นโม ตสฺส ภควโต อรหโต สมฺมาสมฺพุทฺธสฺส.

อภิธานปฺปทีปิกาฏีกา

คนฺถารมฺภ

ยสฺส ญาณํ สทา ญาณํ, นาญฺเญยฺยา ญาณกํ วินา;

นิสฺเสสคุณยุตฺตสฺส, ตสฺส นตฺวา มเหสิโน.

สตฺถนฺตรา สมาทาย, สารํ สพฺพธรา ตถา;

กริยฺยเต’ภิธานปฺป-ทีปกสฺสตฺถวณฺณนา.

ปณามาทิวณฺณนา

[ก] อิธายํ คนฺถกาโร ปฐมมตฺตโน ปเรสมฺปิ สมฺมา หิตตฺถนิปฺผาทนตฺถํ ปุญฺญสมฺปท’มาจิโนติ ‘‘ตถาคโต’’จฺจาทินา. ตตฺถ กรุณากโร มหากรุณาย อุปฺปตฺติฏฺฐานภูโต โย ตถาคโต ภควา กโรปยาตํ อตฺตโน หตฺถคตํ สุขปฺปทํ สุขสฺส ปติฏฺฐานภูตํ สุขการณํ วา สุขทายกํ วา ปทํ นิพฺพานํ โอสชฺช จชิตฺวา กลิสมฺภเว ทุกฺขการณภูเต ภเว สํสาเร เกวลทุกฺกรํ สุกเรนาสมฺมิสฺสํ อจฺจนฺตทุกฺกรํ ปญฺจวิธปริจฺจาคาทิกํ กรํ กโรนฺโต ปรตฺถํ ปเรสมตฺถํเยว อกา กตวา, ตเมทิสํ ตถาคตํ อหํ นมามิ.

[ข] ยญฺจ ธมฺมํ ชรารุชาทิมุตฺตา ชราโรคาทีหิ วิมุตฺตา มุนิกุญฺชรา มุนิเสฏฺฐา ภควนฺโต อปูชยุํ ปูชิตวนฺโต, ตถา อุตฺตเร อุตฺตเม สตฺตานํ วา สํสารมโหฆปกฺขนฺทานํ ตโต อุตฺตรณสมตฺเถ ยหึ ตเร ยสฺมึ ธมฺมปฺลเว ฐิตา สมฺมาปฏิปชฺชนวเสน อารูฬฺหา นรานรา มนุสฺสา จ เทวา จ ติวฏฺฏมฺพุนิธึ กิเลสกมฺมวิปากวฏฺฏสงฺขาเตหิ ตีหิ วฏฺเฏหิ อากุลิตํ สํสารมหมฺพุราสึ ตรึสุ ติณฺณา, อฆปฺปหํ กิเลสปฺปหานกรํ, สํสารทุกฺขปฺปหานกรํ วา ตํ ธมฺมมปิ อหํ นมามิ.

[ค] มุนินฺโทรสสูนุตํ ภควโต อุเร สมฺภวธมฺมเทสนาย อริยภาวปฺปตฺตตาย มุนินฺทสฺส โอรสปุตฺตภาวํ คตํ ปตฺตํ นุตํ กิเลสเขปนกํ สุปุญฺญเขตฺตํ ปุญฺญตฺถิกานํ ปุญฺญพีชวิรุหนฏฺฐานํ สุเขตฺตภูตํ ภุวเน โลเก สุตํ วิสฺสุตํ, สุตธรํ วา กิเลสสวนาภาเวน อสฺสุตํ อปาโณปิ ปาโณ กรียิตฺถาติ ปาณีกโต, ปาติโมกฺขสํวโร, โสว สํวโร เอตสฺสตฺถีติ ปาณีกตสํวโร, ตํ ปาณีกตสํวรํ, วรํ สีลาทิคุเณหิ สเทวเกหิ โลเกหิ ปตฺถนียํ. ‘‘เทวาปิ ตสฺส ปิหยนฺติ ตาทิโน’’ติ [อุทา. ๒๗] หิ วุตฺตํ. สทา สพฺพสฺมึ กาเล คุโณเฆน สีลาทิคุณสมูเหน นิรนฺตรนฺตรํ อวิจฺฉินฺนมานสํ, ปริปุณฺณจิตฺตํ วา คณมฺปิ อฏฺฐนฺนํ อริยปุคฺคลานํ สมูหํ อปิ อหํ นมามีติ เอวเมตฺถ ติณฺณมฺปิ สงฺเขปโต อตฺถโยชนา ทฏฺฐพฺพา.

[ฆ-ง] เอวํ ปุญฺญสมฺปทมาจินิตฺวา กิมภิมตํ สาธนียมิจฺจาห ‘‘ปกาสิสฺสมภิธานปฺปทีปิก’’นฺติ. พุทฺธาทีนมภิธานานํ สรูปวเสน, ลิงฺควเสน จ ปริทีปนโต ปกาสนโต ‘‘อภิธานปฺปทีปิก’’นฺติ ลทฺธนามํ สตฺถํ ปกาสิสฺสํ อนฺโตภาเวน นิปฺผนฺนํ พหิภาเวน ปกาสิสฺสํ. อนฺโตภาวสฺส หิ พหิภาวมเปกฺขิตฺวา ภาวิตมุปปนฺนํ. นนุ สนฺเตว ปุพฺพาจริยานํ นามลิงฺคปฺปกาสนานฺยมรโกสติกณฺโฑปฺปลินฺยาทฺยภิธานสตฺถานิ, ปาณินิ พฺยาฑิวรรุจิจนฺทโคมิ รุทฺทวามนาทิวิหิตานิ จ ลิงฺคสตฺถานิ, ตโต กิมิทมุจฺจเต อิจฺจาห ‘‘นามลิงฺคานิ พุทฺธภาสิตสฺสารหานิ ทสฺสยนฺโต’’ติ. เอเตน สนฺเตสฺวปิ ปุพฺพาจริยานํ สตฺเถสุ ยสฺมา น เตสุ นามลิงฺคานิ พุทฺธวจนานุรูปานิ โหนฺติ, ตสฺมา ตทนุรูปานิ นามลิงฺคานิ ทสฺสยนฺโต อภิธานสตฺถํ ปกาสิสฺสามีติ เอตมตฺถํ ทีเปติ. นมฺยเต อภิธียเต อตฺโถ อเนนาติ นามํ, สทฺทสตฺเถ นมุธาตุวเสน. ลิงฺคยเต ‘‘อิตฺถิยมโต อาปจฺจโย’’ตฺยาทินา วิภชฺชเตติ, อิตฺถาทโย วาเนน ลิงฺคียนฺเต พฺยญฺชียนฺเตติ ลิงฺคํ, อิตฺถิปุมนปุํสกํ. กิเมตสฺส อภิธานสตฺถสฺส กรเณ ปโยชนนฺติ ปุจฺฉายํ ยสฺมึ สติ ตํ โสตาโร โสตุมุสฺสหนฺติ, ตํ ทสฺเสตุมาห ‘‘นามลิงฺเคสฺวิ’’จฺจาทิ. ยโต พุทฺธวจเน ปฏุโน ภาโว ปาฏวํ, ตเทว อตฺโถ ปโยชนํ, ตํ อิจฺฉนฺตีติ ปาฏวตฺถิโน, เตสํ ปาฏวตฺถีนํ โสตูนํ นามลิงฺเคสุ โกสลฺลํ กุสลตา เฉกภาโว พุทฺธวจเน มหพฺพลํ อตฺถสฺส นิจฺฉยการณํ โหติ, อโต ตสฺมา การณา พุทฺธภาสิตสฺสารหานิ นามลิงฺคานิ ทสฺสยนฺโต อภิธานปฺปทีปิกํ สตฺถํ ปกาสิสฺสนฺติ สมฺพนฺโธ.

[จ] อิทานิ สตฺถลหุภาวตฺถมาห ‘‘ภิยฺโย’’จฺจาทิ. ภิยฺโย พาหุลฺเลน รูปนฺตรา รูปเภเทน อิตฺถิปจฺจยปุมฺภาวาทิการิยกเตน ถีปุนฺนปุํสกํ เญยฺยํ, โส จ นามานํ นามวิเสสนสฺส, นามปรามสิสพฺพนามสทฺทสฺส จ เญยฺโย ปการนฺตราภาวา. ตตฺร นามานํ รูปเภโท ยถา – ฉุริกา สตฺย’สิปุตฺติ [อภิธาน ๓๙๒ คาถา]. อสิ ขคฺโค จ สายโก [อภิธาน ๓๙๑ คาถา]. ปานียํ สลิลํ ทกนฺติ [อภิธาน ๖๖๑ คาถา]. นามวิเสสนสฺส ยถา – นิสีโถ มชฺฌิมา รตฺตีติ [อภิธาน ๗๐ คาถา]. นามปรามสิสพฺพนามสทฺทสฺส ยถา – อากงฺขา รุจิ วุตฺตา สา, ตฺวธิกา ลาลสา ทฺวิสูติ [อภิธาน ๑๖๓ คาถา]. สาหจริเยน นิยตลิงฺเคนาวิปฺปโยคโต ถีปุนฺนปุํสกํ เญยฺยํ. กตฺถจีติ ยตฺร รูปเภโท นตฺถิ, ตํ ยถา – มรีจิ มิคตณฺหิกา [อภิธาน ๖๕ คาถา]. รํสิมา ภากโร ภานุ [อภิธาน ๖๓ คาถา]. อาโป ปโย ชลํ วาริ [อภิธาน ๖๖๑ คาถา]. มรีฌาทโย หฺยภินฺนรูปตฺตา ลิงฺคนฺตเรปิ สมฺภาวิยนฺเตหิ นิยตลิงฺเคหิ มิคตณฺหิกาภากรชลาทิสทฺเทหิ สาหจริเยน ตํลิงฺเค นิจฺฉียนฺเต. อาหจฺจวิธาเนน อิตฺถิปุมนปุํสกานํ วิเสเสตฺวา กถเนน ถีปุนฺนปุํสกํ เญยฺยํ. กฺวจีติ ยตฺร น รูปเภโท ลิงฺคนิณฺณยสฺส นิมิตฺตํ, น จ สาหจริยํ ลิงฺคเภโทภิมโต, เนกเมว วา ลิงฺคมิจฺฉเต, ตํ ยถา – วลฺลรี มญฺชรี นารี [อภิธาน ๕๕๐ คาถา]. วิฏโป วิฏภีตฺถิยํ [อภิธาน ๕๔๗ คาถา]. ภีติตฺถี ภยมุตฺตาโส [อภิธาน ๑๖๖ คาถา]. วชิรํ ปุนฺนปุํสเกจฺจาทิ [อภิธาน ๒๔ คาถา].

[ฉ] อิทานิ รูปเภโทติ ลิงฺคนิณฺณยสฺส ปฏิปตฺติเหตุโก โย ภินฺนลิงฺคานํ ทฺวนฺโท, ตกฺกรณปฏิเสเธน อภินฺนลิงฺคานเมว ทฺวนฺโท กโตติ ปริภาสิตุมุปกฺกมเต ‘‘อภินฺนลิงฺคิน’’มิจฺจาทิ. อภินฺนลิงฺคีนํเยว นามานํ ทฺวนฺโท กโต, น ภินฺนลิงฺคีนํ, ยถา – วิมุตฺยสงฺขตธาตุ, สุทฺธินิพฺพุติโย สิยุนฺติ [อภิธาน ๙ คาถา]. น เกวลํ ทฺวนฺโทเยว, อถ โข เอกเสโสปฺยภินฺนลิงฺคานํเยว กโต, ยถา – นคฺโค ทิคมฺพราวตฺถา. [อภิธาน ๗๓๔ คาถา] สพฺพธรกเต ปน ‘‘ชีมูตา เมฆปพฺพตา’’ อิจฺจุทาหฏํ. นนุ จ ภินฺนลิงฺคานมฺปิ เอกเสโส กโต, ยถา – มาตา ปิตา ตุ ปิตโร, ปุตฺตา ตุ ปุตฺตธีตโร [อภิธาน ๒๔๙ คาถา]. สสุรา สสฺสุ สสุรา, ภาตุภคินิ ภาตโรติ [อภิธาน ๒๕๐ คาถา]. เอตฺถ หิ มาตา จ ปิตา จ ปิตโร, ปุตฺโต จ ธีตา จ ปุตฺตา, สสฺสุ จ สสุโร จ สสุรา, ภาตา จ ภคินี จ ภาตโรติ ภินฺนลิงฺคานมฺปิ เอกเสโส ทสฺสิโตติ. ฐานนฺตเร เตสํ ภินฺนลิงฺคตาย ทสฺสิตตฺตา น โทโส. ตาโต ตุ ชนโก ปิตา [อภิธาน ๒๔๓ คาถา]. อมฺมา’มฺพา ชนนี มาตา [อภิธาน ๒๔๔ คาถา]. อปจฺจํ ปุตฺโตตฺรโช สุโต [อภิธาน ๒๔๐ คาถา]. นาริยํ ทุหิตา ธีตา [อภิธาน ๒๔๑ คาถา]. ชายาปตีนํ ชนนี, สสฺสุ วุตฺตาถ ตปฺปิตา. สสุโรติ อิจฺจาทิกญฺหิ เตสํ [อภิธาน ๒๔๖ คาถา] ฐานนฺตรนฺติ. ตถา เอตฺถ กมํ วินา ภินฺนลิงฺคานํ คณนปาโฐ วิย สงฺกโรปิ น กโต. ตตฺร หิ สคฺคทิสาทโย อตฺถา ยถากฺกมํ ตํสมฺพนฺธา จ สกฺกวิทิสาทโย อตฺถา สกสกสมฺพนฺธสหิตา ยถาภิธานํ สรูปปฏิปตฺยมตฺถภิเธยฺยา, ตถา ตปฺปริยายสมฺพนฺธานิ จ ยานิ นามานิ, ตานิ สพฺพานิ ตทภิธานาวสเร อภิเธยฺยานีติ สุเขเนกเตฺรว สกลนามปฏิปตฺติ สรูปปฏิปตฺติ จ ยถา สิยาติจฺเจตทตฺถํ กโม อภฺยุปคมฺยเต, ตถา จ สตฺยาวสฺสํ สคฺคาทิปริยาเย ทิวสทฺทาทโย, หราทฺยวสเร กุมาราทโย อภิเธยฺยา อิติ กมานุโรเธน ลิงฺคสงฺกโร ปริหริตุมสกฺกุเณยฺโย, ยถาวุตฺตนฺตุ กมํ วินา เนห สงฺกโร กโต, อิติ ปริยาเยน อิตฺถิปฺปกรณาทิกฺกเมน ยถาสมฺภวมภิธานโต, ตํ ยถา – อีติ ตฺวิตฺถี อชญฺญญฺจ, อุปสคฺโค อุปทฺทโวติ [อภิธาน ๔๐๑ คาถา]. อตฺร หิ เย ติลิงฺคา, เต ติลิงฺคาวสเร เอว นิพทฺธา, น คณนปาฐา วิย อุจฺจารณวเสน, เอวํ สพฺพตฺร ยถาสมฺภวํ นียเต. วุตฺตญฺจ –

‘‘เภทาขฺยานาย น ทฺวนฺโท, เนกเสโส น สงฺกโร;

กโตตฺร ภินฺนลิงฺคาน-มวุตฺตานํ กมํ วินา’’ติ [อมร ๑.๔].

อิทานิ ลิงฺควาจกานํ ฐานวเสนตฺเถสุ คมนํ ทสฺเสตุมาห ‘‘ลิงฺควาจเก’’จฺจาทิ. คาถาปาทนฺตมชฺฌฏฺฐา คาถานํ ปาทานญฺจ อนฺตมชฺฌฏฺฐา ลิงฺควาจกา อเนกตฺถลิงฺควาจกานิ ญาณทสฺสนาทีนิ ลิงฺคานิ ปุพฺพมตฺถํ วาจกวเสน ยนฺติ คจฺฉนฺติ. อปเร คาถาปาทานมาทิฏฺฐา ลิงฺควาจกา ปรมตฺถํ ยนฺติ คจฺฉนฺติ. ตํ ยถา –

ผเล วิปสฺสนาทิพฺพ-จกฺขุสพฺพญฺญุตาสุ จ;

ปจฺจเวกฺขณญาณมฺหิ, มคฺเค จ ญาณทสฺสนํ [อภิธาน ๗๙๔ คาถา].

ณาโท สทฺธาจีวราทิ-เหตฺวาธาเรสุ ปจฺจโย;

กีฬาทิพฺพวิหาราโท, วิหาโร สุคตาลเย [อภิธาน ๘๕๗ คาถา].

