๔. อพฺยยวคฺควณฺณนา

๑๑๓๖-๑๑๓๗. จิรสฺสาทโย จตฺตาโร จิรตฺถกา. จิราย, จิรา จาตฺร. สหาทโยปิ จตฺตาโร สหตฺถา. ปุนปฺปุนมาทโย ปญฺจ ปุนปฺปุนตฺถา. วินาทโย ปญฺจ วชฺชนตฺถา.

๑๑๓๘. พลวํ สุฏฺฐุ อตีว กิมุต สุ อติ เอเต ฉ อติสยตฺเถ. ปสํสายญฺจ สุฏฺฐุ. ปเญฺหปิ กิมุต. อาโห กึ กิมุ อุทาหุ กิมุต อุท เอเต ฉ วิกปฺเป วิตกฺเก. ตตฺร อาโหสทฺโท ทีฆาทิ. ‘‘ทิฏฺโฐ อาโห อุทาหุ จ, วิกปฺปตฺเถ วิภาวเน’’ติ หิ ภาคุริ. ขาณุรยมาโห ปุริโส. รุทฺโท ตุ รสฺสาทิมาห ‘‘อิสฺสเรปฺยธิเกปิ จ, วิกปฺเปวิมฺหเยปฺยโห’’ติ. กิมุสทฺโท รสฺสนฺโต. กิมายํ ขาณุ, กิมุ ปุริโส. อุทสทฺโท รสฺสาทิ. ธูโมยโมท กาโปตํ, สมูหตฺเถ โณ. กิญฺจสทฺโทปิ วิกปฺเป. กิมุตสทฺโท อติสเยติ วุตฺโต.

๑๑๓๙. โภ อเร อมฺโภ หมฺโภ เร เช องฺค อาวุโส เห หเร เอเต ทส อวฺหาเน. หํ โหสทฺทาปฺยตฺร. กถํ กึสุ นนุ กจฺจิ นุ กึ เอเต ฉ สมา สมานตฺถา.

๑๑๔๐. อธุนา, เอตรหิ, อิทานิ, สมฺปติ จาติ จตฺตาโร อิทานีตฺยตฺเถ. อญฺญทตฺถุ ตคฺฆ สสกฺกํ อทฺธา กามํ ชาตุ เว หเว เอเต อฏฺฐ เอกํเส เอกํสตฺเถ.

๑๑๔๑. ยาวตาทโย สตฺต ปริจฺเฉทวาจกา. ตตฺร ยาวตา, ยาวาติ เทฺว อนิยมปริจฺเฉทตฺถวาจกา. ตาวตา, ตาว, เอตฺตาวตาติ นิยมปริจฺเฉทตฺถวาจกา. กิตฺตาวตา, กีเวติ ปริจฺเฉทปุจฺฉนตฺถวาจกา.

๑๑๔๒-๑๑๔๓. ยถา ตถา ยเถว เอวํ ยถานาม ยถาหิ เสยฺยถาปิ เอวเมวํ วา ตเถว ยถาปิ เอวมฺปิ เสยฺยถาปิ นาม ยถริว ยถา จ วิย ตถริว อิจฺเจเต สตฺตรส ปฏิภาคตฺเถ สทิสตฺเถ ภวนฺติ.

๑๑๔๔. สํ, สามํ, สยญฺเจติ ตโย สยมิจฺจตฺเถ. อาม สาหุ ลหุ โอปายิกํ ปติรูปํ สาธุ เอวํ เอเต สตฺต สมฺปฏิจฺฉนตฺเถ. อามนฺตาปฺยตฺร.

๑๑๔๕. ยมาทโย ฉ การณตฺเถสิยุํ. จนสทฺโท, จิสทฺโท จาติ เทฺว อสากเลฺย อสกลตฺเถ. กทาจนํ, กทาจีตฺยาทิ ปโยโค. มุธาสทฺโท นิปฺผเล ผลรหิเต, นิปฺปโยชเนตฺยตฺโถ. อมูเลปิ จ มุธา.

๑๑๔๖. ชาตุสทฺโท เอกํเสปิ. สพฺพโต, สมนฺตโต, ปริโต, สมนฺตา จาติ จตฺตาโร ตุลฺยตฺถา.

