๗. ปาตาลวคฺควณฺณนา

๖๔๙-๖๕๐. จตุกฺกํ ปาตาเล. อธรํ ภุวนํ อโธภุวนํ. ปตนฺติ อสฺมึ ปาตาลํ, อโล, มชฺเฌ ทีโฆ. นาคานํ โลโก. รสาย ตลํ รสาตลํ.

โสพฺภนฺตํ ฉิทฺทมตฺเต. รณ สทฺเท, โธ, นตฺตํ, ยทาทิ. วร ทิตฺติยํ. วิคโต วโร วารณํ อสฺส วิวรํ, ฉิทิ ทฺวิธากรเณ, โท. กุห วิมฺหยเน, อโร. สุส โสสเน, อิโร. พิล เภทเน, อ. สุสโต อิ, สุสิ. ฉินฺทิตฺวา คจฺฉตีติ ฉิคฺคลํ, ยทาทิ. สุฏฺฐุ อพฺภํ อากาสํ อสฺมึ โสพฺภํ.

‘‘สุสิร’’นฺติ ฉิทฺทสามญฺเญ ยํ นปุํสกวจนํ, ตํ สจฺฉิทฺเท ฉิทฺทวติ ทพฺเพ ตีสุ, ยถา ‘‘สุสิโร รุกฺโข, สุสิรา จิญฺจา, สุสิรํ กฏฺฐ’’นฺติ.

ทฺวยํ ภูมิฉิทฺเท. กาส ทิตฺติยํ, อุ. อว รกฺขเณ, อโฏ, อาวาโฏ, อวาโฏปิ. ทฺวยํ สปฺปานํ ราชินิ. วสุ รตนํ ยสฺสตฺถีติ วาสุกี.

๖๕๑. ทฺวยํ นาคานํ ราชินิ. เทเวหิปฺยสฺสนฺโต โนปลทฺโธติ อนนฺโต, เสโสปิ, สิส หึสายํ, สิสติ กปฺปนฺเตติ เสโส, อ.

ทฺวยํ อชคเร. วหติสฺมา อโส, วาหโส. อชํ ฉาคํ คิลตีติ อชคโร, อ, อิสฺสตฺตํ, ลสฺส รตฺตญฺจ. สยีปิ, สยนสีโล สยี.

ทฺวยํ โคนสสปฺเป ‘‘งา-เจฺว’’อิติ ขฺยาเต. ควสฺเสว นาสา อสฺสาติ โคนโส, สญฺญายํ นาสสทฺทสฺส นโส กโต [ปาณินิ ๕.๔.๑๑๙]. ติลํ อิจฺฉตีติ ติลิจฺโฉ, ติริยํ อญฺจตีติ วา ติลิจฺโฉ, ยทาทิ.

ทฺวยํ เทฑฺฑุเภ, โย ‘‘ชลสปฺโป’’ติ วุจฺจติ. เทฑฺฑุนา ราชิยา อุภตีติ เทฑฺฑุโภ. ปิฏฺเฐ ราชิโยคา ราชุโล, อุโล, พธิรสปฺเปเปฺยเต.

๖๕๒. กมฺพโล จ อสฺสตโร จาติ อิเม เทฺว นาคกุลา เมรุปาเท วสนฺติ.

ทฺวยํ เวสฺมนิวุฏฺฐสปฺเป. ‘‘วมฺมนี’’ติปิ ปาโฐ. ‘‘อสุทฺโท ฆรสปฺโป’’ติ วุตฺตตฺตา นิพฺพิสตาย อมาริตตฺตา สีลยุตฺตํ อตฺตา มโน ยสฺมึ สิลุตฺโต, อสฺสุ, รสฺสาทิ.

ทฺวยํ รุกฺขคฺคาทีสุ นิวุฏฺฐสปฺเป. นีโล หริโต สปฺโปติ นีลสปฺโป. ‘‘นีโล กณฺหมฺหิ หริเต’’ติ หิ ตารปาโล. ปฐมกาเล สิลายํ ภวตีติ สิลาภุ.

๖๕๓-๖๕๔. วิสธรนฺตํ สปฺปมตฺเต. อาสิยํ วิสํ เอตสฺส อาสีวิโส, อาสี สปฺปทาฐา. ภุช โกฏิเลฺย, กุฏิลายมาโน คจฺฉตีติ ภุชงฺโค, เอวํ ภุชโค, ภุชงฺคโม จ. อหิ คมเน, อิ. สรนฺโต สปฺปติ คจฺฉตีติ สรีสโป, อสฺสี, สํโยคโลโป, อลุตฺตสมาโสยํ, ภุชงฺคภุชงฺคมาปิ, สพฺพธรกเต ปน ‘‘ภุสํ, ปุนปฺปุนํ วา กุฏิลํ สปฺปตีติ สรีสโป’’ติ วุตฺตํ. ผณโยคา, อี, ผณี. สปฺปติสฺมา อ, ภูมิผุฏฺเฐน คตฺเตน คติ สปฺปนํ. อรํ สีฆํ คจฺฉตีติ อลคทฺโท, มสฺส โท, รสฺส ลตฺตญฺจ, อลคทฺโท, ชลสปฺเปปฺยยํ, ‘‘อลคทฺโท ชลวาโฬ’’ติ [อมร ๘.๕] หิ อมรสีโห. โภโค ผณิกาโย, ตํโยคา โภคี. ปนฺนํ คจฺฉตีติ ปนฺนโค, ปาเทหิ วา น คจฺฉตีติ ปนฺนโค. เทฺว ชิวฺหา อสฺส. อุรสา คจฺฉตีติ อุรโค. วิเสเสน อาลาติ คณฺหาติ อายุนฺติ วาโฬ, ลสฺส ฬตฺตํ, วา คมเน วา, อโล. ทีฆสรีรตาย ทีโฆ. ทีฆา ปิฏฺฐิ ยสฺส, สมาเส โก. อุทรเมว ปาโท ยสฺส. วิสํ ธรติ. จกฺกี, กุณฺฑลี, คูฬฺหปาโท, จกฺขุสฺสโว, กาโกทโร, ทพฺพีกโร, พิเลสโย, ชิมฺหโค, ปวนาสโนปิ. สิรสิ จกฺกโยคา จกฺกี. กุณฺฑลมิว วปุ อสฺสตฺถีติ ตํโยคา กุณฺฑลี. จกฺขุนา สุโณตีติ จกฺขุสฺสโว. กาโกทรมิว อุทรํ อสฺส. ทพฺพิคติกตฺตา ผณา ทพฺพี, ตํ กโรติ พนฺธตีติ ทพฺพีกโร. สามญฺญนิทฺเทเสปิ กณฺหสปฺปาทิเยว ทพฺพีกโร. ชิมฺหํ กุฏิลํ คจฺฉตีติ. ปวนาสโน วาตโภชี.

