นยสมุฏฺฐานวารวณฺณนา

๗๙. เอวํ นานาสุตฺตวเสน เอกสุตฺตวเสน จ หารวิจารํ ทสฺเสตฺวา อิทานิ นยวิจารํ ทสฺเสตุํ ‘‘ตตฺถ กตมํ นยสมุฏฺฐาน’’นฺติอาทิ อารทฺธํ. กสฺมา ปเนตฺถ ยถา ‘‘ตตฺถ กตโม เทสนาหาโร, อสฺสาทาทีนวตาติ คาถา. อยํ เทสนาหาโร กึ เทสยตี’’ติอาทินา หารนิทฺเทโส อารทฺโธ, เอวํ ‘‘ตตฺถ กตโม นนฺทิยาวฏฺโฏ, ตณฺหญฺจ อวิชฺชมฺปิ จาติ คาถา, อยํ นนฺทิยาวฏฺโฏ กึ นยตี’’ติอาทินา อนารภิตฺวา สมุฏฺฐานมุเขน อารทฺธนฺติ? วุจฺจเต – หารนยานํ วิสยเภทโต. ยถา หิ หารา พฺยญฺชนมุเขน สุตฺตสฺส อตฺถสํวณฺณนา, น เอวํ นยา. นยา ปน นานาสุตฺตโต นิทฺธาริเตหิ ตณฺหาวิชฺชาทีหิ มูลปเทหิ จตุสจฺจโยชนาย นยโต อนุพุชฺฌิยมาโน ทุกฺขาทิอตฺโถ. โส หิ มคฺคญาณํ นยติ สมฺปาเปตีติ นโย. ปฏิวิชฺฌนฺตานํ ปน อุคฺฆฏิตญฺญุอาทีนํ ติณฺณํ เวเนยฺยานํ วเสน มูลปทวิภาคโต ติธา วิภตฺตา. เอกเมโก เจตฺถ ยโต เนติ, ยญฺจ เนติ, เตสํ สํกิเลสโวทานานํ วิภาคโต ทฺวิสงฺคโห จตุฉอฏฺฐทิโส จาติ ภินฺโน หารนยานํ วิสโย. ตถา หิ วุตฺตํ – ‘‘หารา พฺยญฺชนวิจโย, สุตฺตสฺส นยา ตโย จ สุตฺตตฺโถ’’ติ (เนตฺติ. สงฺคหวาร). เอวํ วิสิฏฺฐวิสยตฺตา หารนยานํ หาเรหิ อญฺญถา นเย นิทฺทิสนฺโต ‘‘ตตฺถ กตมํ นยสมุฏฺฐาน’’นฺติอาทิมาห.

ตตฺถายํ วจนตฺโถ – สมุฏฺฐหนฺติ เอเตนาติ สมุฏฺฐานํ. เก สมุฏฺฐหนฺติ? นยา. นยานํ สมุฏฺฐานํ นยสมุฏฺฐานํ. กึ ปน ตํ? ตํตํมูลปเทหิ จตุสจฺจโยชนา. สา หิ นนฺทิยาวฏฺฏาทีนํ นยานํ อุปฺปตฺติฏฺฐานตาย สมุฏฺฐานํ ภูมีติ จ วุจฺจติ. ตถา จ วกฺขติ – ‘‘อยํ วุจฺจติ นนฺทิยาวฏฺฏสฺส นยสฺส ภูมี’’ติ (เนตฺติ. ๘๑). ปุพฺพา โกฏิ น ปญฺญายติ อวิชฺชาย จ ภวตณฺหาย จาติอาทิ นนฺทิยาวฏฺฏสฺส นยสฺส ภูมิทสฺสนํ. ตตฺถ ปุพฺพา โกฏิ น ปญฺญายตีติ อสุกสฺส นาม พุทฺธสฺส ภควโต, อสุกสฺส วา จกฺกวตฺติโน กาเล อวิชฺชา ภวตณฺหา จ อุปฺปนฺนา. ตโต ปุพฺเพ นาโหสีติ เอวํ อวิชฺชาภวตณฺหานํ น กาจิ ปุริมา มริยาทา อุปลพฺภติ. กสฺมา? อนมตคฺคตฺตา สํสารสฺส. วุตฺตเญฺหตํ – ‘‘อนมตคฺโคยํ, ภิกฺขเว, สํสาโร, ปุพฺพา โกฏิ น ปญฺญายตี’’ติ (สํ. นิ. ๒.๑๒๔; กถา. ๗๕) วิตฺถาโร. ตตฺถาติ อวิชฺชาภวตณฺหาสุ. ยทิปิ อวิชฺชาย สํโยชนภาโว, ตณฺหาย จ นีวรณภาโว ปาฬิยํ วุตฺโต, ตถาปิ อวิชฺชาย ปฏิจฺฉาทิตาทีนเวหิ ภเวหิ ตณฺหา สํโยเชตีติ อิมสฺส อตฺถสฺส ทสฺสนตฺถํ ‘‘อวิชฺชานีวรณํ ตณฺหาสํโยชน’’นฺติ วุตฺตํ.

อวิชฺชาสํยุตฺตาติ อวิชฺชาย มิสฺสิตา, อวิชฺชาย วา อภินิเวสวตฺถูสุ พทฺธา. อวิชฺชาปกฺเขน วิจรนฺตีติ อวิชฺชาปกฺเขน อวิชฺชาสหาเยน ทฺวาทสวิเธน วิปลฺลาเสน อภินิเวสวตฺถุภูเต อารมฺมเณ ปวตฺตนฺติ. เต วุจฺจนฺติ ทิฏฺฐิจริตาติ เต อวิชฺชาภิภูตา รูปาทีนิ นิจฺจาทิโต อภินิวิสนฺตา ทิฏฺฐิจริตาติ วุจฺจนฺติ, ทิฏฺฐิจริตา นามาติ อตฺโถ. ตณฺหาปกฺเขนาติ อฏฺฐสตตณฺหาวิจริเตน. ทิฏฺฐิวิจริเต ตณฺหาวิจริเต จ ปฏิปตฺติยา วิภชิตฺวา ทสฺเสตุํ ‘‘ทิฏฺฐิจริตา’’ติอาทิ วุตฺตํ. ตตฺถ อตฺตกิลมถานุโยคนฺติ อตฺตโน กายสฺส กิลิสฺสนปโยคํ อตฺตปริตาปนปฏิปตฺตึ. กามสุขลฺลิกานุโยคนฺติ กามสุขสฺส อลฺลียนปโยคํ กาเมสุ ปาตพฺยตํ.

ยทิปิ พาหิรกา ‘‘ทุกฺขํ ตณฺหา’’ติ จ ชานนฺติ ‘‘อิทํ ทุกฺขํ, เอตฺตกํ ทุกฺข’’นฺติ, ‘‘อยํ ตณฺหา, อยํ ตสฺสา วิราโค’’ติ ปริญฺเญยฺยปหาตพฺพภาเวน ปน น ชานนฺติ, อิติ ปวตฺติปวตฺติเหตุมตฺตมฺปิ น ชานนฺติ. กา ปน กถา นิวตฺตินิวตฺติเหตูสูติ อาห – ‘‘อิโต พหิทฺธา นตฺถิ สจฺจววตฺถาน’’นฺติอาทิ. ตตฺถ สจฺจปฺปกาสนาติ สจฺจเทสนา. สมถวิปสฺสนาโกสลฺลนฺติ สมถวิปสฺสนาสุ ภาวนาโกสลฺลํ, ตาสุ อุคฺคหปริปุจฺฉาสวนมนสิการโกสลฺลํ วา. วิปสฺสนาธิฏฺฐานญฺเจตฺถ สมถํ อธิปฺเปตํ. อุปสมสุขปฺปตฺตีติ กิเลสานํ วูปสมสุขาธิคโม. วิปรีตเจตาติ มิจฺฉาภินิวิฏฺฐเจตา. นตฺถิ สุเขน สุขนฺติ ยํ อนวชฺชปจฺจยปริโภคสุเขน กายํ จิตฺตญฺจ ปฏิปฺปสฺสทฺธทรถํ กตฺวา อริเยหิ ปตฺตพฺพํ อุปสมสุขํ, ตํ ปฏิกฺขิปติ. ทุกฺเขนาติ กายเขทนทุกฺเขน.

โส โลกํ วฑฺฒยตีติ โส กาเม ปฏิเสเวนฺโต อตฺตภาวสงฺขาตํ โลกํ วฑฺเฒติ ปีเนติ. ปุตฺตนตฺตุปรมฺปราย วา สํสารสฺส อนุปจฺเฉทนโต สตฺตโลกํ วฑฺเฒติ. พหุํ ปุญฺญํ ปสวตีติ อตฺตโน ปญฺจหิ กามคุเณหิ สนฺตปฺปเนน ปุตฺตมุขทสฺสเนน จ พหุํ ปุญฺญํ อุปฺปาเทติ. อภินิเวสสฺส นาติทฬฺหตาย เอวํสญฺญี. ทฬฺหตาย เอวํทิฏฺฐี ทุกฺเขน สุขํ ปตฺถยมานา อตฺตกิลมถานุโยคมนุยุตฺตา กาเมสุ ปุญฺญสญฺญี กามสุขลฺลิกานุโยคมนุยุตฺตา จ วิหรนฺตีติ โยเชตพฺพํ.

ตทภิญฺญา สนฺตาติ ตถาสญฺญิโน สมานา. โรคเมว วฑฺฒยนฺตีติ อตฺตภาวโรคเมว กิเลสโรคเมว วา อปราปรํ วฑฺเฒนฺติ. คณฺฑสลฺเลสุปิ เอเสว นโย. โรคาภิตุนฺนาติ ยถาวุตฺตโรคพฺยาธิตา. คณฺฑปฏิปีฬิตาติ ยถาวุตฺตคณฺฑพาธิตา. สลฺลานุวิทฺธาติ ยถาวุตฺตสลฺเลน อนุปวิฏฺฐา. อุมฺมุชฺชนิมุชฺชานีติ อุปปชฺชนจวนานิ. อุคฺฆาตนิคฺฆาตนฺติ อุจฺจาวจภาวํ. โรคคณฺฑสลฺลเภสชฺชนฺติ ยถาวุตฺตโรคาทิติกิจฺฉนํ, สมถวิปสฺสนํ สนฺธาย วทติ. เตเนวาห – ‘‘สมถวิปสฺสนา โรคนิคฺฆาตกเภสชฺช’’นฺติ. ตตฺถ โรคนิคฺฆาตกนฺติ โรควูปสมนํ. ‘‘สํกิเลโส ทุกฺข’’นฺติอาทินา สจฺจานิ เตสํ ปริญฺเญยฺยาทิภาเวน กเถติ.

ตตฺถ สํกิเลโส ทุกฺขนฺติ อตฺตกิลมถานุโยคกามสุขลฺลิกานุโยคสํกิเลสวนฺโต, เตหิ วา สํกิลิสฺสมาโน รูปารูปกาโย ทุกฺขํ อริยสจฺจํ. ตทภิสงฺโค ตณฺหาติ ตตฺถ อภิสงฺโค อาสงฺโคติ ลทฺธนามา ตณฺหา.

๘๐. อิทานิ ทิฏฺฐิจริตตณฺหาจริตานํ สกฺกายทิฏฺฐิทสฺสเน ปวตฺติเภทํ ทสฺเสตุํ ‘‘ทิฏฺฐิจริตา’’ติอาทิ วุตฺตํ. ตตฺถ ทิฏฺฐิจริตา รูปํ อตฺตโต อุปคจฺฉนฺตีติ ทิฏฺฐิจริตา ทิฏฺฐาภินิเวสสฺส พลวภาวโต รูปํ ‘‘อตฺตา’’ติ คณฺหนฺติ. เตสญฺหิ อตฺตาภินิเวโส พลวา, น ตถา อตฺตนิยาภินิเวโส. เอส นโย เวทนนฺติอาทีสุปิ. ตณฺหาจริตา รูปวนฺตํ อตฺตานนฺติ ตณฺหาจริตา ตณฺหาภินิเวสสฺส พลวภาวโต รูปํ อตฺตโน กิญฺจนปลิโพธภาเว ฐเปตฺวา อวเสสํ เวทนาทึ ‘‘อตฺตา’’ติ คณฺหนฺติ. อตฺตนิ วา รูปนฺติ อตฺตาธารํ วา รูปํ. รูปสฺมึ วา อตฺตานนฺติ รูปาธารํ วา อตฺตานํ. เวทนาวนฺตนฺติอาทีสุปิ เอเสว นโย. เอเตสญฺหิ อตฺตนิยาภินิเวโส พลวา, น ตถา อตฺตาภินิเวโส. ตสฺมา ยถาลทฺธํ อตฺตนิยนฺติ กปฺเปตฺวา ตทญฺญํ ‘‘อตฺตา’’ติ คณฺหนฺติ. อยํ วุจฺจติ วีสติวตฺถุกา สกฺกายทิฏฺฐีติ อยํ ปญฺจสุ อุปาทานกฺขนฺเธสุ เอเกกสฺมึ จตุนฺนํ จตุนฺนํ คาหานํ วเสน วีสติวตฺถุกา สติ วิชฺชมาเน ขนฺธปญฺจกสงฺขาเต กาเย, สตี วา วิชฺชมานา ตตฺถ ทิฏฺฐีติ สกฺกายทิฏฺฐิ.

โลกุตฺตรา สมฺมาทิฏฺฐีติ ปฐมมคฺคสมฺมาทิฏฺฐิ. อนฺวายิกาติ สมฺมาทิฏฺฐิยา อนุคามิโน. ยทา สมฺมาทิฏฺฐิ สกฺกายทิฏฺฐิยา ปชหนวเสน ปวตฺตา, ตทา ตสฺสา อนุคุณภาเวน ปวตฺตมานกาติ อตฺโถ. เก ปน เตติ? อาห ‘‘สมฺมาสงฺกปฺโป’’ติอาทิ. ‘‘เต ตโย ขนฺธา’’ติอาทินา อริยมคฺคโต ขนฺธมุเขน สมถวิปสฺสนา นิทฺธาเรติ. ‘‘ตตฺถ สกฺกาโย’’ติอาทิ จตุสจฺจนิทฺธารณํ. ตํ สพฺพํ สุวิญฺเญยฺยเมว.