๑๑๔๗. น อ โน มา อลํ นหิ อิจฺเจเต ฉ นิเสเธ. เจ, สเจ, ยทีติ ตโย ยทฺยตฺเถ. สทฺธํสทฺโท อนุกูลตฺเถ. นตฺตํ โทโส จ รชนียมิจฺจตฺเถ. ทิวาสทฺโท อเห อหนีตฺยตฺเถ.

๑๑๔๘. อีสํ, กิญฺจิ, มนํ อิจฺเจเต อปฺปตฺเถ. อตกฺกิเต อวิตกฺกิเต. พลกฺกาเร ตุ สาหสํ. อคฺคโต, ปุรโต จ ปุเรอิจฺจตฺเถ. เปจฺจ อมุตฺรสทฺทา ภวนฺตเร.

๑๑๔๙. อโห จ หิ จาติ เอเต วิมฺหเย. วิกปฺเปปิ อโห. สมฺโมเทปิ หิ. ตุณฺหีสทฺโท โมเน อภาสเน. อาวิ, ปาตุ จ ปากฏตฺเถ. สชฺชุ สปทิสทฺทา ตงฺขเณตฺยตฺเถ.

๑๑๕๐. สุทํ โข อสฺสุ ยคฺเฆ เว หาทโย หการาทโย จ ปทปูรเณ สิยุํ. อนฺตเรน, อนฺตรา, อนฺโต จาติ เอเต อพฺภนฺตเรอิจฺจตฺเถ. อวสฺสํ, นูน จ นิจฺฉยตฺเถ.

๑๑๕๑. สํสทฺโท ทิฏฺฐาสทฺโท อานนฺทตฺเถ. สมุปโช, สํปฺยตฺร. กามปฺปเวทเน อิจฺฉาย อกฺขาเน กจฺจิ ชีวติ เต มาตา, มเมทมภิมตมิจฺจตฺเถ. อุสูโยปคเม อุสูยาปุพฺพเก อุปคเม.

‘‘กามานุมติยํ กาโม,

อุสูโยปคเมปิ จา’’ติ รุทฺโท.

อุสูโยปคมานุญฺญาเณปิจายํ อตฺโถ ทิสฺสเต.

๑๑๕๒-๑๑๕๓. ยถาตฺตนฺติ สจฺจํ. ตถสฺส อนติกฺกโม ยถาตถํ, ยถาตฺเถ อพฺยยีภาโว. ตถสทฺโทยํ ภูตปริยาโย. สทาสทฺโท, สนํสทฺโท จาติ นิจฺเจ. สนสทฺโทปฺยตฺร. ปาโย, พาหุลฺยญฺจ สมา. ปญฺจกํ พาเหฺย. สณิกํสทฺโท อสีเฆ.

๑๑๕๔. สมฺมา, สุฏฺฐูติ เทฺว อภิธานานิ.

๑๑๕๕. สายํ สาเย สายเนฺห. อตฺราเหติ อิมสฺมึ อหนิ อชฺชสทฺโท.

๑๑๕๖. ยตฺถาทโย ตโย อนิยมฏฺฐานาทิวาจกา. ตตฺถาทโย นิยมฏฺฐานาทิวาจกา.

๑๑๕๗. สมฺมุขา, อาวิ, ปาตุ จ สมานตฺถา.

๑๑๕๘. อปฺเปวาทโย ตโย สํสยตฺถมฺหิ. อิติ อิตฺถํ เอวํสทฺทา นิทสฺสเน วตฺตนฺติ. กถญฺจิสทฺโท กิจฺฉตฺเถ.

๑๑๕๙. เขโท ขินฺนตา. ปจฺจกฺเข สจฺฉิสทฺโท. ถิเร, อวธารเณ จ ธุวํ. ติโร ติริยํสทฺทา สมา. ทุฏฺฐุกุสทฺทา กุจฺฉายํ.

๑๑๖๐. อาสิฏฺฐตฺถมฺหิ สุวตฺถิ. ธิสทฺโท นินฺทายํ. กุหิญฺจนาทโย สตฺต ฐานาทิปุจฺฉนตฺถา.

๑๑๖๑. อิห อิธ อตฺร เอตฺถ อตฺถ เอเต โอกาสตฺถาทิวาจกา. สพฺพสฺมึ กาลาทิเก สพฺพตฺราทิทฺวยํ. กิสฺมึ กาเล กทา. กสฺมึ กาเล กุทาจนํ.

