๒. ภูกณฺฑ

๑. ภูมิวคฺควณฺณนา

๑๘๐. อิธ ภูกณฺเฑ สางฺโคปางฺเคหิ ภูมฺยาทีหิ ทสหิ, ปาตาเลน จาติ เอกาทสหิ โกฏฺฐาเสหิ กมโต วคฺคา ภูมิวคฺคาทินามกา วคฺคา วุจฺจนฺเต. สปฺปธาโนปการกานิ องฺคานิ ขาราทีนิ, องฺคานํ อุปการกานิ จ อุปงฺคานิ อทฺธาทีนิ.

๑๘๑. สาทฺธปชฺเชน ภูมิยา นามานิ. วสูนิ รตนานิ ธารยตีติ วสุนฺธรา. ขมุ สหเน, ขสฺส โฉ, ฉมา, อถ วา ฉิ เฉทเน, สตฺตานมโธปตนํ ฉินฺทตีติ ฉมา, โม, อิตฺถิยมา จ. ภวนฺตฺยสฺสํ ภูตานีติ ภูมิ. ภู สตฺตายํ, มิ. ปุถอิติ ปาฏิปทิเก ฐิเต นทาทิ, อี, ปุถสฺส ปุถุอาเทเส, วุทฺธิมฺหิ จ กเต ปุถวี. อุสฺสุวาเทเส ปุถุวี. ปถาเทเส ตุ ปถวี, อิมสฺมึ ปกฺเข อวาคโม, อถ วา ถว คติยํ, ปถวติ เอตฺถาติ ปถวี, นทาทิ, สพฺพตฺถ ปตฺถรตีติ วา ปถวี, ถร สนฺถรเณ ปปุพฺโพ, รสฺส โว, นทาทิ, ปุถวี, อสฺสุ.

‘‘มธุโน เกฏภสฺสาปิ, เมทมํสปริปฺลุตา;

เตนายํ เมทินี เทวี, วุจฺจเต พฺรหฺมวาทิภี’’ติ [จินฺตามณิฏีกา ๑๑.๓]. –

วจนโต เมทโยคา เมทินี, อี, อินี จ. มิท เสฺนหเน วา, ยุ, นทาทิ, อิสฺเสตฺตญฺจ. มห ปูชายํ, นทาทิ. วิตฺถิณฺณตฺตา อุพฺพี, นทาทิ, อวติ ภูตานีติ วา อุพฺพี, อสฺสุ. วสูนิ สนฺตฺยสฺสํ วสุมตี. คจฺฉนฺติ ยสฺสํ โลกา, สา โค, ปุมิตฺถิยํ. กา สทฺเท, กายติ เอตฺถ, กายติ มารวิชยกาเลติ วา กุ, อุ. วสูนิ ธารยตีติ วสุธา. สพฺพํ โลกํ ธรยตีติ ธรณี, ยุ, นทาทิ. ธรตีติ ธรา, อิตฺถิยํ อา. คมุ คมเน, คจฺฉนฺตฺยสฺสํ ชคตี, อนฺตปจฺจโย, คสฺส ทฺวิตฺตํ, ชตฺตญฺจ, นโลโป, นทาทิ. ภู สตฺตายํ, ริ, นทาทิ, กฺวิมฺหิ ภู. ภูเต สตฺเต ธรตีติ ภูตโร. อว รกฺขเณ, ยุ, นทาทิ, อวนี.

๑๘๒. ขารา ลวณรสา มตฺติกา อูโสตฺยุจฺจเต. ขาทตีติ ขารา, ทสฺส โร. ปเทสกตฺตา มตฺเตน ปมาเณน ยุตฺตา มตฺติกา. อูส รุชายํ, อูโส. อูสโยคา อูสวา, วนฺตุ. รปจฺจเย อูสโร. เทฺวปิ ตีสุ วตฺตนฺเต.

ถล ฐาเน, อธิกรเณ อ. กิตฺติมํ ถลํ, อกิตฺติมา ถลี, นทาทิ. ถทฺธลูขมฺหิ ภูภาเค ภูมิปฺปเทเส ชงฺคลสทฺโท วตฺตติ. ตตฺถ นิชฺชลตฺตา กกฺขฬตฺตา ถทฺโธ. ติกฺขสกฺขราทิวิทารควาทิขุรคณฺฑุปฺปาทวจฺจาทิสหิตตฺตา ลูโข เวทิตพฺโพ. คล จวนาโธปตนาทเนสุ. ชลํ คลติ เอตฺถ, ชเลน วา คลนฺติ เอตฺถาติ ชงฺคโล, นิชฺชโล เทโส, ‘‘ชงฺคโล นิชฺชเล เทเส, ติลิงฺโค ปิสิเต ถิย’’นฺติ [ติกณฺฑเสส ๓.๓.๓๙๓] หิ ติกณฺฑเสโส, ลสฺส โลโป, นิคฺคหีตาคโม จ.

๑๘๓. เวเทน ปญฺญาย อีหนฺติ เอตฺถาติ เวเทโห. โส เอว วิเทโห, อิมํ ทีปมุปาทาย สิเนรุโน ปุพฺพทิสาภาคตฺตา ปุพฺโพ จ โส วิเทโห เจติ ปุพฺพวิเทโห. เอวมปรุตฺตเรสุ. คเวน ยนฺเตฺยตฺถาติ โคยาโน. อปโร จ โส โคยาโน เจติ อปรโคยาโน. ชมฺพุยา ลกฺขิโต, กปฺปฏฺฐายิตาทิปฺปภาเวน วา ตปฺปธาโนทีโปติ ชมฺพุทีโป. ธมฺมตาสิทฺธสฺส ปญฺจสีลสฺส อานุภาเวน กํ สุขํ อุรุ มหนฺตเมตฺถาติ กุรุ, กุํ ปาปํ รุนฺธนฺติ เอตฺถาติ วา กุรุ, กฺวิ. ทีป ทิตฺติปฺปกาสเนสุ, ชลมชฺเฌ ทิปฺปนฺตีติ ทีปา, ทิปฺปนฺติ เอตฺถ สทฺธมฺมาติ วา ทีปา, ปมาณโต มหนฺตา ทีปา มหาทีปา.

๑๘๔. กุรุอาทโย เอกวีสติ ชนปทนฺตรา ชนปทวิเสสา, อาทินา สุรมหปจฺจุคฺคตา ตลกุฏา อสฺมากาทโย จ ปุมฺพหุตฺเต ปุลฺลิงฺเค พหุตฺเต จ สิยุํ. กุรุ นาม ชานปทิโน ราชกุมารา, เตสํ นิวาโส เอโกปิ ชนปโท รูฬฺหีสทฺเทน ‘‘กุรู’’ติ พหุวจเนน วุจฺจติ, เอวํ สพฺพตฺร. กุํ ปาปํ รุนฺธตีติ กุรุ, ขตฺติยกุมารา, เตสํ นิวาโส กุรู, ปจฺจยโลปโต น วุทฺธิ, สพฺพเตฺรวํ [ปาณินิ ๑.๒.๕๒ ๔.๒.๘๑ สุตฺเตสุ ปสฺสิตพฺพํ]. อริวิชยโลกมริยาทาติกฺกมาทีสุ สกฺโกนฺตีติ สกฺกา. โกสํ ลนฺติ คณฺหนฺติ, กุสลํ ปุจฺฉนฺตีติ วา โกสลา. มเคน สทฺธึ ธาวนฺตีติ มคธา, กฺวิ, มํเสสุ คิชฺฌนฺตีติ วา มคธา. คิธ อภิกงฺขายํ. เสวนฺติ เยนาติ สิวิ, สิ เสวายํ, วิ. สิวํ กโรนฺตีติ วา สิวี, อญฺญตฺเถ อิ. กล สทฺเท, อิงฺคปจฺจโย, กลิงฺคา, เตสํ นิวาโส กลิงฺคา, อุตฺตราปโถ [‘‘ชคนฺนาถา ปุพฺพภาเค กณฺหาตีรนฺตรํ สิเว กลิงฺคเทโส สํวุตฺโต’’ อิตฺยุตฺตเทเส (โถมนิธิ)], กลึ คณฺหนฺตีติ วา กลิงฺคา, กฺวิ, กลํ มธุรสทฺทํ คายนฺตีติวา กลิงฺคา, อสฺสิตฺตํ, เกน สุเขน ลิงฺคนฺตีติ วา กลิงฺคา, ลิงฺค คมนตฺโถ ทณฺฑโก ธาตุ. อตฺตนา ขาทิตํ ลญฺชํ ปราชิเตหิ ยาจิเตปิ ปุน น วมนฺตีติ อวนฺตี. ปญฺจาลสฺส ปุตฺตา ปญฺจาลา. วชฺเชตพฺพาติ วชฺชี, ‘‘วชฺเชตพฺพา อิเม’’ตฺยาทินา ปวตฺตวจนมุปาทาย วชฺชีติ ลทฺธนามา ราชาโน. วชฺชีรฏฺฐสฺส วา ราชาโน วชฺชี. รฏฺฐสฺส วา ปน ตํสมญฺญา ตํนิวาสิราชกุมารวเสน เวทิตพฺพา. คํ ปถวึ ธาเรนฺตีติ คนฺธารา, กิตฺติคนฺเธน อรนฺตีติ วา คนฺธารา. จิต อุสฺสาหเน, เจตนฺติ อุสฺสหนฺติ ยุทฺธกมฺมาทีสูติ เจตโย.

๑๘๕. วงฺค คมนตฺโถ ทณฺฑโก ธาตุ. วิสิฏฺฐานิ เทหานิ เยสํ วิเทหา, ปุพฺพวิเทหทีปโต อาคตตฺตา วา วิเทหา. โอช ทิตฺติยํ, กมฺพุนา สมฺพุเกน โอชนฺติ ตสฺสํ โวหารกรณโตติ กมฺโพชา, กมฺพุกโช โอโช พลเมเตสนฺติ วา กมฺโพชา. มท มทฺทเน, มทฺทนฺตีติ วา มทฺทา, มํ สิวํ ททนฺตีติ วา มทฺทา, ปญฺจกามคุณาทีหิ โมทนฺตีติ วา มทฺทา, มท หาเส. ภญฺช อวมทฺทเน, ภคฺคา. องฺค คมนตฺโถ ทณฺฑโก ธาตุ. สีหํ ลนฺตีติ สีหฬา. กาส ทิตฺติยํ, สมฺปตฺติยา กาสนฺตีติ กสฺมีรา, มีโร. กาส ทิตฺติยํ, อิ, กาสี. ปฑิ คติยํ, ปณฺฑุ, อุ. อถ วา กุํ ปาปํ รุนฺธติ เอตฺถาติ กุรุ, อิติ เอโกปิ ชนปโท นิสฺสิตานํ พหุตฺตา พหุวจเนน วุจฺจติ. เอวํ สพฺพตฺถ.

๑๘๖. ทฺวยํ ภุวเน. ลุช อทสฺสเน, ลุชฺชตีติ โลโก, คสฺส โก, ชสฺส โว. ภวนฺติ เอตฺถาติ ภุวนํ, ยุ. ชคติ, วิฏฺฐปาทีนิปิ ภุวนปริยายานิ. ทฺวยํ เทสสามญฺเญ. ทิส อติสชฺชเน, อติสชฺชนํ ปโพธนํ, ‘‘อยํ อิตฺถนฺนาโม’’ติ ทิสติ อปทิสตีติ เทโส. สิ เสวายํ, สญฺญายํ อ, วิสโย.

สิฏฺฐาจารรหิโต มิลกฺขเทโส กามรูปาทิ ปจฺจนฺโต นาม. มิลกฺข อพฺยตฺติยํ วาจายํ, มิลกฺขนฺติ อพฺยตฺตวาจํ ภาสนฺตีติ มิลกฺขา. สิฏฺฐาจารมคฺคทสฺสนตฺถาย ปญฺญาจกฺขุโน อภาวา ราคาทิมลํ อกฺขิมฺหิ เยสนฺติ วา มิลกฺขา, อสฺสิตฺตํ, เตสํ นิวาสฏฺฐานํ มิลกฺขเทโส. ปจฺจนฺเต มชฺฌิมเทสสฺส พหิทฺธาภาเค ชาโต ปจฺจนฺโต.

