๓. สามญฺญกณฺฑ

๑. วิเสสฺยาธีนวคฺควณฺณนา

๖๙๑. อิห วกฺขมาเน สามญฺญกณฺเฑ สางฺโคปางฺเคหิ องฺคอุปางฺคทฺวยสหิเตหิ วิเสสฺยาธีเนหิ วิเสสฺยายตฺเตหิ วิเสสนสทฺเทหิ โสภนาทีหิ สํกิณฺเณหิ อญฺญมญฺญวิชาติยตฺเถหิ ทพฺพกฺริยาคุณาทีหิ อเนกตฺเถหิ สมยวณฺณาทีหิ อพฺยเยหิ จิรสฺสมาทีหิ จ กมา กมโต วคฺคา กถฺยนฺเต, เต จ ปุพฺพวคฺคสนฺนิสฺสยา, ตถา หิ โสภนาทโย เทวมนุสฺสาทีสุ วิเสสนภาเวน สมฺพนฺธา, กฺริยาทโย ตุ ตทาธารตาย, สมยาทโย วาจกตาย, จิรสฺสมาทโย ตํกฺริยาวิเสสนภาเวน, ตโตเยว สาธารณตฺตา สามญฺญกณฺฑมิทํ.

๖๙๒. อิห สตฺเถ ภิยฺโย รูปนฺตรา ลิงฺควินิจฺฉโย, โส อตฺราปิ วคฺเค ภิยฺโย รูปนฺตราเยวาติ วิปฺปฏิปตฺตินิราสตฺถํ พฺยาปกนฺยายมาห ‘‘คุณิ’’จฺจาทินา. ตสฺสตฺโถ – วิเสสนภูตา สพฺเพ คุณสทฺทา, ทพฺพสทฺทา, กฺริยาสทฺทา จ วิเสสฺยาธีนภาเวน เหตุนาเยว, น ภิยฺโย รูปนฺตราปิ วิเสสนสทฺเทน สมลิงฺคิโน สิยุนฺติ, ยถา – โสภนา อิตฺถี, โสภโน ปุริโส, โสภนํ จิตฺตํ.

๖๙๓-๖๙๖. สุภนฺตํ โสภเน. สุภ โสภเน, ยุ. รุจ ทิตฺติยํ, อิโร. สาธ สํสิทฺธิยํ, อุ. มนํ โตเสตีติ มนุญฺญํ. ญา ปริมาณโตสนนิสามเนสุ, อนฺตสฺสุกาโร, มนํ อา ภุโส โตเสตีติ วา มนุญฺญํ, ตทา ‘‘มโน อญฺญ’’นฺติ เฉโท, อาโลโป. จร คติภกฺขเนสุ, ณฺวุ, จรติ จิตฺตเมตฺถาติ จารุ. สุฏฺฐุ ทรียเต สุนฺทรํ, ทร ทารเณ. วคฺค คมเน, อุ, วคฺคุ. มโน รมติ อสฺมึ. กมุ อิจฺฉายํ, โต. หรติ จิตฺตํ หารี, ณี. มน ญาเณ, ชุ, มโน ชวติ ยสฺมึ วา มญฺชุ, นโลโป. ปิยสีลยุตฺตตาย เปสลํ, ปิยสฺส เป, อีสฺสตฺตํ. ภทิ กลฺยาเณ, โท. วา คติยํ, โม. กล สงฺขฺยาเน, ยาโณ. มนํ อปฺเปติ วฑฺเฒตีติ มนาปํ, มโน อปฺโปติ ยสฺมินฺติ วา มนาปํ, อาป ปาปุณเน, อปาทิปุพฺโพ จ. ลภิตพฺพนฺติ ลทฺธํ, โต, สกตฺเถ โก. สุภตีติ สุภํ, สุนฺทเรน สภาเวน ภวตีติ วา สุภํ.

ปุงฺควนฺตํ อุตฺตเม, อุพฺภุโต อตฺยตฺถํ อุตฺตโม, อุภสทฺทโต อุพฺภุตตฺถโต วิเสสตฺเถ ตโม, อุคฺคตตมตฺตา วา อุตฺตโม. วร ปตฺถนายํ, ปวโร. อิฏฺฐปจฺจเย วุฑฺฒสฺส ชาเทโส, เชฏฺโฐ. ปกฏฺฐํ มุขํ อารมฺโภ อสฺส ปมุโข. นตฺถิ อุตฺตโร อุตฺตโม ยสฺมา อนุตฺตโร. ปมุโข จ อนุตฺตโร จาติ ทฺวนฺโท. อปาทิปุพฺเพ วโร. มุขมิว มุโขฺย, อิวตฺเถ โย. ปทธาตีติ ปธานํ, ยุ. ปมุขภาเว ติฏฺฐตีติ ปาโมกฺโข, อุภยตฺราปิ วุฑฺฒิ. ปกฏฺฐํ ราตีติ ปรํ, โณ. ‘‘อคฺค’’นฺติ ชานิตพฺพนฺติ อคฺคญฺญํ, ‘‘อคฺค’’นฺติ ปมานิตพฺพนฺติ วา อคฺคญฺญํ. อุตฺตโร อุตฺตมสทิโส. ปธานภาวํ นีตํ ปณีตํ, นี นเย, กมฺมนิ โณ. ปรํ ปจฺจนีกํ มาเรตีติ ปรมํ, ปกฏฺฐภาเว รมตีติวา ปรมํ, โณ. อิยิฏฺเฐสุ ปสตฺถสฺส, วุฑฺฒสฺส จ โส, เสยฺโย, เสฏฺโฐ จ, ‘‘กฺวจาสวณฺณํ ลุตฺเต’’ติ อิสฺเส. คามํ เนตีติ คามณิ, ‘‘ตสฺสีลาทีสุ ณี ตฺวาวี จา’’ติ ณี, รสฺโส, คามณิ. สนฺตตมตาย สตฺตโม, สนฺตโต ตโม, สนฺตสฺส จ โส. วิเสสียเตติ วิสิฏฺโฐ, สิส วิเสสเน, โต. อร คมเน, โณฺย, อิการาคโม, อริโย. นตฺถิ อคฺโค ยสฺมา นาโค, ทีฆาทิ, คโลโป จ. อิ คติยํ, ณฺวุ, อิสฺเส, อโลโป จ, เอโก, สทิสรหิตตาย วา เอกีภาเว ติฏฺฐตีติ เอโก, โก. อุสฺสาเปติ ปจฺจนีเกติ อุสโภ, อุส ทาเห, อโภ. อช คมเน, อ, ชสฺส โค, ทฺวิตฺตํ, อคฺโค. มุจ โมจเน, หีนมชฺฌิมภาเวหิ มุจฺจตีติ โมกฺโข, โต, ตสฺส โข. โมกฺข โมจเน วา, อ. ปธานภาวํ คจฺฉตีติ ปุงฺคโว, ยทาทิ, ปุกฺขโลปฺยตฺร, ปุส วุฑฺฒิมฺหิ, อโล, สสฺส โข, อสรูปทฺวิตฺตํ. เอเต จุตฺตมาทโย สมาสคาปิ อสมาสคาปิ อุตฺตมตฺถวาจกา. อมรโกเส ปน นาโคสภปุงฺควานํ สมาสคตฺเตเยว อุตฺตมตฺถวาจกตา วุตฺตา, วุตฺตญฺจ –

‘‘อุตฺตรสฺมึ ปเท พฺยคฺฆ-ปุงฺคโว’สภกุญฺชรา;

สีหสทฺทูลนาคาทฺยา, ปุเม เสฏฺฐตฺถโคจรา’’ติ [อมร ๒๑.๕๙].

ตสฺสตฺโถ – พฺยคฺฆาทโย กมฺมธารยสมาเส สติ อุตฺตรปทีภูตา เสฏฺฐตฺถวิสยา ปุพฺพปทสฺส เสฏฺฐตฺถวาจกา ปุลฺลิงฺคา จ ภวนฺติ, ยถา ‘‘ปุริสพฺยคฺโฆ, มุนิปุงฺคโว’’อิจฺจาทิ. สีหาทโย, อาทินา วราหปุณฺฑรีกโธรยฺหโสวีราทโย จ สมาสคา กมฺมธารยสมาเส อุตฺตรปทภูตา เสฏฺฐตฺถวาจกา ปุเมว ภวนฺติ, ยถา ‘‘สกฺยสีโห, กวิกุญฺชโร, ปุริสสทฺทูโล, ปุริสวราโห’’อิจฺจาทิ.