๑๑๖๒-๑๑๖๓. วิภตฺยนฺตนามสราขฺยาตปติรูปเก อพฺยเย ทสฺเสตฺวา ตทญฺญภาเว อพฺยเย ทสฺเสตุมาห ‘‘อาทิกมฺเม’’อิจฺจาทิ. ตตฺร วิภตฺยนฺตปติรูปกํ ยถา – ‘‘จิรสฺสํ, จิรํ, จิเรนิ’’จฺจาทิ. นามปติรูปกํ ยถา – ‘‘อาม, สาหุ, ลหุ, โอปายิก’’มิจฺจาทิ. สรปติรูปกํ ยถา – ‘‘อ’’-อิจฺจาทิ. อาขฺยาตปติรูปกํ ยถา – ‘‘อตฺถิ’’อิจฺจาทิ.

สมฺภโว ปภโว. อุทิณฺเณ ปวุทฺเธ วฑฺฒเน. ติส ปีณเน,ติ, ติตฺติ. นิโยเค นิโยชเน. อคฺเค อุตฺตเม. ตปฺปเร ตปฺปธาเน. สงฺเค ลคฺคเน. ปกาเร สทิเส, เภเท วา. อนฺโตภาเว ปกฺขิตฺเต. วิโยเค ปวาเส. อวยเว ปเทเส. ธิติยํ วีริเย ปธาเน. เอเต จตฺถา ธาตุสํโยคตฺถา วา นามสํโยคตฺถา วา ภวนฺติ. อสํโยคสฺส ปน นามปทสฺส อตฺโถ ‘‘โป สิยา ปรมตฺถสฺมึ, ปาตุ วาเตสุ ปา ภเว’’ติ เอกกฺขรโกเส [เอกกฺขรโกส ๗๓ คาถา] วุตฺโต.

๑๑๖๔. วิกฺกโม ปธานํ.

๑๑๖๕-๑๑๖๗. สนฺยาเส นิกฺขิตฺเต. โมกฺโข นิพฺพานํ. ราสิ นิกโร. เคเห นิลเย. อาเทโส อาจิกฺขนํ. อุปมาย สนฺนิเภ. อจฺจโย อติกฺกโม. สามีเปฺย สมีปภาเว. อุปรติ อุปสโม. นีหรณํ อปนยนํ. อาวรณํ นีวรณํ [อาหรณํ คหณํ (ก.)].

๑๑๖๘. อุทฺธกมฺเม อุยฺยาเน. วิโยเค อุปฺปาสิเต. อตฺถลาโภ อุปฺปตฺติ. ปพลตฺเต มหาพหลตฺเต. ทกฺขคฺคตาสูติ ทกฺขภาเว, อคฺคภาเว จ. สตฺติยํ, โมกฺเข นิพฺพาเน จ.

๑๑๖๙. ทุ จ อภาเว ทุสฺสีโล, ทุปฺปญฺโญ. อสมิทฺธิยํ ทุพฺภิกฺขํ. อนนฺทนํ อโมทนํ.

๑๑๗๐. สมนฺตตฺตสมิทฺธีสูติ สมนฺตภาเว, สมิทฺธิยญฺจ. สงฺคเต สหิเต. วิธาเน กรเณ. ปภโว สมฺภโว. ปุนปฺปุนกฺริยา ปุนปฺปุนกรณํ.

๑๑๗๑-๑๑๗๒. อติสโย อตฺร อธิมตฺตํ. ภุสตฺโถ สมนฺตตฺโถ, เตน สมนฺต ปริยาโยปิ ภุสสทฺโท อตฺถีติ เวทิตพฺโพ. อิสฺสริโย ปภูติ. อจฺจเย อติกฺกเม. กลเห วิคฺคเห. ภาเส กถเน, ‘‘ภาสายา’’ติปิ ปาโฐ. กุจฺฉเน กุจฺฉายํ. อนภิมุขตฺเถ วิมุโข. โมโห วิมติ. ปธาเน วิสิฏฺเฐ. ทกฺขตา เฉกตา. เขเท ปริสฺสเม.

๑๑๗๓. ชานเน อวคเต. อโธภาเค อวํสิเร. อนิจฺฉเย อนิณฺณเย. ปริภเว อวญฺญาเต. เทโส จ พฺยาปนญฺจ หานิ จาติ ทฺวนฺโท. วโจกฺริยาย วจนกฺริยายํ. เถยฺเย โจริเย. อญฺญาเณ จ ปตฺติอาทิเก จ.