ขคฺเค กุรูเร เนตฺตึโส, ปรสฺมิญฺจาตฺร ตีสฺวมุ [อภิธาน ๑๐๘๙ คาถา];

กุสเล สุกตํ สุฏฺฐุ-กเต จ สุกโต ติสุ [อภิธาน ๙๓๘ คาถา].

สมโย สมวาเย จ, สมูเห การเณ ขเณ;

ปฏิเวเธ สิยา กาเล, ปหาเน ลาภทิฏฺฐิสุ [อภิธาน ๗๗๘ คาถา].

กนฺตาโร วนทุคฺเคสุ [อภิธาน ๑๑๐๗ คาถา].

เอตฺถ จ –

เยภุยฺยตาพฺยามิสฺเสสุ, วิสํโยเค จ เกวลํ;

ทฬฺหตฺเถนติเรเก จา-นวเสสมฺหิ ตํ ติสุ [อภิธาน ๗๘๖ คาถา].

สมาธิสฺมึ ปุเมกคฺโค-นากุเล วาจฺจลิงฺคิโก [อภิธาน ๑๐๓๕ คาถา].

ชเฬ ถูโล มหตฺยปิ [อภิธาน ๑๐๖๖ คาถา] จฺจาทีสุ

คาถามชฺฌฏฺฐานํ, ปาทนฺตมชฺฌฏฺฐานญฺจ ลิงฺควาจกานํ ปุพฺพปรตฺเถสฺวปิ คมนภาวโต ‘‘ปุพฺพํ ยนฺตี’’ติ อิทํ เยภุยฺยวเสน วุตฺตนฺติ ทฏฺฐพฺพํ. อถ วา คาถานํ มชฺฌนฺตฏฺฐา ปุพฺพํ ยนฺติ, คาถามชฺฌฏฺฐา, ปาทนฺตมชฺฌฏฺฐา จ ปุพฺพาปรญฺจ ยนฺตีติ ยถาลาภโยชนา ทฏฺฐพฺพา.

[ช] อิทานิ วิเสสวิธิมฺหิ สตฺถลหุภาวตฺถํ ปริภาสเต ‘‘ปุมิตฺถิย’’มิจฺจาทิ. ปุมิตฺถิยํ ‘‘ทฺวีสู’’ติ ปทํ เญยฺยํ, ยถา – อสนิ ทฺวีสุ [อภิธาน ๒๔ คาถา]. สพฺพลิงฺเค ลิงฺคตฺตเย ‘‘ตีสู’’ติ ปทํ เญยฺยํ, ยถา – สตฺตนฺนํ ปูรเณ เสฏฺเฐ’ติสนฺเต สตฺตโม ติสุ [อภิธาน ๙๔๒ คาถา]. เอตฺถ จ นิสิทฺธลิงฺคนามํ ปาริเสสโต ‘‘เสสลิงฺค’’นฺติ เญยฺยํ [นิสิทฺธลิงฺค เสสตฺถํ (อมร ๑.๕.)], ยถา – วสฺส สํวจฺฉรา นิตฺถีติ [อภิธาน ๘๑ คาถา]. อตฺร เจกลิงฺคนิเสธพฺยาขฺยาเนน ลิงฺคทฺวยวิธานนฺติ [เอกลิงฺคนิเสธพฺยาเชน ลิงฺคทฺวยาภิธานมิติ (อมรโกสจินฺตามณิฏีกา)].

คนฺถลาหวํ วิธาเยทานิ ปฏิปตฺติลาหวตฺถมาห ‘‘อภิธานนฺตรารมฺเภ’’อิจฺจาทิ. อภิธานนฺตรสฺส อญฺญสฺส อภิธานสฺส อารมฺเภ สติ, ตุ อนฺโต ยสฺส อภิธานสฺส, อถ อาทิ ยสฺส อภิธานสฺสาติ อิทํ อภิธานทฺวยญฺจ เญยฺยํ. ตฺวนฺตมถาทิกํ นามาทิปทํ ปุพฺเพน น สมฺพชฺฌเตติ ภาโว. ตตฺร นามปทํ ยถา – ชิโน สกฺโก ตุ สิทฺธตฺโถ [อภิธาน ๔ คาถา]. เกสโว จกฺกปาณฺยถ [อภิธาน ๑๖ คาถา]. มหิสฺสโร สิโว สูลี [อภิธาน ๑๖ คาถา]. ลิงฺคปทํ ยถา – ปุเม ตุ ปณฺหิ ปาสณิ [อภิธาน ๒๗๗ คาถา]. ปุเม ตูตุ รโช ปุปฺผํ [อภิธาน ๒๓๘ คาถา]. สา ติโรกรณีปฺยถ [อภิธาน ๒๙๘ คาถา]. ปุนฺนปุํสกมุลฺโลจํ [อภิธาน ๒๙๙ คาถา]. อตฺถปทํ ยถา – อุทเร ตุ ตถา ปาจา’นลสฺมึ คหณีตฺถิยํ [อภิธาน ๙๗๓ คาถา]. ปณีโต ตีสุ มธุเร, อุตฺตเม วิหิเตปฺยถ. อญฺชเส วิสิขายญฺจ, ปนฺติยํ วีถิ นาริยํ [อภิธาน ๙๔๐ คาถา]. อถสทฺเทน จตฺร อนนฺตริยตฺเถน สกปริยาโยปลกฺขณโต อโถ สทฺทาทีสุ จ น ปุพฺเพน สมฺพชฺฌเต. ปาณโก จาปฺยโถ อุจฺจาลิงฺโค โลมสปาณโกติ [อภิธาน ๖๒๓ คาถา].

[ฌ] อิทานิ พุทฺธวจนานมนุรูปานมฺปิ ปจุรปฺปโยคานเมว เกสญฺจิ คหณํ อตฺตโน สตฺถนฺตราปสยฺหตาวเสน อหํการปุพฺพิกาภาวญฺจ ทสฺเสตุมาห ‘‘ภิยฺโย ปโยค’’มิจฺจาทิ. โสคเต สุคตสฺส วจนภูเต อาคเม ปิฏกตฺตเย, ตญฺหิ อาคจฺฉนฺติ ติวิธสมฺปตฺติโย เอเตนาติ อาคโมติ วุจฺจติ. ตสฺมึ ภิยฺโย ปโยคํ พาหุลฺเลน ปยุชฺชเตติ ปโยโค, ตํ อาคมฺม คเหตฺวา กฺวจิ อรญฺญวคฺคาทีสุ นิฆณฺฏุยุตฺติญฺจ นิฆณฺฏุนามเก สตฺเถ อาคตํ พุทฺธวจนานุรูปํ ยุตฺติญฺจ อานีย อาเนตฺวา นามลิงฺคํ กถียติ อนฺโตภาเวน นิปฺผนฺนํ พหิภาเวน ปกาสียเต. อาวิภาวตฺตเมว หิ ชญฺญตฺตํ สนฺตการิยการิโน. อาสีสายํ วา อวสฺสมฺภาวิโนปิ วจนสฺส วตฺตมานตฺถวตฺติจฺฉาย วตฺตมานตฺตํ, ตถา หิ โลเก อวสฺสมฺภาวิโน สิทฺธิมภิสนฺธาย ภาวินมปฺปตฺตํ วตฺตมานตฺเตน วา อตีตตฺเตน วา วตฺตุมิจฺฉติ, ตํ ยถา – ‘‘อิทํ มมมปาปเย’’ติ โกจิ เกนจาภิหิโต สนฺโต อวสฺสํ ตํ ภวิสฺสตีติ มญฺญมาโน ปาปิยมานํ ปตฺตํ วา วตฺตุมิจฺฉติ, ตโตเยว ‘‘อาสีสายํ ภูตมิว เจ’’ติ [ปาณินิ ๓.๓.๑๓๒] ตทติเทสวจนํ ปจฺจาขฺยายเต.

ปณามาทิวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

๑. สคฺคกณฺฑวณฺณนา

๑. อิทานิ ยสฺมา อภิเธยฺยตฺโถ นาม ปญฺญตฺติปรมตฺถตฺถวเสน ทุวิโธ, เตสุ เยภุยฺเยน ปญฺญตฺตตฺถโต ปรมตฺถตฺโถว เสฏฺโฐ, เตสุปิ โอธิโส กิเลสานํ สมุจฺเฉทปฏิปฺปสฺสทฺธิกรตฺตา ยถากฺกมํ อฏฺฐ ธมฺมา เสฏฺฐา, ตโตปิ นิพฺพานเมว เสฏฺฐํ, เตสํ สพฺเพสมฺปิ ธมฺมานํ สมฺมาสมฺพุทฺโธว เสฏฺโฐ. วุตฺตญฺหิ ภควตา ‘‘วิราโค เสฏฺโฐ ธมฺมานํ, ทฺวิปทานญฺจ จกฺขุมา’’ติ [ธ. ป. ๒๗๓; เนตฺติ. ๑๒๕]. เอตฺถ หิ ‘‘ยาวตา, ภิกฺขเว, ธมฺมา สงฺขตา วา อสงฺขตา วา, วิราโค เตสํ ธมฺมานํ อคฺคมกฺขายตี’’ติ [อ. นิ. ๔.๓๔; ๕.๓๒; อิติวุ. ๙๐] วจนโต สพฺเพสมฺปิ สงฺขตาสงฺขตธมฺมานํ วิราคสงฺขาโต นิพฺพานเมว เสฏฺโฐ, จกฺขุมา ปน สมฺมาสมฺพุทฺโธ เตสํ สพฺเพสมฺปิ ธมฺมานํ, เทวมนุสฺสาทิเภทานํ ทฺวิปทานญฺจ ปญฺญตฺตตฺถานํ เสฏฺโฐติ อยมตฺโถ วุตฺโต ภควตา, ตสฺมา สพฺพตฺถเสฏฺฐตฺถาภิธายกาภิธานภูตํ พุทฺธาติธานเมว ปฐมํ สคฺคกณฺฑสฺส อาทิมฺหิ ปตฺถิยวเสน [สตฺถิยวเสน (ก.)] ทสฺเสตุมาห ‘‘พุทฺโธ’’จฺจาทิ. ตตฺถ ชินสทฺทนฺตํ สพฺพพุทฺธสฺส นามํ. สพฺพํ พุทฺธวาติ พุทฺโธ, สกมฺมกา กตฺตริ ตปจฺจโย. วิสิฏฺฐา พุทฺธิ อสฺสตฺถีติ พุทฺโธ, ปสํสายํ ยทาทินา ณปจฺจโย. ทานสีลกฺขนฺธาทโย ฐานาฏฺฐานญาณาทโย วา ทส พลานิ ยสฺเสติ ทสพโล. สาสติ วินยติ สตฺเตติ สตฺถา. สพฺพธมฺมชานนสีลตาย สพฺพญฺญู. ทฺวิปทานํ, ทฺวิปเทสุ วา อุตฺตโม ทฺวิปทุตฺตโม, พุทฺธวํสวณฺณนายํ [พุ. วํ. อฏฺฐ. ๓๗ นิทานกถา] นิทฺธารณลกฺขณาย ฉฏฺฐิยา สมาสสฺส ปฏิสิทฺธตฺตา เนทิสี นิทฺธารณลกฺขณา ฉฏฺฐี คมฺยเต. กสฺมา ปน โส ตตฺถ ปฏิสิทฺโธติ? สมาเส เยภุยฺเยน นิทฺธารณลกฺขณตฺตยสฺส วิกลาภาวโต. กิญฺจาปิ หิ ตตฺถ ฉฏฺฐิยาเยว ปฏิสิทฺโธ, สตฺตมิยา ปน นิทฺธารณลกฺขณาย วิชฺชมานตฺตา ตสฺสาปิ โส ปฏิเสธนีโยเยว. มุนีนํ อินฺโท ราชา มุนินฺโท. ปุญฺญญาณภาคฺยาทโย ภคํ นาม, ตํโยคา ภควา. นาถติ สตฺตานํ หิตํ ยาจติ, กิเลเส วา อุปตาเปติ, สตฺเตสุ วา อิสฺสริยํ กโรติ, เตสํ วา หิตํ อาสีสตีติ นาโถ. พุทฺธธมฺมสมนฺตญาณทิพฺพจกฺขุสงฺขาเตหิ ปญฺจหิ จกฺขูหิ สมนฺนาคตตฺตา จกฺขุมา. สพฺพทา พฺยามปฺปภาย กายโต นิจฺฉรณวเสน องฺคีรโส. สพฺพากาเรน สพฺพธมฺมานํ มุนนโต มุนิ, ธมฺมวาเทสุ วา โมนกรณโต มุนิ.

๒. โลกานํ, โลเกสุ วา นาโถ โลกนาโถ. อตฺตโน อธิกสฺส กสฺสจิปิ อุตฺตมปุคฺคลสฺส อภาวโต อนธิวโร, สพฺพปริยนฺตคตตฺตภาวตฺตา วา นตฺถิ เอตสฺส อิโต อญฺโญ อธิโก ปตฺเถตพฺโพ อตฺตภาโวติ อนธิวโร. มหนฺตานํ สีลกฺขนฺธาทีนํ เอสนโต คเวสนโต มเหสิ, มหนฺโต วา อีโส วิภูติ เอตสฺสาติ มเหสิ. หิตํ วินยติ อนุสาสตีติ วินายโก, วิสิฏฺฐํ วา นิพฺพานํ สตฺเต เนตีติ วินายโก. สพฺพธมฺมทสฺสนสีลตาย ‘‘สมนฺตจกฺขู’ติ ลทฺธนาเมน สพฺพญฺญุตญฺญาเณน สมนฺนาคตตฺตา สมนฺตจกฺขุ. โสภนํ คตํ ญาณมสฺส, สํสารา วา สุฏฺฐุ อปุนราวตฺติยา คตวาติ สุคโต, สปรสุขสิทฺธตฺถํ วา สมฺมา คตวาติ สุคโต. ภูริ พหุกา ปญฺญา ยสฺส, อนนฺตตฺตา วา ภูริสมา ปญฺญา เอตสฺสาติ ภูริปญฺโญ, อนนฺตาย มหาปถวิยา สทิสปญฺโญตฺยตฺโถ. กิเลสาทิปญฺจวิธํ มารํ ชิตวาติ มารชิ.

๓. นรานํ สีโห เสฏฺโฐ, ปรปฺปวาทมทฺทนสหนโต วา นโร จ โส สีโห จาติ นรสีโห, สหตีติ สีโห, นิรุตฺตินเยน ปุพฺพวณฺณาการสฺสีกาโร, สีหสทิสตฺตา วา นโร จ โส สีโห จาติ นรสีโห. ยถา หิ สีโห มิคราชา จตูหิ ทาฐาหิ สพฺพสตฺเต หึสติ อภิภวติ, ตถา ภควาปิ สีลปญฺญาปุญฺญิทฺธิสงฺขาเตหิ จตูหิ ธมฺเมหิ สพฺพํ โลกํ หึสติ อภิภวตีติ โอปมฺมสํสนฺทนํ. สพฺพปุริสานํ เสฏฺฐตฺตา นรวโร, นรานํ วา เทวมนุสฺสานํ เสฏฺฐตฺตา นรวโร, ‘‘สีเล ปติฏฺฐาย นโร สปญฺโญ’’ติ [สํ. นิ. ๑.๒๓] เอตฺถ วิย นรสทฺเทน สพฺเพ เทวมนุสฺสา สงฺคหิตา. ธมฺมสฺส ราชปวตฺตกตฺตา ธมฺมราชา, ธมฺมโต วา สเทวกสฺส โลกสฺส ราชา ชาโต, นาธมฺมโตติ ธมฺมราชา, ธมฺเมน ราชตีติ วา ธมฺมราชา, ธมฺมปาลโก วา ราชา ธมฺมราชา. มุนีนํ เสฏฺฐตฺตา มหามุนิ. เทวานํ อติเทโวติ เทวเทโว, เทวานํ อธิโก วา เทโว เทวเทโว. โลกานํ ครุ อาจริโย โลกครุ, โลกานํ ครุภาชนตฺตา วา โลกครุ. ธมฺมสฺส สามิ ยถาวุตฺตนเยน ธมฺมสฺสามี. ยถา ปุริมกา สมฺมาสมฺพุทฺธา สพฺพญฺญุภาวํ คตา, ตถา อยมฺปิ คโตติ ตถาคโต, ตถา วา สมฺมา คตํ ญาณมสฺสาติ ตถาคโตตฺยาทินา ตถาคตสทฺทสฺส อตฺถปปญฺโจ ตตฺถ ตตฺถ [ที. นิ. อฏฺฐ. ๑.๗; ม. นิ. อฏฺฐ. ๑.๑๒; สํ. นิ. อฏฺฐ. ๒.๓.๗๘; อ. นิ. อฏฺฐ. ๑.๑.๗๐; อุทา. อฏฺฐ. ๑๘; อิติวุ. อฏฺฐ. ๓๘; เถรคา. อฏฺฐ. ๑.๓; พุ. วํ. อฏฺฐ. ๒ นิทาน กถา; มหานิ. อฏฺฐ. ๑๔; ปฏิ. ส. อฏฺฐ. ๑.๑.๓๗; ที. นิ. ฏี. ๑.๗; ที. นิ. อภิ. ฏี. ๑.๗; ม. นิ. ฏี. ๑.๑๒; อ. นิ. ฏี. ๑.๑.๑๗๐] วุตฺตนเยน เวทิตพฺโพ.