๖๙๗. จิตฺตสฺส, อกฺขิโน จ ปีติชนกํ วตฺถุ อพฺยาเสกํ, อเสจนญฺจ นาม, น พฺยาสิญฺจนฺติ นกฺขรนฺติ นยนมนานิ ยสฺมาติ อพฺยาเสกํ, อเสจนญฺจ, น พฺยาสิญฺจนฺติ จ ยสฺมึ อาคนฺตุกภูตานิ อญฺญรสานีติ วา อพฺยาเสกํ, อเสจนญฺจ. โณ, ยุ จ.

ฉกฺกํ อิฏฺเฐ วตฺถุมฺหิ. อิจฺฉิตพฺพํ, เอสิตพฺพนฺติ วา อิฏฺฐํ, อิสุ อิจฺฉายํ, อิส คเวสเน จ, โต. สุภตฺตํ คจฺฉตีติ สุภคํ, กฺวิ. หทเย สาธุ, หทยสฺส วา ปิยนฺติ หชฺชํ, โณ, ทนฺตสฺส โลโป, ทฺยสฺส ชฺโช. ทยิตพฺพํ อาทาตพฺพนฺติ ทยิตํ, โต. วลฺล สํวรเณ, กมฺมนิ อโภ. ปิยายิตพฺพนฺติ ปิยํ,ปี ตปฺปนกนฺตีสุ, โณฺย, รสฺสาทิ.

๖๙๘. ติกํ ตุจฺเฉ. ตุจ วินาเส, โฉ. ริจ วิโยชนสมฺพชฺฌเนสุ, สมฺพชฺฌนํ มิสฺสนํ, โต, สกตฺเถ โก. สุนสฺส หิตํ สุญฺญํ, โย, นฺยสฺส ญฺโญ, สุน คติยํ วา, โย. ทฺวยํ อสาเร. ผล นิปฺผตฺติยํ, อุ, คุ วา. ปุพฺพตฺร โคนฺโต, อสฺเส, เผคฺคุ.

ติกํ ปวิตฺเต. เมธ หึสาสงฺคเมสุ, เมธียเต สงฺคมียเต เมชฺฌํ, โณฺย, ฌสฺส โฌ, อสรูปทฺวิตฺตํ. ปุ ปวเน, โต, ทีฆาทิ. วุฑฺฒาวาเทโส, อิการาคโม จ. ทฺวยํ อวิรทฺเธ. น วิรชฺฌตีติ อวิรทฺโธ, รธ หึสาปราธาปคมเนสุ, โต. ‘‘ธฒภเหหิ ธฒา เจ’’ติ ตสฺส โธ. ปณ พฺยวหารถุตีสุ, ณฺวุ, วิรทฺธโวหาเรน น ปณาเมตีติ อปณฺณโก.

๖๙๙-๗๐๑. ทฺวยํ ชาตฺยาจาราทินา อนินฺทิเต. อุปุพฺโพ, ปปุพฺโพ จ กส วิเลขเน, หึสายญฺจ, โต, ‘‘สาทิสนฺตปุจฺฉภนฺชหํสาทีหิ ฏฺโฐ’’ติ สหาทิพฺยญฺชเนน ตสฺส ฏฺโฐ.

คารยฺหนฺตํ ชาตฺยาจาราทินา นินฺทิเต. นิหียเตติ นิหีโน, หา จาเค, อิโน, ทีโฆ. อปาทิปุพฺเพ หีโน. ลม นินฺทายํ, ณฺวุ, ลามโก. กิฏ คติยํ, ปติ นิปุพฺโพ ตุ นินฺทายํ, โฐ, ปติกิฏฺฐํ, นิกิฏฺฐญฺจ. อิตฺตรสทฺโท ลามกตฺถวาจโก ปาฏิปทิโก, ‘‘ชาตฺยาจาราทีหิ นิหีโนย’’นฺติ อวทิตพฺโพติ อวชฺโช, ตพฺภาวตฺโถ เจตฺถ อกาโร. วท วิยตฺติยํ วาจายํ, โณฺย, ทฺยสฺส ชฺโช. กุจฺฉา สญฺชาตา อสฺส กุจฺฉิโต. อโธภาเค ชาโต อธโม, โอสฺสตฺตํ. อุม นินฺทายํ, กมฺเม อ, สกตฺเถ โก, อุสฺโส, โอมโก. ครหิตพฺโพติ คารโยฺห, ครห นินฺทายํ, โณฺย, วณฺณวิปริยโย.

ทฺวยํ มลยุตฺเต. มลยุตฺตตาย มลีโน, อิโน, ทีโฆ. อสฺสตฺถฺยตฺเถ อี, มสปจฺจเย มลีมโส, กจฺจรํ, มลทูสิตมฺปิ, กุจฺฉิตํ จรตีติ กจฺจรํ.

ติปาทํ วิปุเล. พฺรห วุทฺธิยํ, ราชาทิ, พฺรหา. มห ปูชายํ, อนฺโต. ปุล มหตฺเต, วิปุลํ. สล คมเน, วิสาลํ, โณ. ปถ สงฺขฺยาเน, อุโล, อสฺสุ, ปุถุลํ, อุมฺหิ ปุถุ. คร เสจเน, อุ, ครุ. อร คมเน, อุ, อสฺสุ, อุรุ. ตนุ วิตฺถาเร, โต, อิณฺณาเทโส, ตสฺส โถ, อสฺสิ, อสรูปทฺวิตฺตํ, วิตฺถิณฺณํ.

วฐรนฺตํ ถูเล. ปี ตปฺปนกนฺตีสุ, อิโน. ถูล ปริพฺรูหเน, อ. ปีธาตุโต อีวโร, ปีวรํ. ลปจฺจเย ถุลฺลํ, รสฺสาทิ. วท วิยตฺติยํ วาจายํ, วทตีติ วฐรํ, อโร, ทสฺส โฐ. ถูลมุปจิตมํสวิปุลายตมํสาทิ.

ทฺวยํ สนฺนิจิเต. อานิปุพฺโพ จิ จเย, กมฺเม โต, อาจิตํ, นิจิตญฺจ.

๗๐๒. สิโลโก สพฺพสฺมึ. สรตีติ สพฺพํ, โว, รสฺส จ โว. สํปุพฺโพ อสุ เขปเน, โต, สมตฺตํ, อถ วา สม ติม เวกลฺลเพฺย, โต, สมตฺตํ. น ขิยตีติ อขิลํ, โล, อขิลํ, นิขิลญฺจ ตถา. สก สตฺติยํ, อโล, กลาภิ อวยเวหิ สห วตฺตเตติ วา สกลํ. เสสโต อวสิฏฺฐโต นิคฺคตํ นิสฺเสสํ. กส คมเน, อิโน, ณตฺตํ, กสิณํ. น เสสํ อวสิฏฺฐํ อเสสํ. อคฺเคน สิขเรน สงฺคตํ สมคฺคํ. กเต สมาเส ปุพฺพนิปาโต อภิธานา. อูน ปริหาเน, น อูนํ อสฺมึ อนูนกํ, โก.

๗๐๓. พหุลนฺตํ พหุตฺเต, ภาเวติ วฑฺเฒตีติ ภูริ, ภู สตฺตายํ, ริ, ภูริ, ทีฆาทิ, รสฺสนฺโต, อีมฺหิ ภูรี, เมธา. ปหุ สตฺติยํ, โต, อุการาคโม, ปปุพฺโพ หู สตฺตายํ วา, รสฺโส. ปจิ วิตฺถาเร, อุโร, ปจุรํ. ภี ภเย, ภายติ ยสฺมาติ ภิยฺโย, ทฺวิตฺตํ. สมฺปโหตีติ สมฺปหุลํ, โล. พห วุฑฺฒิยํ, อุ, พหุ. เยภุยฺยสทฺโท พหุลตฺถวาจโก ปาฏิปทิโก. พหู อตฺเถ ลาภีติ พหุลํ.

ทฺวยํ พหิคเต. พหิ ชาตํ พาหิรํ, อิรณ.

๗๐๔-๗๐๖. เยสํ ปทตฺถานํ มตฺตํ ปมาณํ สตาทิโต ปรํ อธิกํ ภวติ, เต ปโรสตาที. อาทินา ปโรสหสฺสาทิ. สตโต ปโร ปโรสตํ. สหสฺสโต ปโร ปโรสหสฺสํ, ปรสฺส ปุพฺพนิปาโต อภิธานา ปรสทฺทา โอการาคโม. ปชฺชํ อปฺเป. ปริโต อตฺตํ ขณฺฑิตํ ปริตฺตํ. สุข ตกฺริยายํ, ตกฺริยา สุขนํ, อุโม. สุจ โสจเน วา. ขุท ปิปาสายํ, โท, ขุทฺทํ. ถุจ ปสาเท, โณ. อล ภูสนปริยตฺตินิวารเณสุ, โป, ลสฺส โป, อปฺปํ. กิส ตนุกรเณ, โณ. ตนุ วิตฺถาเร. จิ จเย, อุโล, ทฺวิตฺตํ, จุลฺลํ, นีเจ ปน จุลฺโล. มา มาเน, ฉทาทีหิ โต. รสฺสาทิ, มตฺตา, อิตฺถิยํ. ลิส อปฺปีภาเว, อ. ลู เฉทเน, ลุยเตติ ลโว, อ. อณ คตฺยตฺโถ, อุ. กณ สทฺเท, อ, กโณ. ลวาทีหิ สห กโณ ปุเม, วุตฺตญฺจ อมรโกเส ‘‘ปุเม ลวเลสกณาณโว’’ติ [อมร ๒๑.๖๒].