๑๑๗๔. ปจฺฉาตฺเถ อนุจโร. ภุสตฺเถ อนุคฺคโต. สทิเส อนุรูโป. อนุวตฺติยํ อเนฺวติ. หีเน อนุ สาริปุตฺตํ ปญฺญวนฺโต. ตติยตฺเถ นทิมนฺววสิตา พาราณสี. เทเส, ลกฺขเณ, วิจฺฉายํ, อิตฺถมฺภูเต, ภาคาทิเก จ อนุ. ลกฺขเณ รุกฺข’มนุ วิชฺโชตเต จนฺโท. วิจฺฉายํ รุกฺขํ รุกฺขมนุ ติฏฺฐติ. อิตฺถมฺภูเต สาธุ เทวทตฺโต มาตร’มนุ. ภาเค ยเทตฺถ มํ อนุ สิยา.

๑๑๗๕. อาลิงฺคเน ปริสฺสชติ. โทสกฺขาเน ปริภาเสตฺวา. นิวาสเน วตฺถํ ปริทหิตฺวา. อวญฺโญ ปริภโว. อาธาเร โภชเน โสเก พฺยาปเน. ตเตฺว สภาเว. ลกฺขณาโท ลกฺขณวิจฺฉาอิตฺถมฺภูตภาเค.

๑๑๗๖. วิสิฏฺเฐ อภิธมฺโม. อุทฺธกมฺเม สารุปฺเป วุทฺธิยํ ปูชายํ อธิเก. กุเล อภิชโน. อสจฺเจ ลกฺขณาทิมฺหิ จตุพฺพิเธ [‘อภิรภาเค (ปา.๑.๔.๙๑)’ ติ อภิสฺส ภาควชฺชิเตสุ ลกฺขณาทีสุ กมฺมปฺปวจนียสญฺญา วุตฺตา (รูปสิทฺธิ-การกตณฺเฑ)].

๑๑๗๗. อธิเก อิสฺสเร ปาเฐ อุจฺจารเณ, อธิฏฺฐาเน ปาปุณเน นิจฺฉเย อุปริภาคาทิเก ภฏเน ภตฺติยํ วิเสสเน จ อธิ.

๑๑๗๘-๑๑๗๙. วามาทาเน อิติ ปาเฐ วาเม ปฏิโลเม, อาทาเน คหเณ. วาจาทาเน ปจฺจสฺโสสิ. ปฏินิธิมฺหิ มุขฺยสทิเส พุทฺธสฺมา ปติ. ปฏิพาเธ นิวตฺตเน. ปฏิจฺจตฺเถ ‘‘ปฏิจฺจา’’ติ ปทสฺส อตฺเถ. ลกฺขณาทิเก จตุพฺพิเธ.

๑๑๘๐-๑๑๘๑. สมีเป อาทิกมฺมนิ มริยาเท อุทฺธกมฺมนิ อิจฺฉายํ พนฺธเน อภิวิธิมฺหิ จ อา. กิจฺเฉ อีสตฺเถ นิวตฺติยญฺจ อปฺปสาเท อาสีสเน สรเณ วากฺยสรเณ อา เอวํ อนุสฺสรํ. ปติฏฺฐายํ, วิมฺหยาทีสุ จ อา.

๑๑๘๒. ภูตภาเว อตีโต.

๑๑๘๓. สมฺภาวเน อปิ ทิพฺเพสุ กาเมสุ, รตึ โส นาธิคจฺฉติ [ธ. ป. ๑๘๗]. สมฺภาวนมธิกตฺถวจเนน อญฺญตฺร สตฺติยา อวิฆาโต. สํวรเณ อปิธานํ.

๑๑๘๔-๑๑๘๕. อปคโต อเปโต. อุปปตฺติยํ ยุตฺติยํ อุเปกฺขา. อาธิเกฺย อุปขาริยํ โทโณ. ปุพฺพกมฺมนิ พุทฺโธปกฺกมํ กิเลสจฺเฉโท. คยฺหากาเร ปจฺจุปฏฺฐานํ. อุปริตฺเต อุปริภาเว อุปปนฺโน. อนสเน อุปวาโส.

๑๑๘๖. อุปเทเส เอวํ เต อภิกฺกมิตพฺพํ, เอวํ เต ปฏิกฺกมิตพฺพํ. วจนปฏิคฺคาเห เอวํ โหตุ. อิทมตฺเถ อิทํสทฺทสฺส อตฺเถ.