พฺยวตฺถา จตุวณฺณานํ, ยสฺมึ เทเส น วิชฺชเต;

มิลกฺขเทโส โส วุตฺโต, มชฺฌภูมิ ตโต ปรํ [จินฺตามณิฏีกา ๑๑.๗].

อริยาจารภูมิตฺตา มชฺโฌ จ โส เทโส เจติ มชฺฌเทโส, นวโยชนสตปริกฺเขโป มชฺฌิมเทโส.

๑๘๗. สลิลปฺปาโย พหูทโก เทโส อนูโป นาม, อนุคตา อาปา อตฺราติ อนูโป, อาปสฺส อาทิโน อุตฺตํ, ปรโลโป วา. กจ พนฺธเน, โฉ, กจฺฉํ. อนูปเทโส จ. อภินโวคฺคมเนน ติเณน ลกฺขิเต หริเต เทเส สทฺทโล, ทล ทิตฺติยํ, ภาเว อ. วิชฺชติ ทโล ยตฺถ สทฺทโล.

๑๘๘. นทิยา อาภเตน อมฺพุนา อุทเกน ชีวนฺติ เอตฺถาติ นทฺยมฺพุชีวโน เทโส นที มาตา อสฺสาติ นทีมาติโกติ วุจฺจติ, พหุพฺพีหิมฺหิ โก. วุฏฺฐิยา วสฺเสน นิปฺผชฺชติ สสฺสเมตฺถาติ วุฏฺฐินิปฺผชฺชสสฺสโก เทโส เทโว มาตา อสฺสาติ เทวมาติโกติ วุจฺจติ, พหุพฺพีหิมฺหิเยว โก, เทวสทฺโท เจตฺถ วุฏฺฐิมาห.

๑๘๙. อนูปาทโย เทวมาติกานฺตา ตีสุ ลิงฺเคสุ. จนฺทสูราโท จนฺทสูริยสิเนรุปพฺพตาทิมฺหิ สสฺสติสทฺโท อีริโต กถิโต. สพฺพทา สรนฺติ คจฺฉนฺตีติ สสฺสติโย, สร คติยํ, สรสทฺทสฺส โส,ติ.

รฐ คติยํ, รฐนฺติ เอตฺถ นคราทโยติ รฏฺฐํ, โต. นาคเรหิ วิชินิตพฺพนฺติ วิชิตํ. อาฬิยํ ปวตฺตมาโน โย เสตุ, โส ปุริเส ปุลฺลิงฺเค วตฺตติ. สิ พนฺธเน, ตุ. อล ภูสเน, อิ, อาฬิ, ตสฺสํ อาฬิยํ.

นครปพฺพตาทิโน อุปานฺตภู สมีปภูมิ ปริสโร ปริโต สรนฺตฺยตฺราติ, โณ.

ติกํ วเช. คาโว ติฏฺฐนฺตฺยตฺราติ โคฏฺฐํ. กุล สงฺขฺยาเน, คาโว กุลนฺเตฺยตฺถาติ โคกุลํ, คุนฺนํ กุลํ ฆรนฺติ วา โคกุลํ. วช คติยํ, วชนฺติ ยํ คาโว นิวาสนตฺถายาติ วโช. โคฏฺฐานกํ, โคฏฺฐานนฺติปิ วชสฺส นามานิ.

๑๙๐. สิโลเกน มคฺคสฺส นามานิ. ปถิเกหิ มชฺชเต นิตฺติณํ กรียเตติ มคฺโค, มชฺช สุทฺธิยํ, โณ, ชสฺส คตฺตํ, ปถิเกหิ มคฺคียเตติ วา มคฺโค, มคฺค อเนฺวสเน, มํ สิวํ คจฺฉติ เอตฺถ, เอเตนาติ วา มคฺโค, ‘‘โม สิเว ปริสายญฺเจ’’ติ หิ นานตฺถสงฺคเห, สิวํ คมนํ กโรตีตฺยตฺโถ, กฺริยาวิเสสนเมตํ. ปถิ คติยํ, จุราทิ, นาคโม. ปนฺถยนฺติ ยนฺตฺยเนนาติ ปนฺโถ, อ, การิตโลโป. ปถติ ยาตฺยเนนาติ ปโถ. อท คมเน, อทติ ยตฺถ สา อทฺธา, โธ, อทฺธา มคฺโค, อทฺธาสทฺโทยํ กาเลปิ, สมภาคตฺถวจเน ตุ อทฺธํ, ตสฺมา อทฺธสทฺโท ปุมนปุํสกวเสน ทฺวิลิงฺโค, ราชาทิตฺเต อทฺธา, อราชาทิตฺเต อทฺธํ. อญฺช คติยํ, อโส. วช คติยํ, อุโม, ชสฺส โฏ. ปท คติยํ, อ, ทสฺส โช, ทฺวิตฺตํ, ปชฺโช. อย คติยํ, ยุ, ปท คติยํ, อโว, นทาทิ. วตฺต วตฺตเน, วตฺตนํ คมนาทิ, อนิ, นทาทิ, วตฺตนี. กนฺตนทณฺเฑ ปุนฺนปุํสกํ. ปถิเกหิ ปาเทหิ หญฺญเตติ ปทฺธติ. ปาทสทฺทสมานตฺเถน ปทสทฺเทน นิยตปฺปโยคโต วุตฺตินา สิทฺโธ, ปทสทฺทูปปโท หนธาตุ,ติ, หนสฺส โธ, อโลโป. ปทฺธติสหจรณโต วตฺตนี, ตํสหจรณโต ปทวี จ อิตฺถิยํ.

๑๙๑-๑๙๒. ตพฺเภทา ตสฺส มคฺคสฺส วิเสสา ชงฺฆมคฺคาทโย อปถนฺตา. ชงฺฆาหิ คโต มคฺโค ชงฺฆมคฺโค. สกเฏหิ คโต มคฺโค สกฏมคฺโค. เต ชงฺฆมคฺคสกฏมคฺคา มหามคฺเค วตฺตนฺติ.

เอตฺถ จ ‘‘เตถา’’ติ อถสทฺโท น วตฺตพฺโพ, ‘‘เต จา’’ติ ปน วตฺตพฺโพ. ‘‘มตาทฺธนี’’ติ ปาเฐ ปน สติ ‘‘เตถา’’ติ วตฺตพฺโพเยว, ตทา เอกปทิเก อทฺธนิ มคฺเค เอกปที มตาติ โยชนา กาตพฺพา. คจฺฉตํ เอโก อสหาโย ปาโท ยสฺสํ, น นิสินฺนสฺเสว ยมโกติ เอกปที, สมาสนฺเต นิจฺจมีปจฺจโย, กปจฺจเย เอกปทิโก, อีสฺส รสฺสตฺตํ.

โจรกณฺฏกาทิโทเส ทุคฺคเม ปเถ กนฺตาโร, ปุนฺนปุํสเก, เกน ปานีเยน ตรนฺติ อติกฺกมนฺติ ยนฺติ กนฺตาโร, ตร ตรเณ, โจรกนฺตาราทีสุ ปนายํ รูฬฺหิวเสน วุตฺโต, อถ วา กติ เฉทเน, สปฺปฏิภยตฺตา กนฺตติ นิจฺจคมนาคมนเมตฺถาติ กนฺตาโร, อาโร, นาคโม จ. ทุกฺเขน คจฺฉนฺเตฺยตฺถาติ ทุคฺคโม.

๑๙๓. ทฺวยํ ปฏิมคฺเค. ปฏิ อภิมุเขน คนฺตพฺโพ มคฺโค, ปโถ จ ปฏิมคฺโค, ปฏิปโถ จ. ทีฆมญฺชสํ อติทูโร มคฺโค อทฺธานนฺติ วุจฺจเต. อทฺธานํ อยนํ อทฺธานํ, อจฺจายโต มคฺโค, ยถา ‘‘ปทฏฺฐาน’’นฺติ, ยโลโป.

ทฺวยํ ปสตฺเถทฺธนิ. โสภโน ปโถ, ปนฺโถ จาติ วิคฺคโห. คนฺตพฺพปถภาวโต อเปตํ อุปฺปถํ, อปถญฺจ, อพฺยยีภาวสมาโส, อสทฺโท อตฺร นิปาโต.

๑๙๔-๑๙๖. ปรมาณูนํ ฉตฺตึส เอโก อณุ นาม, อณุโตปิ อณุตรตฺตา ปรโม อณุ, อณุโต วา ปรโมติ ปรมาณุ, อณ สทฺทตฺโถ ทณฺฑโก ธาตุ, อุ. เต อณโว ฉตฺตึส ตชฺชารี นาม, ตํ ตํ อตฺตโน นิสฺสยํ มลีนกรณวเสน ชราเปตีติ ตชฺชารี, ชร ชีรเณ, ชร วโยหานิมฺหิ วา, อ, นทาทิ. ตาปิ ตชฺชาริโย ฉตฺตึส รถเรณุ นาม, รถานํ สญฺจรณวเสน ปวตฺโต เรณุ รถเรณุ. เต รถเรณโว ฉตฺตึส ลิกฺขา นาม. ลกฺข ทสฺสเน, ปกติจกฺขุนาปิ ลกฺขฺยเตติ ลิกฺขา, อสฺสิตฺตํ.

ตา ลิกฺขา สตฺต อูกา นาม, อูกาติ วุจฺจติ สิโรวตฺตกิมิ, ตปฺปมาณตฺตา อูกา. ตา สตฺต อูกา ธญฺญมาโส นาม, ธญฺโญ วีหิเยว ปริมาณิตพฺพตฺตา มาโส จาติ ธญฺญมาโส, มสิ ปริมาเณ. เต สตฺต ธญฺญมาสา องฺคุลํ นาม, องฺค คมนตฺโถ, อุโล, องฺคุลํ, ปมาณํ, อุลิปจฺจเย องฺคุลิ, กรสาขา. อมุทฺวิจฺเฉติ อทุํ ทฺวาทสงฺคุลํ วิทตฺถิ นาม, กณิฏฺฐสหิเตนงฺคุฏฺเฐน วิตฺถารียเต, วิธียเตติ วา วิทตฺถิ, วิปุพฺโพ ตนุ วิตฺถาเร. ธา ธารเณ, อุภยตฺราปิติ, ปุพฺพปกฺเข ตสฺส โถ, นสฺส โต, ตสฺส โท. ปจฺฉิเม ธสฺส โท, ตสฺส โถ, อสรูปทฺวิภาโว จ. ตา ทุเว วิทตฺถี รตนํ สิยุํ, รมุ กีฬายํ, ตโน, มโลโป. ตานิ สตฺเตว รตนานิ ยฏฺฐิ นาม, ยต ปยตเน,ติ, ตสฺส โฐ, ตสฺส โฏ. ตา วีสติ ยฏฺฐิโย อุสภํ นาม, อุส ทาเห, อโภ. เอตฺถ ปน อุสภนทนฺตรํ อุสภํ. อุสภานํ อสีติปฺปมาณํ คาวุตํ นาม, ควํ, คเวหิ วา ยุตํ คาวุตํ. ยุช สมาธิมฺหิ, โคนทนฺตเรหิ คหิตปฺปมาณสมาธานนฺตฺยตฺโถ, ตํ จตุคาวุตํ โยชนํ นาม, ยุช สมาธิมฺหิ, ยุ, ‘‘เอตฺตกํ โยชนํ นาม โหตู’’ติ จตุคาวุเตหิ สมาธานนฺตฺยตฺโถ.