ปุน ‘‘ตตฺถ เย รูปํ อตฺตโต อุปคจฺฉนฺตี’’ติอาทินา สกฺกายทสฺสนมุเขน อุจฺเฉทาทิอนฺตทฺวยํ, มชฺฌิมญฺจ ปฏิปทํ นิทฺธาเรติ. ตตฺถ อิเม วุจฺจนฺติ อุจฺเฉทวาทิโนติ อิเม รูปาทิเก ปญฺจกฺขนฺเธ อตฺตโต อุปคจฺฉนฺตา รูปาทีนํ อนิจฺจภาวโต อุจฺฉิชฺชติ อตฺตา วินสฺสติ น โหติ ปรํ มรณาติ เอวํ อภินิวิสนโต ‘‘อุจฺเฉทวาทิโน’’ติ วุจฺจนฺติ. อิเม วุจฺจนฺติ สสฺสตวาทิโนติ อิเม ‘‘รูปวนฺตํ วา อตฺตาน’’นฺติอาทินา รูปาทิวินิมุตฺโต อญฺโญ โกจิ อตฺตาติ อุปคจฺฉนฺตา ‘‘โส นิจฺโจ ธุโว สสฺสโต’’ติ อภินิวิสนโต ‘‘สสฺสตวาทิโน’’ติ วุจฺจนฺติ. ‘‘อุจฺเฉทสสฺสตวาทา อุโภ อนฺตา, อยํ สํสารปวตฺตี’’ติอาทิ สจฺจนิทฺธารณํ, ตํ สุวิญฺเญยฺยํ.

อุจฺเฉทสสฺสตํ สมาสโต วีสติวตฺถุกา สกฺกายทิฏฺฐีติ อตฺตา อุจฺฉิชฺชติ อตฺตา นิจฺโจติ จ อาทิปฺปวตฺตนโต อุจฺเฉทสสฺสตทสฺสนํ สงฺเขปโต วีสติวตฺถุกา สกฺกายทิฏฺฐิ เอว โหติ. สพฺโพปิ หิ อตฺตวาโท สกฺกายทิฏฺฐิอนฺโตคโธ เอวาติ. วิตฺถารโต ทฺวาสฏฺฐิ ทิฏฺฐิคตานีติ อุจฺเฉทสสฺสตทสฺสนํ วิตฺถาเรน พฺรหฺมชาเล (ที. นิ. ๑.๒๘ อาทโย) อาคตานิ ทฺวาสฏฺฐิ ทิฏฺฐิคตานิ. เตสนฺติ เอวํ สงฺเขปวิตฺถารวนฺตานํ อุจฺเฉทสสฺสตทสฺสนานํ. ปฏิปกฺโขติ ปหายกปฏิปกฺโข. เตจตฺตาลีสํ โพธิปกฺขิยา ธมฺมาติ อนิจฺจสญฺญา ทุกฺขสญฺญา อนตฺตสญฺญา ปหานสญฺญา วิราคสญฺญา นิโรธสญฺญา จตฺตาโร สติปฏฺฐานา…เป… อริโย อฏฺฐงฺคิโก มคฺโคติ เอเต เตจตฺตาลีสํ โพธิปกฺขิยา ธมฺมา.

เอวํ วิปสฺสนาวเสน ปฏิปกฺขํ ทสฺเสตฺวา ปุน สมถวเสน ทสฺเสตุํ ‘‘อฏฺฐ วิโมกฺขา ทส จ กสิณายตนานี’’ติ วุตฺตํ. ทฺวาสฏฺฐิ ทิฏฺฐิคตานิ โมหชาลนฺติ ทฺวาสฏฺฐิ ทิฏฺฐิคตานิ โมหชาลเหตุกตฺตา โมหชาลญฺจ. อนาทิอนิธนปฺปวตฺตนฺติ ปุริมาย โกฏิยา อภาวโต อนาทิ. อสติ ปฏิปกฺขาธิคเม สนฺตานวเสน อนุปจฺเฉเทน ปวตฺตนโต อนิธนปฺปวตฺตํ. ยสฺมา ปน โมหชาลเหตุกานิ ทิฏฺฐิคตานิ โมหชาเล ปทาลิเต ปทาลิตานิ โหนฺติ, ตสฺมา วุตฺตํ – ‘‘เตจตฺตาลีสํ โพธิปกฺขิยา ธมฺมา ญาณวชิรํ โมหชาลปฺปทาลน’’นฺติ.

ตตฺถ ญาณวชิรนฺติ วชิรูปมญาณํ. อฏฺฐ สมาปตฺติโย สมาปชฺชิตฺวา เตเชตฺวา ติกฺขสภาวํ อาปาทิตํ วิปสฺสนาญาณํ มคฺคญาณญฺจ ญาณวชิรํ. อิทเมว หิ ญาณํ ภควโต ปวตฺตํ ‘‘มหาวชิรญาณ’’นฺติ วุจฺจติ. ตํ ปน สสมฺภารํ กตฺวา ทสฺเสนฺโต ‘‘เตจตฺตาลีสํ โพธิปกฺขิยา ธมฺมา’’ติ อาห. โมหชาลปฺปทาลนนฺติ ปุพฺพภาเค วิกฺขมฺภนวเสน มคฺคกฺขเณ สมุจฺเฉทวเสน อวิชฺชาภวตณฺหานํ ปทาลนํ. อตีตาทิเภทภินฺเนสุ รูปาทีสุ สกอตฺตภาวาทีสุ จ สํสิพฺพนวเสน ปวตฺตนโต ชาลํ ภวตณฺหา. ตสฺสา หิ ตณฺหา ชาลินี สิพฺพินี ชาลนฺติ จ อธิวจนนฺติ. เอวํ อตฺตกิลมถานุโยคกามสุขลฺลิกานุโยคทิฏฺฐิตณฺหาภินิเวสสสฺสตุจฺเฉทานํ นิทฺธารณวเสน โมหชาลปริยายวิเสสโต อวิชฺชาตณฺหา วิภชิตฺวา ยถานุสนฺธินา สํกิเลสปกฺขํ นิคเมนฺโต ‘‘เตน วุจฺจติ ปุพฺพา โกฏิ น ปญฺญายติ อวิชฺชาย จ ภวตณฺหาย จา’’ติ อาห.

๘๑. ‘‘ตตฺถ ทิฏฺฐิจริโต’’ติอาทินา โวทานปกฺขํ ทสฺเสติ. ตตฺถ สลฺเลขานุสนฺตตวุตฺตีติ อนุปทฺทุตสลฺเลขวุตฺติ. กสฺมา? ยสฺมา สลฺเลเข ติพฺพคารโว. ทิฏฺฐิจริโต หิ ตโปชิคุจฺฉาทินา อนุปาเยนปิ เยภุยฺเยน กิเลสานํ สลฺเลขนาธิปฺปาเยน จรติ, ตสฺมา โส สาสเน ปพฺพชิโต ธุตธมฺมวเสน สลฺเลขปฏิปทํ ปูเรติ. สิกฺขานุสนฺตตวุตฺตีติ อจฺฉิทฺทจตุปาริสุทฺธิสีลวุตฺติ. ทิฏฺฐิยา สวิสเย ปญฺญาสทิสี ปวตฺตีติ โส วิสุชฺฌมาโน ปญฺญาธิโก โหตีติ อาห – ‘‘ทิฏฺฐิจริโต สมฺมตฺตนิยามํ โอกฺกมนฺโต ธมฺมานุสารี ภวตี’’ติ. ตณฺหาวเสน มิจฺฉาวิโมกฺโข โหตีติ ตณฺหาจริโต วิสุชฺฌมาโน สทฺธาธิโกว โหติ, ตสฺมา วุตฺตํ – ‘‘ตณฺหาจริโต สมฺมตฺตนิยามํ โอกฺกมนฺโต สทฺธานุสารี ภวตี’’ติ. ทิฏฺฐิจริโต สุขาย ปฏิปทายาติอาทิ ปฏิปทานิทฺเทโส เหฏฺฐา เทสนาหารวิภงฺเค (เนตฺติ. ๕ อาทโย) อาคโต เอว, อตฺโถปิ ตตฺถ สพฺพปฺปการโต วุตฺโต เอว.

อปุพฺพปเทสุ ปน วิเวจิยมาโนติ วิโมจิยมาโน. ปฏินิสฺสรตีติ นิยฺยาติ วิมุจฺจตีติ อตฺโถ. ทนฺธญฺจ ธมฺมํ อาชานาตีติ ตณฺหาจริตสฺส มนฺทปญฺญสฺส วเสน วุตฺตํ. ติกฺขปญฺโญ ปน ขิปฺปํ ธมฺมํ อาชานาตีติ. ‘‘สตฺตาปิ ทุวิธา’’ติอาทินา อินฺทฺริยวิภาเคน ปุน ปฏิปทาวิภาคํ ทสฺเสติ, ตํ สุวิญฺเญยฺยํ.

‘‘เย หิ เกจี’’ติอาทินา ตาสํ ปฏิปทานํ นิยฺยาเน ตีสุปิ กาเลสุ เอกนฺติกภาวํ ทสฺเสติ. ตตฺถ อิมาหิ เอว จตูหิ ปฏิปทาหีติ อิมาหิ เอว จตูหิ ปฏิปทาหิ, ตพฺพินิมุตฺตาย อญฺญาย ปฏิปทาย อภาวโต. จตุกฺกมคฺคนฺติ ปฏิปทาจตุกฺกํ, ปฏิปทา หิ มคฺโคติ. อถ วา จตุกฺกมคฺคนฺติ นนฺทิยาวฏฺฏสฺส จตุทฺทิสาสงฺขาตํ มคฺคํ. ตา ปน จตสฺโส ทิสา ทิสาโลจนนเย อาคมิสฺสนฺติ. กิมตฺถํ ปน จตุกฺกมคฺคํ ปญฺญเปนฺตีติ อาห ‘‘อพุธชนเสวิตายา’’ติอาทิ. ตตฺถ อพุธชนเสวิตายาติ อปณฺฑิตชนเสวิตาย. พาลกนฺตายาติ พาลชนกามิตาย. รตฺตวาสินิยาติ รตฺเตสุ ราคาภิภูเตสุ วสตีติ รตฺตวาสินี, ตสฺสา. นนฺทิยาติ ตตฺร ตตฺราภินนฺทนฏฺเฐน นนฺทีสงฺขาตาย. อวฏฺฏนตฺถนฺติ สมุจฺฉินฺทนตฺถํ. อยํ วุจฺจติ นนฺทิยาวฏฺฏสฺส นยสฺส ภูมีติ อยํ ตณฺหาวิชฺชานํ วเสน สํกิเลสปกฺเข เทฺว ทิสา สมถวิปสฺสนานํ วเสน โวทานปกฺเขปิ เทฺว ทิสา จตุสจฺจโยชนา นนฺทิยาวฏฺฏสฺส นยสฺส สมุฏฺฐานตาย ภูมีติ.

๘๒. เอวํ นนฺทิยาวฏฺฏสฺส นยสฺส ภูมึ นิทฺทิสิตฺวา อิทานิ ตสฺส ทิสาภูตธมฺเม นิทฺทิสนฺเตน ยสฺมา จสฺส ทิสาภูตธมฺเมสุ วุตฺเตสุ ทิสาโลจนนโย วุตฺโตเยว โหติ, ตสฺมา ‘‘เวยฺยากรเณสุ หิ เย กุสลากุสลา’’ติ ทิสาโลจนลกฺขณํ เอกเทเสน ปจฺจามสิตฺวา ‘‘เต ทุวิธา อุปปริกฺขิตพฺพา’’ติอาทิ อารทฺธํ. ตตฺถ เตติ ทิสาภูตธมฺมา. ทุวิธาติ ‘‘อิเม สํกิเลสธมฺมา, อิเม โวทานธมฺมา’’ติ เอวํ ทุวิเธน. อุปปริกฺขิตพฺพาติ อุปปตฺติโต ปริโต อิกฺขิตพฺพา, ธมฺมยุตฺติโต ตํตํทิสาภาเวน เปกฺขิตพฺพา อาโลจิตพฺพาติ อตฺโถ.

ยํ ปการํ สนฺธาย ‘‘ทุวิธา อุปปริกฺขิตพฺพา’’ติ วุตฺตํ, ตํ ทสฺเสติ ‘‘โลกวฏฺฏานุสารี จ โลกวิวฏฺฏานุสารี จา’’ติ. ตสฺสตฺโถ – โลโก เอว วฏฺฏํ โลกวฏฺฏํ. โลกวฏฺฏภาเวน อนุสรติ ปวตฺตตีติ โลกวฏฺฏานุสารี, สํกิเลสธมฺโมติ อตฺโถ. โลกสฺส, โลกโต วา วิวฏฺฏํ โลกวิวฏฺฏํ, นิพฺพานํ. ตํ อนุสรติ อนุโลมนวเสน คจฺฉตีติ โลกวิวฏฺฏานุสารี, โวทานธมฺโมติ อตฺโถ. เตเนวาห – ‘‘วฏฺฏํ นาม สํสาโร, วิวฏฺฏํ นิพฺพาน’’นฺติ.