๑๑๘๗. สมุจฺจเย เกวลสมุจฺจเย –

จีวรํ ปิณฺฑปาตญฺจ, ปจฺจยํ สยนาสนํ;

อทาสิ อุชุภูเตสุ, วิปฺปสนฺเนน เจตสา [ชา. ๒.๒๒.๕๕๑].

สมาหาเร จกฺขุ จ โสตญฺจ จกฺขุโสตํ. อนฺวาจโย เอกํ ปธานภาเวน วตฺวา อิตรสฺส อปฺปธานภาเวน วจนํ, ตสฺมึ. สีลํ รกฺขาหิ, ทานญฺจ เทหิ. อิตรีตเร สมโณ จ พฺราหฺมโณ จ สมณพฺราหฺมณา. ตตฺร เกวลสมุจฺจโย จ อนฺวาจโย จ สมาเส นตฺถิ, อิตรทฺวยํ สมาเสเยว.

๑๑๘๘. ปกาโร ตุโลฺย, เภโท จ. ปทตฺถสฺส วิปลฺลาเส โคติ อยมาเหติ. สมาปเน อิจฺฉิตสฺส ปทสฺส ปรินิฏฺฐาปเน.

๑๑๘๙. ปชฺชํ วาสทฺทสฺสตฺเถ. ววตฺถิตวิภาสายํ วา ปโร อสรูปา. วิอวปุพฺโพ ฐา คตินิวตฺติยํ, โต, ฐาติสฺส โถ, อสรูปทฺวิตฺตญฺจ. ววตฺถิตา นิยมิตา วิภาสา ววตฺถิตวิภาสา. อวสฺสคฺเคติ อวปุพฺโพ สช วิสฺสชฺชนาลิงฺคนนิมฺมาเนสุ.

๑๑๙๐. ภูสเน อลงฺกาเร. วารเณ นิวารเณ. ปริยตฺติ ปริยาปุณนตา, ยุตฺตตฺเถปิ อลํ. อโถ อถสทฺทา อนนฺตราทีสุ จตูสุ อตฺเถสุ สิยุํ.

๑๑๙๑. ปสํสาทีสุ ตีสุ. สฺวีกาเร ปฏิญฺญาเณ. อาทินา ปกาสตฺถสมฺภาพฺยาโกธาทิเก จตฺเถ นามสทฺโท. อวธารณเมวตฺโถ.

๑๑๙๒. อนุญฺญา อนุมติ. สนฺตานํ อนุนโย. อาลปนํ สมฺโพธนํ. วตสทฺโท เอกํเส ทยายํ กรุณายํ หาเส ปหาเส เขเท ปริสฺสเม อาลปเน วิมฺหเย อจฺฉริเย จ สิยา.

๑๑๙๓. วากฺยารมฺเภ ‘‘หนฺท วทามิ เต’’ติ. วิสาเท เขเท. ยาว ตาว ตูติ ยาวตาวสทฺทา สากเลฺย นิรวเสเส. ยาวทตฺถํ ตาว คหิตํ. มาเน ปมาเณ. ‘‘ยาว ปมาณมริยาทา-วธารณตฺถกํ มต’’มิติ ภาคุริ. อวธิมฺหิ ปริจฺฉินฺเน.

๑๑๙๔. ปุรตฺถาสทฺโท ปาจิยํ ทิสายํ อิจฺจตฺเถ, ปุรตฺเถ วกฺขมาเน, อคฺคโต สมุทฺเธ อิจฺจตฺเถ จ ปฐเมปิ อาทิมฺหิ วตฺตติ. ปพนฺเธ วากฺยรจนายํ วากฺยปพนฺเธ ปุราณาทิเก. จิรนฺตเร อตีตภูเต. นิกเฏ สนฺนิหิเต. อาคามิเก อนาคเต.

๑๑๙๕. ขลุสทฺโท นิเสเธ วากฺยาลงฺกาเร วากฺยภูสายํ อวธารเณ เอวตฺเถ, ปสิทฺธิยญฺจ วตฺตติ. อภิโตสทฺโท อาสนฺเน อภิมุเข อุภยโต อิจฺจตฺเถ, อาทินา สีเฆ, สากเลฺย จ อตฺเถ วตฺตติ. อาสนฺเน อภิโตยํ นที. อภิมุเข อภิโตว ตาตา. อุภยโตอิจฺจตฺเถ อภิโต มคฺคสฺส. สีเฆ อภิโต อธียิตฺวา. สากเลฺย อภิโต วนํ ทฑฺฒํ.