๔. สยเมว สมฺมาสมฺพุทฺโธ ภวติ, อนญฺญโพธิโตติ สยมฺภู. สมฺมา อวิปรีเตน ส’มตฺตนาเยว สพฺพธมฺเม พุชฺฌติ อพุชฺฌิ พุชฺฌิสฺสตีติ สมฺมาสมฺพุทฺโธ. เสฏฺฐปญฺญาย สมนฺนาคตตฺตา วรปญฺโญ. สตฺเต สํสารณฺณวโต นิพฺพานปารํ เนตีติ นายโก. ชิตปญฺจมารตฺตา ชิโน. เอตฺถ จ สมนฺตภทฺร, โลกชิ, ฉฬภิญฺญ, อทฺวยวาที, สิรีฆน, อกนิฏฺฐค [อกนิฏฺฐก (ก.)], ธมฺมจกฺก, ราคาสนิ [ราคาริ (ก.)], ติสรณ, ขสม [ขณสม (ก.) เขน อากาเสน สมา ตุลฺยา คุณา ยสฺส โส (ติกณฺฑเสสฏีกา ๑.๑.๘)], คุณากร, มหาสุข, วชิร, เมตฺตาพล, อสม, ชิตาริ, มหาโพธิ, ธมฺมธาตุ, เสตเกตุ, ขชิ, ติมุตฺติ [ขชิรวิมุตฺติ (ก.) เขน อากาสชฺฌาเนน – สุญฺญภาวนายาติ ภาโว – ชยติ สํสารภาวํ โย, ชิ+ กฺวิป สุญฺญวาทีนํ โพทฺธานํ ‘‘สุญฺญํ สพฺพเมว’’ อิตฺยาการภาวนาย สํสารภาวชยนโต ตถาภาโว (สทฺทกปฺปทฺทุม)], ทสภูมิสฺสร, ปญฺจญาณ, พหุกฺขม, สมฺพุทฺธ, สพฺพทสฺสี, มหาพล, สพฺพโพธ [สมฺโพธธมฺม (ก.)], ธมฺมกาย, สํคุตฺต, อรห, ทฺวาทสกฺข, วีตราคาทีนิปิ อเนกานิ พุทฺธสฺส นามานิ [อิมานิ ปริยายวจนานิ ปายโส อมรโกสโต, ติกณฺฑเสสาภิธานโต จ คหิตานิ]. สมนฺตโต ปุญฺญสมฺภารโต จ ญาณสมฺภารโต จ ภโทฺร เสฏฺโฐติ สมนฺตภโทฺรตฺยาทีนิ จ นิพฺพจนานิ เวทิตพฺพานิ. วุตฺตญฺจ –

‘‘อสงฺเขฺยยฺยานิ นามานิ, สคุเณน มเหสิโน;

คุเณน นามมุทฺเธยฺยํ, อปิ นามสหสฺสโต’’ติ [ธ. ส. อฏฺฐ. ๑๓๑๓; อุทา. อฏฺฐ. ๕๓; ปฏิ. ม. อฏฺฐ. ๑.๑.๗๖; เนตฺติ. อฏฺฐ. ๓๘].

ตตฺถ อุทฺเธยฺยนฺติ อุทฺธริตพฺพํ. อปิ นามสหสฺสโตติ อเนเกหิ นามสหสฺเสหีตฺยตฺโถ. สพฺพพุทฺธนามกถา.

สกฺกาทิสตฺตกํ อมฺหากํ พุทฺธสฺส นามํ. ปญฺจมาเร เชตุํ สกฺโกตีติ สกฺโก, ภคินีหิ สทฺธึ สํวาสกรณโต วา โลกมริยาทํ ฉินฺทิตุํ สกฺกุณนฺตีติ สกฺกา, สากิยราชูนํ ปุพฺพราชาโน, เตสํ วํสภูตตฺตา ภควา ‘‘สกฺโก’’ติ วุจฺจติ. อสฺส จ ชาติสมนนฺตรํ นิธโย รตนานิ จ อุปฺปนฺนานีติ สิทฺธตฺโถติ นามํ กตํ, สพฺเพสํ วา โลกานํ สิทฺธา อตฺถา เอเตน เหตุภูเตนาติ สิทฺธตฺโถ. สุทฺธํ โอทนํ อสฺสาติ สุทฺโธทโน, ตสฺส อปจฺจํ สุทฺโธทนิ. โคตมวํสสฺส กปิลสฺส มุนิโน สิสฺสตาย สกฺยา โคตมา, ภควา ปน โคตมวํเส อุปฺปนฺนตฺตา โคตมสฺส มุนิโน อปจฺจํ โคตโม.

๕. สกฺยวํสาวติณฺโณ [สกฺยวํสา ปิตฺถิณฺโณ (ก.)] สกฺยมุนิ โย พุทฺโธ โส สกฺยสีโห, สกฺยานํ วา เสฏฺฐตฺตา สกฺยสีโห. สกฺยกุลโต ชาโต มุนิ สกฺยมุนิ. สูริยเทวปุตฺตสฺส โสตาปนฺนตฺตา ภควา อาทิจฺจพนฺธูติ วุจฺจติ, อาทิจฺจสฺส พนฺธุ ญาตีติ นิพฺพจนํ กตฺวา. เอตฺถปิ มายาเทวีสุต, มหาสมณ, กลิสาสนาทีนิ [กุลิสาสนาทีนิ (ก.) กลิมฺหิ ยุเค สาสนํ อนุสาสนํ ยสฺส โส, อถวา กลิมฺหิ ปาเป วิวาเท วา สาสนํ หิตสาธนํ ยสฺส โส (ติกณฺฑเสสฏีกา ๑.๑.๑๑)] โคตมปริยายานิ เวทิตพฺพานิ.

๖. โมกฺขาทีนิ นิพฺพุติปริยนฺตานิ ฉจตฺตาลีส นามานิ นิพฺพานสฺส นามานิ. มุจฺจนฺติ เอตฺถ, เอเตน วา ราคาทีหีติ โมกฺโข. นิรุชฺฌนฺติ เอตฺถ ราคาทโยติ นิโรโธ, รุนฺธติ วา นิพฺพานนฺติ โรโธ, กิเลโส, โส เอตฺถ นตฺถีติ นิโรโธ. วานสงฺขาตาย ตณฺหาย นิกฺขนฺตตฺตา, นิพฺพาติ วา เอเตน ราคคฺคิอาทิโกติ นิพฺพานํ. ยถา ปกติทีโป นทีโสเตน วุยฺหมานานํ ปติฏฺฐา โหติ, เอวมิทมฺปิ นิพฺพานํ สํสารมโหเฆน วุยฺหมานานํ ปติฏฺฐาติ ทีโป วิยาติ ทีโป, นิกฺกิเลสานํ วา ปทีปสทิสภาวกรณโต ทีโป วิยาติ ทีโป, ‘‘นิพฺพนฺติ ธีรา ยถยํ ปทีโป’’ติ หิ วุตฺตํ, ทิปฺปติ วา อริยานํ ญาณจกฺขุสฺเสว ปกาสตีติ ทีโป. ตณฺหานํ ขยเหตุตฺตา ตณฺหกฺขโย. ราคาทีนํ ปฏิปกฺขตฺตา, อุตฺตมฏฺเฐน วา ปรํ. ตายติ รกฺขติ อปายาทิโตติ ตาณํ. นิลียนฺติ เอตฺถ สํสารภยภีรุกาติ เลณํ. นตฺถิ ทีฆรสฺสาทิกํ รูปํ สณฺฐานเมตสฺสาติ อรูปํ, อปฺปจฺจยตฺตา วา อรูปํ. ราคาทีนํ สนฺตกรณตฺตา สนฺตํ. ราคกฺขยเหตุภาเวน อวิปรีตตฺตา, จตุสจฺจปริยาปนฺนตฺตา วา สจฺจํ. นตฺถิ อาลโย ตณฺหา เอตฺถาติ อนาลยํ.

๗. ปจฺจเยหิ น สงฺกรียเตติ อสงฺขตํ. สิวํ เขมภาวํ กโรตีติ สิวํ, สํสารภีรุเกหิ เสวิตพฺพตฺตา วา สิวํ, ยทาทินา วปจฺจโย. นตฺถิ เอตฺถ มตํ มรณํ, เอตสฺมึ วา อธิคเต ปุคฺคลสฺส มตนฺติ อมตํ. ปสฺสิตุํ สุทุกฺกรตาย สุทุทฺทสํ. ปเรหิ อุตฺตเมหิ อริยปุคฺคเลหิ อยิตพฺพํ คนฺตพฺพนฺติ ปรายณํ, ปรโต วา อยิตพฺพํ คนฺตพฺพนฺติ ปรายณํ, สํสารสภาวโต อญฺญสภาววเสน พุชฺฌิตพฺพนฺตฺยตฺโถ, ปเรสํ วา อริยปุคฺคลานํ ปติฏฺฐานตฺตา ปรายณํ. เยน จตฺตาโร มคฺคา โอธิโส กิเลเส สรนฺติ หึสนฺติ ตํ ธมฺมํ สรณํ, อริยานํ วสิตเคหตฺตา วา สรณํ. อีติ อุปทฺทโว ปวาโส จ เต ยตฺถ น สนฺติ, ตํ อนีติกํ, สตฺเต สํสารํ เนตีติ ‘‘นีตี’’ติ ลทฺธนามาย ตณฺหาย อภาวโต วา อนีติกํ. อาสวานํ อนารมฺมณตาย อนาสวํ. นิจฺจฏฺเฐน ธุวํ, ธวติ วา มคฺคานมารมฺมณภาวํ คจฺฉตีติ ธุวํ, ‘‘ธุ คติเถริเยสู’’ติ หิ กาตนฺตธาตุ. ทฏฺฐพฺพสภาวสฺส นตฺถิตาย อนิทสฺสนํ. ปจฺจเยหิ อกตตฺตา อกตํ. สทา วิชฺชมานตฺตา อปลุชฺชนสภาวํ คจฺฉติ, เตน วา วิญฺญายตีติ อปโลกิตํ. ‘‘อิตํ คเต จ วิญฺญาเต’’ติ หิ นานตฺถสงฺคเห วุตฺตํ. โลกสภาเวน วา วิญฺญายตีติ โลกิตํ, ตพฺภาวาปคมนโต อปโลกิตํ. สณฺหฏฺเฐน นิปุณํ, เยน วา จตฺตาโร มคฺคา โอธิโส กิเลเส นิสฺเสสโต ปุนนฺติ โสเธนฺติ, ตํ นิปุณํ. น กทาจิปิ ยสฺส อนฺโต วินาโส อตฺถิ, ตํ อนนฺตํ. ขรนฺติ วินสฺสนฺตีติ ขรา, สงฺขตา, เต ยตฺถ น สนฺติ, ตํ อกฺขรํ, ขรสงฺขาตานํ วา สงฺขตานํ ปฏิปกฺขตฺตา อกฺขรํ. เอตฺถ จ อสงฺขตนฺตฺยาทิกา คาถา รุจิรา นาม.

๘. สพฺพทุกฺขานํ ขยการณตฺตา ทุกฺขกฺขโย. พฺยาพาธตีติ พฺยาพาโธ, โส เอว พฺยาพาโท, ทุกฺขสจฺจํ, ตสฺส ภาโว พฺยาพชฺชํ, ทุกฺขสฺส ปีฬนาทฺยตฺโถ, ตํ ยตฺถ นตฺถิ, ตํ อพฺยาพชฺชํ, อพฺยาปชฺฌนฺติปิ ปาโฐ, ตตฺถ พฺยาปชฺชนฺติ วินสฺสนฺตีติ พฺยาปาทา, สงฺขตา, เตสํ ภาโว พฺยาปชฺฌํ, สงฺขตานํ วินสฺสนภาโว, ตํ ยตฺถ นตฺถิ, ตํ อพฺยาปชฺฌนฺติ เอวมตฺโถ เวทิตพฺโพ, นิรุตฺตินเยน จ ทฺยสฺส ชฺฌกาโร. กิเลสกมฺมวิปากวฏฺฏานมภาวโต วิวฏฺฏํ. นิพฺภยฏฺเฐน เขมํ, ขยนฺติ วา เอเตน ราคคฺคิอาทโยติ เขมํ. สงฺขาเรหิ อสมฺมิสฺสตาย, วิสํโยคตาย จ เกวลํ. อปวชฺชนฺติ สงฺขารา เอตสฺมาติ อปวคฺโค. ยสฺมา ราโค วิคโต, โส วิราโค. ปธานภาวํ นีตํ ปณีตํ. นตฺถิ เอตสฺมึ อธิคเต อริยานํ จุตํ จวนนฺติ อจฺจุตํ. อริเยหิ ปชฺชิตพฺพตฺตา คนฺตพฺพตฺตา ปทํ.

๙. จตฺตาโร โยคา ขยนฺติ เอเตนาติ โยคกฺเขโม. ปาเรติ สกฺโกติ สํสารทุกฺขสนฺตาปํ สเมตุนฺติ ปารํ, ‘‘สํสารทุกฺขสนฺตาปตตฺตสฺสา’ลํ สเมตเว’’ติ หิ วุตฺตํ. ปคตา สํสารจกฺกสฺส อรา เอตสฺมาติ วา ปารํ. กิเลเสหิ มุจฺจนโต มุตฺติ, นิกายนฺตริยา ปน ‘‘สรีเรนฺทฺริเยหิ อตฺตโน มุตฺตตฺตา มุตฺตี’’ติ วทนฺติ. กิเลสสมนโต สนฺติ. วิสุชฺฌนฺติ สตฺตา เอตาย ราคาทิมเลหีติ วิสุทฺธิ. สพฺพสงฺขารา วิมุจฺจนโต วิมุตฺติ. อสงฺขตเมว นิสฺสตฺตนิชฺชีวฏฺเฐน, สนฺติลกฺขณธารณโต วา ธาตูติ อสงฺขตธาตุ. สุชฺฌนฺติ สตฺตา เอตาย ราคาทิมเลหีติ สุทฺธิ. อาวุโณติ สํสารโต นิกฺขนฺตุมปฺปทานวเสนาติ วุติ, ตณฺหา, ตโต นิกฺขนฺตตฺตา นิพฺพุติ.

๑๐. ขีณาสวาทิจตุกฺกํ อรหนฺเต. ขีณา อาสวา ยสฺส โส ขีณาสโว. ตโต อุตฺตริ กรณียาภาวโต นตฺถิ สิกฺขา เอตสฺสาติ อเสกฺโข. วิคโต ราโค ยสฺมาติ วีตราโค. สํสารจกฺกสฺส อเร หตวาติ อรหา, ‘‘อรห’’นฺติปิ ปาโฐ.

เทวโลกาทิปญฺจกํ สคฺคสฺส นามํ. เทวานํ โลโก ภวนํ เทวโลโก. ทิพฺพนฺตฺยตฺร ทิโว. อช คติยํ, อเนกตฺถตฺตา ฐิติยํ, จิรํ ฐิยเต อสฺมินฺติ อคฺโค, ฐานํ, โสภโน อคฺโค สคฺโค, ปุญฺเญน วา สุฏฺฐุ อชียเตติ สคฺโค. ตโย เทวา ทิพฺพนฺตฺยเตฺรติ ติทิโว. ปธานโต หิ ตีหิ หริหรพฺรเหฺมหิ พฺยปเทโส. ติทสานํ เทวานํ อาลโย ฐานนฺติ ติทสาลโย. เกจิ ปน ‘‘เทวโลกาทิตฺตยํ สคฺคสามญฺญสฺส นามํ, ติทิวาทิทฺวยํ ตาวตึสสฺสา’’ติ วทนฺติ, ตํ อมรโกสาทีสุ สามญฺญสฺมึเยว ทฺวินฺนมฺปิ คหณโต น สารโต ปจฺเจตพฺพํ. เอตฺถาปิ นาก, สุรโลก, ติปิฏฺฐป [วิสนฺติ สุกติโน อสฺมึ อิติ ปิฏฺฐปํ ปิโสทราทิ ติทสานํ ปิฏฺฐปธิติ ทสสทฺทโลโป (จินฺตามณิฏีกา)], อวโรห, ผโลทย [ผลสฺส กมฺมผลสฺส อุทโย ทิฏฺฐิโยคฺยฏฺฐานํ (ติกณฺฑฏีกา)], มนฺทร, เสริก, สกฺกภวน, ขํ, นภาทีนิ เทวโลกสามญฺญานิ อิธานาคตานิปิ คเหตพฺพานิ.