ผณิโน สปฺปสฺส ตนุ กาโย โภโค นาม. ภุชตีติ โภโค, ภุช โกฏิเลฺย, โณ.

๖๕๕-๖๕๖. ทฺวยํ สปฺปสฺส ทาฐายํ. อสติ เยน อสํ, มุขํ, ตสฺมึ ภวา อาสี, สปฺปสฺส ทาฐา ทนฺตุตฺตมา. ทฺวยํ สปฺปสฺส ชิณฺณตเจ, นิมุจฺจเต ยสฺมา สปฺโปติ, โณ. กญฺจุกสทิสตฺตา กญฺจุโก. สมา ตุลฺยตฺถา.

ทฺวยํ วิสมตฺเต. โสณิปถคตํ วิสติ เทหนฺติ วิสํ, วิส ปเวสเน. คิรตีติ ครฬํ, อโฬ.

หลาหโล, กาฬกูโฏ, อาทินา กาโกลาทโย จ สตฺตาติ อิเม นว ตพฺเภทา ตสฺส วิสสฺส เภทา. วุตฺตญฺจ –

‘‘ปุเม ปณฺเฑ จ กาโกล-กาฬกูฏหลาหลา;

โสรฏฺฐิโก สุกฺกิเกยฺโย, พฺรหฺมปุตฺโต ปทีปโน;

ทารโท วจฺฉนาโภ จ, วิสเภทา อิเม นวา’’ติ [อมร ๘.๑๐-๑๑].

ตตฺร หลาหโล ปุเม, วากาเรน นปุํสเกปิ, ‘‘หาลาหล’’นฺติ หิ ติกณฺฑเสเส [ติกณฺฑเสส ๑.๘.๕] ทีฆาทิปิ. ตาลปตฺรสณฺฐาโน นีลปโตฺร โคถนากติผโล คจฺโฉ หลาหโล. อสฺส จ สมีเป รุกฺขาทโย ฑยฺหนฺเต. หิมวติ, กิกฺกินฺทายํ, โกงฺกเณสุ, ทกฺขิณสมุทฺเท จ ชายเต, หนตีติ หโล, อ, นสฺส โล, หลานมฺปิ หโล หลาหโล, มชฺฌทีโฆ. ติริยเลขาย จิตํ ทฺวิชปเทหิ ยุตฺตํ, ตถา คณฺฐิภิ พฺยาปิตํ พินฺทุภิเทว ยํ ฆนตเรหิ, ตํ กาฬกูฏํ. อิทญฺจ ปุถุมาลินามสฺสาสุรสฺส โสณิตมฺหา เอว อสุรสมเย [เทวาสุรรเณ (?)] สมุปฺปนฺนสฺส อสฺสตฺถรุกฺขสทิสสฺส รุกฺขสฺส นิยฺยาโส, อหิจฺฉตฺตมลยโกงฺกณสิงฺคเวรปพฺพตาทีสุ โจปฺปชฺชเต. วณฺเณน กาฬญฺจ ตํ สตฺตานํ ชีวิตหรณโต โลหมุคฺครสทิสตาย กูฏญฺเจติ กาฬกูฏํ.

พฺรหฺมปุตฺโต ตุ กปิโล, มลยทฺทิภโว ขโร;

ปทีปโน ตุ ทหโน, รตฺตวณฺโณ’ญฺชนทฺทิโช [จินฺตามณิฏีกา ๘.๑๐-๑๑].

ทรเท ภโว ทารโท, สุปฺปภนามโก ตํเทสปสิทฺโธ จ. วจฺฉนาโภ สินฺทุวารปตฺตสทิโส จ ตํสมีเป รุกฺโข น วทฺธเต, ตํสมฺผสฺสวายุ จ ชรยติ, วิญฺฌายํ, กิกฺกินฺทายญฺจ ชายเต, เอวํ วิสนฺตรานมฺปิ สรูปํ อาคมโต วิญฺเญยฺยํ.

ทฺวยํ ธนตฺถํ สปฺปคฺคาเห. วาฬํ สปฺปํ คณฺหนสีลตาย วาฬคาหี. อหิโน ตุณฺเฑน มุเขน ทิพฺพตีติ อหิตุณฺฑิโก, ณิโก, ‘‘วาฬคฺคาโห’หิตุณฺฑิโก’’ติ [อมรโกเส ๘.๑๑-คาถายมฺปิ] อมรมาลา.

๖๕๗. ติกํ นิรเย. อโย อิฏฺฐผลํ, โส นิคฺคโต อสฺมาติ นิรโย, นินฺทิโต รโย คมนํ เอตฺถาติ วา นิรโย. ทุฏฺฐา คติ ทุคฺคติ. อปุญฺเญ เนตีติ นรโก, ณฺวุ, รนฺโต จ, นรโก.

เตสุ นิรเยสุ โย ‘‘มหานิรโย’’ติ วุตฺโต, โส อฏฺฐธา โหตีติ ตํ ทสฺเสติ ‘‘สญฺชีโว’’จฺจาทินา สิโลเกน. มรนฺตาปิ กมฺมผลานุภวนตฺถํ ปุนปฺปุนํ ชีวนฺติ อสฺมึ สญฺชีโว. ยตฺถ นิรเย เนรยิกานํ สรีรานิ วฑฺฒกีนํ กาฬสุตฺเตน สญฺญาณํ กตฺวา วาสิยา ตจฺฉนฺติ, โส กาฬสุตฺโต. ภุสํ, ปุนปฺปุนํ วา ทุกฺขิตสทฺเทน รวนฺติ อสฺมึ โรรุโว, มหนฺโต จ โส โรรุโว จาติ มหาโรรุโว. ปุน ‘‘โรรุโว’’ติ จูฬโรรุโว วุตฺโต. ภุสํ ปตนฺติ อสฺมึ ปตาปโน, ‘‘วีจิ ตรงฺเค อปฺเป จา’’ติ รุทฺโท, นตฺถิ สุขสฺส วีจิ เลโสปิ อตฺราติ อวีจิ, ‘‘วีจิ สุขตรงฺเคสู’’ติ ติกณฺฑเสโส [ติกณฺฑเสส ๓.๓.๗๘], ตสฺมา นตฺถิ วีจิ สุขํ เอตฺถาติ อวีจิ. สมนฺตโต อาคเตหิ ปพฺพเตหิ หญฺญนฺติ อตฺราติ สงฺฆาโต. ตปนฺติ อตฺร ตาปโน, อิติสทฺโท อฏฺฐนฺนํ ปริสมาปนตฺโถ.

