๖. อรญฺญาทิวคฺควณฺณนา

๖๐๕. นว ปพฺพตสฺส นามานิ. ปพฺพ ปูรเณ, โต. คิร นิคฺคิรเณ, โอสธาทโย นิคฺคิรตีติ คิริ, อิ. สิลานํ ราสิ เสโล, สิลา ปจุรา สนฺตฺยสฺมึ วา เสโล, เสล คติยํ วา, อ. อทฺท คติมฺหิ ยาจเน จ, ภูวาทิ, อิ, อทฺท หึสายํ วา, จุราทิ. น คจฺฉตีติ นโค. น จลตีติ อจโล. สิลานมุจฺจโย อุพฺเพโธ, ถูโป วา สิลุจฺจโย. สิขรโยคา สิขรี, อี, ติลกีภูโต. ภุํ ภูมึ ธรตีติ ภูธโร, ภุยา ธรียตีติ วา ภูธโร, พาหุเลฺยน อ, ภูธโร. อหาริโย, โคตฺโตปิ, เทสนฺตรํ เนตุมสกฺยตฺตา อหาริโย, ควํ ภูมึ ธารเณน ตายเต โคตฺโต.

ปญฺจกํ สิลายํ. อม คติยํ, โภ. วน, สน สมฺภตฺติยํ, ปสนติ พฺยาเปตีติ ปาสาโณ, นิปาตนา, ปส พนฺธเน วา, ยุ. อสุ เขปเน, โม, อสฺมา, ราชาทิ, อสุ พฺยาปเน วา. ปล รกฺขเณ, อุปโล, อุป เทเห วา, อลปจฺจโย นิปาโต. สิล อุจฺเจ, อ. สิลา, นารี.

๖๐๖. คิชฺฌกูฏาทโย ติกูฏนฺตา ‘‘วงฺกาที’’ติ เอตฺถ อาทินา มลยททฺทุราทโย จ นคา นควิเสสา. คิชฺฌา สกุณวิเสสา อสฺส กูเฏ วสนฺติ, คิชฺฌสทิสกูฏยุตฺตตาย วา คิชฺฌกูโฏ. วิเสเสน ภาตีติ เวภาโร, อโร. ปุล มหตฺเต, วิเสเสน ปุลตีติ เวปุลฺโล. อิสโย คิลตีติ อิสิคิลิ, อิ. อาทิจฺจคมนวิโรเธน วิรุทฺธํ ฌายตีติ วิญฺโฌ. ปณฺฑุวณฺณตาย ปณฺฑโว, ปณฺฑ คติยํ วา, อโว. กุฏิลตาย วงฺโก. ทฺวยํ อุทยคิริมฺหิ. อปรเสลาเปกฺขาย ปุพฺพเสโล. อุทยนฺตฺยสฺมา สูริยาทโยติ อุทโย, สูริยาทีนมุทยโยคโต วา อุทโย.

ติกํ อตฺถคิริมฺหิ. มนฺทยติ สูริโย ยสฺมึ มนฺทโร. มนฺทปฺปโภ วา อรติ ยสฺมึ สูริโยติ มนฺทโร, อตฺถํ อนุปลทฺธึ คหนกฺขตฺตานํ กโรตีตฺยตฺโถ, นามธาตุการิตนฺตา อ. ทฺวยํ หิมวติ ปพฺพเต. หิมปฺปจุรตาย หิมวา, หิมํ วา วมตีติ หิมวา, กฺวิ, ราชาทิปกฺเขปตฺตา สิสฺสา. หิมยุตฺโต อจโล หิมาจโล.

๖๐๗. อตฺตนิ สญฺชาตคนฺธทพฺพานํ คนฺเธหิ โลเก มทยติ, โมทยตีติ วา คนฺธมาทโน, ยุ. เกลาโส วุตฺโต. วิจิตฺตกูฏยุตฺตตาย จิตฺตกูโฏ. สุขํ ทสฺสนํ ยสฺส, ยสฺมึ วา สุทสฺสโน, กาฬวณฺณกูฏตาย กาฬกูโฏ. ตีณิ กูฏานฺยสฺส ติกูโฏ, ฉเฬเตปิ ปพฺพตวิเสสา. อสฺส ยถาวุตฺตสฺส ปพฺพตสฺส ปตฺโถ สโม ภูมิภาโค สานุ นาม, อสฺส วา ปพฺพตสฺส สมาย ภูมิยํ ปตฺโถ สานุ จ ภวนฺตีติ อชฺฌาหริตพฺพํ. ปติฏฺฐเต อสฺมินฺติ ปตฺโถ, ฐสฺส โถ. สน สมฺภตฺติยํ, ณุ, สมฺภชียเต เสวียเตติ สานุ, เทฺวปฺยนิตฺถิยํ.

๖๐๘. ติกํ สิงฺคสฺส นามํ. กุฏ ทาเห, กมฺมนิ โณ, วากาเรน กูฏมฺปิ. สิขํ รุหตีติ สิขรํ. เนรุตฺโต. สิขํ คจฺฉตีติ สิงฺคํ, อิงฺค คมนตฺโถ, ขโลโป. ทฺวยํ ปพฺพตาทีนํ ปปตนฏฺฐานสฺส นามํ. ปปตนฺตฺยสฺมา, โณ. ปต อโธคมเน, ปปาโต. ตฏ สมุสฺสเย, ตโฏ.

ทฺวยํ ปพฺพตนิตมฺเพ. นิตมฺโพ ชฆเนปิ, กฏ วสฺสาวรเณสุ, ณฺวุ. ปพฺพเต ปาสาณาทีสุ อมฺพุโน ชลสฺส ปสโว ปสวนํ นิชฺฌโร นาม, นิสฺสรณํ นิชฺฌโร, สสฺส โฌ, อสรูปทฺวิตฺตํ. ฌโรปิ.

๖๐๙. ทฺวยํ กิตฺติเม อกิตฺติเม, สชเล นิชฺชเล วา กนฺทเร. ทร วิทารเณ, อ, อี, ทรี. กํ ชลวาจกมพฺยยํ, เกน ทรียเต กนฺทโร, อา, กนฺทรา. ติกํ เทวขาตพิเล. นิลียนฺตฺยสฺมึ เลณํ, ลี สิเลสเน, ยุ. คตึ หฺวยติ กุฏิลยตีติ คพฺภรํ, นิปาตนา. คพฺภ ธารเณ วา, อโร. คุหู สํวรเณ, อ, คุหา.

ทฺวยํ สิลามยโปกฺขรณิยํ. โสฑิ คพฺเภ, อี. โสณ วณฺณคติสงฺฆาเตสุ วา, โฑ, อี. ทฺวยํ ปพฺพตาทีนํ คพฺภรเทเส ลตาปลฺลวติณาทีหิ ปิหิโตทเร คพฺภเร. กุญฺช อพฺยตฺตสทฺเท, กรเณ, โณ, นิกุญฺชํ นิปุพฺโพ. ทฺวยํปฺยนิตฺถิยํ. นิกุญฺชวจนํ ปกุญฺชาทินิวตฺตนตฺถํ.

๖๑๐. เสลสฺส ปพฺพตสฺส อุทฺธํภูมิ อธิจฺจกา นาม. เสลสฺสาโธภาคาสนฺนภูมิ อุปจฺจกา นาม. อตฺร เตหิ อุปาทิสทฺเทหิ จฺจโก ยทาทินา [ปาณินิ ๕.๒.๓๔].