๑๙๗. อาโรปิตานํ อาจริยธนูนํ ปญฺจสตํ โกโส นาม, อนาโรปิตานนฺตฺยปเร. กุส อวฺหาเน, โณ, กุสนํ อวฺหานํ โกโส, อิธ ปน โกสปฺปมาณตฺตา โกโส, ทฺวิสหสฺสกรปฺปมาโณ. อญฺญตฺถ ปน –

‘‘จตุกฺกาธิวีสติยา, องฺคุเลหิ กโร ภเว;

ขฺยาตมฏฺฐสหสฺเสหิ, โกสมานํ วิภาวินา’’ตฺยุตฺตํ.

จตุรมฺพณนฺติ จตุรมฺพณวีหิพีชชาตโรปนโยโคฺย ภูมิปฺปเทโส กรีสํ นาม, กโรนฺติ เอตฺถ กสนโรปนาทิกนฺติ กรีสํ, อีโส. จตุรมฺพณพีชชาตานิ โรเปนฺเตฺยตฺถาติ จตุรมฺพณํ, อมฺพณํ เอกาทสโทณมตฺตํ, อญฺเญ ปน ‘‘จตุรมฺพณํ จตุยฏฺฐิกํ ฐานํ กรีสํ นามา’’ติ วทนฺติ, ตํ กรีสพฺภนฺตรานํ ปริยายภาวปฺปสงฺคา น คเหตพฺพํ.

ปมาณโต หตฺถานมฏฺฐวีสปฺปมาณํ ฐานํ อพฺภนฺตรํ นาม, อพฺภนฺตเร อนฺโตโกฏฺฐาเส ชาตํ, น พหิโกฏฺฐาเสติ อพฺภนฺตรํ. ยตฺถ ยตฺถ หิ โย โย ฐิโต, นิสินฺโน วา, ตตฺถ ตตฺถ สมนฺตา อฏฺฐวีสติหตฺถปฺปมาณํ ฐานํ ตสฺส ตสฺส อพฺภนฺตรํ ฐานํ นาม. ภูมฺยาทิตฺตา ภูมิวคฺโค, อถ วา องฺคาเปกฺขาย ภูมิเยว ปธานํ, ปธาเนน จ พฺยปฺปเทโส ภวตีติ ภูมิวคฺคพฺยปฺปเทโส.

ภูมิวคฺควณฺณนา นิฏฺฐิตา.

๒. ปุรวคฺควณฺณนา

๑๙๘. ฉกฺกํ นคเร.

‘‘ปฏฺฏนญฺจ อธิฏฺฐานํ, นครํ ปุฏเภทนํ;

ถิโย ปู นครี ปูริโย, ฐานียํ กพฺพฏํ ปุฏ’’นฺติ.

หิ สิโลกปริยาเยสุ โวปาลิโต.

‘‘วิจิตฺตเทวายตนํ, ปาสาทาปณมนฺทิรํ;

นครํ ทสฺสเย วิทฺวา, ราชมคฺโคปโสภิต’’นฺติ [จินฺตามณิฏีกา ๑.๒.๑]. –

นครลกฺขณํ. ปุ ปาลเน, ปุร ปาลเนติ จ, ปุนาติ ปุเรติ จ รกฺขติ ปรจกฺกา ทุคฺคตายาติ ปุรํ, โร, อ จ, ปุร อคฺคคมเนติปิ ธาตฺวตฺโถ. นคา ปาสาทาทโย อสฺส สนฺติ นครํ, โร. วากาเรน นครสทฺทสฺส ปุลฺลิงฺคตฺตํ สมุจฺจิโนติ [นคริโย วา ปตฺตนํ (อมร ๑.๒.๑) ปกฺเข ปตฺตนสาหจริยา นปุํสกตฺตํ. (จินฺตามณิฏีกา ๑.๒.๑)], ปุรสทฺทสฺสาปีตฺยาจริยา. อกุโตภยตฺตา ฐานาย หิตํ ฐานียํ, อีโย. ปณิกานํ ปุฏา ภิชฺชนฺเต อตฺราติ ปุฏเภทนํ.

นิจฺจนิวาสนฏฺฐานํ ทสฺเสตฺวา อิตรํ ทสฺเสตุมาห ‘‘ถิย’’มิจฺจาทิ. ราชา ติฏฺฐติ เอตฺถาติ ราชฐานี, ยุ, นทาทิ, นิจฺจนิวาสนฏฺฐาเนปิ ‘‘จตุราสีตินครสหสฺสานิ กุสวตีราชฐานีปมุขานี’’ตฺยาทีสุ [ที. นิ. ๒.๒๖๓]. ทารุกฺขนฺธาทีหิ อา สมนฺตโต วรนฺติ ปริกฺขิปียนฺติ เอตฺถาติ ขนฺธาวาโร, ปตฺถนตฺโถ วรธาตุ อาปุพฺพตฺตา ปริกฺขิปนตฺโถ โหติ. ปญฺจกํ นคเร, ‘‘ขนฺธาวาโร’’ติ ปน เอกเมว อจิรนิวาสนฏฺฐานสฺส นามํ.

๑๙๙. มูลปุรา อญฺญตฺร มูลปุรํ วชฺเชตฺวา ยํ ปุรมตฺถิ โยชนวิตฺถิณฺณปาการาทิปริกฺขิตฺตํ, ตํ มูลปุรสฺส ตรุฏฺฐานิยสฺส สาขาสทิสตฺตา สาขานครํ นาม.

๒๐๐-๒๐๑. สาทฺธปชฺชทฺวเยน มูลปุรสฺส นามานิ. วานรสีสํ, ตํสณฺฐาโน วา ปาสาโณ เอตฺถ อตฺถีติ ‘‘วานรสีส’’นฺติ วตฺตพฺเพ วสฺส พตฺตํ, วณฺณวิปริยยํ, ทีฆํ, ณตฺตํ, สสฺส โลปญฺจ กตฺวา ‘‘พาราณสี’’ติ วุตฺตํ. สวตฺถสฺส อิสิโน นิวาสนฏฺฐานตฺตา สาวตฺถิ, สพฺพํ ธนเมตฺถ อตฺถีติ วา สาวตฺถิ [ม. นิ. อฏฺฐ. ๑.๑๔], สพฺพสฺส สาโว, ธนวาจโก อตฺถสทฺโท, อิ. ติกฺขตฺตุํ วิสาลีภูตตฺตา เวสาลี, อสฺสตฺถุตฺเถ อี. มถิ หึสายํ, อิโล, อสฺสิตฺตํ, มิถิลา. อลํ ภูสนเมตฺถาติ อาฬวี, วี, ฬตฺตญฺจ. กุส อวฺหาเน, ‘‘ขาทถ ปิวถา’’ตฺยาทีหิ ทสหิ สทฺเทหิ โกสนฺติ เอตฺถาติ โกสมฺพี, โพ, นทาทิ, กุสมฺพรุกฺขวนฺตตาย วา โกสมฺพี, กุสมฺพสฺส อิสิโน อสฺสมโต อวิทูเร มาปิตตฺตาติ เอเก [อุทา. อฏฺฐ. ๓๕; ม. นิ. ฏี. ๑.๑๔; ๒.๒๘๔]. อุคฺคํ ริปุํ ชยติ ยตฺถ, สา อุชฺเชนี, ยุ, นทาทิ. ตกฺก อูเห, อูโห อูนปูรณํ, ตกฺกนํ ตกฺโก, โส สีลํ สภาโว ยตฺถ สา ตกฺกสีลา, โย หิ ปุริสกาเรน อูโน, โส ตตฺถ คนฺตฺวา ตมูนํ ปูเรตีติ. จม อทเน, โป, จมฺปา. สานํ ธนานํ อากรํ อุปฺปตฺติฏฺฐานํ สากโร, โส เอว สาคลํ. สํสุมารสณฺฐาโน คิริ เอตฺถาติ สํสุมารคิรํ, สํสุมาโร คายติ เอตสฺส มาปิตกาเลติ วา สํสุมารคิรํ, เค สทฺเท, อิโร. ราชูนเมว อาธิปจฺจวเสน ปริคฺคหิตพฺพตฺตา ราชคหํ. อาทิกาเล กปิลนามสฺส อิสิโน นิวาสนฏฺฐานตฺตา กปิลวตฺถุ, ปุมนปุํสเก.

สาโก ราชูนํ ยุทฺธาทีสุ สตฺติ สญฺชาตา เอตฺถาติ สาเกตํ, ‘‘สาโก สตฺติมฺหิ ภูปาเล, ทุมทีปนฺตเรสุ เจ’’ติ นานตฺถสงฺคเห. สญฺชาตตฺเถ อิโต, สาโก นาม ราชา, ทุโม วา เอตฺถ อาทิกาเล สญฺชาโตติ วา สาเกตํ. อินฺทํ ปรมิสฺสริยภาวํ ปาปุณนฺติ เอตฺถาติ อินฺทปตฺตํ, อินฺโท วา สกฺโก เทวราชา, โส ปตฺโต เอตฺถาติ อินฺทปตฺตํ. อุกฺกํ ธารยติ เอตสฺส มาปิตกาเลติ อุกฺกฏฺฐา, วณฺณวิกาโร. ยสฺส มาปิตฏฺฐาเน ปาฏลีนามโก เอโก ตรุณรุกฺโข อตฺถีติ ตํ ปาฏลิปุตฺตกํ, อถ วา ปฏลิ นาม เอโก คามณี, ตสฺส ปุตฺโต เอตฺถ วสติอาทิกาเลติ ปาฏลิปุตฺตกํ. เจติยรฏฺเฐ อุตฺตมตฺตา เจตุตฺตรํ, ‘‘เชตุตฺตร’’นฺติ ปาเฐ ปน วณฺณวิกาโร, เวริชยฏฺฐานตฺตา เชตญฺจ ตํ อุตฺตมตฺตา อุตฺตรญฺเจติ วา เชตุตฺตรํ. ยสฺส มาปิตกาเล ทีโป ทิปฺปติ, ตํ สงฺกสฺสํ, กาส ทิตฺติยํ, ทฺวิตฺตํ, สมฺมา กสนฺติ เอตฺถาติ วา สงฺกสฺสํ, กส วิเลขเน, ยสฺส มาปิตกาเล นิมิตฺตโมโลเกนฺตา พฺราหฺมณา กุสหตฺถํ นรํ ปสฺสิตฺวา มาเปนฺติ, ตํ กุสินารํ. อาทินา มถุร [มธุร, มาธุร (ก.)] ปาสาณปุรโสณิกาทโยปฺยเนกปุรวิเสสา สงฺคหิตา.

๒๐๒. จตุกฺกํ อพฺภนฺตรคามมคฺเค. รถสฺส หิตา รจฺฉา, ปพฺพชฺชาทิ. วิสยนฺเต ปกาสยนฺเต วิกฺกเยน ทพฺพานิ ยสฺสํ, สา วิสิขา, วิปุพฺโพ สิ เสวายํ, โข, วิสนฺติ เอตฺถาติ วา วิสิขา, วิส ปเวสเน, โข. รถสฺส หิตา รถิกา, อิโก. วี คมเน, ถิ, วีถิ.

อนิพฺพิทฺธา รจฺฉนฺตเรน มชฺเฌ อนิพฺพิทฺธา รจฺฉา พฺยูโห นาม. พฺยูเหติ สมฺปิณฺเฑติ ชเน อญฺญตฺร คนฺตุมปฺปทานวเสนาติ พฺยูโห, อูห สมฺปิณฺฑเน วิปุพฺพตฺตา. น นิพฺพิชฺฌเต รจฺฉนฺตเรนาติ อนิพฺพิทฺโธ, วิธ สมฺปหาเร, อ. นิพฺพิทฺธา รจฺฉนฺตเรน รจฺฉา ปโถ, อทฺธีติ จ วุจฺจติ. ปถ คมเน, ปโถ. อท คมเน,ติ, อทฺธิ.