๖๕๘. ตตฺถ นิรเยสุ เวตรณี จ โลหกุมฺภี จาติ อิเม เทฺว นิรยา ชลาสยา ชลาธารา, เต จ ถิยํ, ตรณี นาวา, สา นตฺถิ ยสฺสํ เวตรณี. โลหมยา กุมฺภี โลหกุมฺภี.

ทฺวยํ นิรยปาเล. การณา ยาตนา, สา จ ติพฺพเวทนา, ตํ กโรตีติ การณิโก. นิรยคตสตฺเต ปาตีติ นิรยโป.

ทฺวยํ นิรยคตสตฺเต. นิรยํ คจฺฉตีติ เนรยิโก. นรกํ คจฺฉตีติ นารโก.

๖๕๙. อุทธิ ปริยนฺตํ สมุทฺทสฺส นามํ. อณฺโณ ชลํ, โส วาติ คจฺฉติ ยสฺมึ อณฺณโว, อณฺโณ ยสฺมึ วิชฺชตีติ วา อณฺณโว, อสฺสตฺถฺยตฺเถ โว. สคเรหิ ราชกุมาเรหิ ขโต สาคโร, สานํ ธนานํ อากโรติ วา สาคโร, กสฺส โค, สาค สํวรเณ วา, อโร. สนฺทเตติ สินฺธุ, สนฺท สวเน, ยทาทิ. อุทิ เกฺลทเน, สมฺมา กฺลิทนฺติ จนฺโททเย อสฺมา อาปานีติ สมุทฺโท. ชลานิ, อุทกานิ จ นิธียนฺเต, ธียนฺเต จาตฺราติ ชลนิธิ, อุทธิ จ, อุทกสฺส อุทาเทโส.

ตสฺส สมุทฺทสฺส ขีรณฺณโว, อาทินา ลวโณโท, ทธฺยุโท, ฆโตโท, อุจฺฉุรโสโท, มทิโรโท, สาทุทโก จาติ อิเม สตฺต มหณฺณววิเสสา ภวนฺติ [พฺยาขฺยาสุธา ๑.๑๐.๒]. ขีรวณฺโณ อณฺณโว ขีรณฺณโว.

๖๖๐. อสฺส สมุทฺทสฺส กูลเทโส ตีรเทโส เวลา นาม, วิคจฺฉนฺติ อิรา ยสฺสํ เวลา, ลตฺตํ. จกฺกมิว สลิลานํ ชลานํ ภโม ภมนํ อาวฏฺโฏ นาม, อาวฏฺฏนฺติ ชลานิ อตฺราติ อาวฏฺโฏ.

ติกํ พินฺทุมฺหิ. ถุ อภิตฺถเว, โว, อุสฺเส. วิทิ อวยเว, อุ, พินฺทุ. ผุส ผุสเน, โต, ผุสิตํ. ปากาเร, เคหาทิติตฺติยญฺจ ชลนิคฺคโม ภโม นาม, ภมุ อนวฏฺฐาเน.

๖๖๑. สิโลโก อุทเก. อาป พฺยาปเน, อปฺโปติ สพฺพตฺราติ อาโป. ปาตพฺพนฺติ ปโย, ปา ปาเน, โณฺย. รสฺโส, ปโย. ชล ธญฺเญ, อ. วารยติ นินฺโนนตนฺติ วาริ, วร นิเสเธ, ณิ, วารยติ ปิปาสนฺติ วา วาริ. ปียเตติ ปานียํ, อนีโย. สลตีติ สลิลํ, สล คติยํ, อิโล. อุทิ เกฺลทเน, ณฺวุ, อุโลโป, ทกํ ปิปาสจฺเฉทํ กโรตีติ วา ทกํ, ‘‘ทา ทานจฺเฉทธาตู’’ติ [เอกกฺขรโกส ๒๐ คาถา] หิ เอกกฺขรโกเส, รสฺโส. อน สทฺเท, อ, ทฺวิตฺตํ, อร คมเน วา, โต, อนฺนาเทโส, ณตฺตํ. นี นเย, อีโร. วน สมฺภตฺติยํ. วนียเต ปิปาเสหีติ วนํ. วา คมเน, อโล. ตายเต ปาลยเตติ โตยํ, ตา ปาลเน, จุราทิ, โย, อาการสฺโสตฺตํ. อมฺพ สทฺเท, อุ, อมฺพุ. อุทิ ปสวนเกฺลทเนสุ, ณฺวุ, อุทกํ. กร กรเณ, กฺวิ, กํ. กมลํ, ขีรมฺปิ, กมุ อิจฺฉากนฺตีสุ, อโล. ขนุ หึสายํ, อีโร, นโลโป, ขี ขเย วา, ขีรํ.

๖๖๒. จตุกฺกํ ตรงฺเค. ตรนฺโต คจฺฉติ, ตีรํ วา คจฺฉตีติ ตรงฺโค, อลุตฺตสมาโส, ปรตฺร อีสฺสตฺตํ. สยเมว ภิชฺชเตติ ภงฺโค, อ. อูห วิตกฺเก, มิ, หโลโป, อูมิ, อร คมเน วา, มิ, อสฺสู, รโลโป. วิมฺหยํ วิจิตฺตํ จิโนตีติ วีจิ, อิ, อุปสคฺคสฺส ทีโฆ, เอเต เทฺว ปุมิตฺถิยํ.

อุลฺโลโล, กลฺโลโล จาติ อิทํ ทฺวยํ มหาวีจีสุ กถฺยเต, โลล อุมฺมาทเน, อุลฺโลลยตีติ อุลฺโลโล, โณ, อุล คมเน วา, โอโล, ทฺวิตฺตํ. กลฺล สทฺเท, โอโล, กลฺโลโล.

๖๖๓. สิโลกทฺธํ กทฺทเม. ชลํ พลเต ชมฺพาโล, กมฺมนิ โณ, มกาโร วณฺณวิกาโร. กล สงฺขฺยาเน, อโล. ปจ วิตฺถารวจเน, กมฺมนิ โณ. จิกฺข วจเน, อโล, ทฺวิตฺตํ. กท มทฺเท, อโม, ทฺวิตฺตํ.

ฉกฺกํ วาลุกายํ. ปุล มหตฺเถ, อิโน, ฬตฺตํ. วล สํวรเณ, ณฺวุ, อสฺสุ, วาลุกา, ถี. วณฺณ สทฺเท, วณฺโณ. มร ปาณจาเค, อุ, มรุ, เทเวปิ. อร คมเน, อุ, อสฺสุ, อุรุ, มหนฺเตปิ, วณฺโณ จ มรุ จ อุรุ จ วณฺณมรูรุ. สิจ ปคฺฆรเณ, โต, สิกตา, ถี.