มูลปพฺพตสฺสนฺเต ปริวาเรตฺวา ฐิตา ขุทฺทปพฺพตา ปาทา นาม. ตตฺร ปาทาทิทฺวยํ. ปชฺชเต คมฺยเตติ, โณ. เสลสฺส อุปนฺโต สมีเป ปพฺพโต อุปนฺตเสโล.

เคริกมโนสิลาหริตาลกฏฺฐินฺยาทิโกสพฺโพ เอว สิลาวิกาโร ‘‘ธาตู’’ตฺยุตฺโต, ธร ธารเณ, ตุ, ธาตุ.

เสลวคฺควณฺณนา นิฏฺฐิตา.

๖๑๑. ติกํ สีเห. เกสโร ชฏา, ตํโยคา, อี, เกสรี. มิเค หึสตีติ สีโห, นิปาตนา วณฺณวิปริยโย, มิเค หนฺตุํ สํวิชฺชมานา อีหา อสฺสาติ วา สีโห, สหตีติ วา สีโห. ปญฺจสฺโส, หริปิ. มุขมิว จรณาปฺยสฺส กริกุมฺภทารณสมตฺถาติ เตหิ สห ปญฺจสฺสานิ ยสฺส. หรติ มิเคติ หริ, อิ. มหากุกฺกุรปฺปมาโณ กุกฺกุรากติ กณฺหเลขาจิตฺตสรีโร โคมนุสฺสาทิหึสกฺขโม รสฺสมุโข ตรจฺโฉ นาม, โส ‘‘สุนขพฺยคฺโฆ’’ติ วุจฺจติ. ตร ตรเณ, โฉ, มิเค อทตีติ มิคาทโน, นนฺทาทีหิ ยุ.

ทฺวยํ พฺยคฺเฆ. วินิหนฺตฺวา อาฆายตีติ พฺยคฺโฆ, ฆา คนฺโธปาทาเน, พฺยคฺโฆ ทีปินิปิ. ปุํ ปุมาโน ทาเลตีติ ปุณฺฑรีโก, ทล วิทารเณ, ณฺวุ. ทสฺส โฑ, ลสฺส โร, อสฺสี, ปุณฺฑรีโก.

‘‘ปุณฺฑรีกํ สิตมฺโพเช,

สิตจฺฉเตฺร จ เภสชฺเช;

โกสการนฺตเร พฺยคฺเฆ,

โส ทิสาวารณคฺคิสู’’ติ. –

นานตฺถสงฺคเห. วคฺโฆปิ. ทีปินิวิสเย สทฺทูโล อีริโต, สรตีติ สทฺทูโล, อูโล, โท จนฺโต, สทฺเทน อุลติ คจฺฉตีติ วา สทฺทูโล. ทีปํ ตจฺจมฺมํ, ตํโยคา ทีปี, ตสฺมึ ทีปินิ.

๖๑๒. ปญฺจกํ อจฺเฉ. อสุ เขปเน, โฉ. อิจ ถุติยํ, อ, อิกฺโก. ภลฺลุโกปิ, ภล, ภลฺล ปริภาสนหึสาทาเนสุ, ณฺวุ, อสฺสุ, อีส คติหึสาทาเนสุ, โส, รสฺสาทิ. อปจฺจเย อิโส.

ทฺวยํ โรหิเต. โลหิตวณฺณตาย โรหิโส, โลหิโต จ, ปุพฺพตฺร ตสฺส โส. ติกํ โคกณฺเณ. ควสฺส กณฺโณ วิย ยสฺส กณฺโณติ โคกณฺโณ. คณยุตฺตตาย คณี จ โส กณฺฏกสทิสสิงฺคตาย กณฺฏโก เจติ คณิกณฺฏโก, สมุทิตนามมฺปิ วทนฺติ. คณิ จ กณฺฏโก จ คณิกณฺฏกาติ เทฺว นามานิปิ ทฏฺฐพฺพานิ, เตเนว หิ ‘‘คณิกณฺฏกา’’ติ พหุวจนนิทฺเทโส กโต.

๖๑๓-๖๑๔. จตุกฺกํ ขคฺเค. สิงฺคญฺจ ขคฺคาขฺยํ, ตํโยคา ขคฺโค. ‘‘ขคฺโค คณฺฑกสิงฺคาสิ-วุทฺธเภเทสุ คณฺฑเก’’ติ [พฺยาขฺยาสุธา ๒.๕.๔] หิ นานตฺถสงฺคเห. ขคฺคสทิสํ วิสาณมสฺส สณฺฐานโตติ ขคฺควิสาโณ, โณ. เอตฺถ ขคฺคสทฺโท อสิปริยาโย. ปลาสมทตีติ ปลาสาโท. คณฺฑ วทเนกเทเส, ณฺวุ, คณฺฑโก.

พฺยคฺฆาทิโก สพฺโพปิ มิคเภโท ‘‘วาฬมิโค, สาปโท’’ติ โจจฺจเต. พฺยคฺฆสฺสาติสเยน มนุสฺสาทีนํ หึสนโต ทุฏฺฐตา ปากฏาติ ตปฺปมุขตา วุตฺตา. วล สํวรเณ, วลนฺตฺยตฺตานมสฺมาติ วาโฬ, โณ, วาโฬ จ โส มิโค เจติ วาฬมิโค, ทุฏฺฐมิโคตฺยตฺโถ. ‘‘พฺยคฺโฆ ตํ ขาทตู’’ตฺยาทินา สปนฺติ เยนาติ สาปโท, สป อกฺโกเส, โท, ทีฆาทิ.

ปฺลวงฺคนฺตํ มกฺกเฏ. ปฺลโว คติเภโท, เตน คจฺฉตีติ ปฺลวงฺคโม, ปฺลวงฺโค จ. มร ปาณจาเค, อโฏ, โก จนฺโต, มกฺกโฏ. นโร อิว วานโร, วาสทฺโท อิวตฺเถ, นามานํ ยุตฺตตฺถตฺตา สมาโส. สาขายํ ปสุโต มิโค สาขามิโค. คตฺยตฺถตาย กฺริยาย ปโยคา. กปิ จลเน, อิ, กปิ. วลี สิถิลํ จมฺมํ มุเข อสฺส วลีมุโข. กิโส, วโนโกปิ, กุจฺฉิเตนากาเรน เสตีติ กิโส, อุสฺสิ. วนโมกมาสโย อสฺส วโนโก. โส มกฺกโฏ เจ กณฺหตุณฺโฑ กาฬมุโข สิยา, ตทา ‘‘โคนงฺคโล’’ติ มโต, คุนฺนํ นงฺคลสทิสตาย โคนงฺคโล.

๖๑๕. ปชฺชทฺธํ สิงฺคาลสฺส นามํ. สร คติหึสาจินฺตาสุ, อโล. สรติสฺส สิงฺโค. ชมุ อทเน, ณฺวุ, โพ จนฺโต, อสฺสุ. กุส อกฺโกเส, ตุ, ถุ วา. เภรวยุตฺตตาย เภรโว, ‘‘เภ’’อิติ รวตีติ วา เภรโว. สมุ อุปสเม, อิโว, สิวา, นารี, สิ เสวายํ วา, โว. มิคธุตฺโต, วญฺจโกปิ, มิเคสุ วนปสูสุ ธุตฺโต. พฺราหฺมณํ วญฺเจตีติ วญฺจโก.