ญตฺตนฺตํ สมีเป. สงฺคตา อาโป ยสฺมึ สมีปํ, อาสฺสี. ปาทิโต ยทาทินา กโฏ, นิกโฏ, นตฺถิ กโฏ อาวรณํ เอตสฺสาติ วา นิกโฏ. สทสฺมา โต, อาสนฺโน. กณฺฐํ สมีปํ อุปคตํ อุปกฏฺโฐ. ‘‘กณฺโฐ คเล สนฺนิฏฺฐาเน, สทฺเท มทนปาทเป’’ติ หิ นานตฺถสงฺคโห, อิธ ปน กณฺฐสฺส กฏฺฐาเทโส, ณโลโป วา. อภฺยาสีทตีติ อภฺยาโส. ‘‘อภฺยาโส ตุ สมีปมฺหิ, ปุมา อภฺยสเนปิ เจ’’ติ [จินฺตามณิฏีกา ๒๑.๖๗] รภโส. สห อนฺเตน สนฺติกํ, สกตฺเถ อิโก. วิทูรปฏิปกฺขตฺตา อวิทูรํ. สงฺคตํ อนฺตํ สามนฺตํ, สสทฺทสฺส ทีโฆ, นิคฺคหีตสฺส โม, สํ นิปุพฺโพปิ กฏฺฐสทฺโท สมีปตฺโถเยวาติ ทสฺสนตฺถํ อุทาหฏํ, กส วิเลขเน วา, โต, สนฺนิกฏฺฐํ. อนฺติกภาวํ อุปคตํ อุปนฺติกํ. สห กาเสน วตฺตเต สกาสํ, กาส ทิตฺติยํ. อนฺตโยคา อนฺติกํ, อิโก. ญายเตติ ญตฺตํ, โต, สกาสสทฺเทน สนิฑสเทสสวิธสมริยาทสเวสาปิ คยฺหนฺติ. สห นิเฑน, สห เทเสน, สห วิธาย, สห มริยาทาย, สห เวเสน วตฺตเตติ วิคฺคโห, พฺยุปฺปตฺตินิมิตฺตํ, รูฬฺหีสทฺทา ปน เอเต.

ทฺวยํ ทูรมตฺเต. ทุกฺเขน อรติ ยํ ทูรํ. วิปปุพฺโพ กฏฺฐสทฺโท ทูเร, สกตฺเถ โก, วิปฺปกฏฺฐกํ.

๗๐๗. ติกํ ฆเน, นตฺถิ อนฺตรํ ฉิทฺทํ ยสฺส. หนติสฺมา อ, หสฺส โฆ จ, ฆนํ. สมุ อุปสเม, โท, สนฺทํ. ปาโท วิรเฬ. วิรมตีติ วิรฬํ, อ, วณฺณวิกาโร. ปิโย ลโว อปฺโป ยสฺมึ เปลวํ, ปิยสฺส เป, ปิลิ คมเน วา, อโว. ตนุ อปฺปาทีสุปิ.

ทฺวยํ ทีเฆ. ยต อายตเน, อายตํ. อิ คมเน วา, โต, ภูวาทิ, อิสฺเส, เอ อย, ทีฆาทิ. ทิ ขเย, โฆ, ทีฆาทิ. ติกํ วฏฺฏเล. นิคฺคตํ ตลํ อสฺมาติ นิตฺตลํ. วฏฺฏ วฏฺฏเน, วฏฺฏํ, ลตาทิ. อุลปจฺจเย วฏฺฏุลํ.

๗๐๘. อุจฺฉิตนฺตํ อุนฺนเต. จิ จเย, อุจฺจิโนตีติ อุจฺโจ, อ. อุนฺนมตีติ อุนฺนโต. ตุช หึสายํ, ผลเน จ, อ, ตุงฺโค. อุคฺคตํ อคฺคํ อสฺส อุทคฺโค. อุทฺธํ สิโต อุจฺฉิโต, สิ เสวายํ, โต, สสฺส โฉ, อสรูปทฺวิตฺตํ, อุจฺฉิโต. ปํสุปิ, ปกฏฺโฐ อํสุ ทิตฺติ ยสฺส ปํสุ.

ติกํ วามเน. อุทฺธํ น อญฺจตีติ นีโจ, อญฺจ คมเน, โณ, อการญการานํ โลโป, นิสทฺโท อตฺร นิเสเธ. รส สทฺเท, โส, รสฺโส. วา คมเน, มโน, วามโน.

ติกํ อุชุมฺหิ. น ชิมฺหํ กุฏิลํ อชิมฺหํ. ตสฺมึ อวงฺกตาย ปกฏฺโฐ คุโณ ยสฺส ปคุโณ. อช คมเน, อุ, อสฺสุ, อุชุ.

๗๐๙. ฉกฺกํ วงฺเก. อลธาตุมฺหา อโร, ฬตฺตํ. เวล คมเน, โต, ทฺวิตฺตาทิ, วิรูเปน อิลยตีติ วา เวลฺลิตํ, โต, อิล คมเน. วงฺก โกฏิเลฺย, อ. กุฏ เฉทเน, อิโล, กุฏ โกฏิเลฺย วา. หา จาเค, กตฺตริ โม, ทฺวิตฺตํ, วณฺณวิปริยยาทิ, ชิมฺหํ. กุญฺจ โกฏิเลฺย, โต. วกฺกมฺปิ, วกฺก คมเน.

ปญฺจกํ ธุเว. ธุ คติเถริเยสุ, อ, อุวาเทโส. สสฺสเต นิจฺเจ ภโว สสฺสโต. นิจฺโจ วุตฺโต [อภิธานปฺปทีปิกาฏีกา]. สทา กาเล ภโว สทาตโน. สนสทฺโท นิจฺจตฺโถ สตฺตมฺยนฺโต นิปาโต, สนํสทฺโท วา [อภิธานปฺปทีปิกาฏีกา], ตตฺร ภโว สนนฺตโน, อุภยตฺราปิ ภวตฺเถ ตโน, ปุพฺเพ นิคฺคหีตาคโม.

๗๑๐. เอเกเนว ภาวาทิรูเปน กาลสฺส พฺยาปโก นิพฺพานากาสาทิกูฏฏฺโฐติ ปกาสิโต. มายานิจฺจลยนฺตาทีสุ กูฏํ วกฺขติ [อภิธานปฺปทีปิกาฏีกา]. นิจฺจโล ติฏฺฐตีติ กูฏฏฺโฐ, ปพฺพโต, กูฏฏฺโฐ วิย สทา ติฏฺฐตีติ กูฏฏฺโฐ.

ทฺวยํ ลหุเก. ลงฺฆ คติ โสสเนสุ, อุ, ฆสฺส หตฺตํ, นิคฺคหีตโลโป, ลหุ, ลฆุปิ. สํปุพฺเพ, สตฺถิกกปจฺจเย จ สลฺลหุกํ. ติกํ สงฺขฺยาเต. ขฺยา กถเน. คณ สงฺขฺยาเน. มา ปริมาเณ, สพฺพตฺร โต.

๗๑๑. ติกํ ติขิเณ. ติช นิสาเน, โห, วณฺณวิกาโร, ติณฺหํ. ติช นิสาเน, อิโน, ชสฺส โข, ณตฺตํ, ติขิณํ. ติชโตเยว โว, ชสฺส โว, พตฺตํ, ติพฺพํ. ติกํ จณฺเฑ. จณฺฑ โกเป, จณฺฑํ. อุชฺช พลปาลเนสุ, อ, ชฺชสฺส คฺโค, อุคฺคํ. ขร วินาเส, อ, ขรํ.

จตุกฺกํ ชงฺคเม. คมุ คมเน, ทฺวิตฺตาทิ, ชงฺคมํ. จร คมเน, อ, จรํ. ตสติ จลตีติ ตสํ, ตส อุพฺเพเค, อุพฺเพโค ภยํ, จลนญฺจ. จรภิสฺมา จโร, มชฺเฌ ทีโฆ, จราจรํ, อพฺภาสนฺเต วา ราคโม, จราจรํ, สพฺพตฺร อปจฺจโย. อิงฺคมฺปิ, อิงฺคตีติ อิงฺโค, อิงฺค คมเน.