๖๖๔. ชลมชฺฌคตํ ตลํ กมฺมภูตํ ‘‘อนฺตรีปํ, ทีโป’’ติ โจจฺจเต. ทฺวิธาคตานํ อาปานํ อนฺตรคตํ อนฺตรีปํ, อาการสฺสี. ‘‘อนฺตรีย’’นฺติ วา ปาโฐ, ตทา ทฺวิธาคตานํ อาปานํ อนฺตเร ภวํ อนฺตรียนฺติ วิคฺคโห, อการสฺสี. ทฺวิธาคตานิ อาปานิ อสฺมึ เหตุภูเตติ ทีโป. วการอาการานํ โลโป, อิสฺสี จ, ทีโป, วากาเรน ทีปมฺปิ.

ปญฺจกํ ตีรสฺส นามํ. ปาร ตีร กมฺมสมฺปตฺติยํ, จุราทิ, อ. กูล อาวรเณ, โณ. รุธ อาวรเณ, โรธํ. อญฺญปาราทินิวตฺตนตฺถํ ‘‘ปตีร’’นฺติ วุตฺตํ. ตฏ อุสฺสเย, อ, ถิยํ, ตฏี.

๖๖๕. ปรมฺหิ ตีรสฺมึ ปารสทฺโท, โส จ นปุํสเก, ปาร ตีร กมฺมสมฺปตฺติยํ, ปาร สามตฺถิเย วา, ปารยติ ตรงฺคาทโย วาเรตุนฺติ ปารํ. โอรนฺตุตีรํ ‘‘อปาร’’นฺตฺยุจฺจเต, อวเร ตีรเทเส ภวํ โอรํ, โณ. ปารโต อญฺญํ ตีรํ อปารํ.

ปญฺจกํ อุฬุมฺเป. อุฬุโต ทกโต ปาติ รกฺขติ อุฬุโป, โสเยว นิคฺคหีตาคมวเสน อุฬุมฺโป. ปฺลวติ, ปฺลวนฺติ อเนนาติ วา ปฺลโว, ปฺลว คมเน, คมนํ อตฺร ชลคมนํ. กุล สนฺตาเน, อ, เก อุลติ คจฺฉตีติ วา กุลฺโล, อ, ทฺวิตฺตํ. ตรนฺติ อเนน ตโร, ตร ปฺลวตรเณสุ. คมนาคมนวเสน ปุนปฺปุนํ ชเล อรนฺติ ยาย, สา ปจฺจรี, อ, นทาทิ.

๖๖๖. ติกํ นาวายํ. ตรนฺติ ยาย ตรณี, ยุ, นทาทิ, อิปจฺจเย ตริ, อีมฺหิ ตุ ตรี. นุ ถุติยํ, อ, วุฑฺฒาวาเทสา, นาวา. ทฺวยํ ลงฺการถมฺเภ. กูป คมเน, ณฺวุ, กูปโก, อปจฺจโย วา, ตทา สกตฺเถ โก. กมุ อิจฺฉายํ, โภ, สกตฺเถ โก, อสฺสุ จ, กุมฺภกํ.

ทฺวยํ ‘‘เป เสํ’’อิติ ขฺยาเต. ตรสฺส ปจฺฉาภาเค พนฺธิตพฺโพติ ปจฺฉาพนฺโธ. ค’มิจฺฉิตทิสํ อฏติ เยน โคฏวิโส, อิโส, อวนฺโต จ อสฺโสตฺตญฺจ, โคฏวิโส. ทฺวยํ ‘‘เป ตมา’’อิติ ขฺยาเต. นาวาย กณฺโณ วิย กณฺโณ, มหนฺโต เกนิปาโต, เตน ปวหณปติสวนโต, ตํ ธรตีติ, กมฺมนิ โณ. นาวาย ยุตฺโต นาวิโก.

๖๖๗. ทฺวยํ นาวาย คมโนปาเย. อรติ เยนาติ อริตฺตํ, ฉทาทีหิ ตตฺรณ, อิการาคโม, ทฺวิตฺตญฺจ. เก ชเล นิปาติยเต เกนิปาโต, อลุตฺตสมาโสยํ.

ทฺวยํ นิยามเก. โปโต ปวหนํ, ตํ วาหยตีติ โปตวาโห. นิยจฺฉติ โปตนฺติ นิยามโก, ยมุ อุปรเม, นิปุพฺโพ คมเน, ณฺวุ, นิยามโก, จุราทิ. นิยามเกปิ.

เย วาณิชา นาวาย วาณิชกมฺมํ อาจรนฺติ, เต สํยตฺติกา นาม, สํยานํ สํยาตฺรา, ทีปนฺตรคมนํ, ตฺรณ, สา ปโยชนเมเตสํ สํยตฺติกา, ณิโก, รโลโป, รสฺโส จ. ตปจฺจเยน วา สิทฺธํ. โปตวาณิชาปิ, โปโต ปวหนํ, ตสฺส วาณิชา.

๖๖๘. ลงฺการาทโย, ผิยาทโย จ นาวาย องฺคา อวยวา. โล อินฺโท, ตสฺส การณํ ลงฺกาโร. วโฏ วุจฺจติ สิวโฏ, ตทาการตาย วฏากาโร. ‘‘วโฏ กมทฺเท นิโคฺรเธ’’ติ หิ นานตฺถสงฺคโห. ผา วุฑฺฒิยํ, อิโย, ผิโย.

ทฺวยํ ‘‘ตลก’’อิติ ขฺยาเต. ปู ปวเน, โต, วุฑฺฒิ, ปวหติ นิยามเกติ ปวหนํ. วุตฺตนฺติ กฺริยาปทํ. ทฺวยํ กฏฺฐมฺพุวาหินิยํ, ทุณ คติหึสาสุ, อ, นทาทิ, วุฑฺฒิ, โทณี. อมฺพุํ เนติ เยน อมฺพณํ, อุสฺสตฺตํ, ณตฺตญฺจ, อมฺพ สทฺเท วา, ยุ.

๖๖๙. ติกํ คมฺภีเร. คมุ คมเน, อีโร, โภนฺโต จ มโลโป จ, คภีโร. มาโลเป ตุ คมฺภีโร, คจฺฉนฺตา ภายนฺติ อสฺมินฺติ วา คภีโร, คมฺภีโร จ. นิปุพฺโพ มน อภฺยาเส, โณ, มสฺส โน. ตพฺพิปกฺขโต คมฺภีรวิปรีตโต อุตฺตานํ นาม, อุคฺคตํ ตานํ ปมาณํ อสฺส อุตฺตานํ, อคมฺภีรํ.

ทฺวยํ อคาเธ. คาธ ปติฏฺฐากงฺขาสุ, คนฺเถ จ, นตฺถิ คาธํ ยตฺร อคาธํ. น เหฏฺฐิมตลํ ผุสติ ยตฺร อตลมฺผสฺสํ.