ตํ กถํ ทฏฺฐพฺพนฺติ ตํ กถํ เกน ปกาเรน ทฏฺฐพฺพนฺติ เจ? อุปจเยน. ยถา กตํ กมฺมํ ผลทานสมตฺถํ โหติ, ตถา กตํ อุปจิตนฺติ วุจฺจติ. เอวํ อุปจิตภาเว กมฺมํ นาม โหติ, วิปากวฏฺฏสฺส การณํ โหตีติ อตฺโถ. สพฺเพปิ กิเลสา จตูหิ วิปลฺลาเสหิ นิทฺทิสิตพฺพา, ทสนฺนมฺปิ กิเลสานํ วิปลฺลาสเหตุภาวโต. เต กตฺถ ทฏฺฐพฺพาติ เต ปน วิปลฺลาสา กตฺถ ปสฺสิตพฺพาติ อาห – ‘‘ทส วตฺถุเก กิเลสปุญฺเช’’ติ. ทสวิธการเณ กิเลสสมูเหติ อตฺโถ. ตตฺถ กิเลสาปิ กิเลสวตฺถุ, กิเลสานํ ปจฺจยธมฺมาปิ กิเลสวตฺถุ. เตสุ การณภาเวน ปุริมสิทฺธา กิเลสา ปรโต ปเรสํ กิเลสานํ ปจฺจยภาวโต กิเลสาปิ กิเลสวตฺถุ. อโยนิโสมนสิกาโร, อโยนิโสมนสิการปริกฺขตา จ ธมฺมา กิเลสุปฺปตฺติเหตุภาวโต กิเลสปฺปจฺจยาปิ กิเลสวตฺถูติ ทฏฺฐพฺพํ.

จตฺตาโร อาหาราติ เอตฺถ อาหารสีเสน ตพฺพิสยา กิเลสาปิ อธิปฺเปตา. จตสฺโส วิญฺญาณฏฺฐิติโยติ เอตฺถาปิ เอเสว นโย. ‘‘ปฐเม อาหาเร’’ติอาทินา ทสวตฺถุเก กิเลสปุญฺเช ปุริมํ ปุริมํ ปจฺฉิมสฺส ปจฺฉิมสฺส การณนฺติ ทสฺเสติ. ตตฺถ ปฐเม อาหาเรติ วิสยภูเต ปฐเม อาหาเร ปฐโม วิปลฺลาโส ปวตฺตตีติ อตฺโถ. เสสาหาเรสุปิ เอเสว นโย. ปฐเม วิปลฺลาเสติ ปฐเม วิปลฺลาเส อปฺปหีเน สติ ปฐมํ อุปาทานํ ปวตฺตตีติ อตฺโถ. เสสปเทสุปิ เอเสว นโย. ยํ ปเนตฺถ วตฺตพฺพํ, ตํ นิทฺเทเสเยว กถยิสฺสาม.

๘๓. อิทานิ ทสวตฺถุกํ กิเลสปุญฺชํ ตณฺหาวิชฺชาวเสน เทฺว โกฏฺฐาเส กโรนฺโต ‘‘โย จ กพฬีกาโร อาหาโร’’ติอาทิมาห. ตตฺถ กพฬีการาหารํ ผสฺสาหารญฺจ อปริชานนฺตสฺส ตณฺหาจริตสฺส ยถากฺกมํ กายเวทนาสุ ติพฺโพ ฉนฺทราโค โหติ, อิติ อุปกฺกิเลสสฺส ฉนฺทราคสฺส เหตุภาวโต โย จ กพฬีกาโร อาหาโร, โย จ ผสฺโส อาหาโร, อิเม ตณฺหาจริตสฺส ปุคฺคลสฺส อุปกฺกิเลสาติ วุตฺตา. ตถา มโนสญฺเจตนาหารํ วิญฺญาณาหารญฺจ อปริชานนฺโต ทิฏฺฐิจริโต เตสุ อตฺตสญฺญี นิจฺจสญฺญี จ โหตีติ วุตฺตนเยเนว เต ทิฏฺฐิจริตสฺส ปุคฺคลสฺส อุปกฺกิเลสาติ วุตฺตา. ตถา ปุริมกา เทฺว วิปลฺลาสา ปุริมกานิ เอว จ เทฺว เทฺวอุปาทานโยคคนฺถาสวโอฆสลฺลวิญฺญาณฏฺฐิติอคติคมนานิ ตณฺหาปธานตฺตา ตณฺหาสภาวตฺตา ตณฺหาวิสยตฺตา จ ตณฺหาจริตสฺส อุปกฺกิเลสาติ วุตฺตา. ปจฺฉิมกานิ ปน ตานิ ทิฏฺฐิปธานตฺตา ทิฏฺฐิสภาวตฺตา ทิฏฺฐิวิสยตฺตา จ ทิฏฺฐิจริตสฺส อุปกฺกิเลสาติ วุตฺตาติ ทฏฺฐพฺพา.

๘๔. กพฬีกาเร อาหาเร ‘‘อสุเภ สุภ’’นฺติ วิปลฺลาโสติ จตูสุ อาหาเรสุ กพฬีกาเร อาหาเร จตูสุ จ วิปลฺลาเสสุ ‘‘อสุเภ สุภ’’นฺติ วิปลฺลาโส ทฏฺฐพฺโพ กพฬีการาหารสฺส อสุภสภาวตฺตา อสุภสมุฏฺฐานตฺตา จ. ตถา ผสฺสาหารสฺส ทุกฺขสภาวตฺตา ทุกฺขปจฺจยตฺตา จ วิเสสโต ตตฺถ ‘‘ทุกฺเข สุข’’นฺติ วิปลฺลาโส. ตถา เยภุยฺเยน สตฺตา วิญฺญาเณ นิจฺจสญฺญิโน, สงฺขาเรสุ จ อตฺตสญฺญิโน, เจตนาปธานา จ สงฺขาราติ วุตฺตํ – ‘‘วิญฺญาเณ อาหาเร…เป… อตฺตาติ วิปลฺลาโส’’ติ. ปฐเม วิปลฺลาเส ฐิโต กาเม อุปาทิยตีติ ‘‘อสุเภ สุภ’’นฺติ วิปริเยสคฺคาหี กิเลสกาเมน วตฺถุกาเม ทฬฺหํ คณฺหาติ. อิทํ วุจฺจติ กามุปาทานนฺติ ยํ ตถา กามานํ คหณํ, อิทํ วุจฺจติ กามุปาทานํ. ‘‘ทุกฺเข สุข’’นฺติ วิปริเยสคฺคาหี ‘‘สีลพฺพเตหิ อนาคเต ภววิสุทฺธีติ ตํ นิพฺพุติสุข’’นฺติ ทฬฺหํ คณฺหาติ. ‘‘อนิจฺเจ นิจฺจ’’นฺติ วิปริเยสคฺคาหี ‘‘สพฺเพ ภวา นิจฺจา ธุวา สสฺสตา อวิปริณามธมฺมา’’ติ สํสาราภินนฺทินึ ภวทิฏฺฐึ ทฬฺหํ คณฺหาติ. ‘‘อนตฺตนิ อตฺตา’’ติ วิปริเยสคฺคาหี ‘‘อสติ อตฺตนิ กสฺสิทํ กมฺมผลํ, ตสฺมา โส กโรติ, โส ปฏิสํเวเทตี’’ติ อตฺตทิฏฺฐึ ทฬฺหํ คณฺหาตีติ อิมมตฺถํ ทสฺเสติ ‘‘ทุติเย วิปลฺลาเส ฐิโต’’ติอาทินา.

อยํ วุจฺจติ กามโยโคติ เยน กามราคสงฺขาเตน กามุปาทาเนน วตฺถุกาเมหิ สห สตฺโต สํโยชียติ, อยํ กามราโค ‘‘กามโยโค’’ติ วุจฺจติ. อยํ วุจฺจติ ภวโยโคติ ยโต สีลพฺพตุปาทานสงฺขาเตน ภวุปาทาเนน ภเวน สห สตฺโต สํโยชียติ, อยํ ภวราโค ‘‘ภวโยโค’’ติ วุจฺจติ. อยํ วุจฺจติ ทิฏฺฐิโยโคติ ยาย อเหตุกทิฏฺฐิอาทิสงฺขาตาย ปาปิกาย ทิฏฺฐิยา, สกฺกายทิฏฺฐิอาทิอวสิฏฺฐทิฏฺฐิยา จ สตฺโต ทุกฺเขน สห สํโยชียติ, อยํ ปาปิกา ทิฏฺฐิ ‘‘ทิฏฺฐิโยโค’’ติ วุจฺจติ. อยํ วุจฺจติ อวิชฺชาโยโคติ ยาย อตฺตวาทุปาทาเนน สกลวฏฺฏทุกฺเขน จ สห สตฺโต สํโยชียติ, อยํ อวิชฺชา ‘‘อวิชฺชาโยโค’’ติ วุจฺจติ.

ยสฺมา ปน กามโยคาทโย อภิชฺฌากายคนฺถาทีนํ ปจฺจยา โหนฺติ, ตสฺมา ‘‘ปฐเม โยเค ฐิโต อภิชฺฌาย กายํ คนฺถตี’’ติอาทิ วุตฺตํ. ตตฺถ อภิชฺฌาย กายํ คนฺถตีติ ปราภิชฺฌายนลกฺขณาย อภิชฺฌาย นามกายํ คนฺถติ ฆฏฺเฏตีติ อตฺโถ. ตถา ภวปตฺถนาย อปฺปหีนตฺตา ภวทิฏฺฐิภวราควเสน อาฆาตวตฺถูสุ สตฺตา จิตฺตานิ ปทูเสนฺตีติ อาห – ‘‘ทุติเย โยเค ฐิโต พฺยาปาเทน กายํ คนฺถตี’’ติ. ตถา ทิฏฺฐิวเสน อวิชฺชาวเสน จ สีลพฺพเตหิ สุชฺฌติ, อิทเมว สจฺจํ โมฆมญฺญนฺติ จ อภินิวิสตีติ อาห – ‘‘ตติเย…เป… อิทํสจฺจาภินิเวเสน กายํ คนฺถตี’’ติ.

ตสฺสาติ ตสฺส อภิชฺฌาทีหิ สมนฺนาคตสฺส ปุคฺคลสฺส. เอวํ คนฺถิตาติ เอวํ อภิชฺฌายนาทิวเสน นามกายํ คนฺถิตฺวา ฐิตา. อาสวนฺตีติ อาสวภาเวน ปวตฺตนฺติ. กุโต จ วุจฺจติ อาสวนฺตีติ กุโต ปน เหตุโต เต กิเลสา อาสวนฺตีติ อาสวเหตุํ ปุจฺฉติ. ยสฺมา ปน กิเลสา กุสลปฺปวตฺตึ นิวาเรตฺวา จิตฺตํ ปริยาทาย ติฏฺฐนฺตา, มคฺเคน อสมุจฺฉินฺนา เอว วา อาสวานํ อุปฺปตฺติเหตุ โหนฺติ, ตสฺมา ‘‘อนุสยโต วา ปริยุฏฺฐานโต วา’’ติ วุตฺตํ. อภิชฺฌากายคนฺเถน กามาสโวติ อภิชฺฌากายคนฺเถน สิทฺเธน กามราคสภาวตฺตา กามาสโว สิทฺโธ โหติ. กตฺถจิเทว วิสเย โทมนสฺสิโต ตปฺปฏิปกฺเข วิสเย ตพฺพิสยพหุเล จ ภเว ปตฺเถตีติ อาห – ‘‘พฺยาปาทกายคนฺเถน ภวาสโว’’ติ. ปรามาสกายคนฺเถน ทิฏฺฐาสโวติ สีลพฺพตปรามาสกายคนฺเถน สิทฺเธน ตํสภาวตฺตา อปราปรํ วา ทิฏฺฐิโย คนฺเถนฺตสฺส ทิฏฺฐาสโว สิทฺโธ โหติ. อิทํสจฺจาภินิเวสกายคนฺเถน อวิชฺชาสโวติ ‘‘อิทเมว สจฺจํ โมฆมญฺญ’’นฺติ อภินิวิสนฺตสฺส อโยนิโสมนสิการโต อเนเกหิ อกุสเลหิ ธมฺเมหิ สทฺธึ อวิชฺชาสโว อุปฺปชฺชติ, สพฺเพสํ วา อกุสลธมฺมานํ อวิชฺชาปุพฺพงฺคมตฺตา อิทํสจฺจาภินิเวสกายคนฺเถน สิทฺเธน ตสฺส เหตุภูโต อวิชฺชาสโว สิทฺโธ โหติ.

ยสฺมา ปน อาสวา เอว ปริพุทฺธา วฏฺฏสฺมึ โอหนนฺติ โอสาเทนฺตีติ ‘‘โอฆา’’ติ วุจฺจนฺติ, ตสฺมา วุตฺตํ – ‘‘ตสฺส อิเม จตฺตาโร อาสวา’’ติอาทิ.

อนุสยสหคตาติ อนุสยภาวํ อปฺปฏิกฺขิปิตฺวา คตา ปวตฺตา, อนุสยภูตา วา. อชฺฌาสยนฺติ จิตฺตํ. อนุปวิฏฺฐาติ โอคาฬฺหา. หทยํ อาหจฺจ ติฏฺฐนฺตีติ จิตฺตสฺส อพฺภนฺตรสงฺขาตํ หทยํ อาหนฺตฺวา ติฏฺฐนฺติ. ตถา หิ วุตฺตํ อฏฺฐสาลินิยํ (ธ. ส. อฏฺฐ. ๕) ‘‘อพฺภนฺตรฏฺเฐน หทย’’นฺติ. เตน วุจฺจนฺติ สลฺลาติ ยสฺมา อชฺฌาสยํ อนุปวิฏฺฐา หทยํ อาหจฺจ ติฏฺฐนฺติ, เตน วุจฺจนฺติ ‘‘สลฺลา’’ติ. ปีฬาชนนํ ทุรุทฺธรณตา จ สลฺลฏฺโฐ. ‘‘เอโส เม อตฺตา’’ติ คหณมุเขน ‘‘เอโสหมสฺมี’’ติ คหณํ โหตีติ ทิฏฺฐึ นิสฺสายปิ มานํ ชปฺเปนฺตีติ อาห ‘‘ทิฏฺโฐเฆน มานสลฺโล’’ติ.