๗๑๒-๗๑๓. ทฺวยํ จลนมตฺเต. กมฺป จลเน. จล กมฺปเน, สพฺพตฺร กตฺตริ ยุ.

ทฺวยํ อธิเก. อติริจฺจตีติ อติริตฺโต, ริจ วิโยชนสมฺปฏิจฺฉนคตีสุ, โต, ภุชาทิ. อธิ เอติ คจฺฉตีติ อธิโก, อิ คมเน, โก.

ชงฺคมา ปาณิโต อญฺโญ ถาวโร นาม, ติฏฺฐตีติ ถาวโร, ฐา คตินิวตฺติยํ, วโร, วณฺณวิกาโร, ถาวโร, ฐาวโรปีเตฺยเก.

จตุกฺกํ โลเล. โลล อุมฺมาทเน. จล กมฺปเน, ทฺวิตฺตาทิ, จญฺจลํ. ตร ปฺลวนตรเณสุ, ตรํ ลาตีติ ตรลํ, เอเต จลนมตฺเตปิ.

จตุกฺกํ ปุราเณ. ปุเร ภโว ปุราโณ, ยทาทินา นปจฺจโย, ณตฺตํ. ปุรา ภโว ปุราตโน, ตนปจฺจโย. สนํสทฺโท อิห สตฺตมฺยนฺโต ปุราณตฺเถ นิปาโต. ตตฺร ภโว สนนฺตโน, ปุพฺเพ วิย สนํสทฺโท วา, ตตฺราปิ ปุพฺเพ วิย นิคฺคหีตาคโม. จิรํสทฺโท นิปาโต สตฺตมฺยนฺโต ปุราณตฺโถ อิห คยฺหเต, ตตฺร ภโว จิรนฺตโน. นิคฺคหีตโลโป จิรกาลาทีสุ.

จตุกฺกํ อภินเว. ปติโต อคฺโค ยสฺส ปจฺจคฺโฆ, คสฺส โฆ, พหุโก วา อคฺโฆ ยสฺส ปจฺจคฺโฆ, อเนกตฺถตฺตา หิ อุปสคฺคนิปาตานํ พหุกตฺโถ เอตฺถ ปติสทฺโท. นวสทฺทาสกตฺเถ ตโน, นวสฺส นุภาโว จ. นโว เอว อภินโว, นุ ถุติยํ, อ, นโว.

๗๑๔-๗๑๕. ปญฺจกํ กกฺขเฬ. กนฺตตีติ กุรูรํ, อูโร, กนฺตสฺส จ กุราเทโส, กร หึสายํ วา, อูโร, อสฺสุ. กฐ กิจฺฉชีวเน, มุทฺธชทุติยนฺโต ธาตุ, อิโน, วณฺณวิปริยเย กถินนฺติปิ. ทล วิทารเณ, โห, ฬตฺตํ, พห วุทฺธิมฺหิ วา, พสฺส โท, ฬนฺโต จ, ทฬฺหํ ทห ภสฺมีกรเณ วา, อ, ฬนฺโต จ. นิฏฺฐาตีติ นิฏฺฐุรํ, ฐา คตินิวตฺติยํ, อุโร. กกฺข หสเน, อโล, ฬตฺตํ. กโฐรํ, ชรฐํ, มุตฺติมํ, มุตฺตมฺปิ, กฐ กิจฺฉชีวเน, โอโร. ชร ชีรเณ, ภูวาทิ, โฐ. มุตฺติ กถินฺยํ, ตํโยคา มุตฺติมํ. อปจฺจเย มุตฺตํ.

สตฺตกํ อนฺเต. อม คมเน, โต, อนฺโต, อนิตฺถี. ปริปุพฺโพ ปริยนฺโต. ปปุพฺโพ ปนฺโต. ปจฺฉา ภโว ปจฺฉิโม. อนฺเต ภโว อนฺติโม, อิโม. ชฆเน สาธุ ชิฆญฺญํ, โย, อสฺสิ. จรติสฺมา อิโม. จริมํ, จรสทฺทา วา อิโม.

จตุกฺกํ ปฐเม. ปุพฺพ ปูรเณ, อ. อคฺคํ เสฏฺเฐปิ วุตฺตํ. ปฐ วิยตฺติยํ วาจายํ, อโม, ปถ สงฺขฺยาเน วา, อโม, วณฺณวิกาโร, ปฐมํ, ปถมนฺติปิ. อาทียเต ปฐมํ คณฺหียเตติ อาทิ, อิ, ปุเม, โสสทฺโท อาทิสฺส ปุลฺลิงฺคตฺตโชตโก, ปุริมํ, ปุรตฺถาปิ, ภวตฺเถ อิมตฺถา.

ทฺวยํ อนุจฺฉวิเก. ปฏิคฺคหิโต รูโป ปติรูโป. ฉวิยา อนุรูปํ อนุจฺฉวิกํ, สกตฺเถ โก.

ทฺวยํ นิรตฺถเก. มูห เวจิตฺเต, อ, หสฺส โฆ. นตฺถิ อตฺโถ ยสฺส, สกตฺเถ โก.

๗๑๖. ทฺวยํ ปากเฏ. วิสิฏฺโฐ อตฺตา ยสฺส พฺยตฺตํ. ปุฏ ปกาสเน, ปุฏ วิกาสเน วา.

ติกํ มุทุมฺหิ. มุท โมทเน, อุ, มุท สํสคฺเค วา. โสภนํ กุมารํ กนฺติ ยสฺส. กุ สทฺเท, อโล, มนฺโต จ.

ทฺวยํ อินฺทฺริยคฺคเยฺห. อกฺขํ อินฺทฺริยํ ปติคตํ นิสฺสิตํ, อกฺเขน วา ปติคตํ ปจฺจกฺขํ, กเต สมาเส ปติสทฺทสฺส ปุพฺพนิปาโต อภิธานโต. อินฺทฺริยํ จกฺขาทิกํ, เตน คยฺหํ อินฺทฺริยคฺคยฺหํ.

ทฺวยํ อปจฺจกฺเข. ปจฺจกฺขวิปรีตํ อปจฺจกฺขํ, ปรมาณฺวาทิ. อินฺทฺริยํ อติกฺกนฺตํ อตินฺทฺริยํ.

๗๑๗. จตุกฺกํ อญฺญตฺเถ. อิตรสทฺโท ปาฏิปทิโก อญฺญตฺถวาจโก, อิทํสทฺทา วา ตโร อญฺญตฺเถ, ทํโลโป จ. อญฺญสทฺทา สกตฺเถ ตโร. เอโก เสฏฺเฐปิ วุตฺโต. อญฺญสทฺโท ปาฏิปทิโก ภินฺนตฺโถ, น ญายเตติ วา อญฺโญ.

ติกํ นานปฺปกาเร. พหโว วิธา ปการา อสฺส พหุวิโธ. วิจิตฺตา วิธา ยสฺส วิวิโธ.

ทฺวยํ อนิวาริเต. นตฺถิ พาโธ นิเสโธ ยสฺส อพาธํ. นตฺถิ อคฺคฬํ อสฺส.

๗๑๘. จตุกฺกํ อสหาเย. อสหายตฺเถ เอกโต อากี, จฺโจ, โก จ, เอกากี, เอกจฺโจ. อญฺญตฺเถปิ เอกโก วุตฺโต. สมา ตุลฺยตฺถา.

อเนกสมฺพนฺธินิ สาธารณาทิทฺวยํ. สห อาธารเณน วตฺตตีติ สาธารณํ, ยทาทิ, ถิยํ สาธารณี, สาธารณา จ. สมานเมว สามญฺญํ, โย, สามญฺญา อิตฺถิยํ.

ทฺวยํ อปฺปาวกาเส. สมฺพาธเต อสฺมึ, โร. สํสทฺทา กโฏ, ยทาทิ, สงฺกฏํ, สห อาวรเณน วตฺตตีติ วา สงฺกฏํ, สหตฺโถ สํสทฺโท.

๗๑๙. วามํ กเฬวรํ วามกาโย สพฺยํ นาม. ‘‘สพฺยํ วาเม จ ทกฺขิเณ’’ติ [จินฺตามณิฏีกา ๒๑.๘๔] หิ อชโย, สว คติยํ, โย. ทกฺขิณํ กเฬวรํ อปสพฺยํ, สพฺยโต อปคตํ อปสพฺยํ.

ทฺวยํ วิปรีเต. ปฏิกูลติ อาวรตีติ ปฏิกูลํ, กูล อาวรเณ. อปสพฺยํ ทกฺขิเณปิ วุตฺตํ.