๒๐๓. จตุกฺกํ จจฺจเร. จตุนฺนํ ปถานํ สมาหาโร จตุกฺกํ, จร คติภกฺขเนสุ, จโร, รสฺส โจ, จจฺจรํ, องฺคณวาจโก จายํ. ทฺวินฺนํ, จตุนฺนํ วา มคฺคานํ สนฺธิ มคฺคสนฺธิ. สิงฺฆ ฆายเน, อาฏโก.

ทฺวยํ วปฺปสฺโสปริ อิฏฺฐกาทิรจิเต เวฐเน. วปฺปํ นาม ทุคฺคนคเร ปริขามตฺติกํ กูฏํ [กุฏึ (ก.)] กตฺวา โคหิ, หตฺถีหิ จ วิมทฺทาเปตฺวา ตึสหตฺถปฺปมาณํ ปาการสฺส เหฏฺฐิมตลํ, ตถา หตฺถสตํ ตโต อุทฺธริตฺวา ปํสุนา วปฺปํ การเย, ตสฺโสปริ ปาการนฺติ, ปกุพฺพนฺติ ตนฺติ ปากาโร, สมนฺตโต กรียเตติ วา ปากาโร, อกตฺตริ จ การเก สญฺญายํ โณ, รสฺสสฺส ทีฆตา. วุ สํวรเณ, วุโณตีติ วรโณ, ยุ, ราคโม จ. ‘‘สาโล’’ติปิ ปาการสฺส นามํ.

ทฺวยํ ราชภวนสามญฺเญ. สพฺพเคหานํ วิเสเสน ปกาสนโต อุทฺทาโป, ทีป ปกาสเน, อีสฺสากาโร. สงฺคมฺม กโรนฺติ ตนฺติ อุปการิกา, ณฺวุ. เก ปจฺจเย ถีกตาการปเร ปุพฺโพ อกาโร ทีฆํ [กาตนฺต ๒.๒.๖๕], อกาเทโสปิ หิ ‘‘โก’’ติ วุจฺจติ, ยถา เทวทตฺโต ‘‘ทตฺโต’’ติ. กปจฺจโย วา.

๒๐๔. ทฺวยํ เคหาทิโน มตฺติเกฏฺฐกาทิมยภิตฺติยํ. กุฏ เฉทเน, กุฏติ ฉินฺทติ มคฺคนฺติ กุฏฺฏํ. ภิทิ ทฺวิธากรเณ,ติ, ภิตฺติ. คุนฺนํ วาจานํ ปุรํ โคปุรํ. ทฺวารสมีเป กโต โกฏฺฐโก ทฺวารโกฏฺฐโก, กุส อกฺโกเส, ฐโก, โกฏฺฐโกติ เคหวิเสโส.

ทฺวยํ อินฺทขีเล. อิส อิจฺฉายํ, เอส คเวสเน วา, อิโก. อินฺทสฺส สกฺกสฺส ขีโล กณฺฏโก อินฺทขีโล. ทฺวยํ ทฺวารปสฺโสปสาลายํ’หมฺยาทิปิฏฺเฐ จ วาตกุฏิกายํ. อฑฺฑ อติกฺกมหึสาสุ, อ. อาลกปจฺจเย อฏฺฏาลโก.

๒๐๕. อุปริ มาลาทิยุตฺตํ โสภนถมฺภทฺวยมุภยโต นิขนิตฺวา ยํ พหิทฺวารํ กปฺปียเต, ตํ โตรณํ. ตุร วารเณ, ยุ, ถวนฺตา วา รณนฺตฺยตฺราติ โตรณํ, ตุ อภิตฺถเว. รณ สทฺทตฺโถ, วณฺณวิกาโร. ทฺวารสฺส พหิ พหิทฺวารํ. ปริ สมนฺตโต ขญฺญเตติ ปริขา. ทีฆภาเวน ยุตฺตา ทีฆิกา.

๒๐๖-๒๐๗. สทุมนฺตํ เคเห. มนฺท โมทนถุติชฬตฺเตสุ, มนฺทนฺเต ยตฺถาติ มนฺทิรํ, อิโร. สีทนฺติ ตตฺถาติ สทนํ, ยุ. สท วิสรณคตฺยาวสาเนสุ. น คจฺฉนฺตีติ อคา, ถมฺภาทโย, เต ราติ คณฺหาตีติ อคารํ. รสฺสสฺส ทีฆตฺเต อาคารํ. จิ จเย, นิจียเต ฉาทียเตติ นิกาโย, ยมฺหิ จิสฺส กาเทโส นิปาตนา. ลี สิเลสเน, โณ, นิลโย, อาลโย จ. วส นิวาเส, อาวสนฺตฺยตฺราติ อาวาโส, โณ. ภู สตฺตายํ, ภวนฺตฺยตฺราติ ภวนํ. วิสนฺติ ตนฺติ เวสฺมํ, โม. กิต นิวาเส, อธิกรเณ ยุ, นิเกตนํ. นิวิสนฺติ, นิวสนฺติ วา ยตฺร, ตํ นิเวสนํ. ฆร เสจเน, ฆรติ กิเลสเมตฺถาติ ฆรํ, คยฺหตีติ วา ฆรํ, โณ. คหสฺส ฆราเทโส. คณฺหาติ ปุริเสน อานีตํ ธนนฺติ คหํ. อธิกรเณ โถ, อาวสโถ. สร คติจินฺตาหึสาสุ, สรนฺติ จินฺเตนฺติ เอตฺถ สุภาสุภกมฺมานิ, สรติ วา สูริยสนฺตาปาทิกนฺติ สรณํ. สิ เสวายํ, โณ, ปติสฺสโย. อุจ สมวาเย, โอกํ. สล คมเน, ‘‘อิตฺถิยมติยโว วา’’ติ อ, สาลา, สรธาตุมฺหิ สติ ลตฺตเมว วิเสโส. จิ จเย, กมฺมนิ โณ, จโย. กุฏ เฉทเน, อิ. วส นิวาเส,ติ. อุปธสฺส เอตฺเต เคหํ. สทธาตุมฺหา อุโม, สทุมํ.

ทฺวยํ มุขรหิตเทวกุลสทิเส ยญฺญายตเน. จิต ปูชายํ, กมฺมนิ อิโย. ยต ยตเน, อายตนฺติ วายมนฺติ เอตฺถ ผลกามาติ อายตนํ, อถ วา อายนฺตีติ อายานิ, ตานิ ตโนตีติ อายตนํ, ผลการกนฺตฺยตฺโถ. เอตฺถ ตุสทฺโท สมาคตานํ ทฺวินฺนํ ปุพฺพาปรคมนตฺโถ. ‘‘เจติยายตนานิ จา’’ติปิ ปาโฐ.

๒๐๘. ทฺวยํ เทวานํ, นรปตีนญฺจ อิฏฺฐกาทิมเย ภวเน. อญฺญสฺสาปิ สาทิสฺยา. ปสีทนฺติ นยนมนานฺยตฺราติ ปาสาโท. ยุ มิสฺสเน, โป, ทีโฆ จ, ทีฆวิธานสามตฺถิยา โอตฺตาภาโว.

ทฺวยํ ราชโต อญฺเญสํ ธนีนํ พฺยวหารกาทีนํ ภวเน. มุณฺโฑ ฉทนเมตสฺส, น ปาสาทสฺส วิยาติ มุณฺฑจฺฉโท, ทฺวิตฺตํ. หร หรเณ, โย, ยมฺหิ มิอาคโม จ.

ทุคฺคปุรทฺวาเร วา, ยตฺถ กตฺถจิ วา มตฺติกาทิมเย คชกุมฺภมฺหิ โย ยูโป ปาสาโท ปติฏฺฐิโต, โส หตฺถินโข นาม, หตฺถิสฺเสว นโข ยสฺสาติ หตฺถินโข, นขสทฺเทน วา นขสหิโต ปาสาโท คยฺหเต.

๒๐๙. สุปณฺณสฺส ครุฬสฺส วงฺเกน ปกฺเขน สทิสฉทนํ เคหํ สุวณฺณวงฺกจฺฉทนํ. วงฺก คมเน. เอกปสฺเสเยว ฉทนโต อฑฺฒโยโค.

เอเกเนว กูเฏน ยุตฺโต อเนกโกโณ ปติสฺสยวิเสโส มาโฬ นาม, วฏฺฏากาเรน กตเสนาสนนฺติ เกจิ. มา มาเน, โฬ, มาโฬ.

จตุรสฺโส ปติสฺสยวิเสโส ปาสาโท นาม, อายตจตุรสฺสปาสาโทติ เกจิ.

๒๑๐. สนฺเตหิ ภาติ ทิพฺพตีติ สภายํ, สภา จ, ปุริเม ยปจฺจโย, สนฺตสฺส สาเทโส ตูภยตฺร. มณฺฑา รวิรํสโย, เต ปิวติ นาสยตีติ มณฺฑโป, วาสทฺเทน มณฺฑปปทสฺส ปุลฺลิงฺคตฺตํ สมุจฺจิโนติ, ชนานํ อาลโย สนฺนิปาตฏฺฐานํ ชนาลโย. อาสนตฺถาย กตา สาลา อาสนสาลา. ปฏิกฺกมนฺติ เอตฺถาติ ปฏิกฺกมนํ, กมุ ปทวิกฺเขเป, อธิกรเณ ยุ.

๒๑๑. ชินสฺส วาสภูตํ ภวนํ คนฺธกุฏิ นาม, ทิพฺพคนฺเธหิ ปริภาวิตา กุฏิ คนฺธกุฏิ.

ติกํ ปากฏฺฐาเน. รสานิ สนฺตฺยสฺสํ รสวตี, ปจนํ ปาโก, ตสฺส ฐานํ ปากฏฺฐานํ. มหนฺตานิ พหูนิ อสิตพฺพานิ สนฺเตตฺถ มหานสํ, อส ภกฺขเน, ยุ, วณฺณวิปริยโย.

๒๑๒. สุวณฺณการาทิสิปฺปีนํ กมฺมสาลา อาเวสนํ. อาวิสนฺตฺยสฺมึ อาเวสนํ, ยุ. ปานมนฺทิรํ สุราปานตฺถํ กตมนฺทิรํ โสณฺฑา นาม, กตฺตพฺพากตฺตพฺพํ วิจาเรตฺวา อตฺตนา อิจฺฉิตวตฺถุการณา สพฺพํ เทยฺยธมฺมํ สโนนฺตีติ โสณฺฑา, สน ทาเน, ตนาทิ. โฑ, อสฺโสตฺตํ, วณฺณวิกาโร จ, เตสํ เอสา วสติ โสณฺฑา. ปานสทฺทสนฺนิธานา สุราโสณฺฑาเยวิธ คหิตา. วจฺจสฺส คูถสฺส วิสชฺชนฏฺฐานํ วจฺจฏฺฐานํ. วจฺจสฺส วิสชฺชนฏฺฐานา กุฏิ วจฺจกุฏิ. มุนีนํ อิสีนํ วสนฏฺฐานํ อสฺสโม นาม, อา โกธํ สเมนฺติ เอตฺถาติ อสฺสโม, อา ภุโส สเมนฺติ เอตฺถ ราคาทโยติ วา อสฺสโม.

๒๑๓. ติกํ ปณฺยวิกฺกยสาลายํ. ปณ พฺยวหาเร, ปณิตพฺพาติ ปณฺยา, วตฺถาทโย, เต เอตฺถ วิกฺกิณนฺตีติ ปณฺยวิกฺกโย, กี ทพฺพวินิมเย, โส เอว สาลา เคหนฺติ ปณฺยวิกฺกยสาลา. อาปณยนฺเต พฺยวหรนฺเต อสฺมินฺติ อาปโณ, โณ. ปณฺยานํ วิกฺกยาย นียมานานํ วีถิ ปนฺโถ ปณฺยวีถิกา. วส อจฺฉาทเน, โต, อุทกํ วสิตํ อจฺฉาทนํ กตมเนนาติ อุโทสิโต, วสฺโสตฺตํ, ภณฺฑฏฺฐปนสฺส สาลา ภณฺฑสาลา. กมุ ปทวิกฺเขเป, จงฺกมตฺยตฺราติ จงฺกมนํ, จงฺกโม จ, ทฺวิตฺตาทิ.