ปริยาทินฺนนฺติ อญฺญสฺส โอกาสํ อทตฺวา สมนฺตโต คหิตํ. จตูสุ ธมฺเมสุ สณฺฐหตีติ อารมฺมณปจฺจยตาย อารมฺมณภูเตสุ จตูสุ ธมฺเมสุ ปติฏฺฐหติ. ตานิ สรูปโต ทสฺเสติ ‘‘รูเป เวทนาย สญฺญาย สงฺขาเรสู’’ติ. นนฺทูปเสจเนนาติ โลภสหคตสฺส สมฺปยุตฺตา นนฺที สหชาตโกฏิยา, อิตรสฺส อุปนิสฺสยโกฏิยา อุปเสจนนฺติ นนฺทูปเสจนํ, เตน นนฺทูปเสจเนน. เกน ปน ตํ นนฺทูปเสจนนฺติ อาห – ‘‘ราคสลฺเลน นนฺทูปเสจเนน วิญฺญาเณนา’’ติ.

ตตฺถ ราคสลฺเลนาติ ราคสลฺเลน เหตุภูเตน นนฺทูปเสจเนน วิญฺญาเณนาติ อิตฺถมฺภูตลกฺขเณ กรณวจนํ. รูปูปคา วิญฺญาณฏฺฐิตีติ รูปเมว อารมฺมณกรณวเสน อุปคนฺตพฺพโต, วิญฺญาณสฺส ปติฏฺฐาภาวโต จ รูปูปคา วิญฺญาณฏฺฐิติ. ติฏฺฐติ เอตฺถาติ ฐิติ. ปญฺจโวการภวสฺมิญฺหิ อภิสงฺขารวิญฺญาณํ รูปกฺขนฺธํ นิสฺสาย ติฏฺฐติ. โทสสลฺเลนาติ สหชาเตน โทสสลฺเลน. ยทา เวทนูปคา วิญฺญาณฏฺฐิติ วุจฺจติ, ตทา อุปนิสฺสยโกฏิยาว นนฺทิยา อุปสิตฺตํ วิญฺญาณํ ทฏฺฐพฺพํ. เวทนาปิ โทมนสฺสเวทนาว. ยทา จ อุปนิสฺสยปจฺจยภูเตน โทสสลฺเลน เวทนูปคา วิญฺญาณฏฺฐิติ วุจฺจติ, ตทา สหชาตโกฏิยา, อุปนิสฺสยโกฏิยา วา นนฺทิยา อุปสิตฺตํ วิญฺญาณํ ทฏฺฐพฺพํ. เวทนา ปน ติสฺโสปิ ติสฺสนฺนํ เวทนานํ อารมฺมณูปนิสฺสยภาวโต. ตตฺถ ปฐมนโย โทมนสฺสารมฺมณสฺส อภิสงฺขารวิญฺญาณสฺส วเสน วุตฺโต. ทุติโย สพฺพเวทนารมฺมณสฺส วเสนาปิ ทฏฺฐพฺพํ.

มานสลฺเลนาติ มานสลฺเลน สหชาเตน, อุปนิสฺสยภูเตน วา. โมหสลฺเลนาติ เอตฺถาปิ เอเสว นโย. เอตฺถ จ อนาทิมติสํสาเร อิตฺถิปุริสา รูปาภิรามาติ ราคสลฺลวเสน ปฐมา วิญฺญาณฏฺฐิติ โยชิตา. สพฺพายปิ เวทนาย ทุกฺขปริยายสพฺภาวโต ทุกฺขาย จ โทโส อนุเสตีติ โทสสลฺลวเสน ทุติยา, สญฺญาวเสน ‘‘เสยฺโยหมสฺมี’’ติ มญฺญนา โหตีติ มานสลฺลวเสน ตติยา, สงฺขาเรสุ สมูหฆนํ ทุพฺพินิพฺโภคนฺติ โมหสลฺลวเสน จตุตฺถี วิญฺญาณฏฺฐิติ โยชิตาติ ทฏฺฐพฺพา.

อุปตฺถทฺธนฺติ โอลุพฺภารมฺมณภูตาหิ วิญฺญาณฏฺฐิตีหิ อุปตฺถมฺภิตํ. ตญฺจ กมฺมนฺติ ยํ ‘‘เจตนา เจตสิก’’นฺติ ปุพฺเพ (เนตฺติ. ๘๒) วุตฺตํ. อิเม จ กิเลสาติ อิเม จ ทสวตฺถุกา กิเลสา. เสสํ สุวิญฺเญยฺยเมว.

๘๕. อิทานิ อาหาราทโย นยานํ สํกิเลสปกฺเข ทิสาภาเวน ววตฺถเปตุํ ‘‘อิมา จตสฺโส ทิสา’’ติอาทิ อารทฺธํ, ตํ อุตฺตานเมว. ปุน กพฬีกาโร อาหาโรติอาทิ อาหาราทีสุเยว ยสฺส ปุคฺคลสฺส อุปกฺกิเลสา, ตํ วิภชิตฺวา ทสฺเสตุํ อารทฺธํ. ตตฺถ ทสนฺนํ สุตฺตานนฺติ เอกเทเสสุ สมุทายโวหาเรน วุตฺตํ. สมุทาเยสุ หิ ปวตฺตา สมญฺญา อวยเวสุปิ ทิสฺสติ, ‘‘ยถา ปโฏ ทฑฺโฒ, สมุทฺโท ทิฏฺโฐ’’ติ จ. เอโก อตฺโถติ เอกสฺส อตฺถสฺส นิปฺผาทนโต วุตฺตํ. พฺยญฺชนเมว นานนฺติ เอตฺถ พฺยญฺชนคฺคหเณน พฺยญฺชนตฺโถปิ คหิโตติ ทฏฺฐพฺพํ. ทสหิปิ สุตฺตปเทหิ สวตฺถุกา ตณฺหา วุตฺตา. ตณฺหา จ ราคจริตํ ปุคฺคลํ ขิปฺปํ ทูเสตีติ อาห – ‘‘อิเม ราคจริตสฺส ปุคฺคลสฺส อุปกฺกิเลสา’’ติ. ยถา จ ปฐมทิสาภาเวน วุตฺตธมฺมา ราคจริตสฺส อุปกฺกิเลสา, เอวํ ทุติยทิสาภาเวน วุตฺตธมฺมา โทสจริตสฺส. ตติยจตุตฺถทิสาภาเวน วุตฺตธมฺมา ยถากฺกมํ ทิฏฺฐิจริตสฺส มนฺทสฺส ติกฺขสฺส จ อุปกฺกิเลสา วุตฺตา. เตสํ อุปกฺกิเลสภาโว วุตฺตนยานุสาเรน เวทิตพฺโพ.

อาหารวิปลฺลาสาทโย ยทิปิ สพฺเพหิ ตีหิ วิโมกฺขมุเขหิ ปุพฺพภาเค ยถารหํ ปริญฺเญยฺยา ปหาตพฺพา จ. ยสฺส ปน ทุกฺขานุปสฺสนา ปุริเม อาหารทฺวเย ทุกฺขากาเรน พหุลํ ปวตฺตติ, ตสฺส วเสน โย จ กพฬีกาโร อาหาโร, โย จ ผสฺโส อาหาโร, อิเม อปฺปณิหิเตน วิโมกฺขมุเขน ปริญฺญํ คจฺฉนฺตีติ วุตฺตํ. เอส นโย เสเสสุ. เอวญฺเจตํ, น อญฺญถา. น หิ อริยมคฺคานํ วิย ปหาตพฺเพสุ วิโมกฺขมุขานํ ปริญฺเญยฺยปหาตพฺเพสุ โกจิ นิยโม สมฺภวติ. อิติ สพฺเพ โลกวฏฺฏานุสาริโน ธมฺมา นิยฺยนฺติ, เต โลกา ตีหิ วิโมกฺขมุเขหีติ นิคมนํ. ตสฺสตฺโถ – อิติ เอวํ วุตฺตปฺปการา สพฺเพ อาหาราทโย โลกสงฺขาตวฏฺฏานุสาริโน ธมฺมา เต โลกภูตา วฏฺฏโต นิยฺยนฺติ อนิจฺจานุปสฺสนาทีหิ ตีหิ วิโมกฺขมุเขหีติ.

๘๖. เอวํ สํกิเลสปกฺเข ทิสาภูตธมฺเม นิทฺทิสิตฺวา อิทานิ โวทานปกฺเข ทิสาภูตธมฺเม ทสฺเสตุํ ‘‘จตสฺโส ปฏิปทา’’ติอาทิ วุตฺตํ. ตตฺถ ทิพฺพพฺรหฺมอริยอาเนญฺชวิหาโรติ จตฺตาโร วิหารา. มานปฺปหานอาลยสมุคฺฆาตอวิชฺชาปหานภวูปสมา จตฺตาโร อจฺฉริยา อพฺภุตา ธมฺมา. สจฺจาธิฏฺฐานาทีนิ จตฺตาริ อธิฏฺฐานานิ. ฉนฺทสมาธิภาวนาทโย จตสฺโส สมาธิภาวนา. อินฺทฺริยสํวโร ตปสงฺขาโต ปุญฺญธมฺโม โพชฺฌงฺคภาวนา สพฺพูปธิปฏินิสฺสคฺคสงฺขาตํ นิพฺพานญฺจาติ จตฺตาโร สุขภาคิยา ธมฺมา เวทิตพฺพาติ.

ปฐมา ปฏิปทาติอาทิ ปฏิปทาสติปฏฺฐานาทีนํ อเภทสนฺทสฺสนํ. ยทิ เอวํ กสฺมา วิสุํ คหณํ กตนฺติ? ทสวตฺถุกสฺส กิเลสปุญฺชสฺส ปฏิปกฺขภาวทสฺสนตฺถํ ปฏิปทาทิทสกนิทฺเทโส. ตถา หิ วกฺขติ – ‘‘จตฺตาโร อาหารา เตสํ ปฏิปกฺโข จตสฺโส ปฏิปทา’’ติอาทิ (เนตฺติ. ๘๗). กิญฺจาปิ จตูสุ สติปฏฺฐาเนสุ ‘‘อิทํ นาม สติปฏฺฐานํ อิมาย เอว ปฏิปทาย อิชฺฌตี’’ติ นิยโม นตฺถิ, ตถาปิ ปฐมาย ปฏิปทาย ปฐมํ สติปฏฺฐานํ สมฺภวตีติ สมฺภววเสน เอวํ วุตฺตํ – ‘‘ปฐมา ปฏิปทา, ปฐมํ สติปฏฺฐาน’’นฺติ. ยสฺมา ปน อาหารวิปลฺลาสาทีนํ วิย ปฏิปทาสติปฏฺฐานาทีนํ อตฺถโต นานตฺตํ นตฺถิ. สติปฏฺฐานานิเยว หิ ตถา ตถา ปฏิปชฺชมานานิ ทุกฺขาปฏิปทาทนฺธาภิญฺญาทินามกานิ โหนฺติ, ตสฺมา ยถา สํกิเลสปกฺเข ‘‘ปฐเม อาหาเร ปฐโม วิปลฺลาโส’’ติอาทินา อธิกรณเภเทน วุตฺตํ, เอวํ อธิกรณเภทํ อกตฺวา ‘‘ปฐมา ปฏิปทา, ปฐมํ สติปฏฺฐาน’’นฺติอาทิ วุตฺตํ. เสเสสุปิ เอเสว นโย.

อนฺธสฺส ปพฺพตาโรหนํ วิย กทาจิเทว อุปฺปชฺชนกํ อจฺฉริยํ, อจฺฉราโยคฺคํ อจฺฉริยนฺติ โปราณา. อภูตปุพฺพํ ภูตนฺติ อพฺภุตํ. อุภยมฺเปตํ วิมฺหยาวหสฺส อธิวจนํ. น หิ มานปฺปหานาทิโต อญฺญํ ทุรภิสมฺภวตรํ วิมฺหนียญฺจ อุปลพฺภตีติ อธิติฏฺฐติ เอเตน, เอตฺถ วา อธิฏฺฐานมตฺตเมว วา ตนฺติ อธิฏฺฐานํ. สจฺจญฺจ ตํ อธิฏฺฐานญฺจ, สจฺจสฺส วา อธิฏฺฐานํ, สจฺจํ อธิฏฺฐานํ เอตสฺสาติ วา สจฺจาธิฏฺฐานํ. เสเสสุปิ เอเสว นโย. สมาธิ เอว ภาเวตพฺพตาย สมาธิภาวนา. สุขํ ภชตีติ สุขภาคิโย, สุขภาคสฺส วา สุขโกฏฺฐาสสฺส หิโตติ สุขภาคิโย. เอกสฺสปิ สตฺตสฺส อสุภภาวนาทโย วิย เอกเทเส อวตฺติตฺวา อนวเสสปริยาทานโต นตฺถิ เอติสฺสา ปมาณนฺติ อปฺปมญฺญา.

ปฐมา ปฏิปทา ภาวิตา พหุลีกตา ปฐมํ สติปฏฺฐานํ ปริปูเรตีติ ปฐมาย ปฏิปทาย ภาวนาพหุลีกาโร ปฐมสฺส สติปฏฺฐานสฺส ภาวนาปาริปูรีติ อตฺโถ. เสสปเทสุปิ เอเสว นโย. ยถา หิ อริยมคฺเค ภาวิเต สติปฏฺฐานาทโย โพธิปกฺขิยธมฺมา สพฺเพปิ ภาวิตา เอว โหนฺติ, เอวํสมฺปทมิทํ ทฏฺฐพฺพํ.

กายานุปสฺสนาย กามราคสฺส อุชุวิปจฺจนีกภาวโต ‘‘ปฐโม สติปฏฺฐาโน ภาวิโต พหุลีกโต กามปฏิปกฺขํ ปฐมํ ฌานํ ปริปูเรตี’’ติ วุตฺตํ. ตถา ปีติปฏิสํเวทนาทิวเสน ปวตฺตมานํ ทุติยํ สติปฏฺฐานํ, สปฺปีติกสฺส ทุติยชฺฌานสฺส จิตฺตสฺส อภิปฺปโมทนวเสน ปวตฺตมานํ ตติยํ สติปฏฺฐานํ อุกฺกํสคตสุขสฺส ตติยชฺฌานสฺส อนิจฺจวิราคาทิวเสน ปวตฺติยา สงฺขาเรสุ อุเปกฺขกํ จตุตฺถํ สติปฏฺฐานํ อุเปกฺขาสติปาริสุทฺธิภาวโต จตุตฺถชฺฌานสฺส ปาริปูริยา สํวตฺตติ.