๑๑-๑๒. ติทสาทิจตุทฺทสกํ เทวตาสามญฺญสฺส นามํ. ชาตีสุ [ชาติชาตีสุ (ก.)] วุตฺตาสุ พฺยตฺติปิ วุจฺจตีติ พฺยตฺตีนํ พหุตฺตา พหุวจนนิทฺเทโส. ชาติสตฺตาวินาสสงฺขาตา ติสฺโส ทสา ปริมาณา เอเตสนฺติ ติทสา. เอเต หิ มนุสฺสาทโย วิย พุทฺธิวิปริณามขเยหิ น ยุชฺชนฺติ, ปญฺจวีสติวสฺสุทฺเทสิยา เอว อุปฺปชฺชนฺติ สนฺติ วินสฺสนฺติ จ. มรณํ มโร, โส เยสํ นตฺถิ, เต อมรา. ทิพฺพนฺติ ปญฺจกามคุณาทีหิ กีฬนฺตีติ เทวา. วิพุชฺฌนฺติ น สุปนฺตีติ วิพุธา, อตีตานาคตชาตึ วิพุชฺฌนฺตีติ วา วิพุธา. สุธาโภชนภุญฺชนสีลตาย สุธาสิโน. สมุทฺทุฏฺฐา [อมตมถโนฏฺฐา (จินฺตามณิฏีกา)] สุรา อตฺถิ เยสํ, เต สุรา, สุรนฺติ วา กีฬนฺตีติ สุรา, สุเขน รมนฺตีติ วา สุรา. ทีฆายุกาปิ สมานา ยถาปริจฺเฉทํ สมฺปตฺตกาเล มรนฺติ สีเลนาติ มรู. ทิโว เทวโลโก โอโก อาสโย เยสํ เต ทิโวกา. สุธาหารสฺส ปาตพฺพสฺสปิ สมฺภวโต อมตํ ปิวนฺตีติ อมตปา, อมโตสธํ วา ปิวนฺตีติ อมตปา. สคฺเค วสนสีลตฺตา สคฺควาสิโน. สทา ปญฺจวีสติวสฺสุทฺเทสิยตฺตา นิรากตา ชรา เอเตสนฺติ นิชฺชรา. น นิมิสนฺตีติ อนิมิสา, ภมุกา นิจฺจลํ กโรนฺตีตฺยตฺโถ. ทิเว วสนฺตีติ ทิพฺพา. เทวา เอว เทวตา, สกตฺเถ เทวสทฺทโต ตาปจฺจโย, เทวตา เอว เทวตานิ, สกตฺเถ นิปจฺจโย. ‘‘อปุเม’’ติ เอตฺถ ปฐมสกตฺถิกวเสน อิตฺถิลิงฺคตฺตํ, ทุติยสกตฺถิกวเสน นปุํสกลิงฺคตฺตํ เวทิตพฺพํ, ทุติยสกตฺถิกวเสเนว วา ทฺวิลิงฺคตฺตํ, ตตฺถ อิตฺถิลิงฺคปกฺเข ยทาทินา นิการาเทโส. อมรโกเส ปน ‘‘เทวตานิ ปุเม วา’’ติ [อมร ๑.๙] วุตฺตํ. ตสฺสตฺโถ – เทวตานิสทฺโท วิกปฺเปน ปุลฺลิงฺเค, นิจฺจํ นปุํสเกติ. ฏีกายญฺจ ‘‘สกตฺถิกา ปกติโต ลิงฺควจนานิ อติวตฺตนฺตีติ ปุนฺนปุํสกตฺต’’นฺติ [เทโว เอว เทวตา, สกตฺเถ ตา, สกตฺถิกา อปิ ปจฺจยา ปกติโต ลิงฺควจนาทฺยติวตฺตนฺเต, อปีติ อิตฺถิตฺตํ เทวตา เอว เทวตํ ปญฺญาทิตฺตา อณ (จินฺตามณิฏีกา)] วุตฺตํ. ตตฺถ สกตฺถิกาติ ทุติยสกตฺถิกํ วุตฺตํ, ปกติโตติ ปฐมสกตฺถิกํ. เตน วุตฺตํ ‘‘ปุนฺนปุํสกตฺต’’นฺติ, อิตรถา ตาปจฺจยนฺตสฺส นิจฺจํ อิตฺถิลิงฺคตาย อิตฺถิลิงฺคตฺตเมว วเทยฺย. สุปพฺพา, สุมนา, ติทิเวสา, อาทิเตยฺยา, ทิวิสทา, เลขา, อทิตินนฺทนา, อาทิจฺจา, ริภโว [วิภวา (ก.), ริกาโร เทวมาตา สิยา อิติ ติกณฺเฑ, ตโต ภวนฺตีติ (จินฺตามณิฏีกา)] อโสปฺปา, อมจฺจา [มรณํ มติ อิติ ติ, มติยํ ภวา มจฺจา… น มจฺจา อมจฺจา (จินฺตามณิฏีกา)], อมตาสนา, อคฺคิมุขา, หวิโภชนา, คิรพฺพาณา, ทานวารโย, พินฺทารกา, ปูชิยา, จิรายุกา, สคฺคิโน, นโภสทาอิจฺจาทีนิปิ เทวตานํ สามญฺญนามาเนว.

๑๓. สิทฺธาทโย อิเม เทวโยนิโย เทวปฺปภวา เทววํสา เอเตสมุปฺปตฺติยํ เทวานเมว อาทิการณตฺตา. อณิมาทิคุโณเปตตฺตา สิชฺฌนฺติ เอตสฺส ยถิจฺฉิตา อตฺถาติ สิทฺโธ. ยสฺส ภาสาย พฺรูหติ กถา, โส ภูโต, ปิสาจปฺปเภโท อโธมุขาทิ. วจนตฺโถ ปน ภวนฺติ พฺรูหนฺติ กถา เอตสฺมาติ ภูโตติ. คนฺธํ อพฺพติ ปริภุญฺชตีติ คนฺธพฺโพ, เทวคายนา ‘‘หาหา หูหู’’ ปภุตโย [อมร ๑.๕๕]. นิธโย คุยฺหตีติ คุยฺหโก, สญฺญายํ โก, มณิภทฺราทิโก กุเวรานุจโร. ยกฺข ปูชายํ, ยกฺขียเต ปูชียเตติ ยกฺโข, กุเวราทิโก. รกฺขนฺติ อตฺตานํ เอตสฺมาติ รกฺขโส, วิภีสณาทิ. กุมฺภปฺปมาณณฺฑตาย กุมฺภณฺโฑ. ปิสิตํ มํสํ อสติ ภกฺขตีติ ปิสาโจ, สกุนิ สกุนฺติอาทิโก กุเวรานุจโร, ยทาทินา ปิสิตสฺส ปิภาโว, อสสฺส จ สาจาเทสภาโว [ปาณินิ ๖.๓.๑๐๙; โมคฺคลฺลานปญฺจิกา ๑.๔๗]. อาทิสทฺเทน วิชฺชาธร, อปสร, กินฺนเร จ สงฺคณฺหาติ. วิชฺชํ คุฬิกาญฺชนมนฺตาทิกํ ธรตีติ วิชฺชาธโร. อปสารยนฺติ ขลยนฺตีติ อปสรา, อุพฺพสฺยาทิกา สุรเวสิโย [อมร ๑.๕๕], อปสรสทฺทสฺส ชาติยํ สยํ พหุตฺตํ, พฺยตฺติยนฺตุ ตทวยวํ วา สยํ, ตถา จ พหุตฺตํว. วนาทิสทฺโท กทาจิ ชาติยํ ปยุชฺชเต, กทาจิ พฺยตฺติยํ. ตตฺร ยทา ชาติยํ, ตทา พฺยตฺติคตํ สงฺขฺยมาทาย ปวตฺตติ. ยทา พฺยตฺติยํ ปยุชฺชเต, ตทา ตํพฺยตฺตาวยวานํ ปาณิปาทาทีนํ พหุตฺตสงฺขฺยมาทาย ปวตฺตติ. วนสทฺโท ตุ ชาติคเตกสงฺขฺยาวิสิฏฺฐทพฺพาภิธานโต ธวาทิพฺยตฺติคตชาตฺยาภิธานโต วา เอกวจนนฺติ อปสรสทฺโท วามนาทิมเตน อิตฺถิยํ พหุวจเน จ, ตทญฺเญสํ ปน มเตน ปุมิตฺถิยํ วจนทฺวเย จ ทฏฺฐพฺโพ. อสฺสมุขนรสรีรตฺตา กุจฺฉิโต นโร, กิญฺจิ วา นโร, นรสทิสตฺตา วา กินฺนโร. เอตา เทวโยนิโย. คณเทวตา ปน –

‘‘อาทิจฺจา วิสุ วสโว, ตุสิตา’ภสฺสรา’นิลา;

มหาราชิกา สาธฺยา จ, รุทฺทา จ คณเทวตา’’ติ [อมร ๑.๑๐].

อมรโกเส กถิตา.

ตตฺราทิจฺจา ทฺวาทสกา, วิสุเทวา ทส ฐิตา;

วสโว อฏฺฐสงฺขฺยาตา, ฉตฺตึส ตุสิตา มตา.

อาภสฺสรา จตุสฏฺฐิ, วาตา ปณฺณาเสกูนกา;

มหาราชิกนามาโย, ทฺวิสตํ วีสตาธิกา.

สาธฺยา ทฺวาทส วิขฺยาตา, รุทฺทา เจกาทส ฐิตา;

สมยนฺตรโต เอตา, วิญฺเญยฺยา คณเทวตา.

๑๔. ปุพฺพเทวาทิจตุกฺกํ อสุเร. ปุพฺพํ เทวา ปุพฺพเทวา, ทุติยาสมาโส, ปุพฺเพ วา เทวา ปุพฺพเทวา, ปุพฺเพ เหฺยเต เทวปุเร ฐิตา, อนนฺตรํ สกฺกาทีหิ ตโต จาลิตา. สุรานํ ริปู สตฺตโว สุรริปู. สุรานํ ปฏิปกฺขภาวโต อสุรา, เทวา วิย น สุรนฺติ น กีฬนฺตีติ วา อสุรา, สมุทฺทุฏฺฐา วา สุรา เทเวหิ อภฺยุปคตา, นาสุเรหีติ นตฺถิ สุรา เอเตสนฺติ อสุราติ นิกายนฺตริยา. ทนุนามาย มาตุยา อปจฺจํ ทานวา. ทนุ นาม เตรสสุ รกฺขสทุหิตีสุ เอกิสฺสา ทุหิตุ นามํ. เอเต ปุพฺพเทวาทโย สทา ปุเม ปุลฺลิงฺเค วตฺตนฺติ. เทจฺจา, เทเตยฺยา, ทนุชา, อินฺทารี, สุรทิสา, สุกฺกสิสฺสา, ทิติสุตา, ปุพฺพชาอิจฺจาทีนิปิ อสุรสฺส สามญฺญนามานิ.

ตพฺพิเสสา อสุรปฺปเภทา. สุเรหิ สทฺธึ สงฺคามตฺถํ อตฺตโน พลกายานํ ปหารํ อายุธํ ททาตีติ ปหารโท, โส เอว ปหาราโท. สํ ปสตฺโถ วโร ชามาตา ยสฺส โส สมฺพโร, ตสฺส หิ สกฺโก ชามาตา [สํ. นิ. อฏฺฐ. ๑.๑.๒๕๖], ปุญฺญาหรีสุ วา อินฺทฺริยานิ สํวุโณตีติ สมฺพโร. พลเมตสฺสตฺถีติ พลี, อติสยพลกายตฺตา วา พลี, โส เอว พลิ, ‘‘พลิอาทโย’’ติ อิมินา สมาเสปิ สนฺธิ นตฺถีติ ทีเปติ. อาทินา มจฺฉสกุณาทิเกปิ กุญฺจาทิเกปิ อสุรเภเท สงฺคณฺหาติ.

๑๕. ปิตามหาทฺยฏฺฐกํ พฺรหฺมนิ. ปิตูนํ ปชาปตีนํ โลกปิตูนมฺปิ ปิตา ปิตามโห, อามหปจฺจโย [โมคฺคลฺลาน ๔.๓๘]. สพฺพโลกานํ ปิตุฏฺฐานิยตฺตา ปิตา, สพฺพโลกํ วา ปาติ รกฺขตีติ ปิตา, ริตุปจฺจโย. มหนฺตสรีรตาย พฺรหฺมา, พฺรห วุฑฺฒิยํ มปจฺจโย. โลกานํ อีโส อินฺโท โลเกโส. กมลสมฺภวตฺตา กมลํ, ปทฺมํ. ตํ อาสนมุปฺปตฺติฏฺฐานมสฺส กมลาสโน. หิรญฺญํ สุวณฺณมยํ อณฺฑํ หิรญฺญํ, ตสฺส คพฺโภ ภูโณ [คุโณ (ก.)] หิรญฺญคพฺโภ. ฌานาทิคุเณหิ สุรานํ เชฏฺฐตฺตา สุรเชฏฺโฐ. ปชานํ สตฺตานํ ปติ สามิภูโต ปชาปติ, ปชํ ปาเลตีติ วา ปชาปติ. อตฺตภู, ปรเมฏฺฐิ, สยมฺภู, จตุรานโน, ธาตา, กมลโยนิ, ทุหิโณ, วิริญฺจิ, สชิตา, เวธา, วิธาตา, วิธิ, หํสรโถ, วิริญฺโจ, ปปิตามโห อิจฺจาทโยปิ พฺรหฺมนามานิ.

๑๖-๑๗. วาสุเทวาทิปญฺจกํ กเณฺห. วสุเทวสฺส อปจฺจํ วาสุเทโว. มจฺจานํ ชีวิตํ หรติ สีเลนาติ หริ. กณฺหคุณโยคโต กโณฺห. เกสึ นาม อสุรํ หตวาติ เกสโว, อีการสฺส อกาโร, หนสฺส จ โว. วุตฺตญฺจ –

‘‘ยสฺมา ตยา หโต เกสี,

ตสฺมา เม สาสนํ สุณ;

เกสโว นาม นาเมน,

เสยฺโย โลเก ภวิสฺสสี’’ติ [จินฺตามณิฏีกายมฺปิ].

จกฺกํ ปาณิมฺหิ อสฺส จกฺกปาณิ. วิสณุ [ปิณฺหุ (ก.)], นารายโน, เวกุณฺโฐ, ทาโมทโร, มาธโว, สมฺภู, เทจฺจาริ, ปุณฺฑรีกกฺโข, โควินฺโท, ครุฬทฺธโช, ปีตมฺพโร, อจฺจุโต, มงฺคโล, สิงฺคี, ชนาทฺทโน, อุเปนฺโท, อินฺทาวรโช, จตุภุโช, ปทฺมนาโภ, มธุริปุ, ติวิกฺกโม, เทวกีนนฺทโน, โสรี, สิรีปติ, ปุริโสตฺตโม, วนมาลี, พลิธํสี, กํสาราติ, อโธกฺขโช, สพฺพมฺภโร, เกฏภชิ [เกฏภํ ชิตวา (จินฺตามณิฏีกา)], วิธุ, สสพินฺทุ, สิรีกโร, สิรีวราโห, อชิโต, ปรปุริโส, สิรีคพฺโภ, ฉพินฺทุ, อนนฺโต, นรกชิ, เกสโร, ชาติกีโล, นรสีโห, ปุราณปุริโส, นลิเนสโย, วาสุ, นรายโน, ปุนพฺพสุ, สพฺพรูโป, ธรณีธโร, วามโน, เอกสิงฺโค, โสมคพฺโภ, อาทิเทโว, อาทิวราโห, สุวณฺณพินฺทุ, สทาโยคี, สนาตโน, ราหุมุทฺธภิโท, กาฬเนมิ, ปณฺฑโว, วฑฺฒมาโน, สตานนฺโท, ปชานาโถ, สุยามุโนอิจฺจาทีนิ วิสณุนามานิ. อสฺส ปน ปิตุ นามานิ วสุเทโว, อานกทุนฺทุภิ [อมร ๑.๒๓] อิจฺจาทีนิ. รถวาโห ปนสฺส ทารุโก นาม [ติกณฺฑเสส ๑.๑.๓๔]. มนฺตี ปน ปวนพฺยาธิ นาม [มนฺตี ปวนพฺยามิ อุทฺธโว (ติตณฺฑเสส ๑.๑.๓๕) ปวนพฺยาธิ… อุทฺธโว อิติ เทฺว ปิณฺหุสฺส มนฺติโน (กฏฺฏีกา)].

