๓. อเนกตฺถวคฺควณฺณนา

๗๗๗. อิทานิ สํกิณฺณวคฺคโต อนนฺตรํ คาถาโต, คาถาย อทฺธโต, ปาทโต จาติ อิเมหิ ตีหิ ปกาเรหิ อเนกตฺเถ นานตฺเถ สมยาทิเก สทฺเท กมา กมโต ปวกฺขามิ. เอตฺถ อเนกตฺถวคฺเค เอกสฺส ภูตสทฺทาทิกสฺส ยา ปุนรุตฺตตา, สา ถีปุนฺนปุํสกสงฺขาตลิงฺควิเสสตฺถํ กตา.

๗๗๘. สมวายตฺถาทิวาจเก พหโว สมยสทฺเท ชาติยา สงฺคยฺห ‘‘สมโย’’ติ เอกวจนนิทฺเทโส กโต. ตตฺร ‘‘กาลญฺจ สมยญฺจ อุปาทายา’’ตฺยาทีสุ [ที. นิ. ๑.๔๔๗] สมวาเย ปจฺจยสามคฺคิยํ. ‘‘มหาสมโย ปวนสฺมึ, เทวกายา สมาคตา’’ตฺยาทีสุ สมูเห. ‘‘สมโยปิ โข เต ภทฺทาลิ อปฺปฏิวิทฺโธ’’ตฺยาทีสุ [ม. นิ. ๒.๑๓๕] การเณ. ‘‘เอโกเยว จ โข ขโณ จ สมโย จา’’ตฺยาทีสุ [อ. นิ. ๘.๒๙] ขเณ โอกาเส. ‘‘อภิสมยตฺโถ’’ตฺยาทีสุ ปฏิเวเธ. ‘‘เอกํ สมยํ ภควา’’ตฺยาทีสุ [ที. นิ. ๑.๑] กาเล. ‘‘สมฺมา มานาภิสมยา’’ตฺยาทีสุ [ม. นิ. ๑.๒๘] ปหาเน. ‘‘อตฺถาภิสมยา ธีโร’’ตฺยาทีสุ ลาเภ [สํ. นิ. ๑.๑๒๙]. ‘‘สมยปฺปวาทเก ตินฺทุกาจิเร’’ตฺยาทีสุ [ม. นิ. ๒.๒๐๘] ทิฏฺฐิยํ.

ตตฺถ สหการีการณตาย สนฺนิชฺฌํ สเมติ สมเวตีติ สมโย, สมวาโย. สมํ, สห วา อวยวานํ อยนํ ปวตฺติ อวฏฺฐานนฺติ สมโย, สมูโห, ยถา – สมุทาโยติ อวยวสหาวตฺถานเมว หิ สมูโหติ. อวเสสปจฺจยานํ สมาคเม เอติ ผลํ เอตสฺมา อุปฺปชฺชติ ปวตฺตติ จาติ สมโย, การณํ, ยถา ‘‘สมุทาโย’’ติ. สเมติสมาคจฺฉติ เอตฺถ มคฺคพฺรหฺมจริยํ ตทาธารปุคฺคเลหีติ สมโย, ขโณ. อภิมุขํ ญาเณน สมฺมา เอตพฺโพ อวคนฺตพฺโพติ อภิสมโย, ธมฺมานํ อวิปรีโต สภาโว. อภิมุขภาเวน สมฺมา เอติ คจฺฉติ พุชฺฌตีติ อภิสมโย, ธมฺมานํ อวิปรีตสภาวาวโพโธ. สเมติ เอตฺถ, เอเตน วา สงฺคจฺฉติ สตฺโต, สภาวธมฺโม วา สหชาตาทีหิ, อุปฺปาทาทีหิ วาติ สมโย, กาโล, ธมฺมปฺปวตฺติมตฺตตาย อตฺถโต อภูโตปิ หิ กาโล ธมฺมปฺปวตฺติยา อธิกรณํ วิย, กรณํ วิย จ ปริกปฺปนามตฺตสิทฺเธน รูเปน โวหรียตีติ. สมสฺส นิโรธสฺส ยานํ, สมฺมา วา ยานํ อปคโมติ สมโย, ปหานํ. สมิติ สงฺคติ สโมธานนฺติ สมโย, ปฏิลาโภ, สเมติ สมฺพนฺโธ เอติ อตฺตโน วิสเย ปวตฺตติ, ทฬฺหคฺคหณภาวโต วา สมฺปยุตฺตา อยนฺติ ปวตฺตนฺติ สตฺตา ยถาภินิเวสํ เอเตนาติ สมโย, ทิฏฺฐิ. ทิฏฺฐิสํโยชเนน หิ สตฺตา อติวิย พชฺฌนฺตีติ, เอวํ ตสฺมึ ตสฺมึ อตฺเถ สมยสทฺทสฺส ปวตฺติ เวทิตพฺพา. สมยสทฺทสฺส อตฺถุทฺธาเร อภิสมยสทฺทสฺส อุทาหรณํ โสปสคฺโค, อนุปสคฺโค จ สมยสทฺโท สมวายาทฺยตฺถวาจโก โหตีติ ทสฺสนตฺถํ. เอวํ สพฺพตฺร อุทาหรณํ ตํตทตฺถานุรูปนิพฺพจนาทโย ทฏฺฐพฺพา.