ยสฺมา ปน รูปาวจรปฐมชฺฌานํ รูปาวจรสมาปตฺตีนํ, ทุติยชฺฌานํ พฺยาปาทวิตกฺกาทิทูรีภาเวน พฺรหฺมวิหารานํ, ตติยชฺฌานํ ปีติวิราเคน สุเขน วิปสฺสนาย อธิฏฺฐานภูตํ อริยวิหารานํ, จตุตฺถชฺฌานํ อุเปกฺขาสติปาริสุทฺธิอาเนญฺชปฺปตฺตํ อาเนญฺชวิหารานํ วิเสสโต ปจฺจโย โหติ, ตสฺมา ‘‘ปฐมํ ฌานํ ภาวิตํ พหุลีกตํ ปฐมํ วิหารํ ปริปูเรตี’’ติอาทิ วุตฺตํ. อิติ โย ยสฺส วิเสสปจฺจโย, โส ตํ ปริปูเรตีติ วุตฺโตติ ทฏฺฐพฺพํ.

๘๗. อิทานิ ปฏิปทาทโย โวทานปกฺเข ทิสาภาเวน ววตฺถเปตุํ ‘‘ตตฺถ อิมา จตสฺโส ทิสา’’ติอาทิ วุตฺตํ. ตํ สุวิญฺเญยฺยเมว. ปุน ‘‘ปฐมา ปฏิปทา’’ติอาทิ ปฏิปทาจตุกฺกาทีสุ เยน ยสฺส ปุคฺคลสฺส โวทานํ, ตํ วิภชิตฺวา ทสฺเสตุํ อารทฺธํ. ตํ เหฏฺฐา วุตฺตนยเมว. ยทิปิ ตีสุ วิโมกฺขมุเขสุ ‘‘อิทํ นาม วิโมกฺขมุขํ อิมาย เอว ปฏิปทาย อิชฺฌตี’’ติ นิยโม นตฺถิ. เยสํ ปน ปุคฺคลานํ ปุริมาหิ ทฺวีหิ ปฏิปทาหิ อปฺปณิหิเตน วิโมกฺขมุเขน อริยมคฺคาธิคโม. ตถา ยสฺส ตติยาย ปฏิปทาย สุญฺญตวิโมกฺขมุเขน, ยสฺส จ จตุตฺถาย ปฏิปทาย อนิมิตฺตวิโมกฺขมุเขน อริยมคฺคาธิคโม, เตสํ ปุคฺคลานํ วเสน อยํ ปฏิปทาวิโมกฺขมุขสํสนฺทนา. สติปฏฺฐานาทีหิ วิโมกฺขมุขสํสนฺทนายปิ เอเสว นโย.

เตสํ วิกฺกีฬิตนฺติ เตสํ อสนฺตาสนชวปรกฺกมาทิวิเสสโยเคน สีหานํ พุทฺธานํ ปจฺเจกพุทฺธานํ พุทฺธสาวกานญฺจ วิกฺกีฬิตํ วิหรณํ. ยทิทํ อาหาราทิกิเลสวตฺถุสมติกฺกมนมุเขน สปรสนฺตาเน ปฏิปทาทิสมฺปาทนา. อิทานิ อาหาราทีนํ ปฏิปทาทีหิ เยน สมติกฺกมนํ, ตํ เนสํ ปฏิปกฺขภาวํ ทสฺเสนฺโต ‘‘จตฺตาโร อาหารา เตสํ ปฏิปกฺโข จตสฺโส ปฏิปทา’’ติอาทิมาห. ตตฺถ เตสํ ปฏิปกฺขภาโว ปหาตพฺพภาโว ปหายกภาโว จ อาหารวิญฺญาณฏฺฐิตีนญฺเจตฺถ ปหาตพฺพภาโว ตปฺปฏิพนฺธฉนฺทราควเสน ทฏฺฐพฺโพ. ตตฺถ ‘‘วิกฺกีฬิตํ ภาวนา สจฺฉิกิริยา จา’’ติอาทิ ตสฺสายํ สงฺเขปตฺโถ – เตสํ วิกฺกีฬิตนฺติ เอตฺถ ยเทตํ วิกฺกีฬิตํ นาม ภาเวตพฺพานํ โพธิปกฺขิยธมฺมานํ ภาวนา, สจฺฉิกาตพฺพานํ ผลนิพฺพานานํ สจฺฉิกิริยา จ. ตถา ปหาตพฺพสฺส ทสวตฺถุกสฺส กิเลสปุญฺชสฺส ตทงฺคาทิวเสน ปหานํ พฺยนฺตีกิริยา อนวเสสนนฺติ. อิทานิ ตํ สงฺเขเปน ทสฺเสนฺโต ‘‘อินฺทฺริยาธิฏฺฐานํ วิกฺกีฬิตํ วิปริยาสานธิฏฺฐาน’’นฺติ อาห.

อินฺทฺริยาธิฏฺฐานนฺติ อินฺทฺริยานํ ปวตฺตนํ ภาวนา สจฺฉิกิริยา จ. วิปริยาสานธิฏฺฐานนฺติ วิปลฺลาสานํ อปวตฺตนํ ปหานํ อนุปฺปาทนํ. อินฺทฺริยานิ สทฺธมฺมโคจโรติ อินฺทฺริยานิ เจตฺถ สทฺธมฺมสฺส โคจรภูตานิ ปวตฺติเหตูติ อธิปฺเปตานิ สทฺธินฺทฺริยาทีนีติ อตฺโถ. วิปริยาสา กิเลสโคจโรติ วิปลฺลาสา สํกิเลสปกฺขสฺส ปวตฺติฏฺฐานํ ปวตฺติเหตูติ. อยํ วุจฺจติ สีหวิกฺกีฬิตสฺส นยสฺส ภูมีติ ยายํ ‘‘จตฺตาโร อาหารา’’ติอาทินา สํกิเลสปกฺเข ทสนฺนํ จตุกฺกานํ, ‘‘จตสฺโส ปฏิปทา’’ติอาทินา โวทานปกฺเขปิ ทสนฺนํ จตุกฺกานํ ตณฺหาจริตาทีนํ อุปกฺกิเลสโวทานวิภาวนามุเขน นิทฺธารณา, อยํ สีหวิกฺกีฬิตสฺส นยสฺส ภูมิ นาม.

๘๘. อิทานิ อุคฺฆฏิตญฺญุอาทิปุคฺคลตฺตยวเสน ติปุกฺขลนยสฺส ภูมึ วิภาเวตุกาโม ยสฺมา ปน นยานํ อญฺญมญฺญานุปฺปเวสสฺส อิจฺฉิตตฺตา สีหวิกฺกีฬิตนยโต ติปุกฺขลนโย นิคฺคจฺฉติ, ตสฺมา ปฏิปทาวิภาคโต จตฺตาโร ปุคฺคเล สีหวิกฺกีฬิตนยสฺส ภูมึ นิทฺทิสิตฺวา ตโต เอว อุคฺฆฏิตญฺญุอาทิปุคฺคลตฺตเย นิทฺธาเรตุํ ‘‘ตตฺถ เย ทุกฺขาย ปฏิปทายา’’ติอาทิ อารทฺธํ. ตตฺถ อิเม เทฺว ปุคฺคลาติ อิเม ปุริมานํ ทฺวินฺนํ ปฏิปทานํ วเสน เทฺว ปุคฺคลา. เอส นโย อิตรตฺถาปิ. ปุน ‘‘ตตฺถ เย ทุกฺขาย ปฏิปทายา’’ติอาทิ ยถาวุตฺตปุคฺคลจตุกฺกโต อุคฺฆฏิตญฺญุอาทิปุคฺคลตฺตยํ นิทฺธาเรตุํ วุตฺตํ. ตตฺถ โย สาธารณายาติ ทุกฺขาปฏิปทาย ขิปฺปาภิญฺญาย, สุขาปฏิปทาย ทนฺธาภิญฺญาย จ นิยฺยาตีติ สมฺพนฺโธ. กถํ ปน ปฏิปทาทฺวยํ เอกสฺส สมฺภวตีติ? นยิทเมวํ ทฏฺฐพฺพํ. เอกสฺส ปุคฺคลสฺส เอกสฺมึ เทฺว ปฏิปทา สมฺภวนฺตีติ. ยถาวุตฺตาสุ ปน ทฺวีสุ ปฏิปทาสุ โย ยาย กายจิ นิยฺยาติ, อยํ วิปญฺจิตญฺญูติ อยเมตฺถ อธิปฺปาโย. ยสฺมา ปน อฏฺฐสาลินิยํ (ธ. ส. อฏฺฐ. ๓๕๐) ปฏิปทา จลติ น จลตีติ วิจารณายํ ‘‘จลตี’’ติ วุตฺตํ, ตสฺมา เอกสฺสปิ ปุคฺคลสฺส ฌานนฺตรมคฺคนฺตเรสุ ปฏิปทาเภโท อิจฺฉิโตวาติ.

‘‘ตตฺถ ภควา’’ติอาทินา เทสนาวิภาเคหิปิ ตเมว ปุคฺคลวิภาคํ วิภาเวติ. ตํ เหฏฺฐา วุตฺตนยเมว. ตตฺถ อธิจิตฺตนฺติ อธิจิตฺตสิกฺขญฺจาติ จ-สทฺโท ลุตฺตนิทฺทิฏฺโฐ. เตน อธิจิตฺตสิกฺขญฺจ อธิปญฺญาสิกฺขญฺจ วิปญฺจิตญฺญุสฺส ปญฺญเปตีติ อตฺโถ. อธิสีลนฺติ เอตฺถาปิ เอเสว นโย. อธิสีลสิกฺขํ อธิจิตฺตสิกฺขํ อธิปญฺญาสิกฺขญฺจาติ โยเชตพฺพํ.

จตฺตาริ หุตฺวา ตีณิ ภวนฺตีติ ลิงฺควิปลฺลาเสน วุตฺตํ, จตฺตาโร ปุคฺคลา หุตฺวา ตโย ปุคฺคลา โหนฺตีติ อตฺโถ.

อยํ สํกิเลโสติ อยํ อกุสลมูลาทิทฺวาทสตฺติกสงฺคโห สํกิลิสฺสติ เอเตนาติ สํกิเลโสติ กตฺวา. อิทํ โวทานนฺติ เอตฺถาปิ เอเสว นโย.

ตีณิ หุตฺวา เทฺว ภวนฺตีติ นนฺทิยาวฏฺฏนยสฺส ทิสาภูตธมฺมทสฺสนตฺถํ วุตฺตํ. เตเนวาห – ‘‘ตณฺหา จ อวิชฺชา จา’’ติอาทิ, ตํ สพฺพํ สุวิญฺเญยฺยเมว.

กสฺมา ปเนตฺถ นยานํ อุทฺเทสานุกฺกเมน นิทฺเทโส น กโตติ? นยานํ นเยหิ สมฺภวทสฺสนตฺถํ. ปฐมนยโต หิ ปุคฺคลาธิฏฺฐานวเสน ตติยนยสฺส, ตติยนยโต จ ทุติยนยสฺส สมฺภโวติ อิมสฺส วิเสสสฺส ทสฺสนตฺถํ ปฐมนยานนฺตรํ ตติยนโย, ตติยนยานนฺตรญฺจ ทุติยนโย นิทฺทิฏฺโฐ. ธมฺมาธิฏฺฐานวเสน ปน ตติยนยโต ทุติยนโย, ทุติยนยโต ปฐมนโยปิ สมฺภวตีติ อิมสฺส วิเสสสฺส ทสฺสนตฺถํ อนฺเต ‘‘ตณฺหา จ อวิชฺชา จา’’ติอาทินา ปฐมนยสฺส ภูมิ ทสฺสิตา. เตเนว หิ ‘‘จตฺตาริ หุตฺวา ตีณิ ภวนฺติ, ตีณิ หุตฺวา เทฺว ภวนฺตี’’ติ วุตฺตํ. ยทิ เอวํ ‘‘เทฺว หุตฺวา จตฺตาริ ภวนฺติ, เทฺว หุตฺวา ตีณิ ภวนฺติ, ตีณิ หุตฺวา จตฺตาริ ภวนฺตี’’ติ อยมฺปิ นโย วตฺตพฺโพ สิยาติ? สจฺจเมตํ, อยํ ปน นโย อตฺถโต ทสฺสิโต เอวาติ กตฺวา น วุตฺโต. ยสฺมา ติณฺณํ อตฺถนยานํ อญฺญมญฺญํ อนุปฺปเวโส อิจฺฉิโต, สติ จ อนุปฺปเวเส ตโต วินิคฺคโมปิ สมฺภวติ เอวาติ. อยญฺจ อตฺโถ เปฏโกปเทเสน วิภาเวตพฺโพ.

ตตฺถายํ อาทิโต ปฏฺฐาย วิภาวนา – จตฺตาโร ปุคฺคลา ตณฺหาจริโต ทุวิโธ มุทินฺทฺริโย ติกฺขินฺทฺริโย จ. ตถา ทิฏฺฐิจริโตติ. ตตฺถ ตณฺหาจริโต มุทินฺทฺริโย ทุกฺขาย ปฏิปทาย ทนฺธาภิญฺญาย นิยฺยาติ, ติกฺขินฺทฺริโย ทุกฺขาย ปฏิปทาย ขิปฺปาภิญฺญาย นิยฺยาติ, ทิฏฺฐิจริโต ปน มุทินฺทฺริโย สุขาย ปฏิปทาย ทนฺธาภิญฺญาย นิยฺยาติ, ติกฺขินฺทฺริโย สุขาย ปฏิปทาย ขิปฺปาภิญฺญาย นิยฺยาติ. อิติ อิมาสุ ปฏิปทาสุ ยถารหํ ฐิเตหิ ตณฺหาจริตทิฏฺฐิจริเตหิ จตฺตาโร อาหารา ตปฺปฏิพนฺธฉนฺทราคปฺปหาเนน ปหาตพฺพา. จตฺตาโร สติปฏฺฐาเน ภาเวตฺวา จตฺตาโร วิปลฺลาสา ทฏฺฐพฺพาติ สพฺโพ ยถาวุตฺตนโย อนุคนฺตพฺโพ.

