ กิลมถุปฺปาทเนน กิลมโถ. ปลิเวฐนฏฺเฐน ลตา วิยาติ ลตา. ‘‘ลตา อุปฺปชฺช ติฏฺฐตี’’ติ (ธ. ป. ๓๔๐) หิ วุตฺตํ. มมนฺติ มญฺญนวเสน มญฺญนา. ทูรคตมฺปิ อากฑฺฒิตฺวา พนฺธนฏฺเฐน พนฺโธ. อาสีสนฏฺเฐน อาสา. อารมฺมณรสํ ปาตุกามตาวเสน ปิปาสา. อภินนฺทนฏฺเฐน อภินนฺทนา. อิตีติ เอวํ อารมฺมเณ ปวตฺติวิเสเสน อเนเกหิ นาเมหิ คยฺหมานาปิ สพฺพา ตณฺหา อชฺโฌสานลกฺขเณน เอกลกฺขณาติ ยถาวุตฺตมตฺถํ นิคเมติ.

ปุน ตณฺหาย อเนเกหิ นาเมหิ คหิตภาวเมว ‘‘ยถา จา’’ติอาทินา อุปจเยน ทสฺเสติ. ตตฺถ เววจเนติ เววจนหารวิภงฺเค. ‘‘อาสา จ ปิหา’’ติ คาถาย (เนตฺติ. ๓๗; เปฏโก. ๑๑) อตฺถํ ตตฺเถว วณฺณยิสฺสาม. อวิคตราคสฺสาติอาทีสุ รญฺชนฏฺเฐน ราโค, ฉนฺทนฏฺเฐน ฉนฺโท, ปิยายนฏฺเฐน เปมํ, ปริทหนฏฺเฐน ปริทาโหติ ตณฺหาว วุตฺตา. เตเนวาห – ‘‘ตณฺหาเยตํ เววจน’’นฺติ. เอวํ ยุชฺชตีติ เอวํ อิจฺฉาตณฺหานํ อตฺถโต อนญฺญตฺตา ‘‘ตโย ปญฺหา’’ติ ยํ วุตฺตํ, ตํ ยุชฺชติ ยุตฺติยา สงฺคจฺฉตีติ อตฺโถ.

๒๑. เอวํ ‘‘เกนสฺสุพฺภาหโต โลโก’’ติ (สํ. นิ. ๑.๖๖) คาถาย ‘‘ตโย ปญฺหา’’ติ ปญฺหตฺตยภาเว ยุตฺตึ ทสฺเสตฺวา อิทานิ อญฺเญหิ ปกาเรหิ ยุตฺติคเวสนํ ทสฺเสนฺโต ‘‘สพฺโพ ทุกฺขูปจาโร’’ติอาทิมาห. ตตฺถ ทุกฺขูปจาโรติ ทุกฺขปฺปวตฺติ. กามตณฺหาสงฺขารมูลโกติ กามตณฺหาปจฺจยสงฺขารเหตุโกติ ยุชฺชตีติ อธิปฺปาโย. นิพฺพิทูปจาโรติ นิพฺพิทาปวตฺติ กามานํ วิปริณามญฺญถาภาวา อุปฺปชฺชมานา อนภิรติ ญาณนิพฺพิทา จ. กามตณฺหาปริกฺขารมูลโกติ กามตณฺหาย ปริกฺขารภูตวตฺถุกามเหตุโก. ตตฺถ อนภิรติสงฺขาตา นิพฺพิทา กามตณฺหาปริกฺขารมูลิกา, น ญาณนิพฺพิทาติ สพฺโพ นิพฺพิทูปจาโร กามตณฺหาปริกฺขารมูลโกติ น ปน ยุชฺชตีติ วุตฺตํ. อิมาย ยุตฺติยาติ นยํ ทสฺเสติ. อิทํ วุตฺตํ โหติ – ยถา ปญฺหตฺตยภาเว ยุตฺติ วุตฺตา, ยถา จ ทุกฺขูปจารนิพฺพิทูปจาเรสุ, เอวํ อิมาย ยุตฺติยา อิมินา โยเคน นเยน อญฺญมญฺเญหิ การเณหิ ตํตํปาฬิปฺปเทเส อนุรูเปหิ อญฺญถา อญฺเญหิ เหตูหิ ยุตฺติ คเวสิตพฺพาติ.