มหิสฺสราทิฉกฺกํ หเร. มหนฺโต อิสฺสโร วิภูติ เอตสฺสาติ มหิสฺสโร. คุณาวตฺถารหิโต สมฺปติ ปรมานนฺทรูปตฺตา นิพฺพิกาโร สมติ ภวตีติ สิโว, นิรุตฺตินเยน อการสฺส อิตฺตํ, มสฺส โว จ. เอวํ สพฺพตฺถ ยทาทินา วา นิรุตฺตินเยน วา สทฺทสิทฺธิ เวทิตพฺพาติ. สูลปาณิตฺตา สูลี. อิฏฺเฐ ปภวตีติ อิสฺสโร, อิสฺสติ อภิภวตีติ วา อิสฺสโร. ปสูนํ ปมถานํ ปติ ปสุปติ. ‘‘ปสุ มิคาโท ฉคเล, ปมเถปิ ปสุ ปุเม’’ติ รุทฺโท [รภโส (ก.)]. ( ) [(คุเณ) (ก.)] วิสิฏฺฐตโมคุณตฺตา สพฺพํ หรตีติ หโร. วุตฺโตติ กฺริยาปทํ. สมฺภุ, อีโส, สพฺโพ, อีสาโน, สงฺกโร, จนฺทเสขโร, ภูเตโส, ขณฺฑปรสุ, คิรีโส, มจฺจุญฺชโย, ปินากี, ปมถาธิโป, อุคฺโค, กปทฺทิ, สิรีกณฺโฐ, กาฬกณฺโฐ, กปาลภโร, วามเทโว, มหาเทโว, วิรูปกฺโข, ติโลจโน, สพฺพญฺญู, นีลโลหิโต, มารหโร, ภคฺโค, ตฺยมฺพโก, ติปุรนฺตโก, คงฺคาธโร, อนฺธกริปุ, โพฺยมเกโส, ภโว, ภีโม, รุทฺโท, อุมาปติ, ภคาลี, กปิสญฺชโน, หีโร, ปญฺจานโน, ขกุนฺตโล, โคปาลโก, ปิงฺคกฺโข [วิภงฺโค (ก.)], กูฏกโร, จนฺทาปีโฬ, มหานโฏ, สมีโร, โห, นนฺทิวฑฺฒโน, คุฬาเกโส [มิคูโห (ก.)], มิหิราโณ, เมฆวาหโน, สุปฺปตาโป [สุปฺปสาโท (ก.)], อุ, ถาณุ [อุปาณฺโฑ (ก.)], สิปิวิฏฺโฐ, กีโล, ธมฺมวาหโนอิจฺจาทีนิปิ หรนามานิ.

กุมาราทิตฺตยํ หรสฺส ปุตฺเต. กุมาร กีฬายํ, กุมาเรติ กีฬตีติ กุมาโร, โสฬสวสฺสิโก, อยญฺจ โสฬสวสฺสิโก. ‘‘พาโล จ โสฬส ภเว’’ติ หิ วุตฺตํ. ขณฺฑติ ทานวพลนฺติ ขนฺโท, ณฺฑสฺส นฺโท. สตฺตึปหรณวิเสสํ ธรตีติ สตฺติธโร, ปภาวุสฺสาหมนฺตสงฺขาตํ วา สตฺติตฺตยํ ธรตีติ สตฺติธโร. อมรโกเส ปน –

‘‘กตฺติเกยฺโย มหาเสโน,

สรชาโต ฉฬานโน;

ปพฺพตีนนฺทโน ขนฺโท,

เสนานี อคฺคิภู คุโห.

พาหุเลยฺโย ตารกชิ,

วิสาโข สิขิวาหโน;

ฉมาตุโร สตฺติธโร,

กุมาโร โกญฺจทารโณ’’ติ [อมร ๑.๔๑-๒] วุตฺตํ.

๑๘-๒๑. สกฺกาทีนิ วีสติ สกฺกสฺส นามานิ. อสุเร เชตุํ สกฺกุณาตีติ สกฺโก. ปุเร, ปุรํ วา ททาตีติ ปุรินฺทโท. เทวานํ ราชา เทวราชา. วชิรํ ปาณิมฺหิ อสฺส วชิรปาณิ. สุชาย อสุรกญฺญาย ปติ สุชมฺปติ. พหูนํ เทวมนุสฺสานํ จินฺติตตฺถสฺส ทสฺสนสมตฺถตาย สหสฺสกฺโข. มหตํ เทวานํ อินฺโท ราชา มหินฺโท, เทเวหิ มหิตพฺโพ วา อินฺโท ราชา มหินฺโท, มหนฺโต จ โส อินฺโท จาติ วา มหินฺโท. วชิรํ อาวุธํ ยสฺส วชิราวุโธ, ‘‘วชิรายุโธ’’ติปิ ปาโฐ. วสูนิ รตนานิ สนฺตฺยสฺเสติ วาสโว. ทสสตานิ นยนานิ ยสฺส โส ทสสตนยโน. ทฺวินฺนํ เทวโลกานํ อธิปติภูตตฺตา ติทิวาธิภู. สุรานํ นาโถ สุรนาโถ. วชิรํ หตฺเถ ยสฺส โส วชิรหตฺโถ. ภูตานํ สตฺตานํ ปติ ภูตปติ. มหิตพฺพตฺตา มฆวา. มห ปูชายํ, หสฺส ฆโว. โกสสงฺขาตานิ ธนานิ สนฺติ ยสฺส, โส โกสิโย, ‘‘โกสิยโคตฺตตาย โกสิโย’’ติ จ วทนฺติ. อินฺทติ ปรมิสฺสริเยน ยุชฺชเตติ อินฺโท. วตฺรํ นาม อสุรํ อภิภวตีติ วตฺรภู. ปาโก นามวตฺราสุรสฺส ภาตา, ตสฺส สาสนโต นิคฺคหโต ปากสาสโน. วิฑํ พฺยาปกํ โอโช เอตสฺส วิโฑโช. สุนาสีโร, ปุรนฺทโร, เลขาสโภ [เลขนํ เทวานํ อุสโต อุตฺตโม (จินฺตามณิฏีกา)], ทิวปติ, สุรปติ, พลาราติ, สจีปติ, ชมฺภเภที, หริหโย, นมุจิสูทโน, สํกนฺทโน, เมฆวาหโน, อาขณฺฑโล [อาขณฺฑยติ ปรพลํ อุสาทิตฺตา กลจ (จินฺตามณิฏีกา)], โกสิโก, สุรคามณี, นากนาโถ, หรี อิจฺจาทีนิปิ สกฺกสฺส นามานิ.

อสฺส สกฺกสฺส ภริยา สุชาตา นาม. สุเขน ชาตา, สุนฺทรา วา ชาติ ยสฺสา สา สุชาตา. ปุโลมชา, สจี, อินฺทานี อิจฺจาทีนิปิ สกฺกภริยาย นามานิ.

อสฺส สกฺกสฺส ปุรํ มสกฺกสาราทโย ตโย ภเว. โม จ สกฺโก จ มสกฺกา, เต สรนฺติ คจฺฉนฺติ เอตฺถ กีฬาวเสนาติ มสกฺกสารา, มหิสฺสราทีนํ ปริสานํ, สกฺกสฺส จ กีฬานุภวนฏฺฐานนฺตฺยตฺโถติ จินฺตามณิถุติฏีกายํ วุตฺตํ. สงฺคหฏีกายํ ปน ‘‘มสกฺกนฺติ วา วโสกนฺติ วา อสุรปุรสฺส นามํ, อิทํ ปน เตสํ อุตฺตมตฺตา มสกฺกสาโร, วโสกสาโรติ จ วุตฺต’’นฺติ วุตฺตํ. อมรา เอติสฺสํ สนฺติ อมรวตี, สา เอว อมราวตี, รสฺสสฺส ทีฆตา [ปาณินี ๖.๓.๑๑๙].

อสฺส สกฺกสฺส ปาสาโท เวชยนฺโต นาม. เวชยนฺตี ปฏากา ปสตฺถา, ภูตา วา อสฺส อตฺถีติ เวชยนฺโต.

อสฺส สกฺกสฺส สภา สุธมฺมา มตา. โสภโน ธมฺโม อสฺสาติ สุธมฺมา, เทวมณฺฑโป.

๒๒. ตสฺส สกฺกสฺส รโถ เวชยนฺโต นาม. เวชยนฺตีนามาย ปฏากาย โยคโต เวชยนฺโต. ตสฺส สกฺกสฺส สารถิ สูโต มาตลินาม. มตลสฺส [มาตลาย (ก.)] อปจฺจํ มาตลิ, ตสฺส สกฺกสฺส คโช เอราวโณ นาม, อิราวโณ สมุทฺโท, ตตฺรชาโต เอราวโณ [อิราวติ สมุทฺเท ชาโต (เอราวโต), เสเส อณ… ปิโสทราทิตฺตา ณตฺเต เอราวโณ (จินฺตามณิฏีกา)]. ตสฺส สกฺกสฺส สิลาสนํ ปณฺฑุกมฺพโล นาม. ปณฺฑุวณฺณกมฺพลสทิสตฺตา ปณฺฑุกมฺพโล. สิลา ปาสาโณ เอว อาสนํ สิลาสนํ.

๒๓. ตสฺส สกฺกสฺส ปุตฺตา สุวีร, ชยนฺตอิจฺจาทโย. อติสเยน สูรตฺตา สุวีโร. อสุเร ชยตีติ ชยนฺโต. ตสฺส สกฺกสฺส โปกฺขรณี นนฺทา นาม ภเว. นนฺทียตีติ นนฺทา. โปกฺขรํ วุจฺจติ ปทุมํ, สลิลญฺจ, เตหิ สตฺตานํ มนํ อตฺตานํ นยตีติ โปกฺขรณี, โปกฺขเรน วา สุนฺทเรน อณฺเณน ชเลน สหิตตฺตา โปกฺขรณฺณี, สา เอว โปกฺขรณี. ตสฺส สกฺกสฺส วนานิ อุยฺยานานิ นนฺทนาทีนิ จตฺตาริ. นนฺทยตีติ นนฺทนํ. นานาทิพฺพรุกฺเขหิ มิสฺสกตฺตา มิสฺสกํ. นานาลตาหิ วลฺลีหิ จิตฺตตฺตา จิตฺตลตา, นานาวิราควณฺณวิจิตฺตาย วา ลตาย สมนฺนาคตตฺตา จิตฺตลตา, เทวตานํ วา จิตฺตาสา เอตฺถ อตฺถีติ จิตฺตา, อาสาวตี นาม ลตา, สา ยสฺส อตฺถิ, ตํ จิตฺตลตา. เทวตานํ วา จิตฺตํ ลนฺติ คณฺหนฺตีติ จิตฺตลา, ทิพฺพรุกฺขา, เตสํ สมูโห จิตฺตลตา, อิตฺถิลิงฺเคน ตสฺส วนสฺส นามํ, ยถา ‘‘ขุทฺทสิกฺขา’’ติ. ผารุสกานิ ยตฺถ สนฺติ, ตํ ผารุสกํ.

๒๔. อสนฺยาทิตฺตยํ ตสฺส สกฺกสฺส อายุธํ. อสฺสเต ภุชฺชเต โลกธาตุกมเนนายุเธนาติ อสนิ, อยํ อสนิสทฺโท ทฺวีสุ ปุมิตฺถิลิงฺเคสุ วตฺตติ. กุลิมฺหิ สกฺกสฺส หตฺเถ เสติ ติฏฺฐตีติ กุลิสํ, กุลิ หตฺโถ ภุชาทโลติ หิ ติกณฺฑเสโส [ติกณฺฑเสส ๒.๖.๒๖]. กุยํ วา ปถวิยํ ลิสติ ตนุ ภวตีติ กุลิสํ. วช คติยํ, วชเตว น ปฏิหญฺญเต ยสฺส คมนํ เกนจีติ วชิรํ, อิรปจฺจโย. วชิรสหจรณโต กุลิสสทฺโทปิ ปุนฺนปุํสเก. ภิทุรํ, ปวิ, สตโกฏิ, สุรุ, สมฺโพ, ทมฺโภลิอิจฺจาทีนิปิ วชิรสฺส นามานิ. ตตฺร ภิทุรํ ปุนฺนปุํสเก, ปวิอาทโย ปุเม.

รมฺภา จ อลมฺพุสา จ อิจฺจาทิกา เทวิตฺถิโย อจฺฉราโย นามาติ วุตฺตา. อจฺฉราวิเสสา หิ เอตา. อจฺโฉ นิมฺมลวณฺโณ เอตาสมตฺถีติ อจฺฉราโย. ‘‘อปสรา’’ติปิ เอตาสเมว สามญฺญสญฺญา. เทวปุตฺตานํ รตึ ภาเวนฺติ วฑฺเฒนฺตีติ รมฺภา, รํ กามคฺคึ ภนฺติ ทีปยนฺติ ชาเลนฺตีติ วา รมฺภา, นิคฺคหีตาคโม. กามรติวเสน เทวปุตฺเต อตฺตนิ วสาเปตุํ อลํ สมตฺถาติ อลมฺพุสา, อสฺสุกาโร. เทวานํ เทวปุตฺตานํ, เทวีภูตา วา อิตฺถิโย เทวิตฺถิโย.

‘‘ปญฺจสิโข, หาหา, หูหู’’อิจฺจาทโย คนฺธพฺพา นาม. ปญฺจ สิขา จูฬา ยสฺส โส ปญฺจสิโข. ‘‘หา’’ติ อนนฺทิตํ ธนึ [นินฺทิภทฺธนึ (จินฺตามณิฏีกา)] ชหตีติ หาหา. ‘‘หู’’ติ คีตวิเสสสทฺทํ หูยเตติ หูหู. คนฺธํ อพฺพนฺติ ภุญฺชนฺตีติ คนฺธพฺพา, คายนํ วา ธมฺโม เอเตสํ คนฺธพฺพา, มฺมสฺส พฺโพ.

๒๕. วิมานาทิทฺวยํ วิมาเน. เทวานมากาเส คมนํ เยน ตํ วิมานํ, วิคตํ [วินา (ก.)] มานํ อุปมานมสฺส วิมานํ. วิเห อากาเส คจฺฉตีติ พฺยมฺหํ, หการโต ปุพฺเพ อมปจฺจโย. เอตฺถ จ วิมานพฺยมฺหสทฺทา เทฺวปิ อนิตฺถิยํ ปุนฺนปุํสเก วตฺตนฺติ.

ปียุสาทิตฺตยํ อมเต. ปียเตติ ปียุสํ, ‘‘อมตปา’’ติ หิ วุตฺตํ, อุสปจฺจโย [อุณาทิ ๔.๗๖ ณฺวาทิ ๒๑๕ สุตฺเตสุ ปน ‘‘ปียูส’’มิติ ทิสฺสติ]. ‘‘เปยุโส’’ติปิ นามมสฺส. น มตํ มรณมเนน อมตํ. สุเขน ธยนฺติ ปิวนฺติ ตํ อิติ สุธา. เอตฺถ จ อมตสทฺโท ยญฺญเสสปียุสสลิลฆตาทีสุ นปุํสเก, ธนฺวนฺตริเทวาทีสุ ปุลฺลิงฺเค, คโฬฌาภยามลกฺยาทีสุ อิตฺถิลิงฺเคติ ตีสุ วตฺตติ [อมตํ ยญฺญเสเส จ, ปียูเส สลิเล ฆเต อยาจิเต จ โมกฺเข จ, นา ธนฺวนฺตริเทวสุ อมตา มาคธีปถฺยา คุฬุจฺยามลกีสุ จ (เมทินีโกส ๑๖ ๗๗-๘)], ตํสหจรณโต ปียุสสทฺโทปิ ตีสุ ลิงฺเคสุ. สุธาสทฺโท ปน อมตนุหีเลปาทีสุปิ นิจฺจมิตฺถิลิงฺโคว [สุธา เลโป’มตํ นุหี (อมร ๒๓.๑๐๑)].