ตตฺถายํ ปาฬิ – ตตฺถ เย ทิฏฺฐิจริตา สตฺตา, เต กาเมสุ โทสทิฏฺฐี, น จ เย กาเมสุ อนุสยา สมูหตา, เต อตฺตกิลมถานุโยคมนุยุตฺตา วิหรนฺติ. เตสํ สตฺถา วา ธมฺมํ เทเสติ อญฺญตโร วา ครุฏฺฐานิโย สพฺรหฺมจารี ‘‘กาเมหิ นตฺถิ อตฺโถ’’ติ, เต จ ปุพฺเพเยว กาเมหิ อนตฺถิกา, อิติ กาเม อปฺปกสิเรน ปฏินิสฺสชฺชนฺติ, เต เจตสิเกน ทุกฺเขน อนชฺโฌสิตา. เตน วุจฺจติ ‘‘สุขา ปฏิปทา’’ติ. เย ปน ตณฺหาจริตา สตฺตา, เต กาเมสุ อชฺโฌสิตา, เตสํ สตฺถา วา ธมฺมํ เทเสติ อญฺญตโร วา ภิกฺขุ ‘‘กาเมหิ นตฺถิ อตฺโถ’’ติ, เต ปิยรูปํ ทุกฺเขน ปฏินิสฺสชฺชนฺติ. เตน วุจฺจติ ‘‘ทุกฺขา ปฏิปทา’’ติ. อิติ อิเม สพฺเพ สตฺตา ทฺวีสุ ปฏิปทาสุ สโมสรณํ คจฺฉนฺติ ทุกฺขายญฺจ สุขายญฺจ.

ตตฺถ เย ทิฏฺฐิจริตา สตฺตา, เต ทฺวิธา ติกฺขินฺทฺริยา จ มุทินฺทฺริยา จ. ตตฺถ เย ทิฏฺฐิจริตา สตฺตา ติกฺขินฺทฺริยา, เต สุเขน ปฏินิสฺสชฺชนฺติ, ขิปฺปญฺจ อภิสเมนฺติ. เตน วุจฺจติ – ‘‘สุขา ปฏิปทา ขิปฺปาภิญฺญา’’ติ. ตตฺถ เย ทิฏฺฐิจริตา สตฺตา มุทินฺทฺริยา ปฐมํ ติกฺขินฺทฺริยํ อุปาทาย ทนฺธตรํ อภิสเมนฺติ, เต สุเขน ปฏินิสฺสชฺชนฺติ, ทนฺธญฺจ อภิสเมนฺติ. เตน วุจฺจติ – ‘‘สุขา ปฏิปทา ทนฺธาภิญฺญา’’ติ. ตตฺถ ตณฺหาจริตา สตฺตา ทุวิธา ติกฺขินฺทฺริยา จ มุทินฺทฺริยา จ. ตตฺถ เย ตณฺหาจริตา สตฺตา ติกฺขินฺทฺริยา, เต ทุกฺเขน ปฏินิสฺสชฺชนฺติ, ขิปฺปญฺจ อภิสเมนฺติ. เตน วุจฺจติ – ‘‘ทุกฺขา ปฏิปทา ขิปฺปาภิญฺญา’’ติ. ตตฺถ เย ตณฺหาจริตา สตฺตา มุทินฺทฺริยา ปฐมํ ติกฺขินฺทฺริยํ อุปาทาย ทนฺธตรํ อภิสเมนฺติ, เต ทุกฺเขน ปฏินิสฺสชฺชนฺติ, ทนฺธญฺจ อภิสเมนฺติ. เตน วุจฺจติ – ‘‘ทุกฺขา ปฏิปทา ทนฺธาภิญฺญา’’ติ. อิมา จตสฺโส ปฏิปทาโย อปญฺจมา อฉฏฺฐา. เย หิ เกจิ นิพฺพุตา นิพฺพายนฺติ นิพฺพายิสฺสนฺติ วา อิมาหิ จตูหิ ปฏิปทาหิ อนญฺญาหิ, อยํ ปฏิปทา จตุกฺกมคฺเคน กิเลเส นิทฺทิสติ. ยา จตุกฺกมคฺเคน อริยธมฺเมสุ นิทฺทิสิตพฺพา, อยํ วุจฺจติ สีหวิกฺกีฬิโต นาม นโย.

ตตฺริเม จตฺตาโร อาหารา, จตฺตาโร วิปลฺลาสา อุปาทานา โยคา คนฺถา อาสวา โอฆา สลฺลา วิญฺญาณฏฺฐิติโย อคติคมนานีติ เอวํ อิมานิ สพฺพานิ ทส ปทานิ. อยํ สุตฺตสฺส สํสนฺทนา.

จตฺตาโร อาหารา, ตตฺถ โย จ กพฬีกาโร อาหาโร, โย จ ผสฺโส อาหาโร, อิเม ตณฺหาจริเตน ปหาตพฺพา. ตตฺถ โย จ มโนสญฺเจตนาหาโร, โย จ วิญฺญาณาหาโร, อิเม ทิฏฺฐิจริเตน ปหาตพฺพา.

ตตฺถ ปฐโม อาหาโร ปฐโม วิปลฺลาโส, ทุติโย อาหาโร ทุติโย วิปลฺลาโส, ตติโย อาหาโร ตติโย วิปลฺลาโส, จตุตฺโถ อาหาโร จตุตฺโถ วิปลฺลาโส, อิเม จตฺตาโร วิปลฺลาสา อปญฺจมา อฉฏฺฐา. อิทญฺจ ปมาณา จตฺตาโร อาหารา.

ตตฺถ ปฐเม วิปลฺลาเส ฐิโต กาเม อุปาทิยติ, อิทํ กามุปาทานํ. ทุติเย วิปลฺลาเส ฐิโต อนาคตํ ภวํ อุปาทิยติ, อิทํ สีลพฺพตุปาทานํ. ตติเย วิปลฺลาเส ฐิโต วิปรีตทิฏฺฐึ อุปาทิยติ, อิทํ ทิฏฺฐุปาทานํ. จตุตฺเถ วิปลฺลาเส ฐิโต ขนฺเธ อตฺตโต อุปาทิยติ, อิทํ อตฺตวาทุปาทานํ.

ตตฺถ กามุปาทาเน ฐิโต กาเม อภิชฺฌาย คนฺถติ, อยํ อภิชฺฌากายคนฺโถ. สีลพฺพตุปาทาเน ฐิโต พฺยาปาทํ คนฺถติ, อยํ พฺยาปาทกายคนฺโถ. ทิฏฺฐุปาทาเน ฐิโต ปรามาสํ คนฺถติ, อยํ ปรามาสกายคนฺโถ. อตฺตวาทุปาทาเน ฐิโต ปปญฺเจนฺโต คนฺถติ, อยํ อิทํสจฺจาภินิเวสกายคนฺโถ.

ตสฺส คนฺถคนฺถิตา กิเลสา อาสวนฺติ. กึ ปน วุจฺจติ อาสวนฺตีติ? วิปฺปฏิสารา. เย วิปฺปฏิสารา, เต อนุสยา. ตตฺถ อภิชฺฌากายคนฺเถน กามาสโว, พฺยาปาทกายคนฺเถน ภวาสโว, ปรามาสกายคนฺเถน ทิฏฺฐาสโว, อิทํสจฺจาภินิเวสกายคนฺเถน อวิชฺชาสโว.

เต จตฺตาโร อาสวา เวปุลฺลํ คตา โอฆา โหนฺติ, เตน วุจฺจนฺติ ‘‘โอฆา’’ติ. ตตฺถ กามาสโว กาโมโฆ, ภวาสโว ภโวโฆ, อวิชฺชาสโว อวิชฺโชโฆ, ทิฏฺฐาสโว ทิฏฺโฐโฆ.

เต จตฺตาโร โอฆา อาสยมนุปวิฏฺฐา อนุสยสหคตา วุจฺจนฺติ สลฺลาติ หทยมาหจฺจ ติฏฺฐนฺติ. ตตฺถ กาโมโฆ ราคสลฺลํ, ภโวโฆ โทสสลฺลํ, อวิชฺโชโฆ โมหสลฺลํ, ทิฏฺโฐโฆ ทิฏฺฐิสลฺลํ.

อิเมหิ จตูหิ สลฺเลหิ ปริยาทินฺนํ วิญฺญาณํ จตูสุ ธมฺเมสุ ติฏฺฐติ รูเป เวทนาย สญฺญาย สงฺขาเรสุ. อิมา จตสฺโส วิญฺญาณฏฺฐิติโย. ตตฺถ ราคสลฺเลน นนฺทูปเสจนํ รูปูปคํ วิญฺญาณํ ติฏฺฐติ. โทสสลฺเลน เวทนูปคํ. โมหสลฺเลน สญฺญูปคํ. ทิฏฺฐิสลฺเลน นนฺทูปเสจนํ สงฺขารูปคํ วิญฺญาณํ ติฏฺฐติ.

จตูหิ วิญฺญาณฏฺฐิตีหิ จตุพฺพิธํ อคตึ คจฺฉนฺติ ฉนฺทา โทสา ภยา โมหา. ราเคน ฉนฺทา อคตึ คจฺฉติ, โทเสน โทสา อคตึ คจฺฉติ, โมเหน โมหา อคตึ คจฺฉติ, ทิฏฺฐิยา ภยา อคตึ คจฺฉติ, อิติ อิมานิ จ กมฺมานิ อิเม จ กิเลสา อยํ สํสารเหตุ.

ตตฺถิมา จตสฺโส ทิสา กพฬีกาโร อาหาโร ‘‘อสุเภ สุภ’’นฺติ วิปลฺลาโส กามุปาทานํ กามโยโค อภิชฺฌากายคนฺโถ กามาสโว กาโมโฆ ราคสลฺลํ รูปูปคา วิญฺญาณฏฺฐิติ ฉนฺทา อคติคมนํ, อยํ ปฐมา ทิสา.

ผสฺโส อาหาโร ‘‘ทุกฺเข สุข’’นฺติ วิปลฺลาโส สีลพฺพตุปาทานํ ภวโยโค พฺยาปาทกายคนฺโถ ภวาสโว ภโวโฆ โทสสลฺลํ เวทนูปคา วิญฺญาณฏฺฐิติ โทสา อคติคมนํ, อยํ ทุติยา ทิสา.

มโนสญฺเจตนาหาโร ‘‘อนตฺตนิ อตฺตา’’ติ วิปลฺลาโส ทิฏฺฐุปาทานํ ทิฏฺฐิโยโค ปรามาสกายคนฺโถ ทิฏฺฐาสโว ทิฏฺโฐโฆ ทิฏฺฐิสลฺลํ สญฺญูปคา วิญฺญาณฏฺฐิติ ภยา อคติคมนํ, อยํ ตติยา ทิสา.

วิญฺญาณาหาโร ‘‘อนิจฺเจ นิจฺจ’’นฺติ วิปลฺลาโส อตฺตวาทุปาทานํ อวิชฺชาโยโค อิทํสจฺจาภินิเวโสกายคนฺโถ อวิชฺชาสโว อวิชฺโชโฆ โมหสลฺลํ สงฺขารูปคา วิญฺญาณฏฺฐิติ โมหา อคติคมนํ, อยํ จตุตฺถี ทิสา. อิติ อิเมสํ ทสนฺนํ สุตฺตานํ ปฐเมน ปเทน ปฐมาย ทิสาย อาโลกนํ, ทุติเยน ปเทน ทุติยาย ทิสาย, ตติเยน ปเทน ตติยาย ทิสาย, จตุตฺเถน ปเทน จตุตฺถิยา ทิสาย อาโลกนํ, อยํ วุจฺจติ ทิสา อาโลกนา. อิมินา นเยน สพฺเพ กิเลสา จตูสุ ปเทสุ ปกฺขิปิตพฺพา. อยํ อกุสลปกฺโข.

จตสฺโส ปฏิปทา, จตฺตาริ ฌานานิ, จตฺตาโร สติปฏฺฐานา, จตฺตาโร วิหารา ทิพฺโพ พฺรหฺมา อริโย อาเนญฺโช, จตฺตาโร สมฺมปฺปธานา, จตฺตาโร อจฺฉริยา อพฺภุตา ธมฺมา, จตฺตาโร อธิฏฺฐานา, จตฺตาโร สมาธโย ฉนฺทสมาธิ วีริยสมาธิ จิตฺตสมาธิ วีมํสาสมาธิ, จตฺตาโร ธมฺมา สุขภาคิยา นาญฺญตฺร โพชฺฌงฺคา นาญฺญตฺร ตปสา นาญฺญตฺร อินฺทฺริยสํวรา นาญฺญตฺร สพฺพนิสฺสคฺคา, จตฺตาริ อปฺปมาณานิ.

ตตฺถ ทุกฺขา ปฏิปทา ทนฺธาภิญฺญา ภาวิยมานา พหุลีกริยมานา ปฐมํ ฌานํ ปริปูเรติ, ปฐมํ ฌานํ ปริปุณฺณํ ปฐมํ สติปฏฺฐานํ ปริปูเรติ, ปฐมํ สติปฏฺฐานํ ปริปุณฺณํ ปฐมํ วิหารํ ปริปูเรติ, ปฐโม วิหาโร ปริปุณฺโณ ปฐมํ สมฺมปฺปธานํ ปริปูเรติ, ปฐมํ สมฺมปฺปธานํ ปริปุณฺณํ ปฐมํ อจฺฉริยํ อพฺภุตํ ธมฺมํ ปริปูเรติ, ปฐโม อจฺฉริโย อพฺภุโต ธมฺโม ปริปุณฺโณ ปฐมํ อธิฏฺฐานํ ปริปูเรติ, ปฐมํ อธิฏฺฐานํ ปริปุณฺณํ ฉนฺทสมาธึ ปริปูเรติ, ฉนฺทสมาธิ ปริปุณฺโณ อินฺทฺริยสํวรํ ปริปูเรติ, อินฺทฺริยสํวโร ปริปุณฺโณ ปฐมํ อปฺปมาณํ ปริปูเรติ. เอวํ ยาว สพฺพนิสฺสคฺคา จตุตฺถํ อปฺปมาณํ ปริปูเรติ.