อิทานิ ตํ นยทสฺสนํ สํขิตฺตนฺติ วิตฺถารโต วิภชิตฺวา ทสฺเสตุํ ‘‘ยถา หิ ภควา’’ติอาทิ อารทฺธํ. ตตฺถายํ สงฺเขปตฺโถ – ราคโทสโมหจริตานํ ยถากฺกมํ อสุภเมตฺตาปจฺจยาการกถา ราคาทิวินยนโต สปฺปายาติ อยํ สาสนยุตฺติ. เอวมวฏฺฐิเต ยทิ ราคจริตสฺส เมตฺตาเจโตวิมุตฺตึ เทเสยฺย, สา เทสนา น ยุชฺชติ อสปฺปายภาวโต. ตถา สุขาปฏิปทาทโยติ. นนุ จ สุขาปฏิปทาทโย ปฏิปตฺติยา สมฺภวนฺติ, น เทสนายาติ? สจฺจเมตํ, อิธ ปน ราคจริโตติ ติพฺพกิเลโส ราคจริโตติ อธิปฺเปโต. ตสฺส ทุกฺขาย ปฏิปทาย ภาวนา สมิชฺฌติ. ยสฺส จ ทุกฺขาย ปฏิปทาย ภาวนา สมิชฺฌติ, ตสฺส ครุตรา อสุภเทสนา สปฺปายา, ยสฺส ครุตรา อสุภเทสนา สปฺปายา, น ตสฺส มนฺทกิเลสสฺส วิย ลหุกตราติ อิมมตฺถํ ทสฺเสนฺโต อาห – ‘‘สุขํ วา ปฏิปทํ…เป… เทเสยฺย น ยุชฺชติ เทสนา’’ติ. อิมินา นเยน เสสปเทสุปิ ยถาสมฺภวํ อตฺโถ วตฺตพฺโพ. เอตฺถ จ อยุตฺตปริหาเรน ยุตฺติสมธิคโมติ ยุตฺติวิจารณาย อยุตฺติปิ คเวสิตพฺพาติ วุตฺตํ – ‘‘ยทิ หิ…เป… น ยุชฺชติ เทสนา’’ติ. เสเสสุปิ เอเสว นโย. เอวํ ยํ กิญฺจีติอาทิ ยุตฺติหารโยชนาย นยทสฺสนเมว.

ตตฺถ เอวนฺติ อิมินา นเยน. ยํ กิญฺจีติ อญฺญมฺปิ ยํ กิญฺจิ. อนุโลมปฺปหานนฺติ ปหานสฺส อนุรูปํ, ปหานสมตฺถนฺติ อตฺโถ. สุตฺเต อนวเสสานํ ปทตฺถานํ อนุปทวิจารณา วิจโย หาโร, วิจยหารสํวณฺณนาย นิทฺธาริเตสุ อตฺเถสุ ยุตฺติคเวสนํ สุกรนฺติ อาห – ‘‘สพฺพํ ตํ วิจเยน หาเรน วิจินิตฺวา ยุตฺติหาเรน โยเชตพฺพ’’นฺติ. ยาวติกา ญาณสฺส ภูมีติ สํวณฺเณนฺตสฺส อาจริยสฺส ยํ ญาณํ ยํ ปฏิภานํ, ตสฺส ยตฺตโก วิสโย, ตตฺตโก ยุตฺติหารวิจาโรติ อตฺโถ. ตํ กิสฺส เหตุ? อนนฺตนโย สมนฺตภทฺทโก วิมทฺทกฺขโม วิจิตฺตเทสโน จ สทฺธมฺโมติ.