๒๑๔. ชลนฺติ เอตฺถาติ ชนฺตา, ชล ทิตฺติยํ, อนฺโต, ‘‘อิตฺถิยมติยโว วา’’ติ อ, อา, ลโลโป, ชเนตฺยตฺร อคฺคินฺติ วา ชนฺตา, ชน ชนเน, อนฺโต, สา เอว ฆรํ ชนฺตาฆรํ. อคฺคิโน สาลา อคฺคิสาลา. ปา ปิวเน, ปปิวนฺตฺยสฺสนฺติ ปปา, อ. ปานียฏฺฐา สาลา ปานียสาลา, สา เอว ปานียสาลิกา.

คส คมเน, โภ, สสฺส โพ. อวติ รกฺขตีติ โอวรโก, อโร, สกตฺเถ โก, อสฺโสตฺตญฺจ. วสนํ วาโส, ตทตฺถํ อคารํ วาสาคารํ. สยติ เอตฺถาติ สยนี, ยุ, นทาทิ, สา เอว คหํ สยนิคฺคหํ.

๒๑๕. จตุกฺกํ ราชิตฺถาคาเร, ตทตฺถิยโต [ตทฏฺฐิยโต (ก.)] อุปจาเรน ราชิตฺถีสุปิ. ราชิตฺถีนมคารํ อิตฺถาคารํ. อวรุนฺธียนฺเต ราชิตฺถิโย อเนนาติ โอโรโธ, รุธ อาวรเณ. สุทฺธา กามาปคมตฺตา ปริสุทฺธา รกฺขกา อนฺเต สมีเป ยสฺสาติ สุทฺธนฺโต. อนฺเต อพฺภนฺตเร ปุรํ เคหํ อนฺเตปุรํ, ปุรสฺส อนฺเตติ วา อนฺเตปุรํ. ‘‘อนฺโตปุร’’นฺติปิ ปาโฐ.

รญฺญํ ราชูนํ อสพฺพวิสยฏฺฐานํ สพฺเพหฺยสาธารณฏฺฐานํ ‘‘กจฺฉนฺตร’’นฺติ มตํ กถิตํ, ยํ ‘‘ปมทวน’’นฺติ วุจฺจติ, ปมทวนํ นาม อุปการิกาสนฺนิหิตํ วา ปุรสนฺนิหิตํ วา อนฺเตปุโรจิตํ, ยตฺร อนฺเตปุรสหิโต เอว ราชา วิหรติ, นาญฺญชนปฺปเวโส [อมร ๑๔.๓]. ปมทานํ วนํ ปมทวนํ. นิปาตนา ยาการานํ [อีการ อาการานนฺติ อตฺโถ] อิตฺถิคตานํ รสฺโส กฺวจีติรสฺโส. กจฺฉสฺส ปโกฏฺฐสฺส อนฺตรํ อพฺภนฺตรํ กจฺฉนฺตรํ. ปโกฏฺฐํ นาม อพฺภนฺตรทฺวารํ.

๒๑๖. ทฺวยํ อิฏฺฐกาทิรจิเต อาโรหเน. อุปาเนน สห วตฺตเตติ โสปาโน, โสปานํ วา นปุํสเกปิ. อารูยฺหเต เยน ตํ อาโรหนํ, ยุ, รุห ชนเน.

ทฺวยํ กฏฺฐาทิรจิตายํ. นิจฺฉเยน สยนฺติ ปาการาทิกเมตายาติ นิสฺเสณี, สิ เสวายํ, ณี, นทาทิ. อุทฺธมาโรหเต เอตายาติ อธิโรหิณี, สาสทฺโท ทฺวินฺนมฺปิ อิตฺถิลิงฺคตฺตํ โชเตติ.

๒๑๗. ปญฺจกํ ชาลเก. วาตํ ปิวตีติ วาตปานํ. ควํ อกฺขิ ควกฺโข, สมาสนฺตตฺตา อ, สญฺญาสทฺทโต ปุลฺลิงฺคตฺตํ, อกฺขิ สทฺเท วา, ควํ อกฺขิ ควกฺขีติ วิคฺคโห. ชล ทิตฺติยํ, ชาลํ. สีหรูปยุตฺตํ ปญฺชรํ สีหปญฺชรํ. อาโลกานํ อาตปานํ ปวิสนฏฺฐานํ สนฺธิ ฉิทฺทนฺติ อาโลกสนฺธิ, อาโลกียนฺติ เอเตนาติ อาโลโก, โส เอว สนฺธีติ วา อาโลกสนฺธิ.

ทฺวยํ ลงฺคิยํ. ลคิ คตฺยตฺโถ, อ, นทาทิ. ปริ ปุนปฺปุนํ คมนาคมนวเสน หนฺตีติ ปลิโฆ, โณ. กปิรูปมตฺถกตฺตา กปิสีโส. อคฺคฬํ นาม กวาฏโก [กวาฏผลวิธารโณ (ก.)], ตสฺส ถมฺโภ อคฺคฬตฺถมฺโภ, ‘‘อคฺคฬํ ตีสุ กลฺโลเล, ทณฺเฑ จานฺตกวาเฏสู’’ติ รภโส, อิตฺถิยมโต อาปจฺจโย, อคฺคฬา. นิสฺเสสโต อพฺพติ วสฺโสทกมเนนาติ นิพฺพํ, อพฺพ คติหึสาสุ. ฉทฺทสฺส ฉทนสฺส โกฏิ เหฏฺฐิมาวสานํ ฉทฺทโกฏิ, ตสฺสํ.

๒๑๘. ติกํ เคหจฺฉทเน. ฉาเทติ เอเตนาติ ฉทนํ, ฉท สํวรเณ, จุราทิ. ปฏคมเน, ‘‘ปฏฺยาทีหฺยล’’นฺติ อโล. ฉาเทติ เอเตนาติ ฉทฺทํ, ทฺวิตฺตาทิ.

ติกํ เคหงฺคเณ. อช คติมฺหิ, อิโร, อชิรํ. จร คติภกฺขเนสุ, จโร. องฺค คมเน, กรณาธิกรเณสุ ยุ, วณฺณวิกาโร, ณตฺตํ.

ปญฺจกํ เคหทฺวารโต พหิปโกฏฺฐเก, วีถิยํ ทฺวารปิณฺฑเก จ. อลินฺโท ตฺวญฺญปิณฺฑเกปิจฺฉเต. ปฐมํ หนนฺติ คจฺฉนฺติ เอตฺถาติ ปฆาโณ, ปฆโณ จ, หนสฺส ฆณาเทโส. อลิ สขา อินฺโท เอตฺถาติ อลินฺโท, ‘‘เคเหกเทเส อลินฺโท, ปฆาโณ ปฆโณภเว’’ติ [จินฺตามณิฏีกา ๑๒.๑๒] อมรมาลายํ. อาลินฺโท, ทีฆาทิ. ปธานํ มุขํ ปมุขํ, เคหสฺส หิ จตูสุ มุเขสุ ตเทว ปธานํ, ยตฺถ สาธุชนาปิ อาคนฺตุกาปิ นิสีทนฺติ. ทฺวารํ พนฺธติ ปิทหติ เอตฺถาติ ทฺวารพนฺธนํ.

๒๑๙. ทฺวยํ ทฺวารพาหายํ. ปีฐานิ โลหวิกติอาทีหิ สงฺฆฏียนฺติ เอตฺถาติ ปีฐสงฺฆาฏกํ, ปีเฐหิ สงฺฆฏียตีติ วา ปีฐสงฺฆาฏกํ, ฆฏ ฆฏเน. ทฺวิภาเคน พาหาสทิสตฺตา พาหา, ทฺวารสฺส พาหา ทฺวารพาหา. ‘‘กปาฏํ, กวาฏ’’นฺติปิ ทฺวารพาหาย นามานิ, กํ วาตํ ปาฏยติ, วาฏยติ เจติ กมฺมนิ โณ, อิตฺถิยํ กปาฏี.

ทฺวยํ เคหาทีนํ กูเฏ. กุฏ เฉทเน, กมฺมนิ โณ. นย คมนตฺโถ, เก สีเส นยตีติ กณฺณีกา, ณฺวุ, อิตฺตํ, ณตฺตญฺจ.

๒๒๐. ทฺวยํ ทฺวาเร. เทฺว อรนฺตฺยตฺราติ ทฺวารํ, ทุชฺชเน วารยนฺตฺยสฺมา รกฺขกาติ วา ทฺวารํ, อุโลโป. ปฏิหรนฺติ อปเนนฺติ เอตสฺมา รกฺขกา อญฺญาตนฺติ ปฏิหโร, ปฏิปกฺเข หรติ เอตสฺมาติ วา ปฏิหโร, รสฺสสฺส ทีฆตฺเต ปฏิหาโร.

จตุกฺกํ อุมฺมาเร, ยํ ‘‘ทฺวารปิณฺฑิกา’’ติ วุจฺจติ. อุร คติมฺหิ, มาโร กรเณ. เทหํ เนติ ปเวเสนาติ เทหนี, ‘‘เทหลี’’ติปิ ปาโฐ, เทหํ ลาติ ปเวเสนาติ เทหลี. อิล คติมฺหิ, ณฺวุ. อินฺโท เอว ปาทํ ขิปติ เอตฺถาติ อินฺทขีโล, ขิป เปรเณ. ปสฺส โลโป, อถ วา อึ คมนํ ททาตีติ อินฺโท, ทฺวารํ, ตตฺถ ฐปิโต ขีโล กณฺฏโกติ อินฺทขีโล, เวคคภิฆาตนโต หิ โส ขีโล วิย โหติ.

ถมฺภ ปฏิพนฺธเน, ถมฺโภ, ธาเรตีติ วา ถมฺโภ, ธร ธรเณ, รมฺภปจฺจโย, วณฺณวิกาโร จ. ถุ อภิตฺถเว, อุโณ, ยุ วา, ธาเรตีติ วา ถูโณ, ยุ, รโลโป, อสฺสู.

อฑฺเฒนฺทุปาสาเณ อทฺธจนฺทากาเร ปาสาเณ ปฏิกาสทฺโท วตฺตติ. ปฏ คติยํ, ณฺวุ. อิตฺถิกตาการปเร เก อสฺสิตฺตํ. คชิ สทฺเท, ณฺวุ, อสฺสิตฺตํ, พินฺทาคโม จ. อิส อิจฺฉายํ, ฐโก.

๒๒๑. วลภีติ จูฬา, ‘‘สิขายํ วลภี จูเฬ’’ติ รุทฺโท [รสฺสนฺตา จ, สิขายํ วฬภิยํ จูเฬติ รุทฺโท (จินฺตามณิฏีกา ๑๒.๑๕)]. ตจฺฉาทเน ทารุมฺหิ กฏฺเฐ โคปานสี มตา. วงฺเกติ ทารุวิเสสนํ. คํ วสฺโสทกํ, สูริยาทิกิรณญฺจ ปิวนฺติ วินาสยนฺติ อพฺภนฺตรมปฺปเวสนวเสนาติ โคปานา, อิฏฺฐกาทโย, ตานิ สิโนนฺติ พนฺธนฺติ เอตฺถาติ โคปานสี.

โสธาทิเคเหสุ เฉกปกฺขาวาสตฺถํ โย พหิ กริย กฏฺเฐกเทโส ฐปียเต, โส วิฏงฺโก. กโปเต ปาลยตีติ กโปตปาลิกา, กมฺมนิ ณฺวุ. ฏกิ นิวาสคตีสุ. วิโน ปกฺขิโน ฏงฺกนฺติ เอตฺถาติ วิฏงฺโก. โณ.