ตตฺถ ปฐมา จ ปฏิปทา ปฐมญฺจ ฌานํ ปฐมญฺจ สติปฏฺฐานํ ทิพฺโพ จ วิหาโร ปฐมญฺจ สมฺมปฺปธานํ ปฐโม จ อจฺฉริโย อพฺภุโต ธมฺโม สจฺจาธิฏฺฐานญฺจ ฉนฺทสมาธิ จ อินฺทฺริยสํวโร จ เมตฺตา จ อปฺปมาณํ. อยํ ปฐมา ทิสา.

ทุติยา จ ปฏิปทา ขิปฺปาภิญฺญา ทุติยญฺจ ฌานํ ทุติยญฺจ สติปฏฺฐานํ พฺรหฺมา จ วิหาโร ทุติยญฺจ สมฺมปฺปธานํ ทุติโย จ อจฺฉริโย อพฺภุโต ธมฺโม จาคาธิฏฺฐานญฺจ จิตฺตสมาธิ จ ตโป จ กรุณา จ อปฺปมาณํ. อยํ ทุติยา ทิสา.

ตติยา จ ปฏิปทา ทนฺธาภิญฺญา ตติยญฺจ ฌานํ ตติยญฺจ สติปฏฺฐานํ อริโย จ วิหาโร ตติยญฺจ สมฺมปฺปธานํ ตติโย จ อจฺฉริโย อพฺภุโต ธมฺโม สจฺจาธิฏฺฐานญฺจ วีริยสมาธิ จ โพชฺฌงฺคา จ มุทิตา จ อปฺปมาณํ. อยํ ตติยา ทิสา.

จตุตฺถี จ ปฏิปทา ขิปฺปาภิญฺญา จตุตฺถญฺจ ฌานํ จตุตฺถญฺจ สติปฏฺฐานํ อาเนญฺโช จ วิหาโร จตุตฺถญฺจ สมฺมปฺปธานํ จตุตฺโถ จ อจฺฉริโย อพฺภุโต ธมฺโม อุปสมาธิฏฺฐานญฺจ วีมํสาสมาธิ จ สพฺพนิสฺสคฺโค จ อุเปกฺขา จ อปฺปมาณํ. อยํ จตุตฺถี ทิสา. อิมาสํ จตุนฺนํ ทิสานํ ยา อาโลกนา, อยํ วุจฺจติ ทิสาโลจโน นาม นโย.

ตตฺถายํ โยชนา – จตฺตาโร จ อาหารา, จตสฺโส จ ปฏิปทา, จตฺตาโร จ วิปลฺลาสา, จตฺตาโร จ สติปฏฺฐานา, จตฺตาริ จ อุปาทานานิ, จตฺตาริ จ ฌานานิ, จตฺตาโร จ โยคา, จตฺตาโร จ วิหารา, จตฺตาโร จ คนฺถา, จตฺตาโร จ สมฺมปฺปธานา, จตฺตาโร จ อาสวา, จตฺตาโร จ อจฺฉริยา อพฺภุตา ธมฺมา, จตฺตาโร จ โอฆา, จตฺตาริ จ อธิฏฺฐานานิ, จตฺตาริ จ สลฺลานิ, จตฺตาโร จ สมาธโย, จตสฺโส จ วิญฺญาณฏฺฐิติโย, จตฺตาโร จ สุขภาคิยา ธมฺมา, จตฺตาริ จ อคติคมนานิ จตฺตาริ จ อปฺปมาณานิ. อิติ กุสลากุสลานํ ปกฺขปฏิปกฺขวเสน โยชนา. อยํ สีหวิกฺกีฬิเต ทิสาโลจโน นโย.

ตสฺส จตฺตาริ สามญฺญผลานิ ปริโยสานํ, ตตฺถ ปฐมาย ทิสาย โสตาปตฺติผลํ ปริโยสานํ, ทุติยาย สกทาคามิผลํ, ตติยาย อนาคามิผลํ, จตุตฺถิยา อรหตฺตผลํ ปริโยสานนฺติ.

ตตฺถ กตโม ติปุกฺขลนโย? ปฏิปทาวิภาเคน จตูสุ ปุคฺคเลสุ โย สุขาย ปฏิปทาย ขิปฺปาภิญฺญาย นิยฺยาติ, อยํ อุคฺฆฏิตญฺญู. โย สุขาย วา ปฏิปทาย, ทนฺธาภิญฺญาย, ทุกฺขาย วา ปฏิปทาย ขิปฺปาภิญฺญาย นิยฺยาติ, อยํ วิปญฺจิตญฺญู. โย ทุกฺขาย ปฏิปทาย ทนฺธาภิญฺญาย นิยฺยาติ, อยํ เนยฺโย. อิติ จตฺตาโร หุตฺวา ตโย โหนฺติ. ตตฺถ อุคฺฆฏิตญฺญุสฺส สมถปุพฺพงฺคมา วิปสฺสนา สปฺปายา. เนยฺยสฺส วิปสฺสนาปุพฺพงฺคโม สมโถ, วิปญฺจิตญฺญุสฺส สมถวิปสฺสนา ยุคนทฺธา. อุคฺฆฏิตญฺญุสฺส มุทุกา เทสนา, เนยฺยสฺส ติกฺขา เทสนา, วิปญฺจิตญฺญุสฺส ติกฺขมุทุกา เทสนา.

อุคฺฆฏิตญฺญุสฺส อธิปญฺญาสิกฺขา, วิปญฺจิตญฺญุสฺส อธิจิตฺตสิกฺขา จ อธิปญฺญาสิกฺขา จ, เนยฺยสฺส อธิสีลสิกฺขา จ อธิจิตฺตสิกฺขา จ อธิปญฺญาสิกฺขา จ. อิติ อิเมสํ ปุคฺคลานํ จตูหิ ปฏิปทาหิ นิยฺยานํ.

ตตฺถายํ สํกิเลสปกฺโข, ตีณิ อกุสลมูลานิ, ตโย ผสฺสา, ติสฺโส เวทนา, ตโย อุปวิจารา, ตโย กิเลสา, ตโย วิตกฺกา, ตโย ปริฬาหา, ตีณิ สงฺขตลกฺขณานิ, ติสฺโส ทุกฺขตา.

ตีณิ อกุสลมูลานีติ โลโภ อกุสลมูลํ, โทโส อกุสลมูลํ, โมโห อกุสลมูลํ. ตโย ผสฺสาติ สุขเวทนีโย ผสฺโส, ทุกฺขเวทนีโย ผสฺโส, อทุกฺขมสุขเวทนีโย ผสฺโส. ติสฺโส เวทนาติ สุขา เวทนา, ทุกฺขา เวทนา, อทุกฺขมสุขา เวทนา. ตโย อุปวิจาราติ โสมนสฺสูปวิจาโร, โทมนสฺสูปวิจาโร, อุเปกฺขูปวิจาโร. ตโย กิเลสาติ โลโภ, โทโส, โมโห. ตโย วิตกฺกาติ กามวิตกฺโก, พฺยาปาทวิตกฺโก, วิหึสาวิตกฺโก. ตโย ปริฬาหาติ ราคโช, โทสโช, โมหโช. ตีณิ สงฺขตลกฺขณานีติ อุปฺปาโท, ฐิติ, วโย. ติสฺโส ทุกฺขตาติ ทุกฺขทุกฺขตา, วิปริณามทุกฺขตา, สงฺขารทุกฺขตา.

ตตฺถ โลโภ อกุสลมูลํ มนาปิเกน อารมฺมเณน สมุฏฺฐหติ. ตเทว มนาปิการมฺมณํ ปฏิจฺจ อุปฺปชฺชติ สุขเวทนีโย ผสฺโส, สุขเวทนียํ ผสฺสํ ปฏิจฺจ อุปฺปชฺชติ สุขา เวทนา, สุขํ เวทนํ ปฏิจฺจ อุปฺปชฺชติ โสมนสฺสูปวิจาโร, โสมนสฺสูปวิจารํ ปฏิจฺจ อุปฺปชฺชติ ราโค, ราคํ ปฏิจฺจ อุปฺปชฺชติ กามวิตกฺโก, กามวิตกฺกํ ปฏิจฺจ อุปฺปชฺชติ ราคโช ปริฬาโห, ราคชํ ปริฬาหํ ปฏิจฺจ อุปฺปชฺชติ อุปฺปาโท สงฺขตลกฺขณํ, อุปฺปาทํ สงฺขตลกฺขณํ ปฏิจฺจ อุปฺปชฺชติ วิปริณามทุกฺขตา.

โทโส อกุสลมูลํ อมนาปิเกน อารมฺมเณน สมุฏฺฐหติ. ตเทว อมนาปิการมฺมณํ ปฏิจฺจ อุปฺปชฺชติ ทุกฺขเวทนีโย ผสฺโส, ทุกฺขเวทนียํ ผสฺสํ ปฏิจฺจ อุปฺปชฺชติ ทุกฺขา เวทนา, ทุกฺขํ เวทนํ ปฏิจฺจ อุปฺปชฺชติ โทมนสฺสูปวิจาโร, โทมนสฺสูปวิจารํ ปฏิจฺจ อุปฺปชฺชติ โทโส, โทสํ ปฏิจฺจ อุปฺปชฺชติ พฺยาปาทวิตกฺโก, พฺยาปาทวิตกฺกํ ปฏิจฺจ อุปฺปชฺชติ โทสโช ปริฬาโห, โทสชํ ปริฬาหํ ปฏิจฺจ อุปฺปชฺชติ ฐิตสฺส อญฺญถตฺตํ สงฺขตลกฺขณํ, ฐิตสฺส อญฺญถตฺตํ สงฺขตลกฺขณํ ปฏิจฺจ อุปฺปชฺชติ ทุกฺขทุกฺขตา.

โมโห อกุสลมูลํ อุเปกฺขาฐานิยํ อารมฺมเณน สมุฏฺฐหติ. ตเทว อุเปกฺขาฐานิยํ อารมฺมณํ ปฏิจฺจ อุปฺปชฺชติ อทุกฺขมสุขเวทนีโย ผสฺโส, อทุกฺขมสุขเวทนียํ ผสฺสํ ปฏิจฺจ อุปฺปชฺชติ อทุกฺขมสุขา เวทนา, อทุกฺขมสุขํ เวทนํ ปฏิจฺจ อุปฺปชฺชติ อุเปกฺขูปวิจาโร, อุเปกฺขูปวิจารํ ปฏิจฺจ อุปฺปชฺชติ โมโห, โมหํ ปฏิจฺจ อุปฺปชฺชติ วิหึสาวิตกฺโก, วิหึสาวิตกฺกํ ปฏิจฺจ อุปฺปชฺชติ โมหโช ปริฬาโห, โมหชํ ปริฬาหํ ปฏิจฺจ อุปฺปชฺชติ วโย สงฺขตลกฺขณํ, วยํ สงฺขตลกฺขณํ ปฏิจฺจ อุปฺปชฺชติ สงฺขารทุกฺขตา. อิติ อยํ ตีหิ อากาเรหิ กิเลสานํ นิทฺเทโส. โย โกจิ อกุสลปกฺโข, สพฺโพ โส ตีสุ อกุสลมูเลสุ สโมสรตีติ.

ตตฺถ กตโม กุสลปกฺโข? ตีณิ กุสลมูลานิ อโลโภ, อโทโส, อโมโห. ติสฺโส ปญฺญา สุตมยี, จินฺตามยี, ภาวนามยี. ตโย สมาธี สวิตกฺกสวิจาโร, อวิตกฺกวิจารมตฺโต, อวิตกฺกอวิจาโร. ติสฺโส สิกฺขา อธิสีลสิกฺขา, อธิจิตฺตสิกฺขา, อธิปญฺญาสิกฺขา. ตีณิ นิมิตฺตานิ สมถนิมิตฺตํ, ปคฺคหนิมิตฺตํ, อุเปกฺขานิมิตฺตํ. ตโย วิตกฺกา เนกฺขมฺมวิตกฺโก, อพฺยาปาทวิตกฺโก, อวิหึสาวิตกฺโก. ตีณิ อินฺทฺริยานิ อนญฺญาตญฺญสฺสามีตินฺทฺริยํ, อญฺญินฺทฺริยํ, อญฺญาตาวินฺทฺริยํ. ตโย อุปวิจารา เนกฺขมฺมูปวิจาโร, อพฺยาปาทูปวิจาโร, อวิหึสูปวิจาโร ติสฺโส เอสนา กาเมสนา, ภเวสนา, พฺรหฺมจริเยสนา. ตโย ขนฺธา สีลกฺขนฺโธ, สมาธิกฺขนฺโธ, ปญฺญากฺขนฺโธ.

ตตฺถ อโลโภ กุสลมูลํ สุตมยิปญฺญํ ปริปูเรติ. สุตมยิ ปญฺญา ปริปุณฺณา สวิตกฺกสวิจารํ สมาธึ ปริปูเรติ, สวิตกฺกสวิจาโร สมาธิ ปริปุณฺโณ อธิสีลสิกฺขํ ปริปูเรติ, อธิสีลสิกฺขา ปริปุณฺณา สมถนิมิตฺตํ ปริปูเรติ, สมถนิมิตฺตํ ปริปุณฺณํ เนกฺขมฺมวิตกฺกํ ปริปูเรติ, เนกฺขมฺมวิตกฺโก ปริปุณฺโณ อนญฺญาตญฺญสฺสามีตินฺทฺริยํ ปริปูเรติ, อนญฺญาตญฺญสฺสามีตินฺทฺริยํ ปริปุณฺณํ เนกฺขมฺมสิตูปวิจารํ ปริปูเรติ, เนกฺขมฺมูปวิจารํ ปริปุณฺโณ กาเมสนํ ปชหติ. กาเมสนปฺปหานํ สีลกฺขนฺธํ ปริปูเรติ.