ติกํ พิฬาเร. พิล เภทเน, อโร, ฬตฺตํ. พพฺพ คติยํ, อุ. มช สุทฺธิยํ, อาโร, นิคฺคหีตาคโม. โอตุ, อาขุภุโชปิ. ทฺวยํ โกเก, อยํ กุกฺกุรปฺปมาโณ กปิโล หริโณ. กุก, วก อาทาเน. อีหามิโคปิ, มิเค อีหติ กงฺขตีติ, กมฺมนิ โณ.

๖๑๖. ทฺวยํ มหึเส. มหิยํ เสตีติ มหึโส, รสฺโส, นิคฺคหีตาคโม จ. ลล อิจฺฉายํ, อุทกํ ลลตีติ ลุลาโย, นิปาตนา, อโย, อสฺสุ จ. โค วิย วชติ ชายตีติ ควโช. โค วิย อยตีติ ควโย, สมา เทฺว ตุลฺยตฺถา.

ทฺวยํ สลฺเล. สลฺล อาสุคติยํ, อ, สลฺโล, สกตฺเถ โก, สลฺลโก อตฺตโน สรีรชาเตน สลฺเลน สุนขํ สลติ หึสตีติ วา สลฺโล, สลฺลโก จ, อยํ สูกรสณฺฐาโน, สลากาปาโย จ. อสฺส สลฺลสฺส โลมมฺหิ สลลํ, สลญฺจ ภเว. ปล, สล, ปถ คติยํ, อโล, นทาทิตฺเต สลลี, ถิตฺตาภาเว สลลํ, อมฺหิ สลํ.

๖๑๗. ปญฺจกํ มิเค, หรนฺตฺยเนน หริโณ, หร หรเณ ยุ. ณตฺตมิตฺตญฺจ. มร ปาณจาเค, อ, รสฺส โค, อิตฺตญฺจ. เสน สุนเขน รงฺคติ คจฺฉติ ปลายตีติ สารงฺโค. ทีฆาทิ, มโค, มิโค จ เอเต เทฺว มิคมตฺเตปิ. อชินสฺโสปยุชฺชมานสฺส โยนิ, เตน ภูตสฺสาชินสฺสุปฺปตฺติการณตฺตา วา อชินโยนิ. อยมฺปิ มิคมตฺเตปิ. กุรงฺโค, วาตายุปิ. กุยํ ปถวิยํ รงฺคตีติ กุรงฺโค. วาตมยตีติ วาตายุ, อุ.

ทฺวยํ สูกเร. สุนฺทรํ ผลํ กโรตีติ สูกโร. วุตฺตญฺจ ทพฺพคุเณ –

‘‘เสฺนหนํ พฺรูหนํ วสฺสํ, ตถา วาตสมาปหํ;

วาราหํ ปิสิตํ พาลฺยํ, โรจนํ เสทนํ ครู’’ติ [ทพฺพคุณสงฺคห ๒.๑๑-๒].

สุขํ กโรตีติ วา สูกโร. สุนฺทโร กโร ยสฺส วา สูกโร. วเร อาหนฺตีติ วราโห, วเร สติ อาหนฺตพฺโพติ วา วราโห, โกโล, ถทฺธโลโม, ภูทาโรปิ. ทฺวยํ สเส. เปล คติยํ, ณฺวุ. สส ปฺลุตคติยํ, อ.

๖๑๘. ทฺวยํ เอณีมิเค. เอณิยา มิคิยา, เอณสฺส วา อปจฺจํ เอเณยฺโย, อยํ จมฺมาทีสุปิ ‘‘เอณสฺส, เอณิยา วา จมฺมาทิโก เอเณยฺโย’’ติ วจนตฺถํ กตฺวา. เอณิยา อิตฺถิยา ปุตฺโต มิโค เอณีมิโค, อิ คติยํ, ยุ, นทาทิ, อนทาทิตฺเต เอโณ, เอวเมเตปฺยุปฺปาทิตา. ทฺวยํ ปมฺปฏเก. ปฏ คมเน, ณฺวุ, อุปสคฺคนฺเต พินฺทาคโม จ. ปพฺพ คติยํ, ณฺวุ, พินฺทาคโม, พโลโป จ.

ทฺวยํ วาตมิเค. คมเนน วาตสโม มิโค วาตมิโค. จลติสฺมา ยุ, นทาทิ. ติกํ มูสิเก. มุส เถยฺเย, ณฺวุ, อิตฺตญฺจ. อาปุพฺโพ ขนุ อวทารเณ, อุ, นโลโป. อุนฺท ปสวนเกฺลทเนสุ, อูโร.

๖๑๙. จมราทโย, สรภาทโย จ มิคนฺตรา มิควิเสสา. จมโร อุตฺตราปเถ ขฺยาโต, ยสฺส ปุจฺฉํ จามรํ, จมุ อทเน, อโร, จมโร, ถิยํ จมรี. ปสโท จิตฺตโลมี, ปส พนฺธเน, อโท. กุยํ รงฺคตีติ กุรุงฺโค, อสฺสุ, อุตฺตาภาเว กุรงฺโค. สพฺเพสมฺปิ มิคานํ มาตุฏฺฐาเน ติฏฺฐตีติ มิคมาตุกา, อุปมาเน โก. รุ สทฺเท, รุ. รุณํ กโรตีติ รงฺกุ, อุ, ณสฺส โลโป รการสฺส, อุสฺส จ. อตฺตานํ นีจํ กโรตีติ นีโก. สรติสฺมา อโภ, สรโภ. อฏฺฐาปโท อุทฺธํนยโน สีหสฺสาปิ หนฺตา, ตสฺส จ ปาทจตุกฺกํ อุทฺธํ ภวตีติ.

๖๒๐. ปิยกาทโย ตโย, อาทินา กนฺทลีจีนสมูรุอาทโย จ จมฺมโยนโย, เตน ภูตสฺส จมฺมสฺส อุปฺปตฺติการณตฺตา, เอเต จ จิตฺรตนุรุหาทโย กมฺโพชาทิมฺหิ, อุตฺตราปเถ จ ชายนฺติ, ตเตฺรว สนามขฺยาตา. ยถา มิคสทฺโท วนฺยปสุสามญฺเญ, วิเสเส จ กุรงฺคาเขฺย วตฺตติ, ยถา จ โลหสทฺโท สุวณฺณาทิเก เตชสสามญฺเญ, วิเสเส จ, ตถา จมฺมโยนิอชินโยนิสทฺทาปิ มิคสามญฺเญ, มิควิเสเส เจติ ตถา วุตฺตา.

ปี ตปฺปนกนฺตีสุ, ณฺวุ, อิยาเทโส. อูรุมฺหิ อติสยจมฺมยุตฺตตาย จมูรุ, เอกสฺส มสฺส โลโป. กทิ อวฺหาเน, อโล, อี, กทลี จ โส มิโค เจติ กทลีมิโค.