๗๗๙. สณฺฐานํ ทีฆรสฺสาทิ. รูปํ รูปายตนํ, ชาติ ขตฺติยาทิกุลํ. ฉวิ พหิจมฺมํ, ปมาณํ มริยาโท. อกฺขรํ อการาทิ, ยโส ปริวาโร, กิตฺติ จ. คุโณ สีลาทิ, ตปนิเยปิ วณฺโณ.

๗๘๐. ปาติโมกฺขสฺส ภิกฺขุภิกฺขุนีนํ วเสน ทุวิธสฺส ปาติโมกฺขสฺส อุทฺเทเส ‘‘สงฺโฆ อุโปสถํ กเรยฺยา’’ติ [มหาว. ๑๓๔]. ปณฺณตฺติยํ ‘‘อุโปสโถ นาม นาคราชา’’ติ [ที. นิ. ๒.๒๔๖]. อุปวาโส วุตฺโต. อฏฺฐงฺโค ‘‘ปาณาติปาตา เวรมณิ’’อาทิ. อุโปสถทินํ ‘‘อชฺชุโปสโถ ปนฺนรโส’’ตฺยาทีสุ [มหาว. ๑๖๘].

๗๘๑-๗๘๒. รถงฺคํ จกฺกทฺวยํ. ลกฺขณํ จกฺกลกฺขณํ. ‘‘มยา ปวตฺติตํ จกฺก’’นฺตฺยาทีสุ [สุ. นิ. ๕๖๒] ธมฺมจกฺเก. อุรจกฺกํ นาม ขุรจกฺกํ ‘‘จกฺกํ ภมติ มตฺถเก’’ติ [ชา. ๑.๑.๑๐๔; ๑.๕.๑๐๐]. ‘‘จตุจกฺกํ นวทฺวาร’’นฺตฺยาทีสุ [สํ. นิ. ๑.๒๙] อิริยาปถจกฺเก. ‘‘จตฺตาริมานิ, ภิกฺขเว, จกฺกานิ, เยหิ สมนฺนาคตานํ เทวมนุสฺสานํ จตุจกฺกํ วตฺตตี’’ตฺยาทีสุ [อ. นิ. ๔.๑๓๑] สมฺปตฺติจกฺเก. ‘‘ปิตรา ปวตฺติตํ จกฺกํ อนุวตฺเตตี’’ตฺยาทีสุ [อ. นิ. ๕.๑๓๒] จกฺกรตเน. มณฺฑลํ ‘‘อลาตจกฺก’’นฺตฺยาทีสุ ‘‘อสนิวิจกฺก’’นฺติ [ที. นิ. ๓.๖๑; สํ. นิ. ๒.๑๖๒] จ. พลํ ถาโม. กุลาโล กุมฺภกาโร, ตสฺส ภณฺเฑ กุลาลจกฺกนฺติ. อาณายํ ‘‘จกฺกํ วตฺตยติ ปาณีน’’นฺติ [ชา. ๑.๗.๑๔๙]. อายุเธ จกฺกากาเร อายุเธ. ทานํ เทยฺยธมฺโม. ราสิ ขนฺโธ. สทฺธคาถาปิ คาถาเยว.

‘‘ทณฺฑกา จณฺฑวุฏฺฐฺยาทิ, ปาเทหิ ฉหิ ตีหิ ตุ;

คาถาติ จ ปรตฺเถวํ, ฉนฺโทสญฺญา ปกาสิตา.

อนนฺตโรทิตํ จญฺญ-เมตํ สามญฺญนามโต;

คาถาอิจฺเจว นิทฺทิฏฺฐํ, มุนินฺทวจเน ปนา’’ติ [วุตฺโตทย ๑๔-๑๕ คาถา] หิ วุตฺตํ.

๗๘๓. ‘‘กึ เต วตํ กึ ปน พฺรหฺมจริยํ,

กิสฺส สุจิณฺณสฺส อยํ วิปาโก;

อิทฺธิชุติพลวิริยูปปตฺติ,

อิทญฺจ เต นาค มหาวิมานํ.

อหญฺจ ภริยา จ มนุสฺสโลเก,

สทฺธา อุโภ ทานปตี อหุมฺห;

โอปานภูตํ เม ฆรํ ตทาสิ,

สนฺตปฺปิตา สมณพฺราหฺมณา จ.

ตํ เม วตํ ตํ ปน พฺรหฺมจริยํ,

ตสฺส สุจิณฺณสฺส อยํ วิปาโก;

อิทฺธิชุติพลวิริยูปปตฺติ,

อิทญฺจ เม ธีร มหาวิมาน’’นฺติ [ชา. ๒.๒๒.๑๕๙๒, ๑๕๙๓, ๑๕๙๕]

อิมสฺมึ วิธุรปณฺฑิตชาตเก ทานสฺมึ อาคโต.