ทุรธิคมนฺโต ปถํ คหนํ, ยถา – คหนเมตํ สตฺถํ, ทุพฺพิเวกมิจฺจตฺโถ. คจฺฉนฺตํ หนฺตีติ คหนํ, คหณมฺปิ, ยทาทิ. กล คมเน, อิโล, กลึ ลาตีติ วา กลิลํ.

๗๒๐-๗๒๑. ทฺวยํ พหุปฺปกาเร. อุจฺจญฺจ ตํ อวจญฺเจติ อุจฺจาวจํ, กมฺมธารโย. พหโว เภทา อสฺส.

ติกํ ชนาทินิรนฺตรคเต. สงฺก สงฺกายํ, โต. กิร ปกฺเขปวิกฺขิปเนสุ, โต, อิณฺณาเทโส. สงฺก สงฺกายํ, อุโล, สงฺกุลํ, สํปุพฺโพ กุล สนฺตาเน วา, โร.

สิโลโก เฉเก. กโต อภฺยาสิโต หตฺโถ ปทตฺโถ เยน กตหตฺโถ. กุส สิเลสเน, อโล. ปกฏฺฐา วีณา อสฺส. อภิชานาติ อภิญฺโญ. สิกฺข วิชฺโชปาทาเน, โต. ปุณ กมฺมนิ สุเภ, โร. ปฏ คมเน, อุ. ฉิทิ ทฺวิธากรเณ, กตฺตริ อ, ทสฺส โก. จต ยาจเน, อุโร. ทล ทิตฺติยํ, โข, ลสฺส โก, ทกฺข วุฑฺฒิยํ วา, อ, ทกฺข วุฑฺฒิหึสาคติสีเฆสุ วา. ปิส หึสาพลทานนิเกตเนสุ, อโล, เปสโล. กตมุโข, กตีปิ, กตสทฺโท อภฺยาสิตตฺโถ, กตํ อพฺยาสิตํ มุขํ อุปาโย อเนนาติ กตมุโข. กตํ อสฺสตฺถีติ กตี.

สตฺตกํ พาเล. พล ปาณเน, พลตีติ พาโล, อสฺสาสิตปสฺสาสิตมตฺเตน ชีวติ, น ปญฺญาชีวิเตนาตฺยตฺโถ. ทา กุจฺฉายํ คติยํ วา, ตุ, ทฺวิตฺตํ, รสฺสาทิ. ชล ธญฺเญ, อ, ฬตฺตํ. มูห เวจิตฺเต, โล, วณฺณวิปริยโย, มูโฬฺห. มนฺท ชฬตฺเต. พาลฺยโยคา พาลิโส, อิโส. อญฺโญ, ยถาชาโตปิ, น ชานาตีติ อญฺโญ. ยาทิโส ชาโต วิเวโก ยถาชาโต.

๗๒๒. ติกํ ภาคฺยสมฺปนฺเน. ปุญฺญํ, สุกตญฺจ ยสฺมึ อตฺถิ ปุญฺญวา, สุกตี, วนฺตุ, อี จ. ธนํ คหณํ ลทฺโธติ ธญฺโญ, โย. ทฺวยํ มหาวีริเย. มหาธิติ มหาวีริโย. ทฺวยํ มหิจฺเฉ. มหาสโยปิ.

ทฺวยํ พหุลหทเย, ปสตฺถหทเย จ. หทยํ พหุลํ, ปสตฺถญฺจ ยสฺส หทยี, หทยาลุ จ, ตพฺพหุเล อี, อาลุ จ, สุหทโยปิ.

๗๒๓. ทฺวยํ หฏฺฐจิตฺเต. ‘‘หาสมโน วิกุพฺพาโน, ปมาโน หฏฺฐมานโส’’ติ [อมร ๒๑.๗] อมรสีโห. ทฺวยํ ทุมฺมเน. ทุฏฺฐํ, ทุกฺขิตํ วา มโน ยสฺส. วิรูปํ มโน ยสฺส. อนฺตมโนปิ.

จตุกฺกํ พหุปฺปเท. ยาจกานํ วทํ วจนํ ชานาตีติ วทานิโย, วทญฺญู จ, อิโย, รู จ, ปุพฺพตฺรญฺญสฺส นาเทโส, มชฺฌทีโฆ จ. ทาเน โสณฺโฑ ปสุโต. โสณฺฑสทฺโทตฺร มชฺชมเทเตฺยเก, ถูลลกฺโขปฺยตฺร, ทานตฺถํ ถูลํ ลกฺขํ อสฺส.

๗๒๔. สิโลโก ปากฏมตฺเต. ขฺยา ปกาสเน, โต. ปติปุพฺโพ อิ คมเน, โต. อภิมุขํ เอตีติ ปตีโต. ญา อวโพธเน, โต, ปญฺญาโต, อภิญฺญาโต จ. ปถ ขฺยาเน. สุ คติพุทฺธีสุ, โต, สุโต, วิสฺสุโต จ, สุ สวเน วา, กมฺเม โต. วิท ญาเณ, วิทิโต. สิธุ สํราเธ, โต, สิธ สํสิทฺธิยํ วา. กฏ คติยํ, ทสฺสนํ กฏตีติ ปากโฏ, อุปสคฺคสฺส ทีโฆ.

๗๒๕. ติปาทํ อิสฺสเร. อีส อิสฺสริเย, อีสตีติ อิสฺสโร, อโร, รสฺสาทิ, ทฺวิตฺตํ. นี นเย, ณฺวุ, นายโก. สํ ธนํ อสฺสตฺถีติ สามี, ทีฆาทิ, รสฺสนฺเต สามิปิ. ปา รกฺขเณ,ติ, รสฺสาทิ, ปติ. อธิปุพฺเพ อธิปติ. อีส อิสฺสริเย, อ, อีโส. ปภวตีติ ปภุ, อุ, ปภูปิ. อย คมเน, โย, อยฺโย. อธิปาตีติ อธิโป, โร. อธิภวตีติ อธิภู, กฺวิ. นี นเย, ริตุ, เนตา.

ติกํ พหุธเน. อิภํ อรหตีติ อิพฺโภ, โว, วณฺณวิปริยโย. เฌ จินฺตายํ, อ, อชฺฌายติ ธนํ อฑฺโฒ, ฌสฺส โฒ, อสรูปทฺวิตฺตํ, รสฺสาทิ จ. ธนา อติสเย อี, ธนี.

๗๒๖. ทฺวยํ ทกฺขิเณยฺเย. ทานํ ปฏิคฺคณฺหิตุํ อรหตีติ ทานารโห, ทกฺข วุทฺธิยํ, สีฆตฺเถ จ, ทกฺขนฺติ โภคสมฺปทาทีหิ ยาย, สา ทกฺขิณา, อิโณ, ตํ อรหตีติ ทกฺขิเณยฺโย.

ทฺวยํ เสฺนหวติ. สินิห ปีติยํ, โธ, หสฺส โท, สินิทฺโธ, วจฺโฉ สิเนโห ยสฺสตฺถิ วจฺฉโล, โล.

ปมาณิโก ปริกฺขโก, ปริกฺขเต อวธารยเต ปมาเณหิ อตฺถนฺติ ปริกฺขโก, อิกฺข ทสฺสนงฺเกสุ, ณฺวุ. การณํ ชานาตีติ การณิโก, อิโก.

ทฺวยํ อาสตฺเต. สนฺช สงฺเค, โต. ตํ ตํ วตฺถุ ปรํ ปธานํ อสฺส ตปฺปโร.

๗๒๗. ติกํ การุณิเก. กรุณา สีลํ อสฺส การุณิโก. ทยา กรุณา ยสฺสตฺถิ ทยาลุ, อาลุ. ทุกฺขิเตสุ สุฏฺฐุ รมตีติ สูรโต, อุปสคฺคสฺส ทีฆตา.

อิฏฺฐตฺเถ อภิมตปฺปโยชเน อุยฺยุโต ปุคฺคโล อุสฺสุโก นาม, อุฏฺฐานํ สุฏฺฐุ กายตีติ อุสฺสุโก, หสาทฺยนุฏฺเฐยํ.

โย อาลสฺยาวสาทีหิ อนุติฏฺฐติ, โส ทีฆสุตฺโต, ทีฆญฺจ ตํ สุตฺตญฺจ, ตมิว จรตีติ ทีฆสุตฺตํ, ทีฆสุตฺตปริยนฺติกํ การิยํ กโรตีติ ทีฆสุตฺโต. จิเรน กฺริยานุฏฺฐานํ อสฺส.