๒๒๒. ทฺวยํ กุญฺจิกาฉิทฺเท. กุญฺจิกาย วิวรํ ฉิทฺทํ กุญฺจิกาวิวรํ. ตาฬสฺส ปเวสนฏฺฐานภูโต ฉิคฺคโฬ ฉิทฺทํ ตาฬจฺฉิคฺคโฬ.

ติกํ กุญฺจิกายํ. กุญฺจ โกฏิเลฺย, ณฺวุ. ตายติ รกฺขตีติ ตาโล. อโล, ตลติ ติฏฺฐติ เอเตนาติ วา ตาโล, ตล ปติฏฺฐายํ. อวาปุรติ วิวรติ เยนาติ อวาปุรณํ, วร สํวรเณ, ยุ, วสฺส โป, อุตฺตํ, อุปสคฺคสฺส ทีฆตา จ, ‘‘อปารุตา เตสํ อมตสฺส ทฺวารา’’ติ [ที. นิ. ๒.๗๑; ม. นิ. ๑.๒๘๓] วจนโต ปุร, ปาร สํวรเณติปิ ธาตฺวตฺถํ ปฐนฺติ. อวปุพฺโพ วุ สํวรเณติปิ ธาตฺวตฺเถ ปน สติ วสฺส รตฺตํ, อุปสคฺคสฺส ทีฆตา จ, ‘‘อปารุตา, สงฺฆาฏึ ปารุปิตฺวา’’ตฺยาทีสุ ปน ปการวณฺณาคเมน สิทฺโธ. วิท ลาเภ, อิมฺหิ เวทิกา, สกตฺเถ โก. อิตรตฺถ อิเยว.

๒๒๓. สงฺฆาฏาทโย มนฺทิรงฺคา เคหงฺควิเสสา. สมฺมา ฆเฏนฺติ เอตฺถ โคปานสฺยาทโยติ สงฺฆาโฏ, ปุพฺพปจฺฉิมทกฺขิณุตฺตรายามวเสน ถมฺภานมุปริ ฐิโต กฏฺฐวิเสโส, เต ปน ปุพฺพปจฺฉิมยามา ตโย กฏฺฐา, ทกฺขิณุตฺตรยามา ปน เหฏฺฐิมปริจฺเฉทโต ตโย กฏฺฐา, อุกฺกฏฺฐปริจฺเฉเทน ปน ปญฺจสตฺตนวาทโยปิ. ทฺวินฺนํ ปกฺขานํ อปตนตฺถํ พนฺธนโต ปาโส วิยาติ ปกฺขปาโส. ตุลติ สงฺฆาเฏสุ ปติฏฺฐตีติ ตุลา, ตล ปติฏฺฐายํ, อสฺสุตฺตํ, ปกฺขานํ วา สมวาหิตภาวกรณโต ตุลยติ มินาติ เอตายาติ ตุลา, ตุล อุมฺมาเน.

ติกํ สมฺมชฺชนิยํ. มุชิ โสธเน, ยุ. มชฺช สํสุทฺธิยํ, ยุ. สุธ สุทฺธิยํ, สพฺพตฺร กรเณ ยุ.

๒๒๔. ติกํ สงฺการฉฑฺฑนปฺปเทเส. กฏ ฉฑฺฑนมทฺทเนสุ, สงฺกฏนฺติ เอตฺถาติ สงฺกฏีรํ, อีโร, ‘‘สงฺกโฏ’’ติ วา สงฺกาโร วุจฺจติ, ตํ อีรยนฺติ ขิปนฺติ เอตฺถาติ สงฺกฏีรํ, อีร เขเป. สงฺการสฺส ฐานํ สงฺการฏฺฐานํ. สงฺการํ กฏติ ฉฑฺเฑติ เอตฺถาติ สงฺการกูฏํ, อสฺสู, สกตฺเถ โก.

จตุกฺกํ สมฺมชฺชนิยา นิรากเต [นิรสฺสเต (ก.)] ถุสาทิมฺหิ. นานาวิเธ สงฺกาเร ราสีกรณวเสน กจติ พนฺธติ เอเตนาติ กโจ, โส เอตฺถ อิจฺฉิตพฺโพติ กจวโร, วร อิจฺฉายํ. อุจฺฉิฏฺโฐ กลาโป สมูโห อุกฺลาโป, กสฺสาการโลโป. นานาวิเธหิ ติณาทีหิ สงฺกรียเต มิสฺสีกรียเตติ สงฺกาโร, โณ. อวกโรติปฺยตฺร. อวกรียเต นิรสฺสเตติ, อ. ‘‘สมฺมชฺโช มชฺชนี เจว, สงฺกาโร’วกโร มโต’’ติ หลายุโธ. กส วิเลขเน, อมฺพุ.

๒๒๕. ฆราทิภูมิ ฆรเขตฺตวิหาราทีนํ โย ภูมิปฺปเทโส วตฺถุ นาม, ตํ นปุํสเก, วสนฺติ เอตฺถาติ วตฺถุ, รตฺถุ. คส มทเน, คสนฺติ เอตฺถาติ คาโม, โม. สํวสนฺตฺยตฺราติ สํวสโถ, อโถ.

ปากโฏ ขฺยาโต คาโม, โส นิคโม นาม, อติเรโก คาโม นิคโม, ภุสตฺโถ นิ, สญฺญาสทฺทตฺตา รสฺโส.

อุปภุญฺชิตพฺพโภคมนุสฺสาทีหิ ( ) [(อิโภฺย) (?)] วฑฺฒิโต อธิโก คาโม นิคมโตปิ อธิกตรตฺตา ‘‘อธิภู’’ติ อีริโต กถิโต, อธิโก ภวตีติ อธิภู.

๒๒๖. ทฺวยํ คามาทิปริยนฺตภาเค. สิ พนฺธเน, โม. ปริจฺฉินฺทิตฺวา อาทียเตติ มริยาทา, ปสฺส โม.

ทฺวยํ อาภีรกุฏิยํ [โฆโส อาภีรปลฺลี สิยา (อมร ๑๒.๒๐)]. ฆุ สทฺเท, โฆสนฺตฺยตฺราติ โฆโส. โคปาลานํ คาโม โคปาลคามโก, สกตฺเถ โก.

ปุรวคฺควณฺณนา นิฏฺฐิตา.

๓. นรวคฺควณฺณนา

๒๒๗-๒๒๘. โปริสนฺตานิ มนุสฺสชาติยา นามานิ. มโน อุสฺสนฺนมสฺสาติ มนุสฺโส, สติสูรภาวพฺรหฺมจริยโยคฺยตาทิคุณวเสน อุปจิตมานสา อุกฺกฏฺฐคุณจิตฺตา, เก ปน เต? ชมฺพุทีปวาสิโน สตฺตวิเสสา. เตนาห ภควา – ‘‘ตีหิ, ภิกฺขเว, ฐาเนหิ ชมฺพุทีปกา มนุสฺสา อุตฺตรกุรุเก มนุสฺเส อธิคฺคณฺหนฺติ เทเว จ ตาวตึเส. กตเมหิ ตีหิ, สูรา สติมนฺโต อิธ พฺรหฺมจริยวาโส’’ติ [อ. นิ. ๙.๒๑]. ตถา หิ พุทฺธา ภควนฺโต ปจฺเจกพุทฺธา อคฺคสาวกมหาสาวกจกฺกวตฺติโน จ อญฺเญ จ มหานุภาวา สตฺตา ตตฺเถว อุปฺปชฺชนฺติ. สมานรูปาทิตาย ปน สทฺธึ ปริตฺตทีปวาสีหิ อิตรมหาทีปวาสิโนปิ มนุสฺสาเตฺวว ปญฺญายึสูติ เอเก, อปเร ปน ภณนฺติ ‘‘โลภาทีหิ, อโลภาทีหิ จ สหิตสฺส มนสฺส อุสฺสทตาย มนุสฺสา, เย หิ สตฺตา มนุสฺสชาติกา, เตสุ วิเสสโต โลภาทโย, อโลภาทโย จ อุสฺสทา, เต โลภาทีหิ อุสฺสทตาย อปายมคฺคํ, อโลภาทีหิ อุสฺสทตาย สุคติมคฺคํ, นิพฺพานคามิมคฺคญฺจ ปูเรนฺติ, ตสฺมา โลภาทีหิ, อโลภาทีหิ จ สหิตสฺส มนสฺส อุสฺสทตาย ปริตฺตทีปวาสีหิ สทฺธึ จตุมหาทีปวาสิโน สตฺตวิเสสา มนุสฺสาติ วุจฺจนฺตี’’ติ. โลกิยา ปน มนุโน อปจฺจภาเวน มนุสฺสาติ วทนฺติ, มนุ นาม ปฐมกปฺปิโก โลกมริยาทาย อาทิภูโต หิตาหิตวิธายโก สตฺตานํ ปิตุฏฺฐานิโย, โย สาสเน ‘‘มหาสมฺมโต’’ติ วุจฺจติ, ปจฺจกฺขโต, ปรมฺปรตาย จ ตสฺส โอวาทานุสาสนิยํ ฐิตา ตสฺส ปุตฺตสทิสตาย มนุสฺสาติ วุจฺจนฺติ, ตโต เอว หิ เต ‘‘มานวา, มนุชา’’ติ จ โวหรียนฺติ, อุสฺสปจฺจโย. มนุโน อปจฺจํ มานุโส, อุโส. มร ปาณจาเค, โจ, มจฺโจ, ปพฺพชฺชาทินา วา ตฺยปจฺจโย, ธาตฺวนฺตสฺส โลโป จ. ตโต ‘‘ยวต’’มิจฺจาทินา โจ, ทฺวิตฺตํ. มนุโน อปจฺจํ มานโว. มาณโวปฺยตฺร, ณโว. มนุมฺหา ชาโต มนุโช. นี นเย, เนตีติ นโร, อโร. ปุส โปสเน, โณ, ปุเรตีติ วา โปโส. ปุร ปูรเณ, โส, อุสฺโสตฺตํ, รโลโป. ปุนาตีติ ปุมา,ปุ ปวเน, โม, สิสฺสา. ปุเรตีติ ปุริโส, โปริโส จ, อิโส, รสฺสสฺส ทีฆตาย ปูริโส จ. เอตฺถ จ มนุสฺสาทิปญฺจกํ อิตฺถิยมฺปิ วตฺตเต, นราทโย ตุ ปุเมเยว วิสิฏฺฐลิงฺคตฺตา. ตตฺร มนุสฺส มานุส มนุช มาณเวหิ นทาทิตฺตา อีปจฺจโย, เอกสการโลโป, มนุสี, มานุสี, มนุชี, มาณวี. มจฺจา, อิตฺถิยมโต อาปจฺจโย.

วิทฺทสุปริยนฺตํ ปณฺฑิเต. ปณฺฑา พุทฺธิ สญฺชาตา อสฺสาติ ปณฺฑิโต, ตรตฺยาทิ. ปฑิ คติยํ วา, โต. พุชฺฌตีติ พุโธ. วิทติ ชานาตีติ วิทฺวา, วิท ญาเณ, โว, สิสฺสา. ภู สตฺตายํ, อตฺเถ วิภาเวติ ปกาเสติ สีเลนาติ วิภาวี, ณี. ราคาทโย สเมตีติ สนฺโต, โต, สุนฺทโร อนฺโต อวสานเมตสฺสาติ วา สนฺโต. สุนฺทรา ปญฺญา ยสฺส สปฺปญฺโญ. กินฺนาม น วินฺทตีติ โกวิโท, เนรุตฺโต, กุํ ปาปํ วินฺทตีติ วา โกวิโท. ธี ปญฺญา ยสฺสตฺถีติ โส ธีมา, โสภนํ ฌายตีติ สุธี, เฌ จินฺตายํ. ฌสฺส โธ, อี, สุนฺทรา ธี ยสฺสาติ วา สุธี. กวิ วณฺเณ, อิ, อิตฺถิยํ กวี จ, กุ สทฺเท วา, อิ, กวิ. พฺยญฺชยตีติ พฺยตฺโต, อญฺช คติยํ, โต. ภุชาทีนมนฺโต โน ทฺวิ จ. วิสิฏฺโฐ อตฺตา ยสฺสาติ วา พฺยตฺโต. จกฺข ทสฺสเน, ยุ, วิจกฺขโณ, วิจาเรตีติ วา วิจกฺขโณ, เนรุตฺโต. วิคโต สารโท เอตสฺมาติ วิสารโท.