‘‘ตํ โข ปน ปญฺจสิข พฺรหฺมจริยํ เนว นิพฺพิทาย น วิราคาย ยาวเทว พฺรหฺมโลกูปปตฺติยา’’ติ [ที. นิ. ๒.๓๒๙] อิมสฺมึ มหาโควินฺทสุตฺเต อปฺปมญฺญาสุ. ‘‘ตยิทํ พฺรหฺมจริยํ อิทฺธญฺเจว ผีตญฺจ วิตฺถาริกํ พาหุชญฺญํ ปุถุภูตํ ยาวเทว มนุสฺเสสุ สุปฺปกาสิต’’นฺติ [ที. นิ. ๓.๑๗๔] ปาสาทิกสุตฺเต สิกฺขตฺตยสงฺคเห สกลสฺมึ สาสเน. ‘‘ปเร อพฺรหฺมจารี ภวิสฺสนฺติ, มยเมตฺถ พฺรหฺมจาริโน ภวิสฺสามา’’ติ [ม. นิ. ๑.๘๓] อิมสฺมึ สลฺเลขสุตฺเต เมถุนา วิรติยํ.

‘‘เกน ปาณิ กามทโท, เกน ปาณิ มธุสฺสโว;

เกน เต พฺรหฺมจริเยน, ปุญฺญํ ปาณิมฺหิ อิชฺฌติ.

เตน ปาณิ กามทโท, เตน ปาณิ มธุสฺสโว;

เตน เม พฺรหฺมจริเยน, ปุญฺญํ ปาณิมฺหิ อิชฺฌตี’’ติ [เป. ว. ๒๗๕]. –

อิมสฺมึ องฺกุรเปตวตฺถุมฺหิ เวยฺยาวจฺเจ.

‘‘มยญฺจ ภริยา นาติกฺกมาม,

อเมฺห จ ภริยา นาติกฺกมนฺติ;

อญฺญตฺร ตา พฺรหฺมจริยํ จราม,

ตสฺมา หิ อมฺหํ ทหรา น มิยฺยเร’’ติ [ชา. ๑.๑๐.๙๗]. –

มหาธมฺมปาลชาตเก สทารตุฏฺฐิยํ.

‘‘เอวํ โข ตํ, ภิกฺขเว, ติตฺติริยํ นาม พฺรหฺมจริยํ อโหสี’’ติ [จูฬว. ๓๑๑] อิมสฺมึ ติตฺติรชาตเก ปญฺจสีเล.

‘‘อิทํ โข ปน ปญฺจสิข พฺรหฺมจริยํ เอกนฺตนิพฺพิทาย วิราคาย…เป… อยเมว อริโย อฏฺฐงฺคิโก มคฺโค’’ติ [ที. นิ. ๒.๓๒๙] มหาโควินฺทสุตฺเตเยว อริยมคฺเค.

‘‘หีเนน พฺรหฺมจริเยน, ขตฺติเย อุปปชฺชติ;

มชฺฌิเมน จ เทวตฺตํ, อุตฺตเมน วิสุชฺฌตี’’ติ [ชา. ๑.๘.๗๕]. –

นิมิชาตเก อตฺตทมนวเสน กเต อฏฺฐงฺคุโปสเถ.

‘‘อภิชานามิ โข ปนาหํ, สาริปุตฺต, จตุรงฺคสมนฺนาคตํ พฺรหฺมจริยํ จริตฺวา ตปสฺสิ สุทํ โหมี’’ติ [ม. นิ. ๑.๑๕๕] โลมหํสสุตฺเต ธิติสงฺขาเต วีริเย.

๗๘๔. สภาโว อวิปรีตตฺโถ. ปริยตฺติ ปริยาปุณิตพฺพา วินยาภิธมฺมสุตฺตนฺตา. ญาโย ยุตฺติ, สปฺปฏิปทา วา มคฺคาทโย. เญยฺเย สงฺขารวิการลกฺขณนิพฺพานปญฺญตฺติวเสน ปญฺจวิเธ เญยฺเย. นิสฺสตฺตตา สตฺตสภาวสฺส อภาวตา. อาปตฺติยํ ‘‘ปาราชิกํ ธมฺม’’นฺติ. ‘‘สห ธมฺเมน นิคฺคยฺหา’’ตฺยาทีสุ การเณ. อาทินา สมยญฺญูปมาหึสาทีสุปิ ธมฺโม.

๗๘๕. ปโยชนํ ผลํ. สทฺทาภิเธยฺเย สทฺทตฺเถ. วุฑฺฒิยํ วฑฺฒเน. วตฺถุมฺหิ ทพฺเพ. นาเส วินาเส. ปจฺฉิมปพฺพเต อตฺถคิริมฺหิ. นิวตฺติวิสยุปฺปตฺติสภาวาทีสุปิ.

๗๘๖. เยภุยฺยตา พาหุลฺยตา. อพฺยามิสฺสํ อสมฺมิสฺสํ. วิสํโยเค วิปฺปโยเค. ทฬฺหตฺเถ ทฬฺหสทฺทสฺส อตฺเถ. อนติเรเก อติเรกาภาเว. อนวเสสมฺหิ สพฺพสฺมึ, ตํ เกวลวจนํ ตีสุ ลิงฺเคสุ.