๑๑๙๖. ยทฺยปิสทฺทตฺเถ อนุคฺคหณครหตฺเถ. เอกํสตฺเถ อวิตถตฺเถ. อโถ ปนสทฺโท วิเสสสฺมึ อตฺเถ, ปทปูรณตฺเถ จ สิยา.

๑๑๙๗. หิสทฺโท การณาทีสุ จตูสุ อตฺเถสุ วตฺตติ. ตุสทฺโท ปน ตตฺถ จตูสุ อตฺเถสุ มชฺเฌ เหตุวชฺเช ติเก อตฺเถ วตฺตติ. กุสทฺโท ปาเป อีสตฺเถ กุจฺฉเน ชิคุจฺฉายญฺจ.

๑๑๙๘. นุกาโร สํสเย, ปเญฺห จ. นานาสทฺโท อเนกตฺเถ, วชฺชเน จ. กึสทฺโท ปุจฺฉายํ, ชิคุจฺฉายญฺจ, อพฺยโย. ติลิงฺโค จ, นิยเม ตุ ติลิงฺโคว. วาริมฺหิ อุทเก. มุทฺธนิ สีเส จ, กํ สุเขปิ, วุตฺตญฺจ นานตฺถสงฺคเห –

‘‘โก พฺรหฺมตฺตานีลกฺเกสุ, สมาเน สพฺพนามิเก;

ปาวเก จ มยูเร จ, สุขสีสชเลสุ ก’’นฺติ.

๑๑๙๙. อมาสทฺโท สหตฺเถ, สมีปตฺเถ จ, อมาวาสี, อมาคโต จ. ปุนสทฺโท เภเท วิเสเส. อปฐเม ปุน ททาติ. กิรสทฺโท อนุสฺสเว อนุกฺกเมน สวเน, อรุจิยญฺจ. อุทสทฺโท อปฺยตฺเถ ปเญฺห. วิกปฺปเน อตฺถนฺตรสฺส วิกปฺปเน จ.

๑๒๐๐. ปจฺฉาสทฺโท ปตีจิยํ ทิสายํ. จริเม อนาคเต กาเล. สามิสทฺโท ตุ อทฺเธ ภาเค, ชิคุจฺฉเน นินฺทายญฺจ. อทฺเธ ภาเค สามิ วุตฺตํ, ชิคุจฺฉเนปิ ตเทว. ปาตุ ปกาเส ปกาสนีเย, สมฺภเว อุปฺปตฺติยญฺจ. มิโถสทฺโท อญฺโญญฺเญอิจฺจตฺเถ, รโหอิจฺจตฺเถ จ.

๑๒๐๑. หาสทฺโท เขเท, โสเก, ทุกฺเข จ. อหหสทฺโท เขเท, วิมฺหเย อพฺภุเต จ. ธิสทฺโท หึสาปเน, นินฺทายญฺจ. ติริยํ ติโรสทฺทา ปิธาเน วตฺตนฺติ. ติริยํ กตฺวา กณฺฑงฺคโต, ติโรกตฺวา วา.

๑๒๐๒-๑๒๐๓. สงฺขฺยาตาสงฺขฺยาตตฺถานํ อุปสคฺคนิปาตสงฺขฺยาตานํ อพฺยยานํ ปสิทฺเธ ปจุรปฺปโยเค เอกจฺเจ วา ทสฺเสตฺวา ตทญฺเญปิ สงฺเขปนเยน ทสฺเสตุมาห ‘‘ตุนิ’’จฺจาทิ. เอตฺถ จ ตุนาทิสทฺเทหิ ชฺชุปริยนฺเตหิ ตทนฺตาว คหิตา, น หิ เกวลานํ เอเตสํ อพฺยยภาโว สมฺภวติ. ตสฺสตฺโถ – ตุนปจฺจยนฺโต จ ตถา ตฺวาน ตเว ตฺวา ตุํ ธา โส ถา กฺขตฺตุํ โต ถ ตฺร หิญฺจนํ หึ หํ ธิ ห ยการโต หึธ ธุนา รหิ ทานิ, กึสฺมา โว ทาจนํ ทาชฺชถํ ถตฺตํ ชฺฌชฺชุปจฺจยนฺโต จ อพฺยยีภาวสมาโส จ ตุนาทีนํ ยาเทสนฺโต จ อพฺยยํ นาม ภเวติ. ปโยโค ยถา – ‘‘กาตุน, กตฺวาน, กาตเว, กตฺวา, กาตุํ, สพฺพธา, สพฺพโส, สพฺพถา, จตุกฺขตฺตุํ, สพฺพโต, สพฺพตฺถ, สพฺพตฺร, กุหิญฺจนํ, กุหึ, กุหํ, สพฺพธิ, อิห, ยหึ, อิธ, อธุนา, เอตรหิ, อิทานิ, กฺว, กุทาจนํ, กทา, อชฺช, กถํ, อญฺญถตฺตํ, เอกชฺฌํ, สชฺชุ, อุปนครํ, อนฺโตปาสาทํ, อภิวนฺทิย’’อิจฺจาทิ. อิทํ ปน สพฺเพสมฺปิ อพฺยยานํ สงฺเขปลกฺขณํ.