สีหาทโย ยถาวุตฺตา, อวุตฺตา จ สพฺเพ จตุปฺปทา สตฺตา ‘‘มิคา, ปสโว’’ติ โจจฺจนฺเต. ปสวนฺตีติ ปสโว, สุ อภิสเว, ปส พนฺธเน วา, อุ.

๖๒๑. จตุกฺกํ ลูตายํ. ลู เฉทเน, โต, ลูตา, สกตฺเถ อิโก, ลูติกา, เทฺว นาริยํ. อุณฺณาปาโย ตนฺตุ อุณฺณา, สา นาภิยํ อสฺส อุณฺณนาภิ, รสฺโส. มกฺกโฏ วิย สาขายํ อตฺตโน ตนฺตุมฺหิ คจฺฉตีติ มกฺกฏโก.

ทฺวยํ โคมยชวิจฺฉิเก. วิจฺฉ คมเน, ณฺวุ, วิจฺฉิโก, สตปทิยมฺปิ, อาฬํ วิจฺฉิกนงฺคุลํ, ตํโยคา อาฬิ. ทฺวยํ ฆรโคธายํ. สรติสฺมา อู, อโว จนฺโต. ฆรํ นิสฺสิตา โคธา ฆรโคฬิกา, ธสฺส โฬ, สกตฺเถ โก.

๖๒๒. ทฺวยํ โคธายํ. คุธ โรเส, อ, โคธา, นารี. กุณฺฑ ทาเห, อ, กุณฺโฑ. ทฺวยํ รตฺตปายํ. กณฺณสฺส ชลูกา รตฺตปา กณฺณชลูกา. สตํ ปทา ยสฺสา สตปที, ปทสทฺโท ปาทตฺโถ.

ทฺวยํ กลนฺทเก. กนฺท อวฺหาเน, โรทเน จ, กนฺทตีติ กลนฺทโก, ลมชฺโฌ, ณฺวุ. กาฬวณฺณตาย กาฬกา, นาริยํ. ทฺวยํ นกุเล, นตฺถิ กุลํ เอตสฺส สปฺเปสุ นกุโล, อริสปฺโปปิ. นกฺก นาสเน วา, อุโล, กโลโป, สปฺเป นาเสตีติ นกุโล. มงฺค คตฺยตฺโถ ทณฺฑโก ธาตุ, อุโส.

๖๒๓. ทฺวยํ กกณฺฏเก. กุจฺฉิโต กณฺฏโก อสฺส, อุสฺสตฺตํ. สรติ ธาวตีติ สรโฏ, อโฏ.

จตุกฺกํ กีเฏ. กีฏ พนฺธเน, อ, กีฏ คมเน วา, ทีฆาทิ. ปุล มหตฺเถ, อโว, ฬตฺตํ. กุจฺฉิตํ อมติ คจฺฉตีติ กิมิ, อิ, อสฺสิตฺตํ. ปกาเรน อนตีติ ปาณโก, ณฺวุ, ณตฺตํ.

ทฺวยํ กณฺฏโลมกีเฏ. อุจฺจํ ฐานํ อาลิงฺคตีติ อุจฺจาลิงฺโค. พหุโลมยุตฺโต ปาณโก โลมสปาณโก.

๖๒๔-๖๒๕. สาทฺธปชฺเชน สกุณสฺส นามานิ. วิเห อากาเส คจฺฉตีติ วิหงฺโค, วิหงฺคโม จ, อากาสปริยาโย เจตฺถ วิหสทฺโท, เวหาสสฺส วา วิหาเทโส. ปกฺขยุตฺตตาย ปกฺขี. เขน, ขสฺมึ วา คจฺฉตีติ ขโค. อณฺฑโต ชาโต. สกฺโกติ อุทฺธํ คนฺตุนฺติ สกุโณ, สกุนฺโต, สกุณี จ, สก สตฺติยํ, อุโณ, อุนฺโต, อุณี จ. ปตนฺโต เฑนฺโต, ปตฺเตน วา คจฺฉตีติ ปตงฺโค, อปรตฺร ตโลโป. มาตุกุจฺฉิโต, อณฺฑโต จาติ ทฺวิกฺขตฺตุํ ชายตีติ ทฺวิโช. อุฑฺฑนาทีสุ วกฺกํ กุฏิลํ องฺคํ คีวาทิกํ เอตสฺส, วกฺเกน คมเนน องฺคตีติ วา วกฺกงฺโค. ปตฺเตน ยาติ, ตํ วา ยานํ เอตสฺส. ปตติ ปตนฺโต วิย อากาสโต โหตีติ ปตนฺโต. นีเฬ กุลาวเก ชายตีติ นีฬโช.

วฏฺฏกาทโย, โปกฺขรสาตกาทโย จ ตพฺเภทา เตสํ สกุณานํ วิเสสา. วฏฺฏ วฏฺฏเน, ณฺวุ, วฏฺฏกา นารี. มยูรปฺปมาโณ ตทากติจิตฺตปกฺโข ชีวญฺชีโว ทกฺขิณปถาทีสุ ชายเต, ‘‘ชีวชีวา’’ติ สทฺทํ กโรตีติ ชีวญฺชีโว. ‘‘ชีวชีโว’’ติ นิรานุนาสิกาปิ. จนฺทิกายุตฺตรตฺติปฺปิโย ปกฺขี จโกโร, จก ปริตกฺกเน, อุโร, อุสฺโส, จงฺโกโรปิ. ตรติสฺมา อิโร, ทฺวิตฺตมิตฺตญฺจ, ติตฺติโร.

๖๒๖. สล คติยํ, ณิโก, ฬตฺตํ, สาฬิกา, นารี. กลํ รวตีติ กรวีโก, อีโก, ลโลโป. กรวีโก, ยสฺส สโร ภควโต สเรน อุปมียเต, โส วุจฺจติ ‘‘กรวีโก’’ติ. ชเวน รวินา สทิโส หํโส รวิหํโส. กุส สทฺเท, ถโก, ทฺวิตฺตํ, กุสสฺส สสฺส โต,กุกุตฺถโก. กรณฺฑ ภาชนตฺเถ, อโว, กรณฺฑโว, ชลจโร ปกฺขี. พิลุ ปติตฺถมฺเภ, อ, อวาเทโส, พิลโว, ‘‘คณฺฑปฺลโว’’ติ ขฺยาโต รตฺตปกฺโข มหาปกฺขี โปกฺขรสาตโก, โปกฺขรสฺส สญฺญา ยสฺส โปกฺขรสาตโก, ญฺญสฺส โต, ทีโฆ จ, สมุทิตนามเมว วา ตสฺส, ตทา สาท อสฺสาทเน, ณฺวุ, ทสฺส โต, โปกฺขรสาตโก.

๖๒๗. สตฺตกํ ปกฺเข. ปตนฺติ อเนนาติ ปตตฺตํ, ยทาทินา โต, ทฺวิตฺตํ. อุข คติยํ, ยุ, อุสฺเส, อสฺสุ, เปขุณํ, ณตฺตํ. ปต คมเน, โต, ปาตโต ตายตีติ วา ปตฺตํ. ปต คมเน, โข, ตสฺส โก, ปกฺโข. ปติตุํ อิจฺฉติ เยน ปิญฺฉํ, เนรุตฺโต, ปต คมเน วา, โฉ, ตโลโป, พินฺทาคโม, อสฺสิ. ฉาทฺยเต อเนน ฉโท. คิร นิคฺคิรเณ, อุ, อิสฺสตฺตํ, คมุ คมเน วา, อุ, มสฺส โร.