๗๘๗. ปฏลํ ‘‘ทิคุณํ สงฺฆาฏึ ปารุปิตฺวา’’ตฺยาทีสุ [มหาว. ๓๔๘]. ‘‘วโยคุณา อนุปุพฺพํ ชหนฺตี’’ติ [สํ. นิ. ๑.๔] ราสิมฺหิ. ‘‘สตคุณา ทกฺขิณา ปาฏิกงฺขิตพฺพา’’ติ [ม. นิ. ๓.๓๗๙] อานิสํเส. พนฺธนํ กามคุณํ. อปฺปธาเน วิเสสเน. ชิยาย ธนุโน.

๗๘๘-๗๘๙. รุกฺขาโท ทุมาทิมฺหิ. วิชฺชมาเน ภูตคุเณ. อรหนฺเต ‘‘โย จ กาลฆโส ภูโต, สภูตปจินึ ปจี’’ติ [ชา. ๑.๒.๑๙๐]. ขนฺธปญฺจเก ‘‘ภูตมิทํ, สาริปุตฺต, สมนุปสฺสถา’’ติ [ม. นิ. ๑.๔๐๑]. สตฺเต ปาณิมฺหิ. มหาภูเต ปถวาทิเก. อมนุสฺโส เทวรกฺขสาทิ. วิชฺชมานตฺถวชฺชิเต รุกฺขาโท นาริยํ น ภวติ, วิชฺชมานตฺเถ, ปน อตีตาทีสุ จ วาจฺจลิงฺโค. ปตฺเต สมฺปตฺเต. สเม ตุลฺยตฺเถ.

๗๙๐. สชฺชเน สปฺปุริเส.

๗๙๑. ปทปูรเณ ‘‘สุตฺตนฺต วนนฺตา’’ตฺยาทีสุ. เทหาวยเว ‘‘อนฺตํ อนฺตคุณ’’นฺตฺยาทีสุ [ขุ. ปา. ๓.ทฺวตฺตึสาการ]. เทโห จ อวยโว จาติ เอเก. โกฏฺฐาเส ‘‘อยเมโก อนฺโต’’ตฺยาทีสุ [อ. นิ. ๖.๖๑]. ลามกํ นิหีนกํ.

๗๙๒. นิกาโย สธมฺมีนํ คโณ. สนฺธิ ปฏิสนฺธิ. สามญฺเญ วิเสสาธาเร. ปสูติ มาตุกุจฺฉิโต นิกฺขมนํ, กุลํ ขตฺติยาทิกุลํ. ภโว ภวนกฺริยา. วิเสโสฺย อุปาธิ, ยสฺส วเสน ภินฺเนสุ สพลาทีสุ อภินฺนา ธีสทฺทา วตฺตนฺเต. สุมนายํ มาลติยํ. สงฺขตลกฺขเณ สงฺขตธมฺมานํ ลกฺขเณ.

๗๙๓. ภวเภโท กามภวาทิ. ปติฏฺฐายํ นิสฺสเย. นิฏฺฐา นิปฺผตฺติ. อชฺฌาสโย อธิปฺปาโย. พุทฺธิ ญาณํ. วาสฏฺฐานํ วสนฏฺฐานํ. วิสรตฺตํ วิสรณภาโว. ‘‘วิสทตฺเถ’’ติปิ ปาโฐ, ตทา สทธาตุสฺส วิสรณตฺถตา ทฏฺฐพฺพา.

๗๙๔. ผเล โสตาปตฺตาทิเก. อนิจฺจาทิอนุปสฺสนา วิปสฺสนา นาม. มคฺเค โสตาปตฺติมคฺคาทิเก.

๗๙๕. กมฺมารุทฺธนํ กมฺมารานํ อุทฺธนํ, กมฺมารานํ ยถา อุกฺกาติ. องฺคารกปลฺลํ องฺคารานํ ภาชนํ. ทีปิกา นาม มธุจฺฉิฏฺฐาทิมยา ปทีปกิจฺจการิกา. สุวณฺณการมูสา มตฺติกมยา เอกา ภาชนวิกติ. วายุโน เวเค จ อุกฺกาสทฺโท, โย ‘‘เทวทุทฺรภี’’ติ วุตฺโต.

๗๙๖. เกโสหารณํ เกสานํ ลวนํ. ชีวิตวุตฺติ ชีวิตสฺส วตฺตนํ. วปนํ พีชสฺส วปนํ. วาปสมกรณํ วปิตสฺส พีชสฺส สมกรณํ. ปวุตฺตภาโว พนฺธนา มุตฺติ.

๗๙๗-๗๙๘. สุโต วิสฺสุเต ปากเฏ. อวธาริเต อุปลกฺขิเต. อุปจิเต ราสีกเต. อนุโยโค ปุจฺฉา. กิลินฺเน ตินฺเต. โสตวิญฺเญยฺยํ สทฺทายตนํ. สตฺถํ สทฺทสตฺถาทิ, สุตนามโก วา เอโก สตฺถวิเสโส. เอเตสุ ทฺวีสุ อตฺเถสุ สุตํ นปุํสกํ. ปุตฺเต สุโต ปุลฺลิงฺโค, ราชินิปิ สุโต.