‘‘สทิสํ ตีสุ ลิงฺเคสุ, สพฺพาสุ จ วิภตฺติสุ;

วจเนสุ จ สพฺเพสุ, ยํ น เพฺยติ ตทพฺยย’’นฺติ.

อพฺยยวคฺควณฺณนา นิฏฺฐิตา.

อิติ สกลพฺยากรณมหาวนาสงฺคญาณจารินา กวิกุญฺชรเกสรินา ธีมตา สิริมหาจตุรงฺคพเลน มหามจฺเจน วิรจิตายํ อภิธานปฺปทีปิกาวณฺณนายํ สามญฺญกณฺฑวณฺณนา สมตฺตา.

นิคมนวณฺณนา

๑. ‘‘สคฺคกณฺโฑ จา’’ตฺยาทินา อภิธานปฺปทีปิกายํ กปาลเตลวฏฺฏิสทิเสน กณฺฑตฺตเยน สมงฺคิตา ทีปิตา.

๒. ‘‘ติทิเว’’ตฺยาทินา โตฏเกน ตสฺสา ปโยชนํ กถิตํ. ตสฺสตฺโถ – โย นโร กตฺตุภูโต ติทิเว เทวโลเก, พฺรหฺมโลเก จ มหิยํ มนุสฺสโลเก, ภุชคาวสเถ นาคโลเก จาติ เอเตสุ ตีสุ ฐาเนสุ สนฺนิหิตานํ สกลตฺถานํ สพฺเพสํ อภิเธยฺยานํ สมวฺหยสฺส อภิธานสฺส ทีปนิยํ ปกาสนิยํ อิห อภิธานปฺปทีปิกายํ สวนธารณาทินา กุสโล เฉโก โหติ, ส นโร มหามุนิโน สมฺมาสมฺพุทฺธสฺส วจเน สุตฺตาภิธมฺมวินยสงฺขาเต วจเน ปฏุ เฉโก โหติ, ปฏุตฺตาเยว มติมา นาม โหตีติ.

๓-๙. อิทานิ ยสฺส รญฺโญ วิหาเร วสิตฺวา อยํ คนฺโถ วิรจิโต, ตสฺส นามคุณนิวาสกรณปฺปการวิหารคุณนามาทีนิ ทสฺเสตฺวา อตฺตโน จ นามคุเณ ทสฺเสตุํ สตฺต คาถา วุตฺตา.

ตตฺร ทุติยา ภุชงฺคปฺปยาตํ นาม. ตาสํ อยํ สมฺพนฺธาธิปฺปายา อตฺถวณฺณนา – โย ปรกฺกมภุโช นาม ภูปาโล ราชา กาเรสิ, รกฺเขสีติ จ อิมินา สมฺพนฺโธ. กึคุโณ โส ราชา? คุณภูสโน สทฺธาทิคุณาลงฺการธโร. เตชสฺสี เตโชยุตฺโต. ชยี อริชเยน ยุตฺโต. เกสริวิกฺกโม เกสรสีโห วิย สูรคุณยุตฺโต, วีริยวา จ. ส กตฺถ นิวาสี? โส ราชา ลงฺกายมาสิ ลงฺกานามเก ทีเป นิวาสนสีโล. จิรํ จิรกาลํ วิภินฺนํ ติธา วิภินฺนํ นิกายตฺตยสฺมึ นิกายตฺตยํ ภิกฺขุสงฺฆํ สมฺมา นเยน เหตุนา สมคฺเค สมคฺคํ กาเรสิ, การิตนฺโตยํ กโรตีติ กมฺมิโก, ตถา สเทหํว อตฺตโน กายํ อิว นิจฺจาทโร หุตฺวา ทีฆกาลํ มหคฺเฆหิ จ ปจฺจเยหิ ตํ นิกายตฺตยํ รกฺเขสิ.