ปกฺขีนํ พีเช ‘‘ออุ’’อิติ ขฺยาเต อณฺฑํ, กจฺฉปาทีนํ พีเชปิ, ‘‘อณฺฑํ ขคาทิโกเส จา’’ติ นานตฺถสงฺคเห. อฑิ อณฺฑตฺเถ, โณ, เปสิ, โกโสปิ, ปิส อวยเว, อิ, เปสิ, ‘‘เปสิยํ ปตฺตเภเท จ, โกโส ปุเมว อิจฺฉิโต’’ติ [จินฺตามณิฏีกา ๑๕.๓๗] รุทฺโท. ทฺวยํ ปกฺขิเคเห. นีล วณฺเณ, อ, ฬตฺตํ, นี นเย วา, อิโล. กุจฺฉิตํ อณฺฑวินาสนาทิกํ ลุนาตีติ กุลาวกํ, ณฺวุ.

๖๒๘. ทฺวยํ ครุฬานํ มาตริ. วิโน ปกฺขิโน นมนฺติ ยํ วินตา. ถีปุมทฺวยํ อิตฺถิปุริสานํ ทฺวยํ มิถุนํ นาม, สงฺขฺยานสฺส สงฺเขฺยยฺยนิสฺสิตตาย อิตฺถิปุริสาเยว มิถุนํ, มิถ สงฺคเม, อุโน.

ฉกฺกํ ยุคฬมตฺเต. ยุช โยเค, อ, ยุคํ, อลปจฺจเย ยุคฬํ, ฬตฺตํ, ยุคลมฺปิ. อุภ ปูรเณ, โณ, ทฺวนฺทาเทโส จ, ทฺวนฺทํ, ยมุ อุปรเม, ณฺวุ, อโล จ, ยมกํ, ยมลญฺจ, อปจฺจเย ยมํ.

๖๒๙-๖๓๑. มณฺฑลนฺตํ สมูเห. สมฺมา, วิเสเสน จ อูหเต ปุญฺชีภูตตฺตาติ สมูโห, โณ, สมํ สห อวยเวน อูหติ ติฏฺฐตีติ วา สมูโห. คณ สงฺขฺยาเน, คณียติ อวยเวน สหาติ คโณ. สห อวยเวน คจฺฉตีติ สงฺฆาโต, หน คมเน, โณ, สห อวยเวน อุทยตีติ สมุทาโย, ทาคโม, มชฺเฌ ทีโฆ. สญฺจิโนติ อวยวนฺติ สญฺจโย, จิ จเย. สห อวยเวน ทุหยตีติ สนฺโทโห, ทุห ปปูรเณ. นิสฺเสสโต วหติ อวยวนฺติ นิวโห. อวยวํ กตฺวา พฺยปิยติ คจฺฉตีติ โอโฆ [อุจฺยเต โอโฆ อุจ สมวาเย ฆอุ นิปาตนา จสฺส โฆ (จินฺตามณิฏีกา ๑๕.๓๙)]. วิสนฺติ อวยวา ยสฺมินฺติ วิสโร, อโร. อวยวํ สมีเป กโรตีติ นิกโร. เอเกกาเปกฺขาย อปฺปตฺเถน กสงฺขาตา อวยวา อายนฺติ ยสฺมึ กาโย, อถ วา กุจฺฉิตานํ เกสาทีนํ อาโยติ กาโย, โส วิย อวยวานํ อุปฺปตฺติฏฺฐานํ กาโยติ อิธ สมูโห วุตฺโต. อนฺตตฺเถน ขํสงฺขาตํ อวยวํ ธาเรตีติ ขนฺโธ, ขาทติ อวยเวติ วา ขนฺโธ, อมชฺฌทีเฆ สมุทโย. ฆฏ ฆฏเน. ฆฏนํ ราสิภวนํ, ฆเฏนฺติ อสฺสํ อวยวาติ ฆฏา. สห อวยเวน เอตีติ สมิติ,ติ. สห อวยเวน คจฺฉตีติ สํหติ, หน คติยํ,ติ, นโลโป. รส อสฺสาทเน, อิณ. ปุญฺช กุจฺฉายํ. สห อวยเวน พฺยาเปตฺวา อยตีติ สมวาโย. ปูโค ตมฺพูเลปิ. ชเนติ อวยเวติ ชาตํ, โต. กํ อตฺตานํ เทตีติ กโท, จกฺขาทิโก สรีราวยโว. กโท วิย กโท, อวยโว, ตํ วกติ อาททาตีติ กทมฺพกํ. วิเสเสน อูหนฺตฺยสฺมึ อวยวา พฺยูโห. วิตโนติ อวยเวติ วิตานํ, โณ. คุป รกฺขเณ, โพ, ปสฺส โม, คุมฺโพ, คุมฺพมฺปิ. กลํ อวยวภาวํ ปาติ รกฺขตีติ กลาโป, ‘‘กลา โสฬสโม ภาโค’’ติ หิ วุตฺตตฺตา กลาสทฺโท ภาคตฺโถปฺยตฺถีติ ญายติ. ชล ทิตฺติยํ. ชลติ อวยเวนาติ ชาลํ. อวยเวน มณฺฑตีติ มณฺฑลํ, มณฺฑ วิภูสายํ, อโล.

๖๓๒. สาทฺธปชฺเชน คณเภทา วุจฺจนฺเต. ตตฺร ชาตฺยาทีหิ สมานานํ ปาณีนํ, อปาณีนญฺจ คโณ วคฺโค นาม, ยถา ‘‘พนฺธุวคฺโค, กวคฺโค’’จฺจาทโย, วชฺช วชฺชเน, วชฺเชติ อสมานชาตฺยาทโยติ วคฺโค, โณ, ชฺชสฺส คฺโค. ชนฺตูนํ สมานชาติยานํ, วิชาติยานญฺจ คโณ ‘‘สงฺโฆ, สตฺโถ’’ติ โจจฺจเต, ยถา ‘‘ภิกฺขุสงฺโฆ, วาณิชสตฺโถ’’จฺจาทโย. สํหญฺญนฺเต นิพฺพิเสเสน ญายนฺเต อวยวา ตสฺมินฺติ สงฺโฆ, โร. สรนฺติ วตฺตนฺติ อวยวา ยสฺมินฺติ สตฺโถ, โถ, รสฺส โต.

สชาติกานํ สมานชาติกานํ ชนฺตูนเมว คโณ กุลํ นาม, ยถา ‘‘ขตฺติยกุลํ, โคกุล’’มิจฺจาทโย. กุล สงฺขฺยาเน, พนฺธุมฺหิ จ, อ, กุลํ. สธมฺมีนํ สมานธมฺมานเมว ชนฺตูนํ คโณ นิกาโย นาม, ยถา ‘‘ภิกฺขุนิกาโย’’ติ. จิ จเย, โณ, นิพฺพิเสเสน จิโนติ อวยเวติ นิกาโย.