เอวํ นยทสฺสนวเสเนว ยุตฺติหารโยชนา ทสฺสิตาติ ตํ พฺรหฺมวิหารผลสมาปตฺตินวานุปุพฺพสมาปตฺติวสิภาเวหิ วิภชิตฺวา ทสฺเสตุํ ‘‘เมตฺตาวิหาริสฺส สโต’’ติอาทิ อารทฺธํ. ตตฺถ เมตฺตาวิหาริสฺสาติ เมตฺตาวิหารลาภิโน. สโตติ สมานสฺส, ตถาภูตสฺสาติ อตฺโถ. พฺยาปาโทติ ปโทโส. จิตฺตํ ปริยาทาย ฐสฺสตีติ จิตฺตํ อภิภวิสฺสติ. ยสฺมา ปน กุสลากุสลานํ ธมฺมานํ อปุพฺพํ อจริมํ ปวตฺติ นาม นตฺถิ, ตสฺมา สมาปตฺติโต วุฏฺฐานสฺส อปรภาเคติ ทสฺสนตฺถํ ‘‘ฐสฺสตี’’ติ วุตฺตํ. น ยุชฺชติ เทสนาติ พฺยาปาทปฏิปกฺขตฺตา เมตฺตาย ตาทิสี กถา น ยุตฺตาติ อตฺโถ. พฺยาปาโท ปหานํ อพฺภตฺถํ คจฺฉตีติ ยุชฺชติ เทสนาติ ยถาวุตฺตการณโต เอว อยํ กถา ยุตฺตาติ. เสสวาเรสุปิ อิมินาว นเยน อตฺโถ เวทิตพฺโพ. อนุตฺตานํ เอว วณฺณยิสฺสาม.

อนิมิตฺตวิหาริสฺสาติ อนิจฺจานุปสฺสนามุเขน ปฏิลทฺธผลสมาปตฺติวิหารสฺส. นิมิตฺตานุสารีติ สงฺขารนิมิตฺตานุสารี. เตน เตเนวาติ นิจฺจาทีสุ ยํ ยํ ปหีนํ, เตน เตเนว นิมิตฺเตน. อสฺมีติ วิคตนฺติ ปญฺจสุ อุปาทานกฺขนฺเธสุ ทิฏฺฐิมานวเสน ยํ อสฺมีติ มญฺญิตํ, ตํ วิคตํ. ตเมวตฺถํ วิวรติ ‘‘อยมหมสฺมีติ น สมนุปสฺสามี’’ติ. วิจิกิจฺฉากถํกถาสลฺลนฺติ วินยกุกฺกุจฺจสฺสาปิ กถํ กถนฺติ ปวตฺติสพฺภาวโต วิจิกิจฺฉาปเทน วิเสสิตํ. น ยุชฺชติ เทสนาติ วิจิกิจฺฉาย ปหาเนกฏฺฐภาวโต น ยุตฺตายํ กถา.

ปฐมํ ฌานํ สมาปนฺนสฺสาติ ปฐมชฺฌานสมงฺคิโน. กามราคพฺยาปาทา วิเสสาย สํวตฺตนฺตีติ น ยุชฺชตีติ ยสฺมา นีวรเณสุ อปฺปหีเนสุ ปฐมชฺฌานสฺส อุปจารมฺปิ น สมฺปชฺชติ, ปเคว ฌานํ, ตสฺมา กามราคพฺยาปาทา วิเสสาย ทุติยชฺฌานาย สํวตฺตนฺตีติ น ยุตฺตายํ กถา. ยถาลทฺธสฺส ปน ปฐมชฺฌานสฺส กามราคพฺยาปาทา ปริยุฏฺฐานปฺปตฺตา หานาย สํวตฺตนฺตีติ ยุชฺชติ เทสนา ยุตฺตา กถาติ, เอวํ สพฺพตฺถ โยเชตพฺพํ. อวิตกฺกสหคตา สญฺญามนสิการา นาม สห อุปจาเรน ทุติยชฺฌานธมฺมา, อารมฺมณกรณตฺโถ เหตฺถ สหคต-สทฺโท. หานายาติ ปฐมชฺฌานโต ปริหานาย. วิเสสายาติ ทุติยชฺฌานาย. อิมินา นเยน ตตฺถ ตตฺถ หานนฺติ, วิเสโสติ จ วุตฺตธมฺมา เวทิตพฺพา. วิตกฺกวิจารสหคตาติ ปฐมชฺฌานธมฺมา, กามาวจรธมฺมา เอว วา. อุเปกฺขาสุขสหคตาติ อุปจาเรน สทฺธึ ทุติยชฺฌานธมฺมา, ตตฺรมชฺฌตฺตุเปกฺขา หิ อิธ อุเปกฺขาติ อธิปฺเปตา. ปีติสุขสหคตาติ สห อุปจาเรน ตติยชฺฌานธมฺมา. อุเปกฺขาสติปาริสุทฺธิสหคตาติ จตุตฺถชฺฌานธมฺมา.