อโทโส กุสลมูลํ จินฺตามยิปญฺญํ ปริปูเรติ, จินฺตามยิปญฺญา ปริปุณฺณา อวิตกฺกวิจารมตฺตํ สมาธึ ปริปูเรติ, อวิตกฺกวิจารมตฺโต สมาธิ ปริปุณฺโณ อธิจิตฺตสิกฺขํ ปริปูเรติ, อธิจิตฺตสิกฺขา ปริปุณฺณา อุเปกฺขานิมิตฺตํ ปริปูเรติ, อุเปกฺขานิมิตฺตํ ปริปุณฺณํ อพฺยาปาทวิตกฺกํ ปริปูเรติ, อพฺยาปาทวิตกฺโก ปริปุณฺโณ อญฺญินฺทฺริยํ ปริปูเรติ, อญฺญินฺทฺริยํ ปริปุณฺณํ อพฺยาปาทูปวิจารํ ปริปูเรติ, อพฺยาปาทูปวิจาโร ปริปุณฺโณ ภเวสนํ ปชหติ, ภเวสนปฺปหานํ สมาธิกฺขนฺธํ ปริปูเรติ.

อโมโห กุสลมูลํ ภาวนามยิปญฺญํ ปริปูเรติ, ภาวนามยิปญฺญา ปริปุณฺณา อวิตกฺกอวิจารํ สมาธึ ปริปูเรติ, อวิตกฺกอวิจาโร สมาธิ ปริปุณฺโณ อธิปญฺญาสิกฺขํ ปริปูเรติ, อธิปญฺญาสิกฺขา ปริปุณฺณา ปคฺคหนิมิตฺตํ ปริปูเรติ, ปคฺคหนิมิตฺตํ ปริปุณฺณํ อวิหึสาวิตกฺกํ ปริปูเรติ, อวิหึสาวิตกฺโก ปริปุณฺโณ อญฺญาตาวินฺทฺริยํ ปริปูเรติ, อญฺญาตาวินฺทฺริยํ ปริปุณฺณํ อวิหึสูปวิจารํ ปริปูเรติ, อวิหึสูปวิจาโร ปริปุณฺโณ พฺรหฺมจริเยสนํ ปริปูเรติ, พฺรหฺมจริเยสนา ปริปุณฺณา ปญฺญากฺขนฺธํ ปริปูเรติ.

อิติ อิเม ตโย ธมฺมา อกุสลปกฺขิกา กุสลปกฺขิกา จ ติกนิทฺเทเสหิ นิทฺทิฏฺฐา ติปุกฺขลนยสฺส ทิสา นาม. ตสฺส ปริโยสานํ ตโย วิโมกฺขา อปฺปณิหิโต สุญฺญโต อนิมิตฺโต, อยํ ติปุกฺขโล นาม ทุติโย นโย.

ตตฺถ เย อิเม ตโย ปุคฺคลา อุคฺฆฏิตญฺญู วิปญฺจิตญฺญู เนยฺโยติ อิเมสํ ติณฺณํ ปุคฺคลานํ เทฺว ปุคฺคลา สุขาย ปฏิปทาย ขิปฺปาภิญฺญาย, สุขาย ปฏิปทาย ทนฺธาภิญฺญาย จ นิยฺยนฺติ, เทฺวเยว ปุคฺคลา ทุกฺขาย ปฏิปทาย ขิปฺปาภิญฺญาย, ทุกฺขาย ปฏิปทาย ทนฺธาภิญฺญาย จ นิยฺยนฺติ, อิเม จตฺตาโร. เต วิเสเสน เทฺว โหนฺติ ทิฏฺฐิจริโต จ ตณฺหาจริโต จ. อิเม จตฺตาโร หุตฺวา ตโย โหนฺติ, ตโย หุตฺวา เทฺว โหนฺติ. อิเมสํ ทฺวินฺนํ ปุคฺคลานํ อยํ สํกิเลโส – อวิชฺชา จ ตณฺหา จ อหิรีกญฺจ อโนตฺตปฺปญฺจ อสติ จ อสมฺปชญฺญญฺจ นีวรณานิ จ สํโยชนานิ จ อชฺโฌสานญฺจ อภินิเวโส จ อหํกาโร จ มมํกาโร จ อสฺสทฺธิยญฺจ โทวจสฺสตา จ โกสชฺชญฺจ อโยนิโสมนสิกาโร จ วิจิกิจฺฉา จ อวิชฺชา จ อสทฺธมฺมสฺสวนญฺจ อสมาปตฺติ จ.

ตตฺถ อวิชฺชา จ อหิรีกญฺจ อสติ จ นีวรณานิ จ อชฺโฌสานญฺจ อหํกาโร จ อสฺสทฺธิยญฺจ โกสชฺชญฺจ วิจิกิจฺฉา จ อสทฺธมฺมสฺสวนญฺจ, อยํ เอกา ทิสา.

ตณฺหา จ อโนตฺตปฺปญฺจ อสมฺปชญฺญญฺจ สํโยชนานิ จ อภินิเวโส จ มมํกาโร จ โทวจสฺสตา จ อโยนิโสมนสิกาโร จ อวิชฺชา จ อสมาปตฺติ จ, อยํ ทุติยา ทิสา. ทสนฺนํ ทุกานํ ทส ปทานิ ปฐมา ทิสาติ กาตพฺพานิ. สํขิตฺเตน อตฺถํ ญาเปนฺติ ปฏิปกฺเข กณฺหปกฺขสฺส ทสนฺนํ ทุกานํ ทส ปทานิ ทุติยกานิ, อยํ ทุติยา ทิสา.

ตตฺถ กตโม กุสลปกฺโข? สมโถ จ วิปสฺสนา จ วิชฺชา จ จรณญฺจ สติ จ สมฺปชญฺญญฺจ หิรี จ โอตฺตปฺปญฺจ อหํการปฺปหานญฺจ มมํการปฺปหานญฺจ สมฺมาวายาโม จ โยนิโสมนสิกาโร จ สมฺมาสติ จ สมฺมาสมาธิ จ ปญฺญา จ นิพฺพิทา จ สมาปตฺติ จ สทฺธมฺมสฺสวนญฺจ โสมนสฺสญฺจ ธมฺมานุธมฺมปฏิปตฺติ จ.

ทสนฺนํ ทุกานํ สมถาทีนิ โสมนสฺสปริโยสานานิ ปฐมานิ ทส ปทานิ ปฐมา ทิสา, วิปสฺสนาทีนิ ธมฺมานุธมฺมปฏิปตฺติปริโยสานานิ ทุติยานิ ทส ปทานิ ทุติยา ทิสา. อิติ อกุสลปกฺเข กุสลปกฺเข จ นนฺทิยาวฏฺฏสฺส นยสฺส จตสฺโส ทิสา.

ตาสุ กุสลปกฺเข สมถาทีหิ อกุสลปกฺเข ตณฺหาทโย ปหานํ คจฺฉนฺติ, เตสํ ปหานา ราควิราคา เจโตวิมุตฺติ, กุสลปกฺเข วิปสฺสนาทีหิ อกุสลปกฺเข อวิชฺชาทโย ปหานํ คจฺฉนฺติ, เตสํ ปหานา อวิชฺชาวิราคา ปญฺญาวิมุตฺติ. อิติ อิมา เทฺว วิมุตฺติโย นนฺทิยาวฏฺฏนเย ปริโยสานํ.

ตตฺถ ตณฺหา อวิชฺชา สมโถ วิปสฺสนาติ จตฺตาริ ปทานิ, เตสุ อฏฺฐารส มูลปทานิ สโมสรนฺติ. กถํ? สมโถ จ อโลโภ จ อโทโส จ อสุภสญฺญา จ ทุกฺขสญฺญา จาติ อิมานิ ปญฺจ ปทานิ สมถํ ภชนฺติ, วิปสฺสนา จ อโมโห จ อนิจฺจสญฺญา จ อนตฺตสญฺญา จาติ อิมานิ จตฺตาริ ปทานิ วิปสฺสนํ ภชนฺติ. เอวํ นว ปทานิ กุสลานิ ทฺวีสุ ปเทสุ สโมสรนฺติ. ตณฺหา จ โลโภ จ โทโส จ สุภสญฺญา จ สุขสญฺญา จาติ อิมานิ ปญฺจ ปทานิ ตณฺหํ ภชนฺติ, อวิชฺชา จ โมโห จ นิจฺจสญฺญา จ อตฺตสญฺญา จาติ อิมานิ จตฺตาริ ปทานิ อวิชฺชํ ภชนฺติ. เอวํ นว ปทานิ อกุสลานิ ทฺวีสุ ปเทสุ สโมสรนฺติ. อิติ ติปุกฺขโล จ สีหวิกฺกีฬิโต จ นนฺทิยาวฏฺฏนยํ อนุปฺปวิสนฺติ.

กถํ ติปุกฺขเล นเย อิตเร เทฺว นยา อนุปฺปวิสนฺติ? วิปสฺสนา จ อโมโห จ อนิจฺจสญฺญา จ อนตฺตสญฺญา จาติ อิมานิ จตฺตาริ ปทานิ อโมโห, สมโถ จ อโลโภ จ อสุภสญฺญา จ ทุกฺขสญฺญา จาติ อิมานิ จตฺตาริ ปทานิ อโลโภ, อโทโส อโทโส เอว. เอวํ นว ปทานิ กุสลานิ ตีสุ ปเทสุ สโมสรนฺติ. ตณฺหา จ โลโภ จ สุภสญฺญา จ สุขสญฺญา จาติ อิมานิ จตฺตาริ ปทานิ โลโภ, อวิชฺชา จ โมโห จ นิจฺจสญฺญา จ อตฺตสญฺญา จาติ อิมานิ จตฺตาริ ปทานิ โมโห, โทโส โทโส เอว. เอวํ นว ปทานิ อกุสลานิ ตีสุ ปเทสุ สโมสรนฺติ. อิติ ติปุกฺขเล นเย อิตเร เทฺว นยา อนุปฺปวิสนฺติ.

กถํ จตูสุ ปเทสุ อฏฺฐารส มูลปทานิ สโมสรนฺติ? ตณฺหา จ สุภสญฺญา จ, อยํ ปฐโม วิปลฺลาโส. โลโภ จ สุขสญฺญา จ, อยํ ทุติโย วิปลฺลาโส. อวิชฺชา จ นิจฺจสญฺญา จ, อยํ ตติโย วิปลฺลาโส. โมโห จ อตฺตสญฺญา จ, อยํ จตุตฺโถ วิปลฺลาโส. อิติ นว ปทานิ อกุสลานิ จตูสุ ปเทสุ สโมสรนฺติ. สมโถ จ อสุภสญฺญา จ ปฐมํ สติปฏฺฐานํ, อโลโภ จ ทุกฺขสญฺญา จ ทุติยํ สติปฏฺฐานํ, วิปสฺสนา จ อนิจฺจสญฺญา จ ตติยํ สติปฏฺฐานํ, อโมโห จ อนตฺตสญฺญา จ จตุตฺถํ สติปฏฺฐานํ. อิติ นว ปทานิ กุสลานิ จตูสุ ปเทสุ สโมสรนฺติ. เอวํ สีหวิกฺกีฬิตนเย อิตเร เทฺว นยา อนุปฺปวิสนฺติ. ติณฺณญฺหิ นยานํ ยา ภูมิโย โคจโร, โส เอเกกํ นยํ อนุปฺปวิสติ. ตสฺมา เอเกกสฺส นยสฺส อกุสเล วา ธมฺเม วิญฺญาเต กุสเล วา ปฏิปกฺโข อเนฺวสิตพฺโพ. ปฏิปกฺขํ อเนฺวสิตฺวา โส นโย นิทฺทิสิตพฺโพ. ตมฺหิ นเย นิทฺทิฏฺเฐ ยถา เอกมฺหิ นเย อิตเรสํ นยานํ มูลปทานิ อนุปฺปวิฏฺฐานิ, ตโต ตโต นีหริตฺวา นิทฺทิสิตพฺพานิ. เอเกกสฺมิญฺหิ นเย อฏฺฐารส มูลปทานิ อนุปฺปวิฏฺฐานิ.

ตตฺถ เอเกกสฺมึ ธมฺเม วิญฺญาเต สพฺเพ ธมฺมา วิญฺญาตา โหนฺติ. อิเมสํ ติณฺณํ นยานํ สีหวิกฺกีฬิตสฺส นยสฺส จตฺตาริ ผลานิ ปริโยสานํ ปฐมาย ทิสาย ปฐมํ ผลํ, ทุติยาย ทิสาย ทุติยํ ผลํ, ตติยาย ทิสาย ตติยํ ผลํ, จตุตฺถาย ทิสาย จตุตฺถํ ผลํ ปริโยสานํ.

ติปุกฺขลสฺส นยสฺส ตโย วิโมกฺขา ปริโยสานํ ปฐมาย ทิสาย อปฺปณิหิโต, ทุติยาย สุญฺญโต, ตติยาย อนิมิตฺโต วิโมกฺโข ปริโยสานํ.

นนฺทิยาวฏฺฏสฺส นยสฺส เทฺว วิมุตฺติโย ปริโยสานํ ปฐมาย ทิสาย ตณฺหาวิราคา เจโตวิมุตฺติ, ทุติยาย ทิสาย อวิชฺชาวิราคา ปญฺญาวิมุตฺติ ปริโยสานํ. อิเมสุ ตีสุ นเยสุ ยา อฏฺฐารสนฺนํ ปทานํ อาโลจนา, อยํ ทิสาโลจโน นโย. ยา อาโลเกตฺวา กุสลปกฺเข อกุสลปกฺเข จ ‘‘อยํ ธมฺโม อิมํ ธมฺมํ ภชตี’’ติ ชานนฺเตน สมฺมา โยชนา, อยํ องฺกุโส นโยติ อิเม ปญฺจ นยา.

นยสมุฏฺฐานวารวณฺณนา นิฏฺฐิตา.