๒๒๙. เมธา ธารณา มติ ปญฺญา ยสฺสาติ เมธาวี, วี. อติสยมติยุตฺตตาย มติมา. ปญฺญาย โยคโต ปญฺโญ. วิเสสํ ชานาติ สีเลนาติ วิญฺญู, รู. วิท ญาเณ, อุโร, วิทุโร [วิทูโร (ก.)]. รูปจฺจเย วิทู. ธีโยคา ธีโร, โร. วิสิฏฺฐทสฺสนสีลตาย วิปสฺสี, ณี. โทสํ ชานาตีติ โทสญฺญู, รู. พุชฺฌตีติ พุทฺโธ, โต. ทุ คติยํ, อ, อุสฺสาโว [ทุ คติยํ อพฺโพ (สูจิ)], ทพฺโพ. วิท ญาเณ, ทสุ.

๒๓๐-๒๓๑. มหิลานฺตํ อิตฺถิสามญฺเญ. อิสุ อิจฺฉายํ, โต, นทาทิ. สีมสฺส อนฺโต สีมนฺโต, เกสเวโส, ตํโยคา สีมนฺตินี, อินี. นรสฺสายํ นารี, อิทมตฺเถ โณ. ติฏฺฐติ คพฺโภ ยสฺสํ, สา ถี. ธา ธารเณ วา, วณฺณวิกาโร, อี. พนฺธ พนฺธเน, อู, พนฺธสฺส วธาเทโส จ [ณฺวาทิ ๓], วธูสทฺโท สุณิสาภริยานมฺปิ วาจโก. วน สมฺภตฺติยํ, โต, อิการาคโม จ. องฺค คมนตฺโถ, ยุ, องฺคนา, วิสิฏฺฐนาริยมฺปิ องฺคนา, ตทา กลฺยาณงฺคนารีลกฺขโณเปตํ ปสตฺถํ หตฺถปาทาทิกมงฺคมสฺสตฺถีติ อสฺสตฺถฺยตฺเถ องฺคา กลฺยาเณ นปจฺจโย [โมคฺคลฺลาน ๔.๙๒]. วิรูเปสุปิ มโท ราคมโท ยสฺสา สา ปมทา, วิสิฏฺฐนาริยํปฺยตฺร ปมทา, ตทา ปกฏฺโฐ มโท รูปโสภคฺคชนิโต เจโตวิกาโร ยสฺสา สา ปมทา. รูปลาวณฺยสมฺปนฺนตาย สุนฺทรี, วิสิฏฺฐายมฺปิ. กมนียวุตฺติตาย กนฺตา, กมุ กนฺติยํ, โต. กนฺติโยคา วา กนฺตา, วิสิฏฺฐายมฺปิ. รมยติ วิโนทยติ นายกํ, สา รมณี, นนฺทาทีหิ ยุ, นทาทิ, วิสิฏฺฐายมฺปิ. ทย รกฺขเณ, กมฺมนิ โต. อปฺปํ พลํ ยสฺสา สา อพลา, อปฺปตฺโถยํ อกาโร. มาตุยา คาโม วิย คาโม ยสฺสา สา มาตุคาโม, มาตา วิย คจฺฉตีติ วา มาตุคาโม, คมุ คมเน, โณ, มาตา วิย คสตีติ วา มาตุคาโม, คส อทเน, โม, มาตา วิย คายตีติ วา มาตุคาโม, คา สทฺเท, โม. มหี วิย สุจึ อสุจิมฺปิ ลาตีติ มหิลา, มหนฺเตสุ พหูสุปิ รตฺตจิตฺเตสุ อิลติ คจฺฉตีติ วา มหิลา, อิล คมเน, มห ปูชายํ วา, อิโร, ลตฺตํ, อา, มหิลา. มเหลาปฺยตฺร.

ติกํ วิสิฏฺฐนาริยเมว. ลล วิลาเส, นนฺทาทีหิ ยุ. ลล อิจฺฉายนฺติ จุราทิคณโต วา ยุ. ภยปกติ ภีรุ, ภี ภเย, รุ, ‘‘ภีรุ อตฺเต ชเน’ตฺถิย’’นฺติ รภโส. อติสยิตกามา กามินี, กาโม สิงฺคารรูโป มโท ยสฺสาตฺถีติ อินี, สพฺพเตฺรวํ. วามโลจนา, ภาวินี, นิตมฺพินี, รามาอิจฺจาทีนิปิ วิสิฏฺฐนารีนามานิ.

ทฺวยํ ปฐมวยสิ วตฺตมานายํ.

อฏฺฐวสฺสา ภเว โครี, ทสวสฺสา ตุ กญฺญกา;

สมฺปตฺเต ทฺวาทเส วสฺเส, กุมารีตฺย’ภิธียเต [จินฺตามณิฏีกา ๑๖.๘].

อิห ตฺวเภโทปจาเรเนกตฺตํ. อญฺเญ ปนาหุ ‘‘กญฺญาสทฺโทยํ ปุมุนาภิสมฺพนฺธปุพฺพเก สมฺปโยเค นิวตฺเตตี’’ติ. กุมาร กีฬายํ, จุราทิ, กุมารยตีติ กุมารี, อ, นทาทิ, สกตฺเถ โก, ณฺวุนา วา สิทฺโธ. กมนียเตติ กญฺญา, กน ทิตฺติกนฺติคตีสุ, โย, นฺยสฺส ญตฺตํ, อ, อา.

ยุวสทฺทโต ปาฏิปทิกโตติ, ยุวติ. วริตฺถิปริยายสามญฺเญปิ ยุวติสทฺโท ปกตฺยนฺตรมตฺถีติ. ตร ตรเณ, ยุ, อุตฺตํ, อี จ.

๒๓๒. สาภิเสกา ลทฺธาภิเสกา ราชิตฺถี มเหสี นาม, มห ปูชายํ, กมฺมนิ อิโส, อิสฺเส, ตโต อี, มหติโย ราชิตฺถิโย อีสติ อภิภวตีติ วา มเหสี, อีส อิสฺสริเย, อี. มเหสิโต อญฺญา ราชนาริโย โภคินิโย โภคโยคา, อี, อินี จ. ยานารี ปุริสสฺส สงฺเกตํ ยาติ, สา ‘‘ธวตฺถินี, อภิสาริกา’’ติ โจจฺจเต. ธวํ ปตึ อตฺถยติ อิจฺฉตีติ ธวตฺถินี, อตฺถ ยาจนิจฺฉาสุ, อินี, อสตีวิเสโส. สร คติยํ, อภิสรติ สงฺเกตนฺติ, ณฺวุ.

๒๓๓. ฉกฺกํ เวสิยํ. จตุสฏฺฐิกลากุสลตาย, สีลรูปาทิมตฺตาย จ คณฺยเต อาทียเต คณิกา, คณ สงฺขฺยาเน, ณฺวุ. เวโส อากปฺโป, เตนาติโสภเต, กมฺมเวเสหิ วา อิจฺฉียเตติ. อติโสภเน, อิจฺฉตฺเถ วา ยปจฺจโย. วณฺณสมฺปนฺนา ทาสี วณฺณทาสี, ทาสิมฺปิ หิ วณฺณสมฺปนฺนํ เกจิ สามิกา ธนโลเภน คณิกํ กโรนฺติ. นครํ โสเภตีติ นครโสภินี. รูเปน อุปชีวตีติ รูปูปชีวินี. อติสยเวสยุตฺตตาย เวสี.

ทฺวยํ อสตีสามญฺเญ. กุลานิ อฏติ นาสยตีติ กุลฏา. พนฺธมนุพนฺธํ กายตีติ พนฺธกี, นทาทิ.

๒๓๔. จตุกฺกํ อุตฺตมนาริยํ. วโร อาโรโห โสณิ ยสฺสา สา วราโรหา. อุตฺตมคุณโยคา อุตฺตมา. โสณิคารเวน มตฺตคโช วิย พนฺธนคามินี มตฺตกาสินี, กส คติยํ. วรวณฺณโยคา วรวณฺณินี, อินี.

‘‘สีเต สุโขณฺหสพฺพงฺคี, คิเมฺห ยา สุขสีตลา;

ภตฺตุ ภตฺตา จ ยา นารี, สา ภเว วรวณฺณินี’’ติ. รุทฺโท;

ทฺวยํ อขณฺฑิตจริตฺรายํ. ปติ สามิโกว กมนีโย ยสฺสา ปติพฺพตา, ปติมฺหิ วตมสฺสาติ วา ปติพฺพตา. อส ภุวิ, อนฺโต, อี, อาทิโลโป. สเมตีติ วา สตี, สมุ อุปสเม, อนฺโต, อี.

ทฺวยํ กามรตฺตราชปุตฺตาทิโน กุลสฺส นิยตปติยํ. กุลานุรูปา อิตฺถี กุลิตฺถี, กุลํ ปาเลติ รกฺขตีติ กุลปาลิกา, ณฺวุ.

๒๓๕. ทฺวยํ มตภตฺติกายํ. วิคโต ธโว ภตฺตา ยสฺสา วิธวา. ปติ สุญฺโญ นฏฺโฐ ยสฺสาติ ปติสุญฺญา.

ทฺวยํ อตฺติจฺฉาย ปตฺยเนฺวสินิยํ กญฺญายํ. ปตึ วรติ คเวสตีติ ปติมฺพรา, ทุติยายาโลโป. สยเมว ปตึ วรตีติ สยมฺพรา, ปฐมายาโลโป, วร ปตฺถนายํ.

จตุกฺกํ วิชาตายํ. วิชนี คพฺภวิโมกฺขเน, โต, วิชายิตฺถาติ วิชาตา. สู อภิสเว, โต. ชาตํ อปจฺจํ ปุตฺโต เอติสฺสาติ ชาตาปจฺจา. ปสูตาว ปสูติกา, กปจฺจโย, อิตฺตญฺจ.

๒๓๖. ทฺวยํ ทูติยํ. ยา เปสียเต, สา ทูตี, ทุ คมเน,ติ, อีมฺหิ ทูตี. สญฺจารยติ ยถาภิมตนฺติ, ณฺวุ.

ติกํ ทาสิยํ. ทุ กุจฺฉิตํ อสติ ภกฺขตีติ ทาสี, อี, ทียนฺเต ตายาติ วา ทาสี, ทา ทาเน, โส, อี จ. จิฏ เปสเน, กมฺมนิ โณ, อี. กุฏํ อุทกกุมฺภํ ธาเรตีติ กุฏธาริกา, ณฺวุ.

ทฺวยํ สุภาสุภนิรูปินิยํ สํวริกาทิมฺหิ. วร คติยํ, กตฺตริ อินี. สุภาสุภสฺส อิกฺขณํ นิรูปนํ ยสฺสาตฺถีติ, อิ, สกตฺเถ โก. อิเม เทฺว สทฺทา ตุลฺยตฺถา.

ยา สยํ ขตฺติยชาติ ยสฺส กสฺสจิ ภริยา, สา ขตฺติยานี, ขตฺติยา จ. ขตฺติยสฺสาปจฺจํ ขตฺติยานี, อาโน, อี. ณมฺหิ ขตฺติยา.

๒๓๗. ปชฺชํ อคฺคิสกฺขิปุพฺพกตปาณิคหิตายํ ภริยายํ, อญฺญตฺร ตูปจารา. ทารยนฺเต เยนาติ ทาโร, ทร วิทารเณ, อกตฺตริ จ การเก สญฺญายํ โณ. ชายติ ปุตฺโต ยายาติ ชายา, ชน ชนเน, โย, ชนิสฺส ชา จ, อา, ชยตีติ วา ชายา, ชิ ชเย, โย, ชิสฺส ชา, อา, ชายา. กล สงฺขฺยาเน, อตฺโต. ฆรํ เนตีติ ฆรณี, ณตฺตํ. ภริตพฺพโต ภริยา, ภร ภรเณ, โย. ปิยายิตพฺพโต ปิยา,ปี ตปฺปนกนฺตีสุ, โย. ปชํ ปุตฺตํ ปาเลตีติ ปชาปติ, ปา ปาลเน,ติ, อาตฺตํ, รสฺสตฺตญฺจ. ทฺวินฺนํ ปูรณี ทุติยา. ปฐโม ภตฺตา, ภริยา ทุติยา. สามิกสฺส ปาเท ปริจรตีติ ปาทปริจาริกา, ณฺวุ. ปตินี, ปาณิคหิตา, สหธมฺมินีติปิ ตสฺสาเยว นามานิ.

๒๓๘. ติกํ สขิยํ. เตสุ เตสุ กิจฺเจสุ สห ขายติ ปกาสตีติ สขี, สหปุพฺโพ ขา ปกาสนกถเนสุ, อี. อล ภูสเน อาปุพฺโพ, อิ. วยสา ตุลฺยา วยสา, ตุเลฺย สญฺญายํ โส [ปาณินิ ๔.๔.๙๑ สุตฺเต ยปจฺจโย ทิสฺสติ].

ชโรวุจฺจติ โจรสฺสามิโก, ตสฺสายํ ชารี, โณ, อี. สามิกํ อติกฺกมฺม อญฺญตฺร จรตีติ, อินี.

๒๓๙. ปุเม ตูติ ลิงฺคนฺโต ตุสทฺโท น ปุพฺพํ ภชเต. อร คมเน, ตุ, อรสฺสุตฺตํ. รติยา ชายตีติ รโช, ติโลโป. ปุปฺผ วิกสเน, ปุปฺผํ.

ติกํ รชสฺสลายํ. อุตุโยคาอุตุนี, อินี. รชโยคา รชสฺสลา, สโล. ปุปฺผวนฺตตาย ปุปฺผวตี. ถีธมฺมินี, อวี, อตฺเตยี, มลินี, อุตุมตี, อุทกีอิจฺจาทีนิปิ ตสฺสา นามานิ.

ติกํ คพฺภินิยํ. ครุ อลหุโก คพฺโภ กุจฺฉิ เอติสฺสาติ ครุคพฺภา. อาปนฺโน ปตฺโต คพฺภฏฺโฐ สตฺโต เอตายาติ อาปนฺนสตฺตา. คพฺภโยคา คพฺภินี.

ติกํ เยน เวฐิโต คพฺโภ กุจฺฉิยํ ติฏฺฐติ, ตตฺราสเยติ ขฺยาเต. คพฺโภ อาสยเต ติฏฺฐตฺยตฺราติ, โณ. ชรํ เอตีติ ชลาพุ. อุ, รสฺส โล, ยสฺส โพ, ชราปุพฺโพ อิ คติยํ. กลํ ชรตํ ลาตีติ กลโล, กล สงฺขฺยาเน วา, อโล.

๒๔๐-๒๔๑. สตฺตกํ ภตฺตริ. ธู กมฺปเน, สนฺตาสํ ธุโนตีติ ธโว, อ. สํ เอตสฺสตฺถีติ สามิโก, อามิปจฺจโย, สกตฺเถ โก, อิปจฺจโย วา, นิคฺคหีตสฺส โม, อสฺส จ ทีโฆ, สามิโก. ภร ภรเณ, ภรตีติ ภตฺตา, ริตุ. กมุ อิจฺฉายํ, โต, ‘‘ปกฺกมาทีหิ นฺโต จา’’ติ นฺตตฺตํ. ปา รกฺขเณ, อติ, ปติ. วร อิจฺฉายํ, อ, วโร. ปี ตปฺปนกนฺตีสุ, โย.

รติการณตฺตา ปติโน อุป อุปปติ, สมาเส กเต อภิธานโต ปุพฺพนิปาโต, อปฺปธานภูโต วา ปติ อุปปติ. ชร วโยหานิมฺหิ, ชียนฺเต อเนนาติ ชาโร, ทาโร จ.

สตฺตกํ ปุตฺเต. นรเก น ปตนฺตฺยเนน ชาเตนาติ อปจฺจํ, ปต คติยํ, โย, ตฺยสฺส โจ, น ปตติ น วิจฺฉินฺทติ วํโส เอเตนาติ วา อปจฺจํ, ปุตฺเต, ธีตริ จ นิจฺจนปุํสโกยํ. ปู ปวเน. ปุนาติ ปิตโร เตนาติ ปุตฺโต. ‘‘ฉทาทีหิ ตตฺรณ’’ติ โต. ปูเรตีติ วา ปุตฺโต. อตฺตโต ชาโต อตฺรโช, ‘‘อตฺตโช’’ติปิ ปาโฐ. สุยเตติ สุโต. สุ อภิสเว, สุณาตีติ วา สุโต, โต, สุ สวเน. ตนุมฺหา ชาโต ตนุโช, ตนโย จ, โย, ตโนติ มุทนฺติ วา ตนโย, อโย. สูยเตติ สูนุ, กมฺมนิ นุ, สู ปสเว.

ปุตฺตาทโย สูนุปริยนฺตา ธีตริ วตฺตมานา อิตฺถิยํ วตฺตนฺติ. ทุหิตา, ธีตา จ สทา นาริยเมว. ทุห ปปูรเณ, ราตุ, โอตฺตาภาโว, อิการาคโม จ. ธา ธารเณ, ราตุ, อาสฺสี. ปุตฺตาทโย จ เต สามญฺเญเนว กุณฺฑโคลกาทีนํ วาจกา. สวณฺณายํ ตุ อูฒายํ สชาโต สยํ ชนิโต สุโต โอรโส นาม. สชาตสทฺเทน กุณฺฑกโคลกขตฺตาทิพฺยวจฺเฉโท. ชีวติ ภตฺตริ ชารโช สุโต กุณฺฑาโขฺย. มเต ภตฺตริ ชารโช โคลกาโขฺย. อริยาสุทฺทโช สุโต ขตฺตา นาม [ขตฺตา อริยาสุทฺทานํ (อมร ๒๐.๓)]. อาทินา มาคธาทีนํ คหณํ. วุตฺตญฺหิ –

‘‘อมเต ชารโช กุณฺโฑ,

มเต ภตฺตริ โคลโก’’ติ [อมร ๑๖.๓๖].

‘‘มาคโธ สุทฺทขตฺตาโช’’ติ [อภิธานุ ๕๐๓ คาถา] จ.

อุรสา มนสา นิมฺมิโต, อุรสทฺทา ตติยนฺตา นิมฺมิตตฺเถ โณ, นิวิฏฺฐตฺตา เตน นิมฺมิโตติ วุจฺจติ. อุรสิ ภโวติ วา โอรโส.

๒๔๒. จตุกฺกํปติปตินีนํ ยุเค, ‘‘ทารา ปุเม พหุตฺเต จ, ทํ กลเตฺร นปุํสเก’’ติ [จินฺตามณิฏีกา ๑๖.๓๘] อมรมาลา, ชํสทฺโท ตฺวพฺยโย ทารวจโน. ตสฺมา ‘‘ชมฺปติ, ทมฺปตี’’ติปิ ภวิตพฺพํ, อิธ ปน กจฺจายนมเตโนทาหฏา. ชายา จ ปติ จ ชายาปติ. อิตรีตรโยคทฺวนฺโท. ชายา จ ปติ จ ชานิปติ, ตถา ชายมฺปติอาทโย, ชายาสทฺทสฺส ปติมฺหิ ปเร ชานิ, ตุทญฺจ, ชายญฺจ ยทาทินา.

ติกํ นปุํสเก. วิคโต ราคสฺสโว ยสฺมา วสฺสวโร. สุ สวเน, อโร. ปณ พฺยวหาเร, โฑ, ปฑิ ลิงฺคเวกเลฺย วา, ภูวาทิ. น อิตฺถี น ปุมา นปุํสกํ, นิรุตฺตินเยน อิตฺถิปุมานํ ปุํสกภาโว, นสฺส จ ปกติ. ตติยาปกติ, สณฺโฑ, กลีพนฺติปิ ตสฺส นามานิ. ตติยา ปกติ ตติยปฺปกาโร, สมชาติเก อิตฺถิปุริเส อเปกฺขิตฺวา ตติยตฺตํ ปการสฺส. ปฐมา หิ ปกติ อิตฺถี, ทุติยา ปกติ ปุริโส, อิตรปกติ ตติยา ปกติ.

๒๔๓. ฉกฺกํ ญาติมตฺเต, พนฺธุเยว พนฺธโว, อ, อุสฺสาโว. พนฺธตีติ พนฺธุ, อุ. สสฺส อตฺตโน ชโน สชโน. สมานํ โคตฺตํ กุลํ อสฺสาติ สโคตฺโต, สมานสฺส สภาโว. ญา อวโพธเน, กมฺเมติ, ญาติเยว ญาตโก, อตฺตํ, สกตฺเถ โก จ. สุสทฺโทปฺยตฺร [สฺว (อมร ๑๖.๓๖)].

ทฺวยํ สตฺตปุริสาวธิเกสุ นิกฏญาตีสุ. โลหิเตน สมฺพนฺโธ สาโลหิโต, สมฺพนฺธสฺส สาเทโส, ปุพฺพนิปาโต จ, สมานํ ปิณฺฑทานํ ยสฺส สปิณฺโฑ, สนาภโยปฺยตฺร [นาภิ สตฺตปุริสาวธิกกุเล (จินฺตามณิฏีกา ๑๖.๓๓)]. ติกํ ปิตริ. ตา ปาลเน, โต กตฺตริ. ชนยตีติ ชนโก, ณฺวุ. ปา รกฺขเณ, ริตุ, อสฺสิตฺตํ.

๒๔๔. ฉกฺกํ มาตริ. อม ปูชายํ, กมฺมนิ โม, โพ จ, อมฺมา, อมฺพา. ชนยตีติ ชนนี, ยุ, นทาทิ. มาน ปูชายํ, ปุตฺตํ มาเนตีติ มาตา, ราตุ, ปาตีติ วา มาตา, ปาติสฺส โม. ชเนตีติ ชเนตฺติ,ติ. ชเนตีติ ชนิกา, ณฺวุ, อิตฺตํ.

อปฺปธานภูตา มาตา อุปมาตา, กุมาเร ธาเรตีติ ธาติ. ธา ธารเณ,ติ. ชายาย ภริยาย ภาติโก กนิฏฺโฐ จ เชฏฺโฐ จ สาโล นาม, สสฺส อตฺตโน เอสา สา, ภริยา, ตสฺสา ภาตา สาโล, ชายาย ภาตริ อโล. สร คติจินฺตาหึสาสุ วา, โณ, ลตฺตํ, สาล วิตกฺเก วา, จุราทิ.

๒๔๕. สามิโน ภตฺตุ ภคินี นนนฺทา นาม, น นนฺทตีติ นนนฺทา, อตฺตาภาโว นสฺส วิภาสาธิการา. นนฺท สมิทฺธิยํ, ภูวาทิ.

ทฺวยํ อยฺยิกายํ. มาตุยา มาตา มาตามหี. ปิตูนํ ปิตริ จ มาตริ จ อามหํ ยทาทินา, นทาทิ. อรห ปูชายํ, ณฺวุ, รหสฺส โย, อย คติมฺหิ วา, ณฺวุ, อยฺยิกา.