๕. อรญฺญวคฺควณฺณนา

๕๓๖. สตฺตกํ วเน. อร คมเน, อญฺโญ, อรญฺญํ. เกน ชเลน อนนํ ปาณมนสฺส กานนํ, ทา อวขณฺฑเน, ทา เฉทเน วา. อธิกรเณ โณ, ‘‘อาการนฺตานมาโย’’ติ อาโย. ทย ทานคติหึ สาทาเนสุ วา, โณ, คห อุปาทาเน [คาหู วิโลฬเน (?)], อธิกรเณ ยุ. วป พีชนิกฺเขเป, อิโน, อสฺสิตฺตํ. วน สมฺภตฺติสทฺเทสุ, กตฺตริ อ, วนํ. อฏา อวยโว เสลา อเตฺรติ อฏวิ, อิ, อีมฺหิ อฏวี.

มหาปทุมลตาวนํ มหารญฺญํ, นทาทิ, อนนฺโต จ, อรญฺญานี.

๕๓๗. นครโต นาติทูรสฺมึ ฐาเน สนฺเตหิ อภิโรปิโต ตรุสณฺโฑ ปูคปนสาทิตรุสมูโห อตฺถิ, โส ‘‘อุปวน’’นฺติ โจจฺจเต, กิตฺติมวนเมตํ. อารมนฺตฺยสฺมินฺติ อาราโม, โณ. อุปคตํ, อุปโรปิตํ วา วนํ อุปวนํ.

๕๓๘. สพฺพสาธารณํ สพฺพโลเกหิ สาธารโณปโภคํ รญฺญํ ราชูนํ อรญฺญํ ‘‘อุปวนํ, อุยฺยาน’’มิตฺยุจฺจเต, อุลฺโลเกนฺตา ยนฺติ ชนา เอตสฺมินฺติ อุยฺยานํ, ยุ. อากีโฬปฺยตฺร.

ตเทว ราโชปวนเมว อุปการิกาสนฺนิหิตํ, ปุรสนฺนิหิตํ วา อนฺเตปุราจิตํ ปมทวนาขฺยํ. ยตฺร อนฺเตปุรสหิโต เอว ราชา วิหรติ, นาญฺญชนปฺปเวโส. ปมทานํ อิตฺถีนํ วนํ ปมทวนํ, รสฺโส.

๕๓๙-๕๔๐. สานฺตราฬา ปนฺติ, ยถา – ตรุปนฺติ, ปาสาทปนฺติ, นิรนฺตราฬา ตุ ราชีติ. ตตฺร ปญฺจกํ ปนฺติยํ. ปน พฺยวหาเร, ถุติมฺหิ จ, ปนฺติ. วี คมเน, ถิ, วีถิ. วล สํวรเณ, อิ, อาวลิ. อาลิปิ, อลธาตุมฺหา อิ. สิ เสวายํ, ณิ, เสณิ. ปา รกฺขเณ, ฬิ, ปาฬิ, โสคเตปิ. เทฺว สมา. ลิข เลขเน, อ. ราช ทิตฺติยํ, อิ.

ติปาทํ รุกฺขมตฺเต. ปาเทน มูเลน ปิวตีติ ปาทโป, โณ. วิฏปโยคา วิฏปี. รุกฺข วรเณ, อ, รุห ชนเน วา, โข, หสฺส โก. น คจฺฉตีติ อโค. สล คมเน, โณ, สารวนฺตตาย วา สาโร, โส เอว สาโล, อญฺญโตฺรปจารา. มหิยํ รุหตีติ, อ. ทุ คติยํ, โม. ตร ตรเณ, อุ. กุโต ภูมิโต ชายตีติ กุโช, องฺคาเรปิ. สาขาโยคโต สาขี.

คมุ คมเน, โณ, ‘‘คมิสฺสนฺโต จฺโฉ วา สพฺพาสู’’ติ จฺโฉ. ขุทฺโท อวุฑฺฒิปฺปตฺโต ปาทโป ขุทฺทปาทโป. เย รุกฺขา ปุปฺผํ วินา อปุปฺผกา ผลนฺติ, เต อสฺสตฺโถทุมฺพรปนสาทโย ‘‘วนปฺปตี’’ติ วุจฺจนฺติ, วนานํ ปติ วนปฺปติ. ปุปฺผโต ชาตผลา ปน อมฺพขชฺชูราทโย วานปฺปตโย. วนปฺปติมฺหิ ภวา วานปฺปตโย.