สิเนรุอาทิปญฺจกํ ปพฺพตราเช. สินา โสเจยฺเย, สินาติ โสเจติ เทเวติ สิเนรุ, เอรุปจฺจโย. มี หึสายํ, มินาติ หึสติ สพฺเพ ปพฺพเต อตฺตโน อุจฺจตรฏฺเฐนาติ เมรุ, รุปจฺจโย. ติทิวานํ ทฺวินฺนํ เทวโลกานํ อาธาโร ปติฏฺฐาติ ติทิวาธาโร. เทเว นยตีติ เนรุ. สุเมรูติ อุปสคฺเคน นามํ วฑฺฒิตํ. เหมทฺทิ, รตนสานุ, สุราลยาทีนิปิ ปพฺพตราชสฺส นามานิ.

๒๖. ยุคนฺธราทีนิ สิเนรุสฺส ปริวารภูตานํ สตฺตนฺนํ ปริภณฺฑปพฺพตานํ นามานิ. จนฺทสูริยสงฺขาตํ ยุคํ ธาเรติ ตทุพฺเพธมคฺคจาริตฺตาติ ยุคนฺธโร. อีสํ มหิสฺสรํ ธาเรติ ตสฺส นิวาสฏฺฐานตฺตาติ อีสธโร. กรวีรา อสฺสมารกา พหโว เอตฺถ สนฺตีติ กรวีโร, เก วา มยูรา รวนฺติ เอตฺถาติ กรวีโร, ‘‘กรวีโก’’ติปิ ปาโฐ, อิธาปิ ปจฺฉิโมเยวตฺโถ, กรวีกสกุณา วา พหโว เอตฺถ สนฺตีติ กรวีโก. สุทสฺสนา โอสธิวิเสสา พหุกา เอตฺถ สนฺตีติ สุทสฺสโน, สุเขน ปสฺสิตพฺพตฺตา วา สุทสฺสโน, สุนฺทรํ วา ทสฺสนํ เอตฺถาติ สุทสฺสโน. ปญฺจนฺนํ ปพฺพตจกฺกานํ เนมิสทิสํ กตฺวา อตฺตานํ ธาเรตีติ เนมินฺธโร, เนมิภาเวน วา ธาเรตพฺโพ อุปลกฺเขตพฺโพติ เนมินฺธโร, เนมึวา รถทฺทุมํ ธาเรติ เยภุยฺเยนาติ เนมินฺธโร. วินตา นาม สุปณฺณมาตา, ตสฺสา นิวาสฏฺฐานตฺตา วินตโกติ จินฺตามณิฏีกา. วิตฺถิณฺณา วา นตา นทิโย เอตฺถาติ วินตโก. อสฺสกณฺณา สชฺชทุมา พหโว เอตฺถ สนฺตีติ อสฺสกณฺโณ, อสฺสกณฺณสทิสกูฏตฺตา วา อสฺสกณฺโณ. กุลาจลาติ เอเต สิเนรุอาทโย อฏฺฐ ปพฺพตา อจลสงฺขาตานํ ปพฺพตานํ กุลานิ โยนิโย ปภวา, เอเต จ สิเนรุอาทโย อนุปุพฺพสมุคฺคตา, สพฺพพาหิโร เจตฺถ อสฺสกณฺโณ. นิมิชาตเก ปน –

‘‘สุทสฺสโน กรวีโก, อีสธโร ยุคนฺธโร;

เนมินฺธโร วินตโก, อสฺสกณฺโณ คิริ พฺรหา’’ติ [ชา. ๒.๒๒.๕๖๘].

วตฺวา สิเนรุํ ปริกฺขิปิตฺวา อสฺสกณฺโณ นาม ปพฺพโต ปติฏฺฐิโต, ตํ ปริกฺขิปิตฺวา วินตโก นาม ปพฺพโตติ เอวมญฺโญเยวานุกฺกโม กถิโต. กิญฺจาปิ กถิโต, นามเภทมตฺตกโตเยว ปเนตฺถ เภโท, นาตฺถเภทกโตติ ทฏฺฐพฺพํ.

๒๗. อากาสวาหีคงฺคายํ เมรุสิงฺโคพฺภวายํ มนฺทากินฺยาทินามตฺตยํ. มนฺทํ อกิตุํ สีลมสฺสาติ มนฺทากินี. อากาเส สนฺทมานา คงฺคา อากาสคงฺคา. สุรานํ เทวานํ นที สุรนที. สุรทีฆิกาติปิ เอติสฺสา นามํ.

๒๘. โกวิฬาราทิตฺตยํ ‘‘ผลหโร’’ติขฺยาเต ปาริจฺฉตฺตเก. กุํ ปถวึ วิทารยติ มูเลนาติ โกวิฬาโร,ทสฺส โฬ. ปริ สมนฺตโต ฉตฺตํ วิย ติฏฺฐตีติ ปาริจฺฉตฺตโก. ปาริโน สมุทฺทสฺส ชาโต อปจฺจํ ปาริชาตโก, สกตฺเถ โก. ปาริภทฺโท, นิมฺพตรุ, มนฺทาโรอิจฺจาทีนิปิ ปาริจฺฉตฺตกสฺส นามานิ.

กปฺปรุกฺโข จ สนฺตาโน จ อาทินา มนฺทาโร ปาริชาตโก จ หริจนฺทนญฺจ เอเต ปญฺจ เทวทฺทุมา [อมร ๑.๕๓] เทวตรโว เทวภูมีเสฺวว สมฺภวโต. กปฺโป สงฺกปฺปิโต อตฺโถ, ตสฺส รุกฺโข ชญฺญชนกภาเวน สมฺพนฺโธ, กปฺปํ วา ฐิโต รุกฺโข กปฺปรุกฺโข. ตนนํ ตาโน, ภาเว โณ. คนฺธสฺส สมฺมา ตาโน อสฺเสติ สนฺตาโน, สิรีสรุกฺโข. มนฺทนฺเต โมทนฺเต เทวา อเนนาติ มนฺทาโร, อารปจฺจโย. หริมินฺทํ จทยติ สุขยตีติ หริจนฺทนํ. เอเต ปญฺจ เทวตรโว อมรโกสนเยน วุตฺตา, โสคตนเยน ปน สตฺต เทวตรโว. วุตฺตญฺจ –

‘‘ปาฏลี สิมฺพลี ชมฺพู, เทวานํ ปาริฉตฺตโก;

กทมฺโพ กปฺปรุกฺโข จ, สิรีเสน ภวติ สตฺตม’’นฺติ [ธ. ส. อฏฺฐ. ๕๘๔; สารตฺถ. ฏี. ๑.๑เวรญฺชกณฺฑวณฺณนา].

ตตฺถ ปาฏลีติ จิตฺรปาฏลี, สา อสุรโลเก ติฏฺฐติ. ตถา สิมฺพลี ครุเฬสุ, ชมฺพู ชมฺพุทีเป, ปาริจฺฉตฺตโก ตาวตึเส, กทมฺโพ อปรโคยาเน. กปฺปรุกฺโข อุตฺตรกุรูสุ, สิรีโส ปุพฺพวิเทเหติ. เอเต สตฺต เทวานเมว ปติฏฺฐานภูมีสุ สมฺภวโต เทวตรโวเตฺวว วุจฺจนฺติ.

สคฺควณฺณนา สมตฺตา.

๒๙. ปุพฺพปจฺฉิมอุตฺตรา ทิสา ยถากฺกมํ ปาจี ปตีจี อุทีจี นาม ภวนฺติ. ปฐมํ ปาโต อนฺจติ รวิ ยสฺสํ สา ปาจี, นการโลโป. ปจฺฉา ทิวาวสาเน อนฺจติ รวิ ยสฺสํ สา ปตีจี. อุทฺธํ อนฺจติ รวิ ยสฺสํ สา อุทีจี, ยสฺสํ วา สีตวิโยคํ ทตฺวา อนฺจติ สา อุทีจี, วิโยคตฺถวาจโก เหตฺถ อุกาโร, ทสทฺโท ทานตฺโถ. อถ วา ปนฺจติ ปุพฺพภาวมาปชฺชเตติ ปาจี. ปตินฺจติ ปจฺฉาภาวมาปชฺชเตติ ปตีจี. อุทญฺจติ สีตวิโยคทานตฺตมาปชฺชเตติ อุทีจี. เอตฺถ จ อุทีจีสหจรณโต ปตีจี อิตฺถิยํ, ปตีจีสหจรณโต ปาจี อิตฺถิยํ วตฺตตีติ ทฏฺฐพฺพํ. เอวํ ตํตํสหจรณภาเวน ตสฺส ตสฺส ตํตํลิงฺคตฺตมุปเนยฺยุํ. ปุพฺพปจฺฉิมอุตฺตราติ สพฺพนามสฺส วุตฺตมตฺเต ปุมฺภาโว.

ทกฺขิณาทิทฺวยํ ทกฺขิณทิสายํ. มชฺเฌ อปายํ อญฺจติ ยสฺสํ รวิ, สา อปาจี. มชฺฌตฺโถยํ อปสทฺโท, ยถา ‘‘อปทิส’’นฺติ, ‘‘อวาจี’’ติปิ ปาโฐ, อวปุพฺโพ อญฺจ อโธมุขีภาเว. อวญฺจติ อโธมุขี ภวติ ยสฺสํ รวิ, สา อวาจี. อุณฺหาทิเก วา ตพฺพิโยเค กโรนฺโต ยสฺสํ รวิ อญฺจติ, สา อวาจี. วิทิสาทิทฺวยํ ทิสามชฺเฌ. ทิสาหิ วินิคฺคตา วิทิสา. ทิสานมนุรูปา, อนุวตฺตกา วา ทิสา อนุทิสา. อปทิสนฺติปิ วิทิสาย นามํ [นปุํสกาพฺยยํ ตฺว’ปทิสํ (อมร ๓.๖)].

๓๐. เอราวตาทโย อฏฺฐ คชา ปุพฺพาทีนํ ทิสานํ รกฺขณโต ทิสาคชา นาม, ปุณฺฑรีกํ นาม สิตมฺโพชํ, ตํสทิสวณฺณตาย ปุณฺฑรีโก. รสฺสสรีรตาย วามโน. กุยํ ปถวิยํ โมทเต กุมุโท. อญฺชนวณฺณตาย อญฺชโน. ปุปฺผา ปกาสมานา ทนฺตา อสฺส ปุปฺผทนฺโต. สพฺพภูมิยํ จรตีติ สพฺพภุมฺโม, สพฺพภุมฺโม วา จกฺกวตฺตี ตสฺสานุรูปตฺตา สพฺพภุมฺโม. โสภนทนฺตาวยวตฺตา สุปฺปตีโก [โสภนา ปตีกา อวยวา’สฺส สุปฺปตีโก (ก.)]. ‘‘สุปฺปตีโก โสภนงฺเค, ภเว อีสานทิสาคเช’’ติ หิ นานตฺถสงฺคเห วุตฺตํ. เอราวตาทีนํ ทิสานํ สมฺพนฺธกถนํ ปาจีวารณาทินามสูจนตฺถํ, เอสํ กเรณุโย ปน –

อพฺภมุ กปิลา เจว, ปิงฺคลา นุปมา มตา;

ตมฺพกณฺณี สุภทนฺตี, องฺคนา อญฺชนาวตี [อมร ๓.๕].

๓๑. ธตรฏฺฐาทิทฺวยํ ปุพฺพทิสาธิปติเทเว. ธาริตํ รฏฺฐมเนนาติ ธตรฏฺโฐ, รสฺส โต. ปญฺจสิขาทีนํ คนฺธพฺพานํ อธิโป นายโก คนฺธพฺพาธิโป. กุมฺภณฺฑสามฺยาทิทฺวยํ ทกฺขิณทิสาธิปติเทเว. กุมฺภณฺฑานํ สามิ นายโก กุมฺภณฺฑสามิ. วิรุหนฺติ วุฑฺฒึ วิรูฬฺหิมาปชฺชนฺติ เอตสฺมึ กุมฺภณฺฑาติ วิรูฬฺหโก. วิรูฬฺหํ วุฑฺฒิปฺปตฺตํ วา กํ สุขเมตสฺสาติ วิรูฬฺหโก. วิรูปกฺขาทิทฺวยํ ปจฺฉิมทิสาธิปติเทเว. วิรูปานิ อกฺขีนิ ยสฺส วิรูปกฺโข, วิวิธสณฺฐานานิ อกฺขีนิ ยสฺส วา วิรูปกฺโข. นาคานํ อธิปติ นาคาธิปติ.

๓๒. ยกฺขาธิปาทิจตุกฺกํ กุเวเร. อาฬวกาทิยกฺขานํ อธิโป ยกฺขาธิโป. วิสฺสวณสฺส อปจฺจํ เวสฺสวโณ. ติจรณาฏฺฐทาฐาภยานกมตฺถิตาย กุจฺฉิตํ เวโร สรีรมสฺส กุเวโร. ขุทฺเทนาสฺส นรยุตฺตา สิวิการเถติ นโร วาหนมสฺส นรวาหโน. ตฺยมฺพกสโข, ยกฺขราโช, คุยฺหเกสโร, มนุสฺสธมฺมา, ธนโท, ราชราโช, ธนาธิโป, กินฺนเรโส, ยกฺโข, เอกปิงฺคโล, สิริโท, ปุญฺญชเนสฺสโรอิจฺจาทีนิปิ กุเวรสฺส นามานิ.

อสฺส กุเวรสฺส ปุรี ‘‘อฬกา, อฬกมนฺทา’’ติ จ วุจฺจติ. อลํ วิภูสเน, อลํ วิภูสนํ กโรตีติ อลกา, สา เอว อฬกา. อฬกา เอว โมทกรณโต อฬกมนฺทา, อุการสฺส อกาโร, นาคโม จ. เกลาโสติปิ ตสฺส นามํ, เกลิ ปโยชนํ อสฺส เกโล, อาสเต อสฺมินฺติ อาโส, เกโล จ โส อาโส เจติ เกลาโส, กณฺหสปฺปาทิ วิย นิจฺจํ กมฺมธารโย. อสฺส กุเวรสฺส ปหรณํ อายุธํ คทา, คํ วุจฺจติ วชิรํ, ตํ วิย ทุกฺขํ ททาตีติ คทา. อิเม จตฺตาโร ยถาวุตฺตา ธตรฏฺฐาทโย เทวา กมโต ปุพฺพาทีนํ จตุทฺทิสานํ อธิปา อธิปตโย นาม. อมรโกเส ปน –

‘‘อินฺโท อคฺคิ ปิตุปติ, เนริโต วรุโณ’นิโล;

กุเวโร อีโส ปตโย, ปุพฺพาทีนํ อิเม กมา.

รวิ สุกฺโก มหีสูนุ, ตโม จ ภานุโช วิธุ;

พุโธ สุรคุรุ เจติ, ทิสาธิปา ตถา คหา’’ติ [อมร ๓.๓-๔].

อญฺเญเยว ทิสาธิปตโย กถิตา, อินฺทรวิมาทีนญฺจ ทิสาธิปจฺจกถนํ ปาฌาทีนํ อินฺททิสารวิทิสาทินามสูจนผลํ.

๓๓-๓๔. ชาตเวทาทฺยฏฺฐารสกํ อคฺคิมฺหิ. ชาเต อุปฺปนฺเน วินฺทติ ฆาตยตีติ ชาตเวโท. อนฺธกาเร ชาตํ วิชฺชมานํ วินฺทติ ลภติ, วิทติ ชานาติ เอเตนาติ วา ชาตเวโท, ชนนํ ชาตํ เวโท ปากโฏ ยสฺส วา โส ชาตเวโท. สิขา วุจฺจติ ชาลา, ตาย โยคโต สิขี. โชตติ ทิปฺปตีติ โชติ. ปุนาตีติ ปาวโก, ณฺวุ. ทหตีติ ทหโน. อนนฺติ ปาเลนฺตฺยเนเนติ อนโล, อลปจฺจโย. เวเท หุตํ วหติ ปาปยติ, สยํ วา ลภเตติ หุตาวโห. อจฺจิ วุจฺจติ ชาลา, ตาย โยคโต อจฺจิมา. ธูโม เกตุ ธโช ยสฺสาติ ธูมเกตุ. อชติ ชลมาโน กุฏิลํ คจฺฉตีติ อคฺคิ, อิ. โค รํสิ เอตสฺสตฺถีติ คินิ, อสฺสตฺถฺยตฺเถ อินิ, อคฺคินีติปิ ปาโฐ, โส อคฺคิสทิโส. ภานุ ปภา ยสฺสตฺถิ, โส ภานุมา. เตเชติ เสสภูโตปาทารูปานีติ เตโช. ธูโม สิขา จูฬา ยสฺส ธูมสิโข. วายุ สขา อสฺส วายุสโข. ทหิตฺวา [ทหโต (ก.)] คจฺฉโต กณฺหา วตฺตนี มคฺโค ยสฺส กณฺหวตฺตนี. วิสฺสานรสฺส อิสิโน อปจฺจํ เวสฺสานโร. หุตํ หวึ อสติ ภุญฺชตีติ หุตาโส. ธนญฺชโย, ชลโน, อาสยาโส, โรหิตสฺโส, สตฺตาจฺจิ, สุกฺโก, จิตฺรภานุ, วิภาวสุ, สุจิอิจฺจาทีนิปิ อคฺคิสฺส นามานิ.