๗๙๙. ยุเค กตาทิจตุกฺเก. เลโส อนุมานญาณวิสโย. ปญฺญตฺติยํ ‘‘กปฺปตฺเถโร’’ติ. ปรมายุมฺหิ ‘‘กปฺปํ สคฺคมฺหิ โมทตี’’ติ. อญฺญตฺร กปฺปาทีสุ ปุลฺลิงฺเค. สทิเส ปน ตีสุ ลิงฺเคสุ. สมณโวหาโร วินยาคโต สมณานํ โวหาโร. กปฺปพินฺทุ จีวเร กตพินฺทุ. สมนฺตตฺเต สมนฺตภาเว. อนฺตรกปฺโป มหากปฺปสฺส อสีติโม ภาโค. อาทิสทฺเทน อสงฺเขฺยยฺยมหากปฺเป สงฺคณฺหาติ. ตกฺเก วิตกฺเก. วิธิ วิธานํ.

๘๐๐. วิรติ วิรติตฺตยํ. สปโถ อกฺโกโส. ตจฺเฉ ตถภาเว. อริยสจฺจมฺหิ ทุกฺขสจฺจาทิเก. ทิฏฺฐิ มิจฺฉาทิฏฺฐิ.

๘๐๑. สญฺชาติเทโส ‘‘กมฺโพโช อสฺสายตน’’นฺติ. วาสฏฺฐานํ นิวาสฏฺฐานํ ‘‘เทวานํ เทวายตน’’นฺติ. อากโรติ ยตฺถ สุวณฺณรชตาทโย อุปฺปชฺชนฺติ. สโมสรณฏฺฐานํ พหูนํ สนฺนิปาตฏฺฐานํ. ปทปูรเณ ‘‘กมฺมายตนํ, สิปฺปายตน’’นฺติ.

๘๐๒. วตฺถํ อมฺพรํ. อญฺโญ โย สโก น โหติ. โอธิ มริยาโท. เภโท วิเสโส. มนสิปิ จิตฺเตปิ.

๘๐๓. วิปาเก อิฏฺฐวิปาเก กุสโล. อนวชฺชาทีสุ วาจฺจลิงฺคิโก.

๘๐๔. ทฺรโว มธฺวาทิ. มธุราทีสุ ฉสุ รเสสุ. ปารโท สูโต. สิงฺคาราโท นว นาฏฺยรเส. รสรตฺตมํสเมทฏฺฐิสุกฺกฏฺฐิมิญฺชวเสน สตฺต ธาตโว, ตพฺเภเท. กิจฺเจ ผสฺสาทิธมฺมานํ สงฺฆฏฺฏนาทิกิจฺเจ. สมฺปตฺติ เตสํเยว.

๘๐๕. โพธิสทฺโท ญาณทฺวเย นาริยํ, โพธิราชกุมาราทิปญฺญตฺติยํ ปุเม. อสฺสตฺถรุกฺเข ปุมิตฺถิยํ.

๘๐๖. เยน กตฺตุภูเตน โย กมฺมภูโต นิจฺจเสวิโต, ตตฺถาปิ กมฺมภูเต. วิสโย อนญฺญถาภาโว. ชนปเท กุรุอาทิเก. โคจเร ตพฺพหุลาจาเร.

๘๐๗. สตฺตายํ วิชฺชมานตายํ.

๘๐๘. พนฺธเว โส ปุเม. อตฺตนิ สํ นปุํสเก. ธนสฺมึ โส สํ อนิตฺถิยํ. สุนเข สา ปุเม วุตฺโต. อตฺตนิเย โส ติลิงฺคิโก.

๘๐๙. ฉวิสมฺปตฺติยํ ฉวิยา สมฺปตฺติยํ.

๘๑๐. ชามาตา ธีตุสามิโก. มนฺทปฺปิเย อปฺปปิเย วรํ อพฺยยํ.

๘๑๑. มกุเล อวิกาสสมฺปตฺเต. เนตฺตึสาทิปิธาเน ขคฺคาทีนํ เคเห.

๘๑๒. ปิตามโห พฺรหฺมา. ปิตูสุ มาตาปิตูสุ. ตถา ปกฺขนฺตเร. ตปสิ สีเล.

๘๑๓-๘๑๔. มชฺฌพนฺเธ อุโรพนฺธเน. ปโกฏฺโฐ กปฺปรสฺสาโธภาโค. กจฺฉพนฺธนํ อโธมฺพรสฺส ทฬฺหพนฺธนํ. เมขลายญฺจาติ กจฺฉา จตูสฺวตฺเถสุ. กจฺโฉ ลตาทีสุ. กจฺโฉ พาหุมูลมฺหิ ปรูฬฺหกจฺฉนขโลเม, ‘‘กจฺเฉหิ เสทา มุญฺจนฺตี’’ติ. อนูโป พหูทกเทโส.

๘๑๕. มานํ ตุลาปตฺถงฺคุลีหิ. ปมาตริ ปมาณสฺส กตฺตริ.