ติกํ อปฺปสนฺเน. นตฺถิ อจฺฉภาโว อตฺร อนจฺโฉ. กลุสํ ปาเปปิ วุตฺตํ. วิล เภทเน, โณ, อาวิโล. อว รกฺขเณ วา, อิโล.

๖๗๐. ติกํ นิมฺมเล. โฉ เฉทเน, น ฉินฺทติ ทสฺสนนฺติ อจฺโฉ, โณ, สจฺโฉปิ, สร วิสรเณ, โต, อนฺนาเทโส. นตฺถิ มลํ เอตสฺมึ วิมโล. คภีรปฺปภุตี คภีราทโย วิมลนฺตา ตีสุ ลิงฺเคสุ.

ปญฺจกํ เกวฏฺเฏ. ธา ธารเณ, อีวโร. มจฺเฉ หนฺตฺวา ชีวตีติ มจฺฉิโก, อิโก. มจฺเฉ พนฺธติ ชาเลนาติ มจฺฉพนฺโธ, มจฺเฉ วธตีติ วา มจฺฉพนฺโธ, นิคฺคหีตาคโม, กํ ชลํ, ตสฺส อีลกฺขี, ตาย วฏฺโฏ วฏฺฏนํ อสฺสตฺถีติ เกวฏฺโฏ. เกวตฺโตปิ, โณ. ชาเล นิยุตฺโต, ชาเลน หนฺตีติ วา ชาลิโก, ทาโสปฺยตฺร, ทาส ทาเน, อ, ‘‘ทาโส เกวฏฺฏภจฺเจสู’’ติ [จินฺตามณิฏีกา ๑๐.๑๕] รุทฺโท.

๖๗๑-๖๗๒. ฌสานฺตํ มจฺเฉ. มส อามสเน, โฉ, มรธาตุวเสน วา สิทฺโธ, มร ปาณจาเค, อิโน, รโลโป. มุขปฺปเทเส ปุถูนิ โลมานิ อสฺส ปุถุโลโม. ปาฐีนาทีนํ มจฺฉตฺตา วิเสสโต อโลมเกปฺยสฺส วุตฺติ. ฌส หึสตฺโถ ทณฺฑโก ธาตุ, อ, ฌโส. อณฺฑโช, วิสาโร, สกลีปิ, วิจิตฺรํ สรติ อเนน วิสาโร, โณ. โรหิตาทีนํ วกฺกลปฺปาโย [พตฺตลปฺปาโย (ก.)] ตโจ สกลํ. ตํโยคา, อี, สกลี.

โรหิตาทโย, มกราทโย จ มจฺฉปฺปเภทา. รุห ชนเน, โต, โรหิโต. วิปาเก มธุรสตฺตา มคฺคุโร, วณฺณวิกาโร, มชฺชตีติ วา มคฺคุโร, อูโร, มชฺช สุทฺธิยํ, ชฺชสฺส คฺคตฺตํ, รสฺโส จ, มคฺคุโร, ‘‘งา ขู’’. สิงฺคยุตฺตตาย สิงฺคี, โณ, นทาทิ, สงฺคุปิ, สรติ วาตนฺติ วา สิงฺคี, สร หึสายํ, อ, รสฺส โค, อสฺสิ, นิคฺคหีตาคโม, นทาทิ, สิงฺคี, ‘‘ง เจฺว’’. พล สํวรเณ, อโล, ลสฺส โช, พลโช,’’ง ปา’’. มุญฺช สทฺทตฺโถ, มุญฺโช. ปู ปวเน, อุโส, วุทฺธฺยาวาเทสา, ปาวุโส, มหามุขมจฺโฉ, ‘‘ง ฏา’’.

สตฺตกฺขตฺตุํ วงฺกตีติ สตฺตวงฺโก, ‘‘ง เส’’. สห วงฺเกน, สํวิชฺชมาโน วา วงฺโก ยสฺส สวงฺโก, ‘‘ง เมฺว’’. นฬสณฺฐาโน มีโน นฬมีโน, ‘‘ง ผฺौ-โย’’. กฑิ สนฺนิจยวทเนกเทเสสุ, ณฺวุ, คณฺฑโก, ‘‘ง มา’’. สสุ หึสายํ, อุ, อสฺสุ, สุสุกา, สกตฺเถโก, ‘‘ง-ปฺौ-ฏเย’’. สยนโต ปสฺเสน ผรตีติ สผรี, นทาทิ, ผร ผรเณ, สผรี ทฺวีสุ, ‘‘ง ขู-มา’’. ปาณิคฺคหเณ มุขํ กิรตีติ มกโร, ยทาทิ.

๖๗๓. ติมิอาทโย สตฺต มหามจฺฉา นาม. ติม อทฺทภาเว, ติมตีติ ติมิ, อิ, ติมิ มจฺฉมตฺเตปิ. คิร นิคฺคิรเณ, โณ, ลตฺตํ, อิสฺสตฺตํ. ติมิโน คโล ติมิงฺคโล, นิคฺคหีตาคโม. วณฺเณน ปิงฺคลติมิรสทิสตาย ติมิรปิงฺคโล. อา ภุโส นนฺทตีติ อานนฺโท, นนฺท สมิทฺธิยํ. ติมิโน มจฺเฉ นนฺทยตีติ ติมินนฺโท. ‘‘ติมินฺโท’’ติปิ ปาโฐ, ติมีนํ มจฺฉานํ อินฺโท ติมินฺโท. อธิโก อาโรโห ยสฺส อชฺฌาโรโห. มหนฺโต ติมิ มจฺโฉ มหาติมิ.

๖๗๔. ทฺวยํ ‘‘ง เผ’’อิติ ขฺยาเต. ปาสาณสทิสสณฺฐาโน มจฺโฉ ปาสาณมจฺโฉ. ปฐ วิยตฺติยํ วาจายํ, อิโน, อุภยตฺร ทีโฆ, ปาฐีโน, ‘‘ง-ปฺौ’’ติ จ วทนฺติ. ทฺวยํ พฬิเส. วงฺกตีติ วงฺโก, วงฺก โกฏิเลฺย. พล สํวรเณ, อิโส, ฬตฺตํ. มจฺฉเวธนมฺปิ, วิธ วิธาเน, เภทเน จ, อเนกตฺถตฺตา, ยุ.

ติกํ กุมฺภีเล. ‘‘สุํสุมาโร’’ติ สมุทิตนามํ, สสตีติ สุสุ. สุสุ เอว สุํสุ, มาเรตีติ มาโร, สุํสุ เอว มาโร สุํสุมาโร. เกน อุภติ ปูเรตีติ กุมฺโภ, ชลาสโย, ตตฺร อุลติ คจฺฉตีติ กุมฺภีโล, กุมฺภี วา ฆโฏ, ตํ ลาตีติ กุมฺภีโล. น กมตีติ นกฺโก, กฺวิ, สญฺญาสทฺทตฺตา นสฺส ปกติ, นกฺก นาสเน วา, จุราทิ.