๗๒๘. ทฺวยํ ปรายตฺเต, ปรสฺมึ, ปเรน วา อธีโน ปราธีโน, อฌนฺตา สกตฺเถ อิโน ยทาทินา. ปรตนฺโต, ปรวา, อตฺตวาปิ [นาถวา (อมร ๒๑.๒๖], ตนฺตยตีติ ตนฺโต, ตนฺต กุฏุมฺพธารเณ, อ, ปโร ตนฺโต นิยามโก ยสฺส. ปโร เสฏฺโฐ นายโก, อตฺตา จ อตฺถีติ ปรวา, อตฺตวา จ, วนฺตุ.

อายตฺตตามตฺเต จตุกฺกํ. ยต ปยตเน, อาปุพฺโพ อวสีภาเว, โต. อนฺเตน สมีเปน สหาติ สนฺตโก, สกตฺเถ โก. ปริคฺคยฺหเต ‘‘สก’’นฺติ กรียเตติ ปริคฺคโห. อธิคโต อิโน ปภู เยนาติ อธีโน.

เสน อตฺตนา อีริตํ สีลํ อสฺสาติ เสรี, ตสฺมึ เสรินิ จ สจฺฉนฺโท วตฺตติ, สสฺส อตฺตโน ฉนฺโท ยสฺสตฺถีติ สจฺฉนฺโท, อ. สวโส, สยํวสี, นิรวคฺคโหปิ.

๗๒๙. คุณโทเส อนิสมฺม อนุปปริกฺขิตฺวา โย กโรติ, โส ชมฺโม, ชม อทเน, โม.

ทฺวยํ อติตเณฺห. ลุภ โลเภ, อ, ทฺวิตฺตํ, ภสฺส โป, โลลุโป, โลลุโภปิ.

ติกํ ลุทฺเธ. คิธ อภิกงฺขายํ, โต. ลุภ คิทฺธิยํ, โต. โลล อุมฺมาทเน, อ, โลโล. อถ มหาตณฺหาติตณฺหคิทฺธานํ โก เภโท? มหาตโณฺห นานารมฺมณํ อิจฺฉติ, อติตโณฺห เอกสฺมิมฺปิ อารมฺมเณ อเนกวารํ, อธิกญฺจ ตสติ, คิทฺโธ ปน อุภยถาปีติ อยเมเตสํ วิเสโส.

โย กฺริยาสุ มนฺโท, โส กุณฺโฐ, กุณฺฐ ปฏิฆาเต, อาลเสฺย จ, อ.

๗๓๐. ปญฺจกํ กามเก. กมุ อิจฺฉายํ, จุราทิ, ริตุ, กามยิตา, การิตโลเป กมิตา. ยุมฺหิ กามโน, กมโนปิ. ณีปจฺจเย กามี, ณุกปจฺจเย กามุโก, อนุโก, อภิโกปฺยตฺร, อนุกามยเต อนุโก, กฺวิ. อภิกามยเต อภิโก, กฺวิ. อติโกปิ.

ทฺวยํ มตฺเต. สุณฺฑา สุรา, ตตฺร กุสโล โสณฺโฑ, ปานาคารํ วา สุณฺฑา, ตตฺร ภโว, ฐิตํ วา โสณฺโฑ. มท อุมฺมาเท, โต. อุกฺกโฏ, ขิโวปิ, มเทน อุทฺธโต อุกฺกโฏ, ยทาทินา อุโต กโฏ มตฺตตฺเถ [ปาณินิ ๕.๒.๒๙]. ขิว มเท, อ.

ติกํ วจนการินิ. ปวตฺตินิวตฺตีสุ วิธาตุํ สโกฺย วิเธยฺโย, อิยฺโย. อาเทสิตํ, อาทเรน วา สุโณตีติ อสฺสโว, รสฺสาทิ, อ. สุนฺทรํ วโจ อาจริยาทีนํ เอตสฺมึ เหตุภูเตติ สุพฺพโจ. วินยคฺคาหีปิ, วินยํ วิธิปฏิเสธวจนํ คเหตุํ สีโล วินยคฺคาหี.

๗๓๑. ตงฺขณุปฺปตฺติญาณํ ปฏิภา, ตาย ยุตฺโต ปคพฺโภ, สีฆเมว คพฺภตีติ ปคพฺโภ, คพฺภ ธารเณ.

ติกํ ภีรุเก. ภี ภยํ สีโล ยสฺส ภีสีโล. ภายตีติ ภีรุ, ภี ภเย, รุ. รุกปจฺจเย ภีรุโก, สกตฺเถ วา โก.

ทฺวยํ อสูเร. น วีโร สูโร อวีโร. กุจฺฉิตตรตฺตา กาตโร, กุสฺส กาเทโส.

ทฺวยํ หึสาสีเล, หนนสีโล หึสาสีโล, ฆาตุโก, อุโก, หนสฺส ฆาโต. สรารุ, หึโสปิ.

๗๓๒. ติกํ โกธยุตฺเต. กุธ โกเป, กุชฺฌนสีโล โกธโน, ยุ. ทุส โทเส, โทสโน, ปฏิโฆ, ยุ. กุป โกเป, กุปตีติ โกปี, ณี. อมริสโนปิ, นตฺถิ มริสนํ ขมา อสฺส อมริสโน, มริส อสหเน.

ทฺวยํ อธิกโกธยุตฺเต. จณฺฑเตติ จณฺโฑ, อ, จณฺฑ โกเป. อติเรกํ กุชฺฌตีติ อจฺจนฺตโกธโน. อจฺจนฺตโกปโนปิ, ตทา กุปโต ยุ.

ปญฺจกํ ขนฺติยุตฺเต. สห ขมเน, ยุ. ขมุ สหเน, ยุ. ตุมฺหิ ขนฺตา, สตฺถาทิ. ติติกฺขา ยสฺสตฺถีติ ติติกฺขวา. มนฺตุมฺหิ ขนฺติมา, สวิภตฺติสฺส นฺตุสฺส อา.

๗๓๓. ทฺวยํ สทฺธายุตฺเต. หิ ปทปูรเณ. สทฺธา ยสฺสตฺถีติ สทฺธาลุ. สทฺธา รตนตฺตยาทีสุ ปสาโท, ตณฺหา, อาทโร จ. ทฺวยํ ธชยุตฺเต. จิหเน จ ปฏากายํ, ธโช โสเผ จ โสณฺฑิเก, โสโผ ปุลฺลิงฺคํ.

ทฺวยํ นิทฺทาสีเล. นิทฺทา เอว สีลํ ยสฺส โส นิทฺทาสีโล. ทฺวยํ ปภายุตฺเต. ภา ทิตฺติมฺหิ, สรปจฺจโย, รสฺสาทิ, ทฺวิตฺตญฺจ, ภสฺสโร, ภาสา รติ ยสฺสาติ วา ภสฺสโร, รสฺสาทิ เอว. สสฺส ทฺวิตฺตาภาเว ภาสุโร, อสฺสุ, ภาส ทิตฺติยํ วา, อุโร, อถ วา ทฺวยํ พหุกถายุตฺเต, ภาสาสุ สพฺพาสุ พหูสุ กถาสุ รมตีติ ภสฺสโร, กฺวิ, ภาสตีติ วา ภสฺสโร, อโร, รสฺสาทิ, ทฺวิตฺตญฺจ, ภาสาสุ รมตีติ วา ภาสโร, กฺวิ, มชฺฌรสฺโส, ภาสตีติ วา ภาสโร, อโร, อิมสฺมึ ปกฺเข อสฺสุตฺตาภาโว.

๗๓๔. ติกํ นคฺเค. น คจฺฉตีติ นคฺโค, ทฺวิตฺตํ, ลคฺค สงฺเค วา, นตฺตํ, นชิ ลชิ พิเล วา, โณ, ชสฺส โค, ทฺวิตฺตํ. ทิสา เอว อมฺพรํ วตฺถํ เอตสฺส, น ปกติวตฺถนฺติ ทิคมฺพโร. สสฺส โค. นตฺถิ วตฺถํ เอตสฺส, อถ วา ทิคมฺพรา วตฺถา, อญฺญติตฺถิโก อวตฺโถ จาติ เอเต เทฺว นคฺโค นาม, นคฺคา นามาติ วา, ‘‘เต อิตฺถิขฺยา โป, สตฺต ปกรณานิ อภิธมฺโม นามา’’ตฺยาทีสุ วิย สญฺญาสญฺญีสทฺทานํ วจนเภทสฺสาปิ สมฺภวโต. นคฺโค จ นคฺโค จ นคฺคา, ปุริมสฺมึ ปกฺเข ปน สามญฺญตาย เอกวจนนิทฺเทโส.

ทฺวยํ ภกฺขเก. ฆส อทเน, มโร, ฆสฺมโร. ภกฺข อทเน, ณฺวุ.

วตฺตุํ โสตุญฺจ อกุสโล, วจเน สวเน จ อกุสโล เอฬมูโค นาม, เอโฬ พธิโร, มูโค อวจโน, กมฺมธารโย, สเฐปิ เอฬมูโค.