สญฺญูปจาราติ ปฏุสญฺญากิจฺจํ กโรนฺตา เอว เย เกจิ จิตฺตุปฺปาทา, ‘‘อากิญฺจญฺญายตนธมฺมา’’ติปิ วทนฺติ. สญฺญาเวทยิตนิโรธสหคตาติ ‘‘สญฺญาเวทยิตนิโรธํ อุปสมฺปชฺช วิหริสฺสามี’’ติ ตสฺส ปริกมฺมวเสน ปวตฺตธมฺมา. เต ปน ยสฺมา เนวสญฺญานาสญฺญายตนสมาปตฺติยํ ฐิเตเนว สกฺกา สญฺญาเวทยิตนิโรธํ อุปสมฺปชฺช วิหริตุํ, น ตโต ปริหีเนน, ตสฺมา เนวสญฺญานาสญฺญายตนสมาปตฺติยา หานาย สํวตฺตนฺตีติ น ยุตฺตา กถา. วิเสสาย สํวตฺตนฺตีติ ปน ยุตฺตา กถาติ อาห – ‘‘หานาย…เป… เทสนา’’ติ. กลฺลตาปริจิตนฺติ สมตฺถภาเวน ปริจิตํ, ยถาวุตฺตสมาปตฺตีสุ วสิภาเวน ปริจิตนฺติ อตฺโถ. เตเนวาห – ‘‘อภินีหารํ ขมตี’’ติ. เสสํ สพฺพํ อุตฺตานเมว.