สิขาทิตฺตยํ อคฺคิชาลายํ. สิโนติ นิสานี ภวตีติ สิขา, ‘‘สิ นิสาเน’’ติ กาตนฺต ธาตุ, ขปจฺจโย. ชลตีติ ชาลา. อจฺจเต ปุชฺชเต อเนเนติ อจฺจิ. สิขา ชาลา ภิยฺโย รูปนฺตรา อิตฺถิยํ, อจฺจิ ปน อปุเม.

๓๕. ทฺวยํ อคฺคิกเณ [ตีสุ ผุลิงฺโค’คฺคิกโณ (อมร ๑.๖๐) ผุลิงฺคานีติ อคฺคิกณานิ (ม. นิ. ฏี. ๓.๖๕)]. วิวิธาสุ ทิสาสุ ผุลฺลํ คจฺฉตีติ วิปฺผุลิงฺคํ. ตถา ผุลิงฺคํ. สพฺพธรกเต ปน ‘‘ผุลึ คจฺฉตีติ ผุลิงฺโค’’ติ วุตฺตํ. ติกํ ฉาริกายํ. มลีนกํสวตฺถาทีนํ ตํ ทิตฺตึ เสติ ปวตฺเตตีติ ภสฺมํ, มปจฺจโย, ภสติ วา อโธ ปตติ วตฺถาทีนํ มลเมเตนาติ ภสฺมํ. กํสาทีนํ สุกฺกภาวตฺถํ อิจฺฉิตพฺพตฺตา อิฏฺฐิ อภิลาโส โสภนํ เอตสฺสา อตฺถีติ เสฏฺฐิ, ‘‘สปกฺขโก สโลมโก’’ตฺยาทีสุ วิย สสทฺทสฺส วิชฺชมานตฺถตฺตา. มลสฺส สรณํ กโรตีติ สาริกา, สา เอว ฉาริกา, ยถา ‘‘สฬายตน’’นฺตฺยาทีสุ.

๓๖. ทฺวยํ อุณฺหฉาริกายํ. อุณฺหตฺตา กุกฺกุํ กุจฺฉิตํ ลาตีติ กุกฺกุโล, ‘‘กุกฺกุ วิทตฺถิยํ หตฺเถ, ปโกฏฺเฐ กุจฺฉิเตปิ เจ’’ติ หิ นานตฺถสงฺคเห วุตฺตํ. กุกฺกุํ วา หตฺถํ ลุนาติ ฉินฺทติ ทหตีติ กุกฺกุโล, โส เอว กุกฺกุโฬ. อุณฺหเมว ภสฺมํ อุณฺหภสฺมํ, ตสฺมึ. ติกํ ทิตฺตกฏฺฐาทินฺธเน. องฺคติ หานึ คจฺฉตีติ องฺคาโร, อารปจฺจโย, ปุนฺนปุํสโกยํ. ‘‘อลาเต’นิตฺถิ กุเช’งฺคาโร’’ติ หิ ติกณฺฑเสเส [ติกณฺฑเสส ๓.๓๒๙] วุตฺตํ. หานิเมว ลาติ, น ฐิตึ วิเสสญฺจาติ อลาตํ. อุทฺธํ ธูมํ มุญฺจตีติ อุมฺมุตํ, ตเทว อุมฺมุกํ. ปญฺจกํ กฏฺฐาทินฺธเน. สนฺตมคฺคึ เอธยติ วฑฺฒยตีติ สมิธา. เอธยตีติ อิธุมํ, อุโม. เอธยตีติ อิโธ. อุปาทิยเต อคฺคิเนติ อุปาทานํ. เอธยตีติ อินฺธนํ.

๓๗. ปญฺจกํ อาโลเก. โอภาสติ ทิปฺปตีติ โอภาโส. ปกาสติ ทิปฺปตีติ ปกาโส. อาโลจยติ ปสฺสติ เอเตนาติ อาโลโก, อาโลเกติ วา เอเตนาติ อาโลโก, ‘‘โลก, โลจ ทสฺสเน’’ติ ธาตุทฺวยปาฐโต. อุชฺโชตตีติ อุชฺโชโต, อนฺธการํ วิทฺธํเสนฺโต โชตตีติ วา อุชฺโชโต. อา สมนฺตโต ตปติ ทิปฺปตีติ อาตโป. สมาติ เอเต ปญฺจ ตุลฺยตฺถาติ ภาโว.

ทสกํ วาเต. อาหาโร วิย ปาณภูโตปิ กทาจิ สตฺเต มาเรตีติ มารุโต, โสว มาลุโต. ปุนาติ สงฺการาทิกนฺติ ปวโน. วายติ คจฺฉตีติ วายุ, วายติ วา ปุปฺผาทีนํ คนฺโธ เยน โส วายุ. ตถา วาโต. อนนฺติ ปาณนฺตฺยเนเนติ อนิโล, อิโล. สนฺตํ นิจฺจลํ อีรยติ กมฺเปตีติ สมีรโณ, สมีริตุํ กมฺปิตุํ สีลมสฺสาติ วา สมีรโณ. คนฺธํ วหตีติ คนฺธวาโห, โณ. วาโย วายุสทิโส, อุภยตฺราปิ ยาคโม. สมนฺตโต อีรติ ขิปติ รุกฺขาทโยติ สมีโร. สทา สพฺพทา คติ ยสฺส สทาคติ. สสโน, คนฺธวโห, อาสุโค, มรุโต, ชคติปาโณ, ปวมาโน, ปภญฺชโน อิจฺจาทีนิปิ วาตนามานิ.

๓๘. อิเม ฉ วกฺขมานา วายุเภทา วายุวิเสสา, อุทฺธํ คจฺฉตีติ อุทฺธงฺคโม, อุจฺจารปสฺสาวาทีนํ นีหรณวเสน อโธภาคํ คจฺฉตีติ อโธคโม. กุจฺฉิมฺหิ อุทเร ติฏฺฐตีติ กุจฺฉิฏฺโฐ. โกฏฺเฐ อนฺเต เสติ ติฏฺฐตีติ โกฏฺฐาสโย. ปุนปฺปุนํ สสนฺติ เยน อสฺสาโส, พหินิกฺขนฺตวาโต. ปสฺสาโสติ อนฺโตปวิสนกวาโตปิ ‘‘อสฺสาโส’’ติ เอเตน สงฺคยฺหเต สหจาริตตฺตา. สพฺพงฺเคสุ อนุสรติ สีเลน เสทโลหิตาทิสมฺปาทนโตติ องฺคานุสารี. อมรโกเส ปนายํ วาโต ฐานพฺยาปารเภเทน ปญฺจธา กถิโต [ปาโณ’ปาโน สมาโนโจทานพฺยานา จ วายโว สรีรฏฺฐา อิเม (อมร ๑.๖๗)], ฏีกายญฺจสฺส –

‘‘หทเย ปาโณ คุเท’ปาโน, สมาโน นาภิมชฺฌฏฺโฐ;

อุทาโน กณฺฐเทเส ตุ, พฺยาโน สพฺพงฺคสนฺธิสุ [หทเย ปาโณ คุเท’ปาโน, สมาโน นาภิสณฺฐิโต; อุทาโน กณฺฐเทสฏฺโฐ, พฺยาโน สพฺพสรีรโค อิติ ฐานนิณฺณโย (จินฺตามณิฏีกา)].

ตตฺรปาโณอนฺนปฺปเวสาทิกโร. อปาโน มุตฺตกรีสสุกฺกวิสฏฺฐิกโร. สมาโน มชฺเฌ อนฺนปจนาทิกโร. อุทาโน ภาสิตคีตาทิกโร. พฺยาโน เสทรตฺตสวนุมฺเมสนิเมสคตฺยาทิกโร [เขทเจฏฺฐาอุมฺเมสนิมฺเมสคตฺยาทิกโร (ก.)]. ปกฏฺเฐน อนนฺตฺยเนน ภตฺตาทิปฺปเวสนโตติ ปาโณ. มุตฺตาทิกํ อปเนตฺวา อนนฺตฺยเนนาติ อปาโน. สมฺมา อนนฺติ อเนน ภุตฺตปริปาจนโตติ สมาโน. อุทฺธมนนฺตฺยเนน ภาสิตาโท สามตฺถิยชนนโตติ อุทาโน. วิเสเสน อนนฺตฺยเนน เสทรตฺตเสมฺหาทิ [เขทเจฏฺฐาทิ (จินฺตามณิฏีกา)] สมฺปาทนโตติ พฺยาโน’’ติ [ตํพฺยาปารา จ ยถา – อนฺนปฺปเวสนํ มุตฺตา-ทฺยุสฺสคฺโค’นฺนวิปาจนํ ภาสณาทิ นิเมสาทิ, ตํพฺยาปารา กมา อิเม (จินฺตามณิฏีกา)] วุตฺตํ.

๓๙. ทฺวยํ อนฺโตปวิสนกวาเต. อานํ วุจฺจติ พหินิกฺขมนวาโต, ตโต อปคตํ อปานํ. อสฺสาสโต อปคโต ปสฺสาโส. ทฺวยํ พหินิกฺขมนวาเต. อาทิมฺหิ ปวตฺโต สาโส อสฺสาโส. อนนฺติ ปาณนฺตฺยเนเนติ อานํ, อาทิมฺหิ ปวตฺตํ อานํ อานํ, เอกสฺสาการสฺส โลโป.

๔๐. เวคขิปฺปาทโย วาตธมฺมตฺเตน นิจฺจปฺปวตฺติกา อิติ ตปฺปกฺกเม [ตปฺปกฺกเมน ตกฺกเมน (ก.)] อุจฺจนฺเต. ตตฺร รยนฺตํ เวเค. สพฺพตฺร กรณสาธนํ. อิจฺฉิตฏฺฐานํ วชนฺติ ปาปุณนฺติ เอเตนาติ เวโค.

‘‘กฺริยาวาจิตฺตมาขฺยาตุํ, เอเกกตฺโถ นิทสฺสิโต;

ปโยคโตนุคนฺตพฺพา, อเนกตฺถา หิ ธาตโว’’ติ [จนฺทฺรธาตุปาเฐ].

วุตฺตตฺตา วชธาตุ ปาปุณเนปิ ปวตฺตติ, เอวํ สพฺพตฺร, อการสฺส เอ. ชวนฺติ เอเตนาติ ชโว, รยนฺติ คจฺฉนฺติ เอเตนาติ รโย.

ขิปฺปาทินวกํ สีเฆ. อถ ชวสีฆานํ โก เภโท? สเวคคติวจนา ชวาทโย, สีฆาทโย ตุ ธมฺมวจนา, ตถา จ ‘‘สีฆํ ปจติ [ปสฺสติ (ก.)], สีฆํ คจฺฉตี’’ติ ปโยโค, น ตุ ‘‘ชวํ ปจติ, ชวํคจฺฉตี’’ติ ปน ปโยโค. ‘‘เวเคน คจฺฉติ, ชเวน คจฺฉตี’’ตฺยาทีสุ กถํ? ตตฺร เภทสฺส วตฺตุมิจฺฉิตตฺตา น โทโส. ขิปฺปติ เปรตีติ ขิปฺปํ, ขิป เปรเณ. สยตีติ สีฆํ, สี สเย, ฆปจฺจโย. พฺยุปฺปตฺติ หิ ยถา กถญฺจิปิ ภวติ, สญฺญา ตุ โลกโตวาวคนฺตพฺพา, สพฺพเตฺรวํ. ตรตีติ ตุริตํ. ลงฺฆตีติ ลหุ, ลงฺฆ คติโสสเนสุ, ฆสฺส โห, นิคฺคหีตโลโป, อุปจฺจโย จ, ลหุปริยาโย ลฆุสทฺโทปฺยตฺถิ. อสติ เขปตีติ อาสุ, อุ. ตรตีติ ตุณฺณํ, รสฺส โณ. อรติ คจฺฉตีติ อรํ. น วิลมฺพียติ น โอหียตีติ อวิลมฺพิตํ, ลพิ อวสํสเน. ตุวฏฺฏติ สยตีติ ตุวฏฺฏํ, ตุริตภาเวน วตฺตตีติ วา ตุวฏฺฏํ, ริตโลโป.

๔๑. อริยาสามญฺญสฺส ปุพฺพฑฺฒํ สนฺตเต. เอตฺถ จ อฏฺฐสุ คเณสุ ฉฏฺโฐ สพฺพลหุโก, ตโตปเร ฉคฺคณา ส, ภ, ส, ภ, ภ, ภา, อฏฺฐโม โค. สมนฺตโต ตโนตีติ สตตํ. นาสภาเวน น อิจฺจํ น คนฺตพฺพํ นิจฺจํ, นาสํ วา น คจฺฉตีติ นิจฺจํ. ‘‘นาโค’’ตฺยาทีสุ วิยาติ เอตฺถาปิ น โทโส, ตสฺส โจ. น วิรมตีติ อวิรตํ. น อารมตีติ อนารตํ. สมนฺตโต, ปุนปฺปุนํ วา ตโนตีติ สนฺตตํ. น อวรมตีติ อนวรตํ. สทา ธวติ คจฺฉตีติ ธุวํ. ‘‘ธุ คติเถริเยสู’’ติ กาตนฺตธาตุ.

วิปุลาฑฺฒํ อติสเย. เอตฺถ หิ อยุคปาเท ทฺวาทสมตฺตา, ยุเค อฏฺฐารสมตฺตา, สพฺพาสุ อริยาสุ ปฐเม ปาเท ทฺวาทสมตฺตา, ทุติเย อฏฺฐารส, ตติเย ทฺวาทส, จตุตฺเถ ปญฺจทส. ยทา ปน ปฐมตติเยสุ ปริหายนฺติ, ตทา ยุเค อธิกา โหนฺติ, อิทํ วิปุลาลกฺขณํ. อถ สตตาติสยานํ โก เภโท? สตตํ สนฺตติ อวิจฺเฉโทกฺริยนฺตเรหิ อพฺยวธานํ, อติสโย ตุ โปโนปุญฺญํ, ปกฏฺโฐ จ. เตสุ โปโนปุญฺญํ กฺริยาพฺยาวุตฺติ, ปกฏฺโฐ ตุ กฺริยาวยวานํ อุกฺกํสตา. ภาสติ สพฺเพสนฺติ ภุสํ, อาสฺส อุ. ภสฺสติ อโธ ปตตีติ วา ภุสํ. ภส อโธปตเน, อสฺส อุ. อติสยนํ อติสโย, อติกฺกมิตฺวา วาสยนํ ปวตฺตนํ อติสโย. ทหติ สพฺพนฺติ ทฬฺหํ, หโต ปุพฺเพ โฬ, ทลติ วิทารยตีติ วา ทฬฺหํ, หปจฺจโย, ทหนฺโต ลาตีติ วา ทฬฺหํ, วณฺณวิปริยโย, อภิสโย จ ทฬฺหญฺจ อติสยทฬฺหา. ตรติ อติกฺกมตีติ ติพฺพํ, รสฺส โว, อสฺส อิ. เอติ คจฺฉตีติ เอโก, โส เอว เอกนฺตํ, เอกํ ตรติ อติกฺกมตีติ วา เอกนฺตํ. มตฺตโต อติกฺกนฺตํ อติมตฺตํ. พหุํ ลาตีติ พาฬฺหํ, อุโลโป, วณฺณวิปริยโย จ หสทฺโท. อติเวลํ, อจฺจตฺถํ, นิพฺภรํ, นิตนฺตํ, คาฬฺหํอิจฺจาทีนิปิ อติสเย.