๗๓๕. มุขราทโย ตโย อปฺปิยวาทินิ. วาฌาวาเฌสุ มุขํ อสฺสตฺถิ, นินฺทายํ โร. นินฺทิตํ มุขํ ยสฺส ทุมฺมุโข. อพทฺธํ อนคฺคฬํ มุขํ ยสฺส อพทฺธมุโข.

พหุ จ คารยฺหญฺจ วโจ ยสฺส โส วาจาโล นาม. กุจฺฉิตา วาจา อสฺส สนฺตีติ วาจาโล, นินฺทายํ โล.

ทฺวยํ สุวจเน. วทตีติ วตฺตา, ปสํสายํ ตุ. วทตีติ วโท. โส ปทปูรเณ.

๗๓๖. ติกํ อตฺตนิเย. เนตพฺโพติ นิโย, นิโย เอว นิโช, นี นเย, โณฺย, ยสฺส โช, สมีเป ชายตีติ วา นิโช. สสฺส อตฺตโน อยํ สโก, อิทมตฺเถ โก, โส เอว วา สโก, สสฺสายํ สโก, โณ. อตฺตนิ ชาโต อตฺตนิโย, อนิโย.

ติกํ อจฺฉริเย. วิปุพฺโพ มห ปูชายํ, ภูวาทิ, โณฺย, มนฺตโลโป, วิมฺหโย. อาปุพฺโพ จร คติภกฺขเนสุ, อ, จรสฺส จฺฉริโย, รสฺสาทิ จ, อจฺฉริโย. น ภวิตฺถาติ อพฺภุโต, อสรูปทฺวิตฺตํ, รสฺโส จ, อภูโตปิ [สทฺทนีติปทมาลายํ ๓๔๐.๑ ปิฏฺเฐสุ ปสฺสิตพฺพํ].

โสกาทีหิ อิติกตฺตพฺพตาปฏิปตฺติสุญฺโญ วิหตฺโถ, พฺยากุโล จ. วิกฺขิตฺโต หตฺโถ ยสฺส วิหตฺโถ. กุล สงฺขฺยาเน วิอาปุพฺโพ.

กตสนฺนาโห วธุทฺยโต หนฺตุมุทฺยโต อุยฺยุโต อาตตายี นาม. ‘‘วธุยฺยุตฺโต’’ติปิ ปาโฐ. อาปุพฺโพ ตา ปาลเน, ณี, ทฺวิตฺตํ, อาการนฺตานมาโย, อาตตายี.

๗๓๗. สีสจฺเฉชฺชมฺหิ สีสจฺเฉทารเห วชฺโฌ. หนฺตพฺโพติ วชฺโฌ, หน หึสายํ, โณฺย, หนสฺส วโธ, ฌสฺส โฌ. อสรูปทฺวิตฺตํ, วชฺโฌ.

ติกํ วกฺกาสเย. นิกนฺตตีติ นิกโต, กนฺต เฉทเน, อ, นโลโป. สฐ เกตเว, อ. นตฺถิ อุชุตา ยสฺส อนุชุ.

ติกํ เภทการเก. สูจ เปสุญฺเญ, ณฺวุ. ปิสิ สญฺจุณฺณเน, ปิสิ อวยเว วา, ปิสตีติ ปิสุโณ, ยทาทินา อุโน, ณตฺตํ. กณฺเณ ชปตีติ, อลุตฺตสมาโส, อรุจิตพฺพโรจเกปิ กณฺเณชโป.

ทฺวยํ ปหรณสีเล. ธุพฺพี หึสายํ, โต, ภุชาทิ. วญฺจยเต วิปฺปลปเตติ วญฺจโก, วญฺจ คมเน.

๗๓๘. อริยาสามญฺเญน จ พาลปุริสสฺส ลกฺขณมาห. หิ ปทปูรเณ. โย ปุริโส โย ชโน, ชนปริยาโย เจตฺถ ปุริสสทฺโท ‘‘เทฺว มหาปุริสา อภินิกฺขนฺตา’’ตฺยาทีสุ วิย, อนิสมฺม อนุปปริกฺขิตฺวา วธพนฺธนาทิกิจฺจํ กโรติ, โส ขลุ เอกนฺตโต ‘‘จปโล’’ติ วิญฺเญยฺโย, กสฺมา? อวินิจฺฉิตการิตฺตา สมฺมา อวินิจฺฉิตสฺส การิยสฺส กรณสีลตฺตา. จป กกฺกรเณ, จป สนฺตาเน วา, อโล, จปโล.

๗๓๙. จตุกฺกํ กทริเย. กุจฺฉิตํ ททาตีติ ขุทฺโท, โท, กสฺส โข, อทานสีลตาย สมฺปราเยสุ ขุทฺทํ พุภุกฺขิสฺสามีติ วา ขุทฺโท, ขุท พุภุกฺขายํ, โท อนาคตตฺเถ. ปรานุปโภเคน อตฺถสญฺจยสีลตฺตา กุจฺฉิโต อริโย อตฺถปติ กทริโย, อทายกตฺตา กุจฺฉิตํ ฐานํ อรตีติ วา กทริโย, อิโย. ทานาทีสุ นมนาภาเวน ถทฺเธน มจฺเฉรยุตฺตจิตฺเตน สหิตตาย ถทฺธมจฺฉรี, อี. กุจฺฉิโต ปโณ ยสฺส กปโณ, กิปจาโน, มิตปฺปโจปิ. กุจฺฉิตํ ปจาโนติ ทุติยาสมาโส. มิตํ ปจตีติ มิตปฺปโจ, โณ.

อทฺธํ ทลิทฺเท. นตฺถิ กิญฺจนํ อปฺปมตฺตกมฺปิ ธนํ ยสฺส อกิญฺจโน. ทลิทฺท ทุคฺคติยํ, อ, ทล วิทารเณ วา, อิโท, ทฺวิตฺตํ. ทีน ทุคฺคตภาเว, ทีโน, ทิ ขเย วา, อีโน. นตฺถิ ธนํ อสฺส. นินฺทิตํ คมนํ อสฺส ทุคฺคโต.

๗๔๐. ยํ กมฺมํ ‘‘อิทมหํ อุปฺปาเทสฺสามี’’ติ อสมฺภาวิตํ อจินฺติตเมว หุตฺวา สมฺปตฺตํ, ตํ ‘‘กากตาลีย’’นฺตฺยุจฺจเต. ตาลสฺส อิทํ ผลํ ตาลํ, กาโก จ ตาลญฺจ กากตาลานิ, เตหิ สทิสํ กมฺมํ กากตาลิยํ, กากสฺส, ตาลผลสฺส อุฑฺฑนปตนสทิสํ กมฺมนฺตฺยตฺโถ.

จตุกฺกํ ยาจเก. ยาจนํ กโรตีติ ยาจนโก, ยาจตีติ วา, ยาจ ยาจเน, ยุ. สกตฺเถ โก. อตฺถ ยาจนายํ, อตฺถนํ อตฺโถ, โส อสฺสตฺถีติ อตฺถี. ณฺวุ, ยาจโก. ‘‘มาทิสสฺส ธนํ ทตฺวา ราชา สคฺคํ คมิสฺสตี’’ตฺยาทินา ทานผลํ วณฺเณตฺวา วกติ ยาจตีติ วนิพฺพโก, วณฺณสฺส วนิ, วก อาทาเน, อาทานเมตฺถ ยาจนเมว.

๗๔๑. กิญฺจิทูนกนฺตํ ปติปาเทน นามํ. ปกฺขิสปฺปมจฺฉาทโย อณฺฑโต ชาตตฺตา อณฺฑชา. นราทโย ปน คพฺภาสยสงฺขาตชลาพุโต, ตตฺร วา ชาตตฺตา ชลาพุชา. กิมิ จ ฑํสา จ อาทินา มกสมงฺคุราทโย จ เสทชา, เสทการณตฺตา อุสฺมา เสโท, ตโต ชาตา เสทชา. เทโว จ อาทินา พฺรหฺมเนรยิกาทโย จ โอปปาติกา, อุปคนฺตฺวา ปตตีติ อุปปาตี, ณี, โสฬสวสฺสุทฺเทสิกาทิโก อตฺตภาโว, โส เยสมตฺถิ, เต โอปปาติกา.

๗๔๒. ชณฺณุมตฺเต ชณฺณุปฺปมาณยุตฺเต อุทกาทิมฺหิ ชณฺณุตคฺโฆ, ชณฺณุปฺปมาโณ ชณฺณุตคฺโฆ, ปมาณตฺเถ ตคฺโฆ, ชณฺณุปฺปมาโณ ชณฺณุมตฺโต, ปมาณตฺเถ มตฺโต [โมคฺคลฺลาเน ๔.๔๗ สุตฺเต ปสฺสิตพฺพํ], ตสฺมึ.