๘๑๖. ทพฺพํ ธนํ. อตฺตภาโว ปญฺจกฺขนฺธสมูโห. ปาโณ ชีวิตินฺทฺริยํ. ทพฺพาทีสุ จตูสุ สตฺตํ. สตฺตายํ วิชฺชมานตายํ สตฺตา. ชเน สตฺโต. โส สตฺตสทฺโท, อาสตฺเต ลคฺคิเต ติลิงฺคิโก.

๘๑๗. เสมฺหาโท ติโทเส. รสรตฺตาทิ ปุพฺเพวุตฺโต. ปภาทิเก รูปธาตุมฺหิ. จกฺขาทิเก วิสยธาตุมฺหิ.

๘๑๘. อมจฺจาทิกา สตฺต ปกติโย วุตฺตา. สตฺตาทิสามฺยวตฺถา สตฺตรชตมภูตานํ ติณฺณํ คุณานํ สามฺยวตฺถา. ปจฺจยา ณปจฺจยาทิโต ปฐเม ปฐมสณฺฐิเต กโรตฺยาทิธาตุมฺหิ.

๘๑๙. ปริตฺตาณํ รกฺขณํ. วตฺถุมฺหิ โอกาเส. ตลฺลญฺฉนํ ปาทสฺส ฐานํ.

๘๒๐. โลหมุคฺคเร โลหมเย มุคฺคเร. ตาฬาทิเก สมฺมตาฬกํสตาฬาทิเก. กฐิเน กกฺขเฬ.

๘๒๑. มกฺขิกา นีลมกฺขิกาทิกา. ตาสํ เภทา สวิสา มธุกตา ปิงฺคลมกฺขิกา. มธุมฺหิ ขุทฺทํ อปฺปกาทีสุ จตูสฺวตฺเถสุ วตฺตมานํ ตีสุ ลิงฺเคสุ. อธโม นิหีโน. กปโณ เอกจารี.

๘๒๒. ตกฺเก โครสวิเสเส. มรณลิงฺเค มรณญาปกลกฺขเณ. อสุเภ, สุเภ จาติ จตูสฺวตฺเถสุ อริฏฺฐํ. อาสโว มชฺชวิเสโส. เผณิลทฺทุโม ‘‘พฑี-ยฺौ-โข’’.

๘๒๓. เคหานํ ทารุพนฺธปฺปโยชนํ ปีฐิกา นาม. ปกฺขนฺททฺวยสฺส, กณฺณิกาทีนญฺจ นิสฺสยภูตา ปีฐิกา.

๘๒๔. มิตฺตากาเร อมิตฺตสฺสาปิ มิตฺตสณฺฐาเน. พเล, ราสิมฺหิ, วิปตฺติยญฺจ, ‘‘พลสฺส ราสี’’ติปิ เอเก.

๘๒๕. ขนฺเธ รูปกฺขนฺเธ. ภเว รูปภเว. นิมิตฺตมฺหิ การเณ. วปุ สรีรํ.

๘๒๖. วตฺถุกิเลสกาเมสูติ วตฺถุกามกิเลสกาเมสุ. มทเน มารเทวปุตฺเต. รเต เมถุเน. นิกาเม อิจฺฉารหิเต กามํ นปุํสเก. อนุญฺญายํ กามมพฺยยํ ภเว.

๘๒๗. วชฺชภณฺฑมุเข วีณาโทณิมุเข. มาตงฺคสฺส หตฺถิโน กรโกฏิ หตฺถคฺคํ.

๘๒๘. รมฺโภ สฐฺยํ, เกตวนฺตฺยตฺโถ. อสจฺจํ มุสา. อโยฆนํ เยน ปหรติ. คิริสิงฺคมฺหิ คิรคฺเค. สีรงฺเค ผาลงฺเค. ยนฺเต กูฏยนฺเต.

๘๓๐. ปฏิวาเกฺย ปฏิวจเน. อุตฺตราสงฺเค อุปริวตฺเถ. เสฏฺฐาทีสุ อุตฺตโร ตีสุ, ปรสฺมึ อุปริสฺมิญฺจ อีริโต.

๘๓๑. วิมุตฺติ อรหตฺตผลํ มคฺคนิพฺพานานิปิ.

๘๓๒. สงฺขเต ปจฺจยาภิสงฺขเต ธมฺเม. ปุญฺญาภิสงฺขาโร, อปุญฺญาภิสงฺขาโร, อาเนญฺชาภิสงฺขาโรติ ปุญฺญาภิสงฺขาราทิ. ปโยโค อุสฺสาโห. กายสงฺขาโร, วจีสงฺขาโร, จิตฺตสงฺขาโรติ กายสงฺขาราทิ. อภิสงฺขรณํ อภิสงฺขรณกฺริยา.

๘๓๓. ตพฺภาเว ทิฏฺฐิสหคตํ.

๘๓๔. ปติรูเป ยุตฺเต. ฉาทิเต ติณาทีหิ. รโห สุญฺญฏฺฐานํ. ปญฺญตฺติยํ ฉนฺโน ภิกฺขุ, ปญฺญตฺติยํเยว ปุเม.

๘๓๕. พุทฺธจกฺขุ พุทฺธานํ จกฺขุ. สมนฺตจกฺขุ สพฺพญฺญุตญาณํ. ธมฺมจกฺขุ เหฏฺฐามคฺคตฺตเย ญาณํ.