สชาติยติรจฺฉานานํเยว คโณ ‘‘ยูโถ’’ตฺยุจฺจเต, โส จานิตฺถี, ยถา ‘‘หตฺถิยูโถ, มิคยูถ’’มิจฺจาทโย, ยุ มิสฺสเน, โถ, ทีฆาทิ, ยูโถ, ‘‘คโณ ปสูนํ สมโช, สมาโชญฺเญส’มุจฺจเต’’ติ [อมร ๑๕.๔๒ คาถายํ ปสฺสิตพฺพํ] อิธานาคตวจนมฺปิ ญาตพฺพํ.

๖๓๓. จตุกฺกํ ครุเฬ. กนกรุจิรตฺตา โสภโน ปณฺโณ ปกฺโข ยสฺส สุปณฺโณ. วินภาย นาม มาตุยา อปจฺจํ เวนเตยฺโย, เณยฺโย. ครํ วิสธรํ หนฺตีติ ครุโฬ, โณ, รนฺตสฺสุ, หสฺส จ ฬตฺตํ, วณฺณวิกาโร, ครุโฑ. ปกฺขิสีโห, อุฬูตีโส, วชิรตุณฺโฑ, สุธาหโร, สุวณฺณปกฺโข, ภุชคาสโนปิ [ติกณฺฑเสส ๑.๑.๔๒].

ปิกนฺตํ โกกิเล. ปเรน วิชาติเยน กาเกน โปสิโตติ ปรปุฏฺโฐ, ปุส โปสเน, โต. ปเรน ภโต ปุฏฺโฐ ปรภโต, ภร ธารณโปสเนสุ, โต. กุณ สทฺโทปกรเณสุ, อโล. กุก, วก อาทาเน, อิโล, โกกิโล. อปิหิโต กายตีติ ปิโก, อปิ อนฺตรธาเน, วณฺณนาโส, อปิสฺสาการโลโป.

๖๓๔. อฏฺฐกํ โมเร. มุร สํวรเณ, โณ. มย คติยํ, อูโร, มหิยํ รวตีติ วา มยูโร, ธาตุสฺส อตฺถาติสเยน โยโคติ เนรุตฺโต. วรหํ สิขณฺโฑ, ตํโยคา วรหี. นีลา คีวา กณฺโฐ ยสฺส, ภุชงฺคภุโชปิ.

ทฺวยํ มยูรมตฺถกสิขายํ. สิขา อคฺคิชาลายญฺจ, ปุพฺเพ วุตฺตา.

๖๓๕-๖๓๖. จตุกฺกํ มยูรกลาเป. สิขณฺฑิโน อยํ สิขณฺโฑ, วรห ปาธาเนฺย, ปริภาสนหึสาทาเนสุ จ, กรเณ อ. โก มยูโร ลสติ เยน กลาโป, โณ, สสฺส โป. ปี ตปฺปนกนฺตีสุ, โฉ, นิคฺคหีตาคโม, รสฺโส จ. ทฺวยํ โมรสฺส ปิญฺฉฏฺเฐ อกฺขิสณฺฐาเน. จทิ หิลาทเน, ทิตฺติยญฺจ, ณฺวุ. เมจโก กณฺหวณฺเณปิ วุตฺโต.

อฬฺยนฺตํ ภมเร, ฉ ปทานิ อสฺส. มธุํ วตยติ ภุญฺชเต มธุพฺพโต, วต โภชเน. ภม อนวฏฺฐาเน, ปุปฺผมตฺถเก ภมตีติ ภมโร, อโร. อร คมเน, อิ, ฬตฺตํ.

จตุกฺกํ เคหวนกโปเตสุ. ปาเรน สพเลน อาปตตีติ ปาราปโต, ปารวโตปิ. กป อจฺฉาทเน, กมฺป จลเน วา. โอโต, ปรปกฺเข มโลโป. กุก อาทาเน, อโฏ, อุสฺสตฺตมสฺสุตฺตญฺจ. ปกาเรน รวตีติ ปาเรวโฏ, รุ สทฺเท, อโฏ, อุปสคฺคสฺส ทีโฆ, อสฺเส, ปาเรวโฏ, ปเรวโฏปิ.

‘‘ปาราวโต จ เฉชฺโช จ,

กโปโต รตฺตโลจโน;

ปาราปโต กลรโว,

ปตฺตี เสโน สสาทโน’’ติ [จินฺตามณิฏีกา ๑๕.๑๔]. –

รภโส.

๖๓๗. ทฺวยํ คิชฺเฌ. คิธ อภิกงฺขายํ, โย, ฌสฺส โฌ, อสรูปทฺวิตฺตํ, ฌปจฺจเยน วา สิทฺธํ, ตถา ธสฺส โช. คิธติสฺมา อ, นิคฺคหีตาคโม, อิสฺสตฺตํ, คนฺโธ. ติกํ เสนสามญฺเญ. กุกฺกุฏาทีนํ กุลํ ลุนาติ ฉินฺทตีติ กุลโล, กุล สนฺตาเน วา, อโล. เส คมเน, โน. สตฺตานํ หึสนโต พฺยคฺโฆ วิย พฺยคฺฆิ, สตฺเต นาเสตีติ นาโส. พฺยคฺฆิ เอว นาโสติ สมุทิตนามํ.

สกุณคฺฆาทโย ตโย ตพฺเภทา ตสฺส เสนสฺส วิเสสา. สกุณํ หนฺตีติ สกุณคฺฆิ, สิน?. อฏ คมเน, โณ. อาโฏ. ทพฺพิสทิสํ ตุณฺฑํ ยสฺส ทฺวิชสฺส โส ทพฺพิมุขทฺวิโช. ‘‘ทพฺพิมุขทฺวิโช อาโฏ นามา’’ติเปฺยโก อตฺโถ, ตทา เทฺวเยว เสนเภทา.

๖๓๘. จตุกฺกํ อุลูเก. ‘‘อุหุ’’นฺติ สทฺทํ กโรตีติ อุหุงฺกาโร. ‘‘อุทฺธํ กณฺณา ยสฺส อุทฺธํกณฺโณ’’ติ สมฺปตฺเต นิรุตฺตินเยน อุลูโก [อุลภิเนตฺเตถิ ทหตฺยุลูโก, อุทฺโธโลกนา อิติ นิรุตฺตม (อมรโกสุคฺฆาฏนฏีกา ๑๕.๑๕)], อุจติ สมเวติ โกฏรนฺติ วา นิปาตนา. กุส อกฺโกเส, ยสฺส อมนาปตาย สทฺเทน โลกา โกสนฺติ, โส โกสิโย, โกสิตพฺโพติ กตฺวา, โกฏเร วสตีติ วา โกสิโย, เนรุตฺโต, วายสานํ กากานํ อริ สตฺตุ, สกฺกหฺวโย, ทิวานฺโธ วกฺกนาสิโก, หริเนตฺโต, ทิวาภีโต, กากภีรู, รตฺติจารีปิ.

วายสนฺตํ กาเก. ‘‘กา’’อิติ สทฺทํ กายตีติ กาโก. ริฏฺฐํ มรณลกฺขณํ, ตทสฺส นตฺถิ อริฏฺโฐ. ธงฺก โฆรวาสิเต, อ. พลินา ปุฏฺโฐ ภโต. วย คมเน, วโย เอว วายโส, สกตฺเถ โส, สกึปโช, อตฺตโฆโส, ปรภโร, พลิภุโช, คุฬฺหเมถุโนปิ. สกึ เอกวารํปชา ปสูติ ยสฺส. ‘‘กาก’’อิจฺจตฺตานํ โฆสยติ. วิชาติยํ โกกิลํ ภรติ.

๖๓๙. กาโก วิย อุลติ คจฺฉตีติ กาโกโฬ, ฬตฺตํ. โทณกาโก, ททฺธกาโกปิ. ทฺวยํ ‘‘พี-ลฺौํ’’อิติ ขฺยาเต สกุเณ. ลู เฉทเน, โณ, วสฺส โป, ลาโป, ลาโวปิ. เลฑฺฑุ วิย อกตีติ ลฏุกิกา [เลฑฺฑุกิกา (ก.)], ณฺวุ.

ติกํ หตฺถิลิงฺคสกุเณ. วารณสทิสตฺตา วารโณ. หตฺถิโน ลิงฺคํ ญาปกํ โสณฺฑํ ยสฺมึ วิชฺชตีติ หตฺถิลิงฺโค. หตฺถิโสณฺฑํ ยสฺมึ วิชฺชติ, โส หตฺถิโสณฺโฑ จ วิหงฺคโม เจติ หตฺถิโสณฺฑวิหงฺคโม.

๖๔๐. ทฺวยํ อุกฺกุเส. อุจฺจํ โกสตีติ อุกฺกุโส, กุส สทฺเท, อ. กุร สทฺเท, อโร, ถิยํ กุรรี. โกลฏฺฐิปกฺขิมฺหิ ‘‘อุภุต’’อิติ ขฺยาเต ปกฺขิมฺหิ กุกฺกุโห. โกลฏฺฐิอชฺโฌหารโก ปกฺขี โกลฏฺฐิปกฺขี. ‘‘กุกฺกุ’’อิติ สทฺทายตีติ กุกฺกุโห, โห, กุก อวฺหาเน วา, อุโห.

ติกํ สุเว. สุ สวเน. มนุสฺสสทฺทมฺปิ สุณาตีติ สุโว, อ, อุวาเทโส. ‘‘กี’’อิติ สทฺทํ กโรตีติ กีโร. กโรติ มนุสฺสสทฺทนฺติ วา กีโร. อ, อสฺสี. สุก คติยํ, สุนฺทรํ, สุฏฺฐุ วา มนุสฺสสทฺทํ กายตีติ สุโก. ทฺวยํ กุกฺกุฏมตฺเต. ตมฺพา จูฬา ยสฺส. กุกฺกุฏตีติ กุกฺกุโฏ, กุก, วก อาทาเน วา, อโฏ.

๖๔๑. ทฺวยํ นิชฺชิเวฺห. นตฺถิ ชิวฺหา ยสฺส นิชฺชิโวฺห. ทฺวยํ โกญฺจาสกุเณ. อิตฺถิลิงฺเคน มิถุนานํ นามานิ. โกญฺจ โกฏิลฺยปฺปีภาเวสุ, อ, โกญฺจา. กนฺต เฉทเน, ยุ, นทาทิ, อสฺสุ. กุณฺฑนีปิ, กุณฺฑ ทาเห.

ทฺวยํ จกฺกวาเก. จกฺเกน จกฺกสทฺเทน อุจฺจเต จกฺกวาโก, โณ. วจ วิยตฺติยํ วาจายํ, จกฺกมิจฺจาวฺหา ยสฺส, รถงฺคาวฺหยนามโกปิ, รถงฺคํ จกฺกํ, ตสฺส อวฺหโย รถงฺคาวฺหโย, โส นามํ อสฺส รถงฺคาวฺหยนามโก, เตน รถงฺคนาโม รถจรณสมาโน อวฺหโย โจจฺจเต.

ลกฺขิตลกฺขณา จาตฺร, ลกฺขโณปจริตวุตฺติยา, โคณมุขฺยาย วา วุตฺติยา ลกฺขิเตน อตฺเถน ยตฺร อตฺถนฺตรํ ลกฺขฺยเต, สา ลกฺขิตลกฺขณา. ยถา ‘‘รถาวยวายุโธ’’ อิจฺจตฺร รถาวยวสทฺเทน จกฺกํ ลกฺขฺยเต, น ตทากติ ตนฺนาโม จายุธวิเสโส. ‘‘ปนฺติรโถ’’อิจฺจตฺร ปนฺติสทฺเทน ทสกฺขรํ ฉนฺโท ลกฺขฺยเต, น ทสสทฺโท, เตหิ ตุ อายุธรถสทฺทสนฺนิเวโส ‘‘จกฺกาวยวายุโธ, ทสรโถ’’ อิติ เทววิเสโส, ราชวิเสโส จ ลกฺขฺยเต, ตถาตฺราปิ ‘‘รถงฺค’’นฺตฺยเนน รเถกเทโส ลกฺขียเต, ‘‘อวฺหายเต’’อิจฺจเนน จ ปริภาสนํ, น เตนาปิ วากสทฺโท. เตหิ จ อญฺญมญฺญสนฺนิเวโส จกฺกวาโกติ ปกฺขิวิเสโส ลกฺขียเตติ คุณโต สุกฺกาทีหิ เอวํคตา โคณี วุตฺติ.

ทฺวยํ จาตเก. อยํ เมฆชลปายี, สร หึสายํ, สรณํ สาโร, ตํ คจฺฉตีติ สารงฺโค. ‘‘จาตเก หริเณ ปุเม, สารงฺโค สพเล ติสู’’ติ [จินฺตามณิฏีกา ๒๓.๒๓] รภโส. จต ยาจเน, ณฺวุ, โถกโกปิ, โถกํ กํ ชลํ อีหนียฏฺเฐน อสฺสตฺถิ โถกโก.

๖๔๒. ทฺวยํ ปกฺขิพิฬาเล. ตุล อุมฺมาเน, อิโย. ปกฺขยุตฺโต พิฬาโล, ‘‘สู’’.

ทฺวยํ รุกฺขกีฏขาทเก. สตํ ปตฺตานิ อสฺส. สรติ กีเฏติ สารโส, โส, ‘‘ขาว สา’’.

ทฺวยํ กาเกหิ สทฺธึ นีฬํ กตฺวา วสนเก สุกฺกสกุเณ. วก อาทาเน, อ. เสตวณฺณตาย สุกฺโก จ โส กาเกหิ สทฺธึ นิวาสนโต, กากสณฺฐานตฺตา วา กาโก เจติ สุกฺกกาโก.

ทฺวยํ วิสกณฺฐิกายํ. พล ปาณเน, ณฺวุ, ทีโฆ, อาโก วา. วิสสทิโส กาฬวณฺโณ กณฺโฐ ยสฺสา สา วิสกณฺฐิกา, เอติสฺสา ปุโม นาม น วิชฺชติ. วุตฺตญฺจ อปทาเน –

‘‘ยถา พลากโยนิมฺหิ, น วิชฺชติ ปุโม สทา;

เมเฆสุ คชฺชมาเนสุ, คพฺภํ คณฺหนฺติ ตา ตทา’’ติ [อป. เถร. ๑.๑.๕๑๑].

๖๔๓. ทฺวยํ กงฺเก. โลหสทิโส ปิฏฺฐิ ยสฺส โลหปิฏฺโฐ. กงฺก โลเลฺย, อ, กงฺโก.