กิญฺจิทูนเก อปฺปมตฺตกยุตฺเต กปฺโป [ปาณินิ ๕.๔.๖๗], อูนสฺส อปฺปกตาย กปฺปียติ เอกาทิวเสน ปริจฺฉิชฺชตีติ กปฺโป, กปฺป ปริจฺเฉทเน.

จตุกฺกํ ปริยาปนฺเน. อนฺโต คจฺฉตีติ อนฺตคฺคตํ, ‘‘โลปญฺจ ตตฺรากาโร’’ติ โอโลเป ออาคโม, ทฺวิตฺตํ. อนฺโตคตมฺปิ. ปริจฺฉินฺทิตฺวา อาปนฺนํ คหิตํ ปริยาปนฺนํ. คาธ ปติฏฺฐายํ, อนฺโต โอคาธตีติ อนฺโตคธํ, รสฺโส, โอคาธตีติ โอคธํ.

๗๔๓. ทฺวยํ สาธิเต. ราธ สาธ สิทฺธิยํ, กมฺมนิ โต.

ทฺวยํ กุถิเต. ปจ ปาเก, อตีเต กตฺตริ โต, ตสฺส กฺโก, จโลโป. กุถ นิปฺปกฺเก, โต.

อาปทํ พฺยสนํ ปตฺโต อาปนฺโน นาม, อติปีฬนํ อาปชฺชตีติ อาปนฺโน, ‘‘อา ตุโกธมุทาฏฺฏีสู’’ติ หิ เอกกฺขรโกโส [เอกกฺขรโกส ๑๔ คาถา] . ปท คมเน, ‘‘อาปนฺโน จ วิปตฺติมฺหิ, ปตฺเต จ วาจฺจลิงฺคิโก’’ติ นานตฺถสงฺคโห.

ทฺวยํ ปเรสมวสคเต. นตฺถิ วโส อายตฺโต ปเรสํ เอตสฺมึ เสรีภูเตติ วิวโส, อวโส จ.

๗๔๔. ฉกฺกํ ขิตฺเต. นุท เปรเณ, นุท เขเป วา, โต, ตสฺส อินฺโน. อนินฺนาเทเส ภุชาทิ, นุตฺโต. นุโตปิ. อสุ เขปเน, โต, ภุชาทิ, อตฺโต. ขิป เปรเณ, โต.

อีร คติยํ, กมฺปเน จ, อิโต, อีริโต. อาปุพฺโพ วิธ เปรเณ, โต, อาวิทฺโธ.

จตุกฺกํ กมฺปิเต. กมฺป จลเน, ธู วิธุนเน, กมฺปเน จ. ธูโต, อาธูโต, จล กมฺปเน, จลิโต. เวลฺลิโต, เปขิโตปิ. เวลฺล จลนตฺโถ. เปข คตฺยตฺโถ, เปขิโต.

ทฺวยํ นิสิเต. นิสิ นิสาเน. ติช นิสาเน, นิสานํ ติกฺขกรณํ, อุภยตฺราปิ กมฺมนิ โต.

๗๔๕-๗๔๖. ติกํ ปตฺตพฺเพ. ปต คมเน, ตพฺโพ. คมุ คติยํ, โณฺย, มฺยสฺส มฺโม วา, คมฺมํ, คมฺยํ, ทฺยสฺส ชฺโช, อาปชฺชํ.

ทฺวยํ ปริณเต. ปจิโน อเนกตฺถตฺตา อิห ปริณตตฺโถ. นมุ นมเน, ภูวาทิ, กตฺตริ โต, สมา เทฺว ตุลฺยตฺถา.

ปญฺจกํ เวฐิเต. เวฐ เวฐเน. วลมิว วลยํ, กุณฺฑลาการํ วลยํ กตํ วลยิตํ, นามธาตุ, การิตนฺตา โต. รุธ อาวรเณ, รุทฺธํ. สํปุพฺโพ วุ สํวรเณ, สํวุตํ. สมนฺตโต วุตํ อาวุตํ, วุ สํวรเณ, สพฺพตฺร กมฺมนิ โต.

ทฺวยํ ปริขาทินา ปริกฺขิตฺเต. ปริ สมนฺตโต กรียเตติ ปริกฺขิตฺตํ, ปริกฺขตมฺปิ. วุ สํวรเณ, นิวุตํ.

ติกํ วิตฺถเต. สร คติยํ, โต, ตสฺส โฏ, รโลโป, วิสฏํ. ตนุ วิตฺถาเร, โต, ตสฺส โต, นโลโป, วิตฺถตํ, ตตํ.

ทฺวยํ เลปนีเย. ลิป เลปเน, ทิห อุปเลปเน, อุภยตฺราปิ กมฺมนิ โต.

ทฺวยํ คุเฬฺห. คุห สํวรเณ, โฬ, คุโฬฺห. คุป โคปเน, คุตฺโต.

ทฺวยํ โปสนีเย. ปุส โปสเน, โต, สตานํ ฏฺโฐ, ฏฺฐาภาเว โปสิโต.

๗๔๗. ทฺวยํ สลชฺเช. ลชฺช ปีเฬ, ปีโฬ ลชฺชาว. หีฬ นินฺทาลชฺชาสุ, หีฬิโต.

ทฺวยํ สทฺเท. สน ธน สทฺเท, สนิตํ, ธนิตํ.

ปญฺจกํ พนฺธนีเย. สนฺทนํ พนฺธนํ, ตํโยคา วนฺตุ. สนฺทานวนฺตํ กตํ สนฺทานิตํ, นามธาตุมฺหา โต, วนฺตุโลโป. สนฺทานํ สชฺชา, ตมสฺสาติ วา, อิโต. สิ พนฺธเน, โต. พนฺธ พนฺธเน, พทฺโธ. กีล พนฺธเน. ยมุ อุปรเม, สํปุพฺโพ พนฺธเน, สพฺพตฺร กมฺมนิ โต. มูตํ, อุทฺทิตํ, สทฺทิตมฺปิ. มู พนฺธเน. ทา อวขณฺฑเน. อุ สํปุพฺโพ พนฺธเน. วุตฺตญฺจ ‘‘อุทฺทานนฺตุ จ พนฺธน’’นฺติ.

๗๔๘. ติกํ สิทฺเธ. สิธ สํสิทฺธิมฺหิ. ปท คมเน, นิปุพฺโพ สิทฺธิยํ. วตฺต วตฺตเน, วตฺตนํปฺยตฺร สิชฺฌนํ นิปุพฺพตฺตา.

ติกํ วิทาริเต. ทร ภิท วิทารเณ, อินฺนาเทโส. ภินฺนํ. อนินฺนาเทเส ตุ เภทิตํ.

ทฺวยํ ติณาทีหิ ฉาทนีเย. ฉท สํวรเณ, โต, ตสฺส สธาตฺวนฺตสฺส อนฺนาเทโส.

ติกํ ฉินฺทิเต. วิธ เวธเน. ฉิทฺท กณฺณเภเท, จุราทิ. วิธ เวธเน, สพฺพตฺร กมฺเม โต, อปรทฺวเย จ สญฺชาตตฺเถ อิโต.

๗๔๙. ติกํ อานีเต. หร หรเณ, ภร ธารณโปสเนสุ, อาปุพฺโพ นี นเย.

ทฺวยํ ทมยุตฺเต. ทมุ ทมเน, กตฺตริ โต. ปกฺกมาทีหิ นฺโต. อนฺตาเทเส ทมิโต. กมฺมสาธโนปฺยยํ.

ทฺวยํ สนฺเต. สมุ อุปสเม, กตฺตริโต. อนฺตาเทเส สมิโต, กมฺมสาธโนปฺยยํ.

ทฺวยํ ปุณฺเณ. ปูร ปูรเณ, ตราทีหิ อิณฺโณ, ทฺวีสุปิ กตฺตุกมฺมสาธนานิ ลพฺภนฺติ.

๗๕๐. ติปาทํ ปูชิเต. จาย ปูชานิสามเนสุ. มห ปูชายํ, ปูช ปูชเน, อรห ปูชายํ, อรหิโต. อจฺจ ปูชายํ. มาน ปูชายํ. จิ จเย, อปปุพฺโพ ปูชเน. นมสฺสิโตปิ, นมสฺสธาตุ ปูชายํ.

ทฺวยํ ตจฺฉิเต ทารุอาทิมฺหิ. ตจฺฉ ตนุกรเณ, ตนุกรียเตติ ตนูกโต, ทีโฆ.

๗๕๑. ทฺวยํ อคฺคิอาทีหิ ตตฺเต. ตป ธูป สนฺตาเป.