อปิ เจตฺถ อปฺปฏิกฺกูลสญฺญามุเขน กามจฺฉนฺโท วญฺเจตีติ ยุชฺชติ. ปฏิกฺกูลสญฺญาปติรูปตาย พฺยาปาโท วญฺเจตีติ ยุชฺชติ. สมาธิมุเขน ถินมิทฺธํ วญฺเจตีติ ยุชฺชติ. วีริยารมฺภมุเขน อุทฺธจฺจํ วญฺเจตีติ ยุชฺชติ. สิกฺขากามตามุเขน กุกฺกุจฺจํ วญฺเจตีติ ยุชฺชติ. อุภยปกฺขสนฺตีรณมุเขน วิจิกิจฺฉา วญฺเจตีติ ยุชฺชติ. อิฏฺฐานิฏฺฐสมุเปกฺขนมุเขน สมฺโมโห วญฺเจตีติ ยุชฺชติ. อตฺตญฺญุตามุเขน อตฺตนิ อปริภวเน มาโน วญฺเจตีติ ยุชฺชติ. วีมํสามุเขน เหตุปติรูปกปริคฺคเหน มิจฺฉาทิฏฺฐิ วญฺเจตีติ ยุชฺชติ. วิรตฺตตาปติรูปเกน สตฺเตสุ อทยาปนฺนตา วญฺเจตีติ ยุชฺชติ. อนุญฺญาตปฏิเสวนปติรูปตาย กามสุขลฺลิกานุโยโค วญฺเจตีติ ยุชฺชติ. อาชีวปาริสุทฺธิปติรูปตาย อสํวิภาคสีลตา วญฺเจตีติ ยุชฺชติ. สํวิภาคสีลตาปติรูปตาย มิจฺฉาชีโว วญฺเจตีติ ยุชฺชติ. อสํสคฺควิหาริตาปติรูปตาย อสงฺคหสีลตา วญฺเจตีติ ยุชฺชติ. สงฺคหสีลตาปติรูปตาย อนนุโลมิกสํสคฺโค วญฺเจตีติ ยุชฺชติ. สจฺจวาทิตาปติรูปตาย ปิสุณวาจา วญฺเจตีติ ยุชฺชติ. อปิสุณวาทิตาปติรูปตาย อนตฺถกามตา วญฺเจตีติ ยุชฺชติ. ปิยวาทิตาปติรูปตาย จาฏุกมฺยตา วญฺเจตีติ ยุชฺชติ. มิตภาณิตาปติรูปตาย อสมฺโมทนสีลตา วญฺเจตีติ ยุชฺชติ. สมฺโมทนสีลตาปติรูปตาย มายา สาเฐยฺยญฺจ วญฺเจตีติ ยุชฺชติ. นิคฺคยฺหวาทิตาปติรูปตาย ผรุสวาจตา วญฺเจตีติ ยุชฺชติ. ปาปครหิตาปติรูปตาย ปรวชฺชานุปสฺสิตา วญฺเจตีติ ยุชฺชติ. กุลานุทฺธยตาปติรูปตาย กุลมจฺฉริยํ วญฺเจตีติ ยุชฺชติ. อาวาสจิรฏฺฐิติกามตามุเขน อาวาสมจฺฉริยํ วญฺเจตีติ ยุชฺชติ. ธมฺมปริพนฺธปริหรณมุเขน ธมฺมมจฺฉริยํ วญฺเจตีติ ยุชฺชติ. ธมฺมเทสนาภิรติมุเขน ภสฺสารามตา วญฺเจตีติ ยุชฺชติ. อผรุสวาจตาคณานุคฺคหกรณมุเขน สงฺคณิการามตา วญฺเจตีติ ยุชฺชติ. ปุญฺญกามตาปติรูปตาย กมฺมารามตา วญฺเจตีติ ยุชฺชติ. สํเวคปติรูเปน จิตฺตสนฺตาโป วญฺเจตีติ ยุชฺชติ. สทฺธาลุตาปติรูปตาย อปริกฺขตา วญฺเจตีติ ยุชฺชติ. วีมํสนาปติรูเปน อสฺสทฺธิยํ วญฺเจตีติ ยุชฺชติ. อตฺตาธิปเตยฺยปติรูเปน ครูนํ อนุสาสนิยา อปฺปทกฺขิณคฺคาหิตา วญฺเจตีติ ยุชฺชติ. ธมฺมาธิปเตยฺยปติรูเปน สพฺรหฺมจารีสุ อคารวํ วญฺเจตีติ ยุชฺชติ. โลกาธิปเตยฺยปติรูเปน อตฺตนิ ธมฺเม จ ปริภโว วญฺเจตีติ ยุชฺชติ. เมตฺตายนามุเขน ราโค วญฺเจตีติ ยุชฺชติ. กรุณายนาปติรูเปน โสโก วญฺเจตีติ ยุชฺชติ. มุทิตาวิหารปติรูเปน ปหาโส วญฺเจตีติ ยุชฺชติ. อุเปกฺขาวิหารปติรูเปน กุสเลสุ ธมฺเมสุ นิกฺขิตฺตฉนฺทตา วญฺเจตีติ ยุชฺชติ. เอวํ อาคมปติรูปกอธิคมปติรูปกาทีนมฺปิ ตถา ตถา วญฺจนสภาโว ยุตฺติโต เวทิตพฺโพ. เอวํ อาคมานุสาเรน ยุตฺติคเวสนา กาตพฺพาติ.

ยุตฺติหารวิภงฺควณฺณนา นิฏฺฐิตา.