ทฺวยํ กจฺฉเป. กุจฺฉิโต อูมิ เวโค อสฺส กุมฺโม, ‘‘ปกาเส เวคภงฺเคสุ, ตรงฺเค อูมิ ปุํถิย’’นฺติ [จินฺตามณิฏีกา ๑๐.๒๑] รภโส, ‘‘เวเค ภงฺคปฺปกาเสสุ, พิลายํ อูมิ วีจิย’’นฺติ นานตฺถสงฺคโห. กจฺเฉน ปิวตีติ กจฺฉโป, โณ, กมโฐปฺยตฺร, กมุ อิจฺฉายํ, อโฐ.

๖๗๕. ทฺวยํ กกฺกเฏ. กกตีติ กกฺกฏโก. สกตฺเถ โก, กุก อาทาเน วา, อโฏ, อุสฺสตฺตํ. กุล สนฺตาเน, พนฺธุมฺหิ จ, อีโร, กุํ วา ปถวึ ลุนาตีติ กุฬีโร, อีโร. ทฺวยํ รตฺตเป. ชลสฺส อูกา กิมิวิเสโส ชลูกา, ชลํ โอกํ เคหํ เอติสฺสาติ วา ชลูกา, โอสฺสู, อุจ สมวาเย, โณ, โอกํ. รตฺตํ รุธิรํ ปิวตีติ รตฺตปา.

ติกํ มณฺฑูเก. มณฺฑ ภูสเน, อุโก, ทีโฆ. ทท ทาเน, อุโร, ทฺวิตฺตํ. ภี ภเย, สปฺปโต ภายตีติ เภโก, อิโก, อีสฺเส. วสฺสาภู, สาลุโร, ปฺลโวปิ. ทฺวยํ ‘‘ตี’’อิติ ขฺยาเต. คณฺฑํ วจฺจสนฺนิจยํ อุปฺปาเทตีติ คณฺฑุปฺปาโท. มหิยา ลตา มหีลตา, กิญฺจุลุโกปิ. กิญฺจ จุลตีติ กิญฺจุลุโก, อุโก.

๖๗๖. ทฺวยํ มุตฺตาโผเฏ. สปฺป คมเน, อิ, อสฺสิ, สิปฺปิ, ถี. สุ อภิสเว, ตฺติ, สุตฺติ. ทฺวยํ สงฺเข. ขนุ อวทารเณ, กฺวิ, สงฺโข. สมุ อุปสเม วา, โข, สงฺโข. กํ วาติ คจฺฉตีติ กุมฺพุ, อุ, เทฺวปฺยนิตฺถิยํ.

ทฺวยํ ขุทฺทสงฺขชาติยํ. สงฺขสฺส นโข อิว สงฺขนโข. ทฺวยํ ‘‘ขรุ’’อิติ ขฺยาเต. ชเล สวตีติ ชลสุตฺติ, สุ ปสเว, ตฺติ. สมตีติ สมฺพุโก, อุโก, โพนฺโต จ, ‘‘สมฺพุโก ชลสุตฺติ’ตฺถี’’ติ [จินฺตามณิฏีกา ๑๐.๒๓] ปุํกณฺเฑ โวปาลิโต.

๖๗๗. ทฺวยํ ชลาสเย. ชลานํ อาสโย ปติฏฺฐิตฏฺฐานํ ชลาสโย. เตสุ ชลาสเยสุ มชฺเฌ โย คมฺภีโร อคาโธ, โส รหทาโขฺย, หร หรเณ, ภูวาทิ, โท, วณฺณวิปริยโย, รหโท.

ทฺวยํ อุทปาเน. อุทกํ ปิวนฺติ อสฺมึ, ยุ, กโลโป. ปิวนฺติ อสฺมึ ปาโน, โส เอว กูโป ปานกูโป, กุ สทฺเท, โป, ทีฆาทิ, กูโป, เกน อุภตีติ วา กูโป, ภสฺส โป. อนฺธุปิ, อนฺธ ทสฺสนุปสงฺฆาเต, จุราทิ, อุ. ทฺวยํ สมจตุรสฺสโปกฺขรณิยํ. ขนุ อวทารเณ, กมฺเม โต, นโลโป, ทีฆาทิ. โปกฺขรํ ชลํ, ตํโยคา อโน, นทาทิ, โปกฺขรณี.

๖๗๘. ติปาเทน มหโต สทา อคาธชลสฺส ปทฺมฏฺฐานสฺส จ ปทฺมสุญฺญสฺส จ โยคฺยตาย นามํ [อมร ๑๐.๒๘ คาถายํ ปสฺสิตพฺพํ]. ตฬ อาฆาเต, ตล ปติฏฺฐายํ วา, อาโก, อปรปกฺเข ฬตฺตํ. สร คมเน, อ, สโร. วป พีชนิกฺเขเป, วปนฺติ ยาย วาปี, อายตจตุรสฺสายมฺปิ. สรติสฺมา อโส, นทาทิ, สรสี. ทห ภสฺมีกรเณ, อ, ทธ ธารเณ วา, ธสฺส โห. อมฺพุชานํ ปทฺธานํ อากโร อุปฺปตฺติฏฺฐานํ.

ขุทฺทโก สโร ‘‘ปลฺลล’’นฺตฺยุจฺจเต. ยตฺร วสฺสาสุ อธิกํ ชลํ, คิเมฺหสุ ชาณุมตฺตํ, สุกฺขเตฺยว วา, ปลฺล รกฺขเณ, จุราทิ, อโล, ปลฺลลํ.

๖๗๙-๖๘๐. อโนตตฺตาทโย เอเต สตฺต มหาสรา นาม. ตตฺร สูริยรํสิสมฺผุฏฺฐาภาเวน น อวตปติ อุทกเมตฺถาติ อโนตตฺโต. กณฺณมุณฺฑปพฺพตสมีปตฺตา กณฺณมุณฺโฑ. รถํ กโรตีติ รถการโก, ยถากถญฺจิ อยํ พฺยุปฺปตฺติ นาม, สญฺญา ปน โลกโตเยวาวคนฺตพฺพา. ฉพฺพณฺณทนฺตวนฺตตาย ฉทฺทนฺโต, นาคราชา, ตสฺส นิวาสนฏฺฐานสมีปตฺตา ฉทฺทนฺโต, สโร. กุณาลสกุณา พหโว ยตฺถ สนฺติ กุณาโล. มนฺทากินี อากาสคงฺคายมฺปิ วุตฺตา. พหโว สีหา ปปตนฺติ อสฺมึ สีหปฺปปาโต.