ตถา เยน รญฺญา ยถา กิตฺติยา อตฺตโน สทฺธาทิกิตฺติยา กรณภูตาย ลงฺกา อตฺตโน นิวาสนฏฺฐานภูตา กมฺมภูตา สมฺพาธีกตา สงฺกฏีกตา อโนกาสีกตา, ตถา วิหาเรหิ คาเมหิ อาราเมหิ เขตฺเตหิ วาปีหิ จ ลงฺกา สมฺพาธีกตา.

ตถา ยสฺส รญฺโญ สพฺพกามททํ อญฺเญหิ อสาธารณํ อนุคฺคหํ ปตฺวา ปาปุณนเหตุ อหํ วิพุธโคจรํ ปณฺฑิตวิสยํ คนฺถการตฺตํ ปตฺโต, เตน รญฺญา การิเต ปาสาทโคปุราทิวิภูสิเต, สคฺคกณฺเฑ เทวโลกสฺส กณฺฑสทิเส, สโตยาสยสฺมึ สาทุสลิลาสยสมนฺนาคเต, ปฏิพิมฺพิเต ภควโต นิวาสนฏฺฐานเชตวนมหาวิหารสฺส ปฏิพิมฺพภูเต, สาธุสมฺมเต สาธุวิหาโรติ สมฺมเต, สาธูหิ วา สมฺมเต สโรคามสมูหมฺหิ สลิลาสยภิกฺขาจารยุตฺตคามสมูหสมนฺนาคเต มหาเชตวนาขฺยมฺหิ วิหาเร วสตา นิวาสํ กุพฺพตา สนฺตวุตฺตินา สนฺตจารินา สทฺธมฺมฏฺฐิติกาเมน ธีมตา อติสยญาณยุตฺเตน โมคฺคลฺลาเนน สมฺมาสมฺพุทฺธสฺส ทุติยอคฺคสาวกภูตสฺส อายสฺมโต อิทฺธิมโต มหาโมคฺคลฺลานสฺส นามเธยฺเยน เถเรน เอสา อภิธานปฺปทีปิกา รจิตาติ.

นิคมนกถา

ยทฺยตฺร โทโสณุปมาณสมฺภโว,

คุณีสุ วีธิมฺปิ ตถา วิคาหเต;

ยถา ชลํ โภชนมฺปิ ชนฺตุวา,

จตุปฺปโท วาปฺยจโร กณณฺยปิ.

อสมฺปเวทิทสฺสนาย ภาสิเต,

คุโณ จ โทโส จ สทา วิวิชฺชเร;

ตโต พุธา เม นวธานตา ภวํ,

ขมนฺตุ โทสํ คุณตํ นยนฺตุ วา.

โย สีหสูโร สิตกุญฺชรินฺโท,

ราชาธิราชา อหุ ตมฺพทีเป;

ทุพฺพารนาคาทิชิโต นรินฺโท,

สุกนฺตภีมาทิคุโณปปนฺโน.

ตนฺนามเธยฺโย ตทนุพฺพาทชาโต,

สทฺธาทิยุตฺโต จตุเสติภินฺโท;

นาคาทิถาโม อติทุปฺปสโยฺห,

อุฬารปญฺโญ ธิติมา ยสสฺสี.

เตนาหมจฺจนฺตมนุคฺคหีโต,

อนญฺญสาธารณสงฺคเหน;

สงฺเขปโตกาสิมิมํ วิสุทฺธิ-

สํวณฺณนํ โสตุหิตํ สุโพธํ.

ราชา ปชํ รกฺขตุ สปฺปชํว,

ธมฺมญฺจ โลกาปิ สมาจรนฺตุ;

ปูเรนฺตุ อตฺถา สุปกปฺปิตา จ,

กาเลน เทโวปิ ปวสฺสตูติ.

อภิธานปฺปทีปิกาฏีกา นิฏฺฐิตา.