๘๓๖. อภิกฺกโม อภิกฺกมนีโย.

๘๓๗. เววจนํ อภินฺนตฺโถ สทฺโท. ปการสฺมึ เภเท. อวสโร อวกาโส.

๘๓๘. จิตฺตกมฺมํ จิตฺตการานํ กมฺมํ. วิจิตฺเต นานาวิเธ. ปญฺญตฺติยํ จิตฺโต ธนุธโรเยว. จิตฺตมาโส ปุณฺเณนฺทุยุตฺเตน จิตฺเตน นกฺขตฺเตน ลกฺขิโต มาโส. ตารนฺตเร จิตฺตนกฺขตฺเต. ถิยํ นาริยํ.

๘๓๙. สามเล นีเล. สยมตฺเถ สยํสทฺทสฺส อตฺเถ. สาริวา อุปาสกา.

๘๔๐. ‘‘ปุเม’’ตฺยาทินา ปุพฺพทฺเธน คุรุสทฺทสฺส อตฺถา วุตฺตา, อปรทฺเธน ครุสทฺทสฺส, ‘‘เอกเทเสกตฺตมนญฺญํเว’’ติ นฺยาเยน ทฺวินฺนมฺปิ เอกตฺตมญฺญมาเนน คาถาเนกตฺถวคฺเค กถิตา. มหนฺเต พหุตฺเต. ทุชฺชเร ชีราเปตุมสกฺกุเณยฺเย, ทุกฺกเร วา.

๘๔๑. อจฺจิเต ปูชิเต. ขินฺเน กิลมถปฺปตฺเต. สมิเต อุปสมิเต.

คาถาเนกตฺถวคฺควณฺณนา นิฏฺฐิตา.

๘๔๒. วิสุทฺธิเทโว, สมฺมุติเทโว, อุปปตฺติเทโว จาติ วิสุทฺธิเทวาทิ. นภํ อากาโส.

ตรุณาทีสุ ตีสฺวตฺเถสุ มาณโว.

๘๔๓. อาทฺยตฺถาทีสุ อคฺคํ. วเร เสฏฺเฐ ตีสุ.

ปจฺจนีโก สตฺตุ. อญฺเญ อญฺญตฺเถ. ปจฺฉาภาเค ‘‘ธาตุลิงฺเคหิ ปรา ปจฺจยา’’ติ.

๘๔๔. โยนิ อิตฺถีนํ โยนิมคฺโค. กาโม อิจฺฉา. สิรี ปญฺญา, ปุญฺโญ จ. อิสฺสรํ ปภุตา. ธมฺโม สีลาทิ. อุยฺยาโม วีริยํ. ยโส ปริวาโร, กิตฺติ จ.

๘๔๕. สมงฺคินิ สมนฺนาคเต.

๘๔๖. ฐิติ ฐานกฺริยา.

๘๔๘. ขนฺธโกฏฺฐาโส อณฺฑชาทิจตุกฺกํ. ปสฺสาวมคฺโค อิตฺถีนํ โยนิ. โส ปุลฺลิงฺโค. กูเล ตีเร.

๘๔๙. นาโคตุนาคสทฺโท ตุ. อุรเค สปฺเป, หตฺถินิ จ.

๘๕๐. สงฺขฺยา คณนา. ‘‘อญฺญตฺเถ’’เตฺยเก วทนฺติ.

๘๕๑. เภ นกฺขตฺตวิเสเส. สนฺติเก สมีเป. มูลมูเล โลภาทิเก. ปาภเต มูลธเน. อํโส สรีราวยโว. ปกณฺเฑ รุกฺขาทีนํ สรีเร.

๘๕๒. กมฺเม กฺริยายํ. วิโกปนํ วิทฺธํสนํ.

๘๕๓. ปจฺฉาตาโป วิปฺปฏิสาโร. อนุพนฺโธ ปุนปฺปุนํ ปวตฺตนํ. ราคาโท สตฺตเก. มาตงฺคสฺส มุทฺธนิ ปิณฺฑทฺวเย กุมฺโภ.

๘๕๔. ขคฺคโกเส ขคฺคปิธาเน. ปฏิจฺฉเท สมนฺตโต ฉาทเน. สารมฺเภ โกลาหเล.

๘๕๕. กาลวิเสโส ทสจฺฉรกาโล. นิพฺยาปารฏฺฐิติ อจิรฏฺฐิติ, อจิรฏฺฐิตีติ ทสจฺฉรโตปิ อูนฏฺฐิติ.

อุปฺปตฺติภูมิ ชาติภูมิ.

๘๕๖. กพฬีการาหาราทีสุ จตูสุ.

๘๕๗. สทฺธาย อปรปฺปจฺจเย. จีวราทีสุ จตูสุ. อาธาโร นิสฺสโย.

ทิพฺพวิหาโร, อริยวิหาโร, พฺรหฺมวิหาโร จาติ ทิพฺพวิหาราทิ. สุคตาลเย ภิกฺขูนมาวาเส.

๘๕๘. สมตฺตเน นิฏฺฐายํ. จกาเรน นิยมาทิเก สงฺคณฺหาติ.