ทฺวยํ ชลปฺปาเย เทเส กูปนิกเฏ ปสุปานตฺถํ ปตฺถาราทิรจิเต ชลาสเย. อาหูยนฺเต ปสโว อตฺร ปานายาติ อาหาโว, โณ, วุฑฺฒาวาเทโส. นิปิวนฺติ อสฺมึ นิปานํ, ยุ. ทฺวยํ สุรขาเต, อโปริเส เทวนิมฺมิเตติ ภาโว, โสณฺเฑอิจฺจญฺเญ. ‘‘อขาโต เทวขาตโก’’ติ [อมร ๑๐.๒๗] หิ อมรมาลายํ ปุํสกณฺฑํ.

๖๘๑. นทฺยนฺตํ นทียํ. สวตีติ, อนฺโต, นทาทิ, สวนฺตี. นินฺนฏฺฐานํ คจฺฉตีติ นินฺนคา, กฺวิ. สนฺท ปสวเน, อุ, อสฺสิตฺตํ, วณฺณวิกาโร, สินฺธุ. สร คมเน, โต, อิการาคโม, สริตา. อาปานํ นิวาโส อาโป, สมุทฺโท, โณ, ตํ คจฺฉตีติ อาปคา. นท อพฺยตฺตสทฺเท, นทตีติ นที, นทาทิ, ตรงฺคนีปฺยตฺร.

ทฺวยํ คงฺคายํ. ภคีรเถน รญฺญา นิพฺพตฺติตา ภาคีรถีติ โลกิยา, อสฺมากนฺตุ มเตน นามมตฺตเมเวตํ ตสฺสาติ สนฺนิฏฺฐานํ, เอวํ สพฺพตฺร. คจฺฉตีติ คงฺคา, คมิโต โค, ติปถคตาปิ, ตโย สคฺคมจฺจปาตาลปเถ คตา ติปถคตา. สินฺธูนํ นทีนํ สงฺคโม เมลโก สมฺเภโท. สมฺมา ภิชฺชนฺติ อสฺมึ สมฺเภโท, สํปุพฺโพ ภิทิ เมลเน, โณ.

๖๘๒. คงฺคาทิกา อิมา ปญฺจ นทิโย มหานที นาม. อจิรํ สีฆคมนํ เอติสฺสมตฺถีติ อจิรวตี. ยมุ อุปรเม, อุโน, ยมสฺส ภคินี วา ยมุนา, ภคินฺยตฺเถ อุโน. สรานิ ภวนฺติ ยาย อวธิภูตายาติ สรภู, สร คติหึสาจินฺตาสุ วา, อู, อโภนฺโต จ, สรภู. มห ปูชายํ, อ, นทาทิ.

จนฺทภาคาทิกา นินฺนคา ปญฺจ มหานทิโต อญฺญาสํ นทีนํ เภทา. จนฺทภาโค นาม ปพฺพโต, ตโต ปภวตีติ จนฺทภาคา. สรโยคา วนฺตุ, มชฺเฌ สการาคโม, นทาทิ, สรสฺวตี. วนฺตุรตฺราติสเย.

๖๘๓. นิทฺโทสํ ชลํ อสฺสํ เนรญฺชรา, ยทาทิ, อถ วา เนรญฺชรา นาม ตูริยวิเสโส, ตํสมานสทฺทตาย อยํ นที เนรญฺชรา นาม. นานาคาหากุลีภูตตาย กุจฺฉิตํ เวรํ อสฺสา กาเวรี, นทาทิ. นมฺมํ สุขํ ททาตีติ นมฺมทา, โณ. อาทินา สราวตี เวตฺตวตี กณฺฏกี โกสิกีอาทิกา อเนกา นทีเภทา สงฺคหิตา.

ทฺวยํ หมฺมิยเทวาลยาทีสุ ชลมคฺเค. วาริโน นิกฺขมนมคฺโค วาริมคฺโค. นล คนฺเธ, อ, นทาทิ, ฬตฺตํ, ปนาฬิ, อยํ อิตฺถิยํ, ปุเม จ.

ติกํ คามทฺวารมฺหิ อสุจิปูติปงฺกสมฺปุณฺณายํ กาสุยํ. จิตฺตํ ทุโนตีติ จนฺทนิกา, ยทาทิ.

๖๘๔-๖๘๕. ชมุ อทเน, อโล, นทาทิ, โพนฺโต จ, ฬตฺตํ, ชมฺพาฬี. อวลคฺคนฺติ อสฺมึ โอฬิคลฺโล, ลคฺค สงฺเค, อโล, ฬตฺตํ, อสฺสิ, คโลโป, ทฺวิตฺตญฺจ. สาทฺธปชฺเชน ปทุมสฺส นามํ. สรสิ รุหตีติ สโรรุหํ, โร. สตํ ปตฺตานิ อสฺส, ปทฺมวิเสสตฺเถปฺยสฺส ปทฺมตฺตา วิเสสโต อเภโท. อรํ วินฺทตีติ อรวินฺทํ. ปท คมเน, อุโม. ปทุมํ, อนิตฺถี. ปงฺเก กทฺทเม รุหตีติ ปงฺเกรุหํ, อลุตฺตสมาโสยํ. นล คนฺเธ, อิโน, ฬตฺตํ. ปุส วุฑฺฒิมฺหิ, ขโร, วุฑฺฒิ, สสฺส โก, โปกฺขเร ชเล ชาตนฺติ วา โปกฺขรํ. มุฬาลโตปิ อุคฺคนฺตฺวา ปุปฺผติ มุฬาลปุปฺผํ. กํ ชลํ อลยติ ภูสยตีติ กมลํ, อล ภูสเน. ภิสโตปิ อุคฺคนฺตฺวา ปุปฺผตีติ ภิสปุปฺผํ. กุเส ชเล เสติ ติฏฺฐตีติ กุเสสยํ, โร, อลุตฺตสมาโส. ตามรสมฺปิ, ตามรํ ชลํ, ‘‘ตามรํ ฆตมณฺโณ เจ’’ติ ตนฺตตนฺตรํ, ตตฺร เสติ ติฏฺฐตีติ ตามรสํ, โร.