๕๔๑. โย ผลปากาวสาเน มรติ, โส กทลีธญฺญาทิโก โอสธิ นาม ภเว, โอโส ธียเต ยสฺสํ [โอโส โคฺลโส ทิตฺติพฺพา ธียเต’ตฺร พฺยาขฺยาสุธา ๒.๔.๖], สา โอสธิ, อิ. สาสทฺโท โอสธิสทฺทสฺส อิตฺถิลิงฺคตฺตทีปโก.

ทฺวยํ อุตุปฺปตฺเตปิ ผลหีเน. วน ยาจเน, โฌ, วญฺฌา, วธติ ผลนฺติ วา วญฺฌา, วชาทินา โย, ฌสฺส โฌ, นิคฺคหีตาคโม จ. น วิชฺชติ ผลเมติสฺสาติ อผลา, เทฺว ตีสุ. ติกํ วตฺตมานผเล รุกฺขาโท. ผลโยคา, อิโน, วนฺตุ, อี จ.

๕๔๒. จตุกฺกํ วิกสิเต. ผุลฺล วิกสเน, กตฺตริ โต, สญฺชาตตฺเถ วา อิโต, ผล วิสรเณ วา, วิสรณํ วิกาโส, อสฺสุ. กจ พนฺธเน, วิปุพฺโพ วิกสเน, กตฺตริ อ. วิกจเต วิทลติ วิสิลิฏฺฐทโล ภวตีติ วา วิกโจ, อ, วิสทฺโท วิสิเลสโชตโก. กส คมเน, โต. ทลานํ อญฺญมญฺญํ วิสิเลสโต สมุทาโย ‘‘วิกสิโต’’ตฺยุจฺจเต. ผุโฏปฺยตฺร. ผุฏ วิกสเน.

ปาโท รุกฺขคฺเค. ‘‘น นา’คฺคํ สิขรํ สิโร’’ติ โวปาลิตวจนโต ‘‘สิรโส อคฺค’’นฺติ น ฉฏฺฐีสมาโส. สิโร วุตฺโต. อช คมเน, โค, อคฺคํ, เสฏฺเฐ ตีสุ. สี สเย, ขโร, สิขา วา จูฬา, สา วิย ชายตีติ สิขโร. ทฺวยํ สาขายํ. สาข พฺยาปเน, อ. ‘‘ลตา วลฺลี สมาขฺยาตา, ลตา สาขา จ สาขิน’’นฺติ ลตา นานตฺถา. ลา อาทาเน, โต, รสฺโส.

๕๔๓. ฉกฺกํ ปตฺเต. ทลติ วิกสตีติ ทลํ, อ. ลส กนฺติยํ, ปกาเรน ลสตีติ ปลาโส, โณ. ฉท สํวรเณ, ฉาทียเต เยน ฉทนํ, ยุ. ปูรยตีติ ปณฺณํ, นิปาตนา, ปต อโธคมเน วา, ปตตฺยจิเรน ปณฺณํ, ปตฺตญฺจ, โต, ปุเม. สญฺญายํ ณมฺหิ ฉโท.

ทฺวยํ ปตฺตาทิสงฺฆาตวติ สาขาย ปพฺเพ. ปลฺล คมเน, อโว. กิส คมเน, โย, ลาคโม มชฺเฌ. ทฺวยํ องฺกุเร. นโว เอว อุพฺภิโต อุคฺคโต นวุพฺภินฺโน. องฺก ลกฺขเณ, อุโร.

๕๔๔. ปกฺกํ ยาว ปาเทน นามํ. วิกาโส มุขปพุทฺธกลิกายํ มกุฬาทิทฺวยํ. มุจ โมจเน, อุโล, อุสฺสตฺตํ, จสฺส โก, มกุฬํ, มกุโฬ วา. กุฏ เฉทเน, มโล, อสฺสุ, กุฏุมโล, กุตุมโลปิ. ปุปฺผสฺส จ ผลสฺส จ ปกติภูเต ชาลปตฺเต ขารกาทิทฺวยํ. ขุร วินาเส. ณฺวุ. ชล ธญฺเญ, สกตฺเถ โก. ชาลกํ นปุํสเก. ทฺวยํ ชาลกโต ปวุทฺเธ ปุปฺเผ, ผเล จ. กล สงฺขฺยาเน, ณฺวุ, กุร สทฺเท, ณฺวุ.