ทพฺพํ สตฺวํ, ตํวิปรีเต ธมฺมมตฺเต วตฺตมานา พาฬฺหปริยนฺตา ขิปฺปาทโย อติสยํ วินา ปณฺฑเก นปุํสเก วตฺตนฺติ. ขิปฺปํ ภวติ [‘‘ขิปฺป ภวภี’’ติ ปททฺวยํ อธิกํ วิย ทิสฺสติ], อติสโย ปุลฺลิงฺโค, อสฺส คุณสฺสาติสโย, อสฺส ทพฺพสฺสาติสโย อิติ. ‘‘ขิปฺปํ ภุญฺชติ, สตตํ ชุโหติ, สตตํ รมณีโย’’อิจฺจตฺร ตุ กฺริยาวิเสสนตฺตาเยว ปณฺฑกตฺตํ. เตสุ ขิปฺปาทีสุ เย ทพฺพคา ทพฺพาภิธายิโน, เต ตีสุ ลิงฺเคสุ. ‘‘ทพฺพธมฺโม ลิงฺค’’นฺติ ทสฺสนนฺตรํ. ยถา ขิปฺปา ชรา, ขิปฺโป มจฺจุ, ขิปฺปํ คมนํ. สนฺตตา ตณฺหา, สนฺตตํ ทุกฺขํ, สนฺตโต อากาโส. อติมตฺตา กฺริยา, อติมตฺโต นโร, อติมตฺตํ ปทํ อิจฺจาทิ.

๔๒-๔๓. ทฺวาทสกํ มาเร. หรนยนคฺคิทฑฺฒตฺตา [ตินยนคฺคิทฑฺฒตฺตา (ก.)] นตฺถิ วิคฺคโห สรีรเมตสฺส อวิคฺคโห. กามยติ รติจฺฉํ อุปฺปาทยตีติ กาโม, การิตนฺตา อปจฺจโย. สิงฺคารรูเปน ปาณีนํ มนสิ ภวตีติ มโนภู. ปญฺจกามคุเณสุ มทยตีติ มทโน. โลกานํ อนฺตํ วินาสํ กโรตีติ อนฺตโก. วเส วตฺเตติ สีเลนาติ วสวตฺตี. ปาปํ อิจฺฉติ กโรติ, เตน ยุตฺโตติ วา ปาปิมา. ปรโต ชายตีติ ปชา, อจฺฉนฺทิกา, ตาสํ ปติ ปชาปติ. เย กุสลธมฺเมสุ ปมตฺตา, เตสเมว พนฺธุ ปมตฺตพนฺธุ. กณฺหธมฺมยุตฺตตาย กโณฺห. กุสลธมฺเม มาเรตีติ มาโร. อกุสลธมฺเม น มุญฺจตีติ นมุจิ. มีนเกตโน, กนฺทปฺโป, ทปฺปโก, อนงฺโค, ปญฺจสโร, สมฺพราริ, มนสิโช, กุสุเมสุ, อนญฺญโช, ปุปฺผธนฺวา, รติปติ, มกรทฺธโชอิจฺจาทีนิปิ วิณฺหุสุตสฺส กามสฺส นามานิ.

ตณฺหา อรตี รคา เจติ เอตา ติสฺโส ตสฺส มารสฺส ธีตโร. โย ตํ ปสฺสติ, ตํ ตสิตํ กโรตีติ ตณฺหา, สโลโป, ณฺหา จ. ปเรสํ กุสลธมฺเมสุ อรตึ กโรตีติ อรตี. รชฺชนฺติ เอตฺถาติ รคา. ตสฺส มารสฺส หตฺถี คิริเมขโล นาม. สรีรมหนฺตภาเวน คิริสทิสตฺตา คิริ วิยาติ คิริ. มาเรน มมายนวเสน ‘‘อยํ เม หตฺถี เมขโล นาม โหตู’’ติ กตนามตฺตา เมขลา วิยาติ เมขโลติ สมุทิตนามทฺวเยน เอกเมว หตฺถึ วทติ, ยถา ‘‘วชิราสนิ, สีตุณฺห’’นฺติ.

๔๔. ติกํ ยเม. ปชาสํยมนโต ยมา, มจฺจุปฺปภุตโย อสฺส กิงฺการา, เตสุ ราชเตติ ยมราชา. เตธาตุเกสุปิ อาณาปวตฺตกตฺตา มหนฺโต วิสโย เอตสฺส วิสยี, ณี, โส เอว เวสายี. ยตฺถ ลกฺขเณน น สิชฺฌติ, ตตฺถ สพฺพตฺร ‘‘ยทาทินา วา นิรุตฺตินเยน วา สทฺทสิทฺธิ เวทิตพฺพา’’ติ หิ ปุพฺเพ วุตฺตํ, ทุกฺขชนกตฺตา วา วิสทิสฏฺฐานํ คจฺฉนฺตีติ เวสา, เนรยิกา, เตสํ อธิปติภาเวน อยติ ปวตฺตตีติ เวสายี, อี. ยมานํ ราชา ยโม. ธมฺมราโช, กตนฺโต, สมวตฺตี, กาโล, ทณฺฑธโร, อนฺตโกอิจฺจาทีนิปิ ยมสฺส นามานิ. อสฺส ยมสฺส อาวุธํ นยนเมว. เตน กิร โกธจิตฺเตน โอโลกิตมตฺเตน สตฺตานํ สรีรานิ อาตเป ขิตฺตฆตปิณฺฑานิ วิย วิลียนฺตีติ.

ทฺวยํ อสุรเภเท. เอเตสญฺหิ สติปิ เทวภาเว เหฏฺฐา นิวาสิตภาวสามญฺญโต เอตฺถ วจนํ, มารสฺส ปน สตฺตานมนตฺถการกตาสามญฺเญน ยเมน สทฺธึ วจนํ ตกฺกรตฺตา. ยุทฺธาทีสุ เวปิตํ กมฺปิตํ จิตฺตเมตสฺส เวปจิตฺติ [สํ. นิ. อฏฺฐ. ๑.๑.๒๕๖]. ปุณฺณํ โลมํ ยสฺส โส ปุโลโม, ปุลามหตี อุมา กิตฺติ, กนฺติ วา ยสฺสาติ ปุโลโม. ‘‘อุมาตสีเหมวติ-หลิทฺทากิตฺติกนฺติสู’’ติ หิ นานตฺถสงฺคเห วุตฺตํ. อยํ ปน สกฺกสฺส ภริยาย สุชาตาย ปิตา. ทฺวยํ กินฺนเร. อสฺสมุขนรสรีรตาย กุจฺฉิโต ปุริโส, กิญฺจิ วา ปุริโส, ปุริสสทิโสติ วา กิมฺปุริโส. เอวํ กินฺนโร. ตุรงฺควทน, อสฺสมุขาทีนิปิ กินฺนรสฺส นามานิ.

๔๕-๔๖. อทฺธปชฺเชน อากาสสฺส นามานิ. เตสํ เตสํ วตฺถูนํ อนฺตรํ นานตฺตํ อิกฺขเต โลโก เอตฺถ, อเนนาติ วา อนฺตลิกฺขํ, รสฺส โล. อิกฺขนํ วา ทสฺสนํ อิกฺขา, ตสฺส อนฺตรํ การณํ อนฺตลิกฺขํ. ขนติ พฺยวธานนฺติ ขํ, กฺวิ. สพฺพคหคามณิโน อาทิจฺจสฺส ปโถ มคฺโค อาทิจฺจปโถ. น ภวตีติ อพฺภํ. คจฺฉนฺตฺยเนน เทวาติ คคนํ, ยุ, มสฺส โค. อมฺพเต สทฺทายเต อตฺราติ อมฺพรํ, โร. หย คติมฺหิ, วิเสเสน หยติ คจฺฉติ สพฺพตฺราติ เวหาโส, ยสฺส โส, วิคโต วา หาโส จิตฺตสฺส เอตฺถารมฺมณาลาภโตติ เวหาโส. อนิลสฺส วาตสฺส ปโถ อนิลปโถ. ภุสํ กาสนฺเต ทิปฺปนฺเต ปทตฺถา เอเตนาติ อากาโส, น กสฺสติ น วิเลขียตีติ วา อากาโส. น ภวติ เอตฺถ กิญฺจิปิ วตฺถูติ นภํ, นตฺถิ ภูมิ เอตฺถาติ วา นภํ, น ภายนฺติ ปกฺขิโน อเนน, เอตฺถาติ วา นภํ. วิโน ปกฺขิโน หยนฺติ คจฺฉนฺติ เอตฺถาติ เวหายสํ, อโส. ตารา วุจฺจนฺติ นกฺขตฺตาทโย, เตสํ ปโถ ตาราปโถ. สุรานํ เทวานํ ปโถ สุรปโถ. น หญฺญเตติ อฆํ, หนสฺส โฆ. อนนฺตํ, วิสณุปทํอิจฺจาทีนิปิ อากาสสฺส นามานิ.

๔๗-๔๘. เมฆาเทฺยกาทสกํ เมเฆ. เมหติ ฆรติ เสจตีติ เมโฆ. วารึ วหตีติ วลาหโก, วาริสทฺทสฺส โว, วสฺส โล [ปาณินิ ๖.๓.๑๐๙; โมคฺคลฺลานปญฺจิกา ๑.๔๗; นีติ-สุตฺต ๑๓๔๐, ๑๓๔๓]. ทิพฺพนฺติ วุฑฺฒึ วิรูฬฺหึ คจฺฉนฺติ โลกา อเนนาติ เทโว. ปชานํ โลกานํ อนฺนํ โภชนํ ภวติ เอเตนาติ ปชฺชุนฺโน, อการสฺสุกาโร. อมฺพุํ อุทกํ ธาเรตีติ อมฺพุธโร. โลกานํ สนฺตาปํ หนฺตีติ ฆโน, หสฺส โฆ. ชลธารํ ธาเรตีติ ธาราธโร. ชีวนํ ชลํ มูตํ พนฺธมเนเนติ ชีมูโต, วนสทฺทโลโป, โลกานํ วา ชีวิตํ มุนาติ พนฺธตีติ ชีมูโต, วิตโลโป, ชีวิตสฺส ชี อาเทโส วา [ปาณินิ ๖.๓.๑๐๙; โมคฺคลฺลานปญฺจิกา ๑.๔๗; นีติ-สุตฺต ๑๓๔๐, ๑๓๔๓]. เอวํ อญฺญตฺร. วารึ วหตีติ วาริวาโห. อมฺพุํ ททาตีติ อมฺพุโท. อาปํ ภรตีติ อพฺภํ, กฺวิ, ปสฺส โพ.

ติกํ วุฏฺฐิยํ. วสฺสติ สิญฺจตีติ วสฺสํ, วสฺส เสจเน. เอวํ วสฺสนวุฏฺฐิโย.

ปญฺจกํ วิชฺชุยํ. สตตํ อีรติ กมฺปตีติ สเตโร, ตโลโป, โส เอว สเตริตา. ขณมตฺตมฺปิ น ติฏฺฐตีติ อกฺขณา. กุฏิลํ อจิรฏฺฐายิตตฺตา วิรูปํ หุตฺวา ชวตีติ วิชฺชุ. วิชฺโชตตีติ วิชฺชุตา. อจิรํ ปภา ยสฺส อจิรปฺปภา.

๔๙. จตุกฺกํ เมฆนาเท. เมฆานํ นาโท เมฆนาโท. ธนียเต ธนิตํ[ถนิตํ (สี.)], ธน สทฺเท. คชฺชนํ คชฺชิตํ, คชฺช สทฺเท. รสียเต รสิตํ. อาทินา หราทาทิ [สพฺพตฺร นปุํสเกภาเว โต, อาทินา สฺวนิตธนิตาทโย (จินฺตามณิฏีกา), อาทินา ธนิตหราทราสาทโย (พฺยาขฺยาสุธาฏีกา)]. ทฺวยํ สกฺกธนุมฺหิ. อินฺทสฺส อาวุธํ ธนุ จ อินฺทาวุธํ, อินฺทธนุ จ. วาเตน ขิตฺตมมฺพุ วาตกฺขิตฺตมฺพุ, พินฺทุ. สีตํ กโรตีติ สีกโร, สิญฺจตีติ วา สีกโร, จสฺส โก, อโร จ, วาตวเสน วา ตโต ตโต สรตีติ สีกโร, อสฺส อี, มชฺเฌ กาคโม จ.

๕๐. ติกํ ชลธารายํ. เวคโต ชลธารานํ สํ ภุสํ ปตนํ อาสาโร, ปุนปฺปุนํ สรตีติ อาสาโร. เวคํ ธาเรตีติ ธารา. อโธ ปตตีติ สมฺปาโต, สํสทฺโท อโธภาเค [เวคโต ชลธารานํ สมฺภูย ปตนํ ธาราสมฺปาโต, สร คติยํ ฆอุ อิติ อาสาโร (จินฺตามณิฏีกา)]. ทฺวยํ วสฺโสปเล. กเรน หตฺเถน คยฺหุปคตฺตา กรกา, ชลํ ปิณฺฑํ กโรตีติ วา กรกา, ‘‘วสฺโสปเล ตุ กรกา, กรโกปิ จ ทิสฺสเต’’ติ รุทฺโท, กรสทฺโทตฺร. ‘‘กโร วสฺโสปเล ปาณิ-โสณฺฑาปจฺจายรํสิสู’’ติ นานตฺถสงฺคเห วุตฺตํ. ฆนโต, ฆนกาเล วา สญฺชาตํ อุปลํ สิลา ฆโนปลํ. ทุฏฺฐุ ทินํ ทุทฺทินํ, อยํ ทุทฺทินสทฺโท เมฆจฺฉนฺนาเห วตฺตติ, อโสภนตฺโถปฺยตฺถิ ทุทฺทินสทฺโท, อคุณวจนตายํ วาจฺจลิงฺโค.

๕๑-๕๒. ฉกฺกํ ติโรธาเน. ธร อาวรเณ, อปาทิปุพฺโพ. อปิธรติ อาวุโณตีติ ปิธานํ, อโลโป. อปธรตีติ อปธารณํ. ติโร ธรติ ปิทหตีติ ติโรธานํ. อนฺตรํ ธรตีติ อนฺตรธานํ, นิคฺคหีตโลโป. อปิธรตีติ อปิธานํ. เอตฺถ จ อปาทิอุปสคฺคา ธาตุโน อาวรณตฺถโชตกา. ฉาทยตีติ ฉาทนํ. พฺยวธา, อนฺตรธิอิจฺจาทโยปิ ติโรธาเน.

สาทฺธปชฺเชน จนฺทสฺส นามานิ. อินฺทติ นกฺขตฺตานํ ปรมิสฺสริยํ กโรตีติ อินฺทุ. จนฺทติ หิลาทยติ สุขยติ ปชนฺติ จนฺโท. นกฺขตฺตานํ ราชา นกฺขตฺตราชา. อุมา กนฺติ, ตาย สห วิชฺชตีติ โสโม, สุขํ อภิสฺสวตีติ วา โสโม, มปจฺจโย. นิสํ รตฺตึ กโรติ, ตตฺถ วา กโร รํสิ เอตสฺส นิสากโร. อนฺธการํ อุเสนฺติ ทหนฺติ วินาเสนฺตีติ โอสา, รํสโย, เต เอตฺถ ธิยนฺติ ปติฏฺฐหนฺตีติ โอสธิ, ตาราวิเสโส, ตสฺส อีโส ปติ โอสธีโส. หิโม สีตโล รํสิ ยสฺส หิมรํสิ. สโส องฺโก ลกฺขณํ ยสฺส สสงฺโก. จนฺทํ กปฺปูรํ มาติ สทิสํ นยตีติ จนฺทิมา. อิการาเทโส. สสลกฺขณเมตฺถ อตฺถิ สสี. สสติ วา หึสติ อุณฺหคุณนฺติ สสี, อีปจฺจโย ตทุปลกฺขิเต ตทุปจารํ. สีตา รํสโย ยสฺสตฺถีติ สีตรํสิ. นิสาย รตฺติยา นาโถ ตทาลงฺการภาวโตติ นิสานาโถ. อุฬูนํ ตารานํ ราชา อุฬุราชา. มาติ อตฺตานํ กปฺปูเรน สทิสํ กโรตีติ มา, มาสทฺโทยํ ปุเม, ตํสหจรณโต อุฬุราชาทโยปิ. หิมํสุ, กุมุทพนฺธุ, วิธุ, สุธํสุ, สุพฺภํสุ, นิสาปติ, มิคงฺโก, กลานิธิ, ทฺวิชราโช, สสธโร, นกฺขตฺเตโสอิจฺจาทีนิปิ จนฺทสฺส นามานิ.