๖๘๖. สิตํ เสตํ กมลํ ‘‘ปุณฺฑรีก’’นฺตฺยุจฺจเต, ปุฑิ ขณฺฑเน, มุฑิริเตฺยเก, อิโก, อราคโม จ, มสฺส โป, อิสฺสีกาโร จ, ปุณฺฑรีกํ. รตฺตํ ตุ กมลํ ‘‘โกกนทํ, โกกาสโก’’ติ โจจฺจเต. โกเก นาทยตีติ โกกนาทํ, โณ. รตฺตุปฺปเล จ, ‘‘โกกนทํ, โกกนุท’’นฺติปิ ปาโฐ, เก กนติ ทิพฺพตีติ วา โกกนทํ, ภูวาทิ, โท, อสฺโส. กน ทิตฺติกนฺติคตีสุ, เก กาสตีติ โกกาสโก, ณฺวุ, กาส ทิตฺติยํ.

ทฺวยํ เกสเร, เก ชายตีติ กิ, กมลาทิ, ตสฺมึ ชายติ, ชลตีติ วา กิญฺชกฺโข, โข, นสฺส, ลสฺส วา โก, นิคฺคหีตาคโม, เก สรตีติ, อ, สตฺตมิยา อโลโป, ทฺวยมนิตฺถี. ทฺวยํ ปทฺมาทิทณฺเฑ. ทณฺฑสทิสตาย ทณฺโฑ. นล คนฺเธ, โณ.

๖๘๗. ทฺวยํ มุฬาเล. วิส เปรเณ, วสฺส โภ, ภิสํ, ภาส ทิตฺติยํ วา, อาการสฺสิ. มูเล ชายตีติ มุฬาโล, อญฺญตฺเถ อโล, รสฺสาทิ, ฬตฺตญฺจ, มูล ปติฏฺฐายํ วา, อโล, เสสํ ปุพฺพสทิสํ, ทฺวยํปฺยนิตฺถี.

ทฺวยํ กณฺณิกายํ. พีชสฺส โกโส อากโร พีชโกโส. กณฺเณ กรียตีติ กณฺณิกา, กณฺณาลงฺกาโร, ตํสทิสสณฺฐานตาย กณฺณิกา, ปทุมาทีนํ สมูเห คหเน วเนตฺยตฺโถ. สณ ทาเน, โฑ, สณฺฑํ, ‘‘สณฺฑํ ปทฺธาทิสงฺฆาเต, โคปติมฺหิ ปุเม ภเว’’ติ นานตฺถสงฺคโห.

๖๘๘. ทฺวยํ ปทฺมกุมุทาทิสามญฺเญ, ตถา หิ ปทฺมํ มโหปฺปลํ สิโตปฺปลมุจฺจเต, ‘‘กุวลยํ อุปฺปลญฺจ, นีลมินฺทีวรนฺติ หิ’’อิติ พฺยาฑิ, ‘‘อุปฺปลญฺจ กุวลยํ, นีลมินฺทีวรํ มต’’นฺติ ภาคุริ จ, ‘‘โรโม สิติ จ นีโล, กุวลยมินฺทีวรญฺจ นีลมฺพุช’’นฺติ ตุ วรรุจิ. ‘‘กุวลยทลสาโมปฺยงฺคทธิติ ปริธู สร’’นฺติ มาลธิ, มาธโว จ, ตตฺร ปุพฺพกมตมิห นิสฺสียเต. ยเทฺยวํ กถมุปฺปลสทฺเทน นีลุปฺปลาทีเสฺวว พุทฺธิ, น ปน มโหปฺปลาทิมฺหีติ? วุจฺจเต – สามญฺเญปิ ธญฺญตฺเต ยถา ธญฺญสทฺเทน กลมาทีเสฺวว พุทฺธิ, น ปน มุคฺคาทีสุ, เอวมิหาปิ. อุปุพฺโพ ปา ปาเน, อโล, ทฺวิตฺตํ, อุทเก ปฺลวตีติ วา อุปฺปลํ, ยทาทิ. กุยา ปถวิยา วลยํ อิว โสภากรตฺตา กุวลยํ.

ทฺวยํ นีลุปฺปเล. นีลวณฺเณ, อ, นีลํ, อินฺทตีติ อินฺที, นทาทิ, อินฺที ลกฺขี, ตสฺสา วรํ อินฺทีวรํ, อินฺท ปรมิสฺสริเย วา, อีโร.

อสฺมึ นีลุปฺปเล เสเต กุมุทํ นาม. กุยํ โมทเต กุมุทํ, โณ. อสฺส ปทุมาทิโน กนฺโท สาลูกมุจฺจเต. กํ สุขํ ททาตีติ กนฺโท, กนฺท อวฺหาเน วา โรทเน จ. สล คมนตฺโถ ทณฺฑโก ธาตุ, อุโก, ทีโฆ, สาลูกํ.

๖๘๙. ติกํ รตฺตารตฺตสามญฺเญ. กมลโต อญฺญตรสฺมึ ชลกุสุเม, น ตุ รตฺเตเยว, สุคนฺเธน ยุตฺตํ โสคนฺธิกํ. กสฺส หารํ อิว โสภากรตฺตา กลฺลหารํ, ลาคโม, ทฺวิตฺตญฺจ. ทกํ สีตลํ กโรตีติ ทกสีตลิกํ.

ทฺวยํ เสวาเล. อุทกํ เสวตีติ เสวาโล, อโล, วการาคโม, อิสฺเส จ. นีลตีติ นีลิกา, นีล วณฺเณ, อิโก, นีลวณฺณโยคโต วา นีลิกา, เสวโลปิ, ทฺวยํ ปทฺมยุตฺเต เทเส, ปทฺมสมูเห จ. นฬินี จ ปงฺกชินี วิสินี จ สโรชินี ปทฺมินีติ ปริยายา. ‘‘ปทฺมสณฺฑํ ตทากเร’’ติ หิ ปริยายํ รตนมาลายํ มาธโว, วิสํ สมํ, ตพฺพนฺตตาย วิสินี, อิโน, นทาทิ. อมฺพุชโยคโต, อมฺพุชานํ สมูหโต วา อมฺพุชินี.

๖๙๐. ติลพีชาทโย เสวาโล นาม. ตตฺร ติลพีชปฺปมาณํ ชลสณฺฐิตํ นีลาทิวณฺณยุตฺตํ ติลพีชํ นาม. สงฺโข นาม สปตฺโต อปฺปกณฺโฑ อุขาปิธานาทิปฺปมาโณ สมูโล เอโก เสวาลวิเสโส. ปณโก นาม ภมรสณฺฐาโน นีลวณฺโณ เอโก เสวาลวิเสโส, ปณ สงฺขาเต, ณฺวุ, ปณโก.

ปาตาลวคฺควณฺณนา นิฏฺฐิตา.

อิติ สกลพฺยากรณมหาวนาสงฺคญาณจารินา กวิกุญฺชรเกสรินา ธีมตา สิริมหาจตุรงฺคพเลน มหามจฺเจน วิรจิตายํ อภิธานปฺปทีปิกาวณฺณนายํ ภูกณฺฑวณฺณนา สมตฺตา.