สงฺเค ลคฺเค. กามาโท จตุกฺเก.

๘๕๙. สปฺปผณงฺเคสูติ สปฺปสฺส ผเณ, องฺเค จ สรีเร. โกฏิลฺเล กุฏิลตาย. ภุญฺชนํ โภชนกฺริยา.

ภูมิภาเค ราชงฺคณาทิมฺหิ. กิเลเส สํกิเลเส. มเล ราคาทิเก.

๘๖๐. ธนาทิทปฺเปติ ธนาทิเก ปฏิจฺจ อุปฺปนฺเน ทปฺเป.

นิมิตฺเต การเณ. ฉเล สเฐฺย.

๘๖๑. โส ปุลฺลิงฺโค. ปรมตฺตนิ ทิฏฺฐีนํ คาหลทฺเธ อตฺตนิ. ถมฺภสฺมึ เคหาทีนํ ถมฺเภ. พลสชฺชนํ ยุทฺธกาเล พลสฺส สชฺชนํ.

๘๖๒. กุสูโล ธญฺญาทีนํ เคหํ.

โสปานงฺคมฺหิ โสปานสีเส.

๘๖๓. นิยฺยาเส สิเลเส. เสขเร สีเส. นาคทนฺตเก ภิตฺติอาทีสุ ปเวสิเต นาคทนฺตากาเร ทณฺเฑ.

สิขณฺโฑ ปิญฺฉํ. ตูณีเร อุสุนิธิมฺหิ. นิกเร สมูเห.

๘๖๔. สํยตเกเสสุ พนฺธิตเกเสสุ.

กมฺพุ ชลชนฺตุวิเสโส. นลาฏฏฺฐิ นลาเฏ ชาตฏฺฐิ. โคปฺผเก ปาทคณฺฐิมฺหิ.

๘๖๕. กาเล ปญฺจทสีทิวสปริมาเณ. สาเธฺย ปตฺตสาธนีเย. สขี สหาโย. วาโช ปตฺตํ. ปงฺคุโฬ ปีฐสมฺปี.

เทเส เทสวิเสเส. อณฺณเว สมุทฺเท, เอเต ปุเม. โส สินฺธุสทฺโท สริตายํ นทิยํ ภเว.

๘๖๖. กเรณุสทฺโท คเช หตฺถิมฺหิ, ปุริเส ปุลฺลิงฺเค วตฺตติ. หตฺถินิยํ ตุ อิตฺถิยํ.

รตเน รตนวิเสเส. มณิเวโธ นาม ยํ โลเก ‘‘จิน’’ อิติ วุจฺจติ. อินฺทเหติ อินฺทาวุโธ.

๘๖๗. โกฏิยํ อนฺเต. วาทิตฺตวาทเน วีณาทิวาทิตฺตวาทโนปาเย.

‘‘โกโณ วชฺชปฺปเภเท จ,

โกโณ เสลคุเฬ อิเช;

วีณาทิวาทโนปาเย,

เอกเทเส คตสฺส เจ’’ติ. –

ติกณฺฑเสโส [ติกณฺฑเสส ๓.๓.๑๒๕].

๘๖๘. วณิปฺปเถ วาณิชานํ โวหารกมฺมปเถ. เวเท เวทวิเสเส, วาณิเชปิ นิคโม.

วิวาทาโท ‘‘วิวาทาธิกรณ’’ [ปาจิ. ๓๙๔] นฺตฺยาทีสุ. อาธาโร การกวิเสโส, นิสฺสโย จ. การเณ ‘‘ยตฺวาธิกรณเมน’’นฺติ [ธ. ส. ๑๓๕๔].

๘๖๙. ปสุมฺหิ โคเณ. วสุธา ปถวี. วาจา วจนํ. อาทินา สคฺครํสิวชิรจนฺทชลาทโย คหิตา.

หริเต สุกปตฺตสทิเส วณฺณวิเสเส. วาสุเทเว กเณฺห.

๘๗๐. อายตฺเต นิสฺสเย.

กณฺณปูโร กณฺณาลงฺกาโร. เสขเร อคฺเค. เอเต ทฺวินฺนมฺปิ อตฺถา.

๘๗๑. วิชฺชุยํ จญฺจลายํ. อิตฺถิปุริเส ปุริสิตฺถิยํ.

โกเณ อสฺเส. สงฺขฺยาวิเสโส ‘‘โกฏิปโกฏี’’ตฺยาทีสุ. อุกฺกํเส ปริโยสาเน.

๘๗๒. ชาลา อคฺคิชาลา. อคฺคํ โกฏิ.

นารี อาสีสทฺโท สปฺปทาฐายํ. อิฏฺฐสฺส วตฺถุโน อาสีสนายํ ปตฺถนายมฺปิ อิตฺถี เอว.

๘๗๓. วิลีนเตเล วิสรณเตเล. วสคา วสํ คจฺฉนฺตี นารี. วญฺจฺยคาวี อนวจฺฉา โสรเภยี.

อภิลาเส อิจฺฉายํ. กิรเณ รํสิมฺหิ. อภิสงฺเค ลคฺคเน.