ปุปฺผาทิพนฺธนํ ปุปฺผผลานํ พนฺธนํ วณฺฏํ นาม. พนฺธียเต เยน วณฺฏํ, วชาทิ.

๕๔๕. ติกํ ปุปฺเผ. ปสุ ปาณิคพฺภวิโมจเน, โณ. ขปณกภาสาย รุกฺโขปิ ปาณิ, วุทฺธาทิ, ปสโว. กุส อกฺโกเส, อุโม, กส คมเน วา, กาส ทิตฺติยํ วา, อุโม, รสฺโส. ปุปฺผ วิกสเน, ปุปฺผตีติ, อ. ปุปฺผโช รโช ปุปฺผธูลี ปราโค นาม, รนฺช รงฺเค, โณ.

มธุรปุปฺผรโส มกรนฺโท นามาติ มตํ. มกฺขิกา รมนฺติ ยสฺมึ มกรนฺโท, วชาทิ. ทฺวยํ กลิกาภิ อากิณฺเณ ปริณายวติ. ถุ อภิตฺถเว, ณฺวุ, ถวโก. คุธ ปริเวธเน, ณฺวุ, ธสฺส โฉ, โคจฺฉโก.

๕๔๖-๕๔๗. อาเม อปกฺเก ผเล สลาฏุ อุตฺโต, สลาฏ พาลฺยปริภาสเนสุ, อุ, วิชฺชมานพาลฺยตาย สลาฏุ. ปกฺกนฺตุ ผลํ นิปฺปริยาเยน ‘‘ผล’’มิตฺยุจฺจเต, เตน ‘‘อามสฺมึ ผลโวหาโร รูฬฺหิยา ปวตฺตตี’’ติ ญาตพฺโพ, ผล นิปฺผตฺติยํ, นิปฺผตฺติ จาตฺร สุปกฺกตฺตํ, สุกฺเข ตุ ผเล วาโน. ตตฺร สลาฏุ วานา ตีสุ, ยถา สลาฏุ ชมฺพู, สลาฏโว มาสา, สลาฏูนิ กุมฺภณฺฑานิ, วานา หรีฏกี, วาโน มุคฺโค, วานมมฺพํ.

จมฺปกาทิ จมฺปกํ กรวีรํ กทมฺพกํ อโสกํ กณฺณิการํ จมฺปกาทีนํ ปุปฺผํ วิกาโร, อวยโว เจติ อญฺญตฺเถ โณ น ภวติ, ตทนฺตโต ปุปฺผสฺสุปฺปติตโต, เอวํ จมฺปกาทีนิ กุสุมนามานิ นปุํสเก วตฺตนฺติ, อมฺพาทิ ทาฬิมํ นารงฺคํ อามลกํ กุวลํ พทรนฺติ ปกตฺยนฺตรเมว ผเล วตฺตเต, อามลกิยา กุวลิยา พทริยา ผลํ วิกาโร, อวยโว เจติ อญฺญตฺเถ ตทฺธิโตปิ โนปฺปชฺชเต, ตทนฺตโต ผลสฺสุปฺปติตโต, เอวํ อมฺพาทีนิ ผลนามานิ นปุํสเก วตฺตนฺติ. มลฺลิกาทโย กุสุเมปิ วตฺตมานา สลิงฺคา ปกติลิงฺคาอเภโทปจาเรน ปวตฺติยา, ยถา – มลฺลิกา ชาติ, วนมลฺลิกา อิจฺจาทิ. วีหโยปฺยเภโทปจาเรน ผเลปิ สลิงฺคา, ยถา มาสสฺส ผลํ มาโส, มุคฺคสฺส ผลํ มุคฺโค, เอวํ ยโว, ติโล, อตสี, กงฺคุ, ธญฺญํ.