ทฺวยํ ปตฺตกณฺเฐ. ขญฺโช วิย จรตีติ ขญฺชรีโฏ, อีโฏ. ปสฺสนฺตานํ ขํ สุขํ ชเนตีติ ขญฺชโน. ขญฺช คติเวกเลฺย วา, ยุ.

ทฺวยํ คามจาฏเก, จาฏกมตฺเต วา. กลหํ รวตีติ กลวิงฺโก, ยทาทิ. กํ สุขํ ลุนาตีติ วา กลวิงฺโก, อิโก, นิคฺคหีตาคโม จ. จฏ เภเท, ณฺวุ, จาฏโก.

ทฺวยํ เวฬุริยจฺฉวิโลเม จิตฺรปกฺเข ‘‘สุวณฺณจูเฬ’’ติ ขฺยาเต. ทิภ สนฺถมฺเภ, ทฺวิตฺตํ, พินฺทาคโม จ. ‘‘กิ’’อิติ สทฺทํ กโรตีติ กิกี, ณี, จาโส, ทิวิปิ [จาโส กิกีทิวิ (อมร ๑๕.๑๖)].

๖๔๔. ทฺวยํ เมฆสาเม ‘‘ฏี-ฏฺौ’’อิติ ขฺยาเต. กทมฺพโยคา กาทมฺโพ. กาฬวณฺโณ หํโส กาฬหํโส, กาลหํโสปิ.

ทฺวยํ ‘‘งเห-โฑ’’อิติ ขฺยาเต สกุเณ. สกุนฺโต วุตฺโต, ‘‘สกุนฺโต ปกฺขิเภทสฺมึ, ภาสปกฺขีขเคสุ เจ’’ติ นานตฺถสงฺคเห. สุนฺทรากาเรน ปกฺเขน ยุตฺโต สกุโณ ภาสปกฺขี, ‘‘ภาสนฺโต สุนฺทรากาเร, ภาสนฺโต ภาสปกฺขินี’’ติ หิ นานตฺถสงฺคเห.

ทฺวยํ ‘‘นฺวา-มี-เสฺว’’อิติ ขฺยาเต นีลปกฺขินิ. ธูมฺยํ ธูมํ อฏติ สหตีติ ธูมฺยาโฏ, โณ. กาฬวณฺณตาย กุจฺฉิตํ ลิงฺคํ ยสฺส. ภิงฺโคปิ.

ทฺวยํ ชลกุกฺกุเฏ. ทา ลวเน,ติ, ทาติ อูหติ อุสฺสหตีติ ทาตฺยูโห, ขณฺฑิตทฺธนิอิจฺจตฺโถ. กาเล สสฺสมุตุมฺหิ กณฺโฐ กณฺฑทฺธนิ ยสฺส กาฬกณฺฐโก, สมาสนฺเต โก.

๖๔๕. ขุทฺทาทิ มธุจฺฉิฏฺฐกราทิโก กมฺมภูโต ‘‘มกฺขิกาเภโท’’ตฺยุจฺจเต, มกฺขิ สงฺฆาเต, ณฺวุ, มกฺขิกา, ตาสํ เภโท มกฺขิกาเภโท. ปิงฺคลมกฺขิกายํ ‘‘มฺหณ’’อิติ ขฺยาตายํ ทฺวยํ. ฑํส ฑํสเน, ฑํโส. ทํโสปิ, ฑํส ขาทเน วา, ปิงฺคลมกฺขิกาติวณฺณนามํ.

มกฺขิกาย อณฺฑํ อาสาฏิกา นาม, สฏ อวยเว, ณฺวุ. ทฺวยํ ‘‘นฺหํ’’อิติ ขฺยาเต. ปฏํ คจฺฉตีติ ปฏงฺโค, ปตงฺโคปิ, สรติ หึสตีติ สลโภ, อโภ, ลตฺตํ, สล คมเน วา.

๖๔๖. ทฺวยํ ‘‘เฉํ’’อิติ ขฺยาเต, มก ปาเณ, อโส, มกโส. ทฺวยํ นิทาเฆ นุหาทีสุ วรณกมกฺขิกายํ. ‘‘จีรี’’ติ สทฺทายตีติ จีรี, จิริ หึสายํ วา, นทาทิ, ทีฆาทิ. ฌลฺล สทฺเท, ณฺวุ, ฌลฺลิกา.

ทฺวยํ ตาลปตฺตาทฺยนฺตเรสุ นิลีนายํ จมฺมปตฺตายํ. ชตุ วิย ชตุกา, อุปมาเน โก, ‘‘รามเฐ ชตุกํ จมฺม-ปตฺตชตุกเรสุ ถี’’ติ [จินฺตามณิฏีกา ๑๙.๔๐] หิ รภโส. อชินํ จมฺมํ ปตฺตํ ยสฺสา อชินปตฺตา. ทฺวยํ หํสสามญฺเญ. หนฺติ อทฺธานํ หํโส. เสโต ฉโท ปตฺตํ ยสฺส. ยถากถญฺจิ พฺยุปฺปตฺตีติ วุตฺตตฺตา อเสตจฺฉเทปิ, จกฺกงฺโค, มานโสโกปิ, จกฺกสฺส จกฺกวากสฺเสว องฺคานิ ยสฺส. มานสํ สโร โอโก ยสฺส.

๖๔๗. เย รตฺเตหิ โลหิเตหิ ปาทตุณฺเฑหิ จรณจญฺจูหิ วิสิฏฺฐา สิตา จ สรีเร, เต ราชหํสา นาม, หํสานํ ราชาโน ราชหํสา.

มลีเนหิ ปาทตุณฺเฑหิ วิสิฏฺฐา เย เต มลฺลิกาขฺยา, มล, มลฺล ธารเณ, อิ, สญฺญายํ โก, ‘‘มลฺลิโก หํสเภเท จ, ติณสูเล จ มลฺลิเก’’ติ [จินฺตามณิฏีกา ๑๕.๒๔] รุทฺโท. อาขฺยาสทฺเทน พหุพฺพีหิ. อสิเตหิ กเณฺหหิ ปาทตุณฺเฑหิ วิสิฏฺฐา เย, เต ธตรฏฺฐา, ธตรฏฺฐานํ อปจฺจานิ ธตรฏฺฐาติ, โณ.

๖๔๘. ติกํ ติรจฺฉาเน. ติริยํ อญฺจยตีติ ติรจฺโฉ, ติริยสฺส ติโร, อญฺจติสฺส จฺโฉ. ยุมฺหิ ติรจฺฉาโน, ติรจฺฉาโนเยว ติรจฺฉานคตํ, ตพฺภาวํ วา คตํ ปตฺตํ, เตสุ วา คตํ อนฺโตคธนฺติ ติรจฺฉานคตํ, สิยาติ ปกตฺยานเปกฺขกฺริยาปทํ, ภวตฺยตฺโถ วา หิ กโรตฺยตฺโถ วา กทาจิ ปกตฺยานเปกฺโข ภวติ, น ปน วิกตฺยานเปกฺโข. ตถา กทาจิ อุภยาเปกฺโขปิ ภวติ, น ปนุภยานเปกฺโขติ สพฺพเตฺรวํ. สีหาทิวคฺโค.

อรญฺญาทิวคฺควณฺณนา นิฏฺฐิตา.