ติกํ ชมฺพุยา ผเล. ตตฺร ยทา โลกโต ผเล วุตฺติ, ตทา ชมฺพุสทฺโท ปกตฺยนฺตรเมว ผเล วตฺตเต, ยทา น ผลวุตฺติ, ตทา วิกาเร อวยเว วาโน, ชม อทเน, พู, ชมฺพู, ปกตฺยนฺตราผเล วุตฺติ. ชมฺพุยา ผลํ ชมฺพุวํ. ชมฺพุ จ. โลกโต เอว ผเลปิ วตฺตมานา หรีฏกฺยาทโย สภาวโต อิตฺถิยํ ภวนฺติ [อมร ๑๔.๑๘-๒๐]. หรีฏกิยา ผลํ หรีฏกี, เอวํ โกสาตกี, สลฺลกี, ทกฺขา, กณฺฑการิกา, เสผาลิกา อิจฺจาทิ, ปุพฺเพ วิย วิการาวยวตฺเถสุ ปจฺจยาภาโว, อสฺสตฺถาทิกํ ฉกฺกเมว ตทฺธิตนฺตํ อสฺสตฺถาทีนํ ผเล วตฺตมานานํ นปุํสกํ สิยา รูปเภโท, ยถา – อสฺสตฺถสฺส ผลํ อสฺสตฺถํ, เวณุโน ผลํ เวณวํ, ปิลกฺขสฺส ผลํ ปิลกฺขํ, นิโคฺรธสฺส ผลํ นิโคฺรธํ, อิงฺคุทิยา ผลํ อิงฺคุทํ, พฺรหติยา ผลํ พฺราหตํ, วิทารี อํสุมตี คมฺภริยาทโย มูเล, ปุปฺเผปิ สลิงฺคา [อมร ๑๔.๑๘-๒๐]. ปาฏลาสทฺโท ปน อเภทวตฺติจฺฉายํ มูเล ปุปฺเผปิ วตฺตมาโน สภาวโต อิตฺถิลิงฺโค, เภทวตฺติจฺฉายํ วิกาเร อวยเว วา ณมฺหิ ปาฏลํ [อมร ๑๔.๑๘-๒๐]. ทฺวยํ สาขาปลฺลวาทิสมุทายลกฺขเณ อาโภเค, วิฏ เวธเน, วิฏ อกฺโกเส วา, อโป, ปสฺส ภตฺเต วิฏภี, นทาทิ.

๕๔๘. มูลมารพฺภ มูลโต ปฏฺฐาย สาขนฺโต สาขาวธิ ตรุสฺส ภาโค ขนฺโธ นาม, โย ‘‘ปกณฺโฑ’’ติปิ วุจฺจติ, ขนุ อวทารเณ, โธ, ขนฺโธ, ขาท ภกฺขเน วา, โก, ‘‘ขาทามคมานํ ขนฺธนฺธคนฺธา’’ติ ขนฺธาเทโส, กโลโป.

รุกฺขจฺฉิทฺเท รุกฺขาทีนํ วิวเร โกฏโร. กุฏ เฉทเน, อโร, โกฏโร, นิกฺกุโหปิ. เทฺว สมา. กาส ทิตฺติยํ, กาสเต อคฺคินา ทิปฺปเตติ กฏฺฐํ, โต, ตสฺส ฏฺโฐ, รสฺโส จ, กส คมเน วา, โต, กฏฺฐํ. ทร วิทารเณ, ณุ.

๕๔๙. ติกํ มูเล. วุ สํวรเณ, โท, นิคฺคหีตาคโม, พุธ คมเน วา, อ, ธสฺส โท. มูล ปติฏฺฐายํ, โณ, ปาทสทฺเทน ตปฺปริยายา จรณตฺถา สพฺเพ สงฺคหิตา, ปาทสทิสตฺตา ปาโท, ทฺวยํ ฉินฺนสฺส ตรุกฺขนฺธสฺส ภูมิฏฺฐภาเค. สงฺก สงฺกายํ, อุ, สก สตฺติยํ วา, นิคฺคหีตาคโม. ขนุ อวทารเณ, ณุ, ขาณุ. ธุโวปิ, ธุวติ ถิรายเตติ ธุโว, ธุ คติเถริเยสุ, อ, อุวาเทโส.

ทฺวยํ วิทาริยาทีนํ กนฺเท. กุยํ ปถวิยํ รุหตีติ กุรุหาฏํ, อโฏ, กนฺท อวฺหาเน, โรทเน จ, ‘‘กรหาโฏ’มฺพุชกนฺเท, ปุปฺผรุกฺขภีเตสุ เจ’’ติ นานตฺถสงฺคเห. ทฺวยํ หลาทีนํ กลีเร. กล สงฺขฺยาเน, อีโร. มส อามสเน, ถโก, มตฺถเก สีเส วา ชาโต มตฺถโก.

๕๕๐. เทฺว สมา. อภินวนิคฺคตา อายตา สกุสุมา, กุสุมสุญฺญา จ มญฺชรี, วลฺลรี ตุ ตทญฺญาปิ, ยถา ตาลวลฺลรี, วล, วลฺล สํวรเณ, อโร, นทาทิ. มุญฺชโยคโต มญฺชรี, โร, นทาทิ, อุสฺสตฺตญฺจ, เทฺวปิ นารี. ทฺวยํ ลตายํ. วลฺล สํวรเณ, นทาทิ. ลตา วุตฺตา, ‘‘ลตา ปตานินี วลฺลี มตกีถา’’ติ หลายุโธ.

อกฺขนฺโธ อปฺปกฺขณฺโฑ, พหุปตฺตตจทณฺฑิกาทิ. โย วา ตนุปกณฺโฑ วํสนฬาทิ, โส ‘‘ถมฺโพ, คุมฺโพ’’ติ โจจฺจเต, ถก สํวรเณ, โพ, กสฺส โม. คุป รกฺขเณ, โพ, ปสฺส โม. ปตาโน สาขาปตฺตจโย, เตน ยุตฺตา โครกฺขา ตมฺพูลิ ธิวุสชีมูต คโฬฌาทิกา ลตา, สา วีรุ นาม, วิวิเธหิ รุหตีติ กตฺวา, กฺวิ, วีรุ, ทีฆาทิ, คุมฺพินีปิ.

๕๕๑. ปชฺเช ปาเทน นามํ. ยตฺร ทฺวยํ ‘‘โพธิรุกฺโข’’ติ สญฺญิเต พุทฺธสฺส ภควโต สพฺพญฺญุตญฺญาณปฺปฏิลาภฏฺฐานภูเต ทุมราเช, อญฺญตฺร ตูปจารา. อสฺสํ สพฺพญฺญุตญฺญาณํ ติฏฺฐติ เอตฺถาติ อสฺสตฺโถ, ฐสฺส โถ, ทฺวิตฺตํ, มารวิชยสพฺพญฺญุตญฺญาณปฺปฏิลาภาทิเกหิ ภควนฺตํ อสฺสาเสตีติ วา อสฺสตฺโถ, อาปุพฺโพ สาส อนุสิฏฺฐิยํ, โตสเน จ วตฺตติ, โต, รสฺโส. สพฺพญฺญุตญฺญาณํ พุชฺฌติ เอตฺถาติ โพธิ, พุธ อวคมเน, อิ, โพธิ, ทฺวีสุ. จลทโล, ปิปฺปโล, กุญฺชราสโนปิ. ทฺวยํ พหุปาเท. อโธภาคํ รุนฺธตีติ นิโคฺรโธ, อุสฺโส, คาคโม จ. วฏ เวธเน, วฏตีติ, อ.

ทฺวยํ กพิฏฺเฐ. กวิมฺหิ วานเร ติฏฺฐตีติ กพิฏฺโฐ [ปาเยน กปโย ติฏฺฐนฺติ อตฺร กปิตฺโถ (จินฺตามณิฏีกา ๑๔.๒๑)] ‘‘วานเร ปณฺฑิเต กวี’’ติ โวปาลิโต, ตถา กปิตฺโถ, โต, ฐสฺส โถ จ. ทธิตฺโถ, อมฺพิลผโลปิ. ทฺวยํ อุทุมฺพเร. ยญฺญกมฺมานมงฺโค เอกงฺคตฺตา ยญฺญงฺโค, ทุพฺพี หึสายํ, อโร, นิคฺคหีตาคโม, เอกสฺส พสฺส โลโป จ. ชนฺตุผโล เหมทุทฺโธปิ.

๕๕๒. ทฺวยํ โกวิฬาเร.

‘‘สุกปทาจฺฉโร จมฺโป,

โกวิฬาโร ตุ กญฺจโน;

ปุพฺโพ สิโต ปโร รตฺโต,

ยุคปตฺตา อุโภปิเต’’ติ [จินฺตามณิฏีกา ๑๔.๒๒].

หิ รตนโกโส, กญฺชนาลโกปฺยตฺร. ยุคํ ยมกํ ปตฺตมสฺส.

ติปาทํ อุทฺทาเล. วาตํ อุทฺทาลตีติ อุทฺทาโล. สิงฺคาราทีนํ สญฺญาวเสน รุกฺขานํ ราชา ราชรุกฺโข, วาตโรคหนเน ราชภูโต รุกฺโข วา ราชรุกฺโข. กตา มาลา อสฺส ปุปฺเผหีติ กตมาโล, สิงฺคารปฺปกาโส. อินฺทติ ปรมิสฺสริยํ กโรติ วาตหนเนติ อินฺทีวโร, อีวโร, อินฺทิยา สกฺกสฺส ภริยาย อิจฺฉิตพฺพตฺตา วา อินฺทีวโร. จตุรงฺคุโล, อาเรวโต, สุวณฺณโกปิ.

๕๕๓. ทฺวยํ ชมฺภีเร, ยสฺส ผลมมฺพิลํ โหติ. อมฺพิลตฺตา ทนฺตสฺส สโฐ ทนฺตสโฐ. สฐ เกตวหึสาสํกิเลเสสุ, อ. ชมุ อทเน, อีโร, ภนฺโต จ, ชมฺภ คตฺตวินาเม วา, ชมฺโภ, ชมฺภโล, ชมฺพีโรปิ. ทฺวยํ วรเณ. วร อิจฺฉายํ, ยุ. กล สงฺขฺยาเน, อิโร, นทาทิ, รสฺสนฺโต. วรุโณ, ติตฺตสาโกปิ.

ทฺวยํ ผลหเร. ‘‘โก อยํ, สุโก’’ติ วิมตุปฺปตฺติกรปตฺตกุสุมตาย กึสุโก. ปาริ สมุทฺโท, ตตฺร ภทฺโท ปาริภทฺโท, โส เอว ปาฬิภทฺโท, โกวิฬาโร, ตํสณฺฐานปตฺตกุสุมตาย ปาฬิภทฺโท. ทฺวยํ วิทุเล, โย อพฺภสมเย ปุปฺผติ. วช คมเน, อุโล. วี ปชเน, อโส, โตนฺโต จ, วิปุพฺโพ อต สาตจฺจคมเน วา, อโส. วานีโรปิ.

๕๕๔. ทฺวยํ ปีตเน, ยสฺส ปตฺตผลานิ อมฺพิลานิ, ปูคผลปฺปมาณญฺจ ผลํ, สลฺลกีรุกฺขสณฺฐาโน จ, โส รุกฺโข. อมฺพ สทฺเท, อโฏ, สกตฺเถ โก. ปี ตปฺปนกนฺตีสุ, ตโน, ปีตึ วา ตโนตีติ ปีตโน, สกตฺเถ โก. ทฺวยํ คุฬปุปฺเผ. มน ญาเณ, โก, มธฺวาเทโส จ. มธุนาโม ทุโม มธุทฺทุโม. ทฺวยํ ‘‘ลมฺพู’’ติ ขฺยาเต. คุโฬ วิย สาเตน ผลมสฺส คุฬผโล. ปีล ปติตฺถมฺเภ, อุ. ทฺวยํ ติกฺขคนฺเธ. โสภํ ชเนตีติ โสภญฺชโน, โสภํ วิสญฺชนเมเตน เหตุภูเตนาติ วา โสภญฺชโน. วุตฺตญฺจ –

‘‘สิรีสปุปฺผสฺส รเสน ภาวิตํ,

สหสฺสวารํ มรีจํ สิตวฺหยํ;

เอเตน สมนฺติ วิสาหิ สมฺภวา,

กตญฺชนเสฺนหนปาทนตฺถุโต’’ติ.

สิ เสวายํ, วิทฺธวินาสนตฺถํ เสวีเตติ สิคฺคุ, คุ, ถี. จิตฺตหารี, ปภญฺชโน, วิทฺธวินาสโนปิ.

๕๕๕. ทฺวยํ วิสาลตเจ, โย สรเท ปุปฺผติ ปุปฺผํ. สตฺตปณฺณานฺยสฺส สตฺตปณฺณี ปุเม. ฉตฺตมิว ปณฺณมสฺส ฉตฺตปณฺโณ. วิสมจฺฉโทปิ, สตฺตปณฺณตฺตา วิสมจฺฉโท. ทฺวยํ รถทฺทุเม. รถํ ตโนติ เยน ตินิโส, อิโส. อติปมุจฺจติ ทาหปิตฺตมเนเนติ อติมุตฺตโก. จิตฺตกิปิ.

ทฺวยํ วาตโปเถ, ปํ วาตํ ลุนาตีติ ปลาโส, อโส. ‘‘ปตฺเต ปลาสํ โส รุกฺเข, ปีตหริตกึ สุเก’’ติ หิ รุทฺโท. วาตโปโถปิ, วาตสฺส โปโถ วาตโปโถ, ปุถ หึสายํ.

ทฺวยํ ‘‘ปุตีติ’’ ขฺยาเต. หตชนฺตุปโมหสงฺขาตาริผลตาย อริฏฺโฐ, นิปาตนา หนฺติสฺส ฏฺโฐ, ตํโรคาริวนฺตชเนหิ อิจฺฉิตพฺพผลตฺตา วา อริฏฺโฐ, อิสุ อิจฺฉายํ. ผณ คติยํ, อิโล, อสฺเส.

๕๕๖. ติกํ สิริผเล. มล ธารเณ, อูโร. พิล เภทเน, ณุโว, เพลุโว. ลปจฺจเย พิลฺโล. สณฺฑิโลฺย, เสลุโสปิ. ‘‘มุนิปฺปเภเท มาลูเร, สณฺฑิโลฺย ปาทปนฺตเร, นเฏ พิลฺเล จ เสลุโส’’ติ [จินฺตามณิฏีกา ๑๔.๓๒] รภโส.

ทฺวยํ ตุงฺเค. ปุมนาโม นาโค รุกฺโข ปุนฺนาโค. ‘‘ปุนฺนาเค ปุริโส ตุงฺโค, เกสโร เทววลฺลโภ’’ติ [อมร ๑๔.๒๕] หฺยมรสีโห, ทีโฆ, ‘‘ปุมสฺส ลิงฺคาทีสุ สมาเสสู’’ติ อการโลโป จ. อติสยปุปฺผเกสรวนฺตตาย เกสโร, กิส ตนุกรเณ วา, อโร, ปุปฺผเกสยุตฺตตาย วา เกสโร, โร.

ทฺวยํ โลทฺทมตฺเต. สล คมนตฺโถ, อโว. รตฺตกผปิตฺตโสเต ลุนาตีติ โลทฺโท, ทฺโท. ติริโฏ, สาวโรปิ. ‘‘สาวโร อปราเธ จ, โลทฺเท ปาเป จ กถฺยเต’’ [จินฺตามณิฏีกา ๑๔.๓๓] ตฺยชโย. ทฺวยํ ธนุปฏฺเฏ ผลินิ. ปี ปาเน, อโล, อีสฺส อิยาเทโส. สนฺนกา ตาปสา, เตสํ ทุ ทุโม สนฺนกทฺทุ, ‘‘สนฺนกทฺทุ จาปปฏา, วรโณ ตาปสปฺปิโย’’ติ [จินฺตามณิฏีกา ๑๔.๓๕] หิ โกสนฺตเร.

๕๕๗. ทฺวยํ ‘‘มฺหนกู’’อิติ ขฺยาเต. ลิกุโจ นาม ฑหุรุกฺโข, ตคฺคุณตฺตา ลิโกจโก, สญฺญายํ โก. องฺก ลกฺขเณ, โอโล, องฺโกโล. ทฺวยํ กุมฺเภ. โรคหรเณ ครุโนปิ เวชฺชสฺส ครุ คุคฺคุลุ, นิปาตนา. กุส เฉทเน, ณฺวุ. กุมฺโภ, ปุโรปิ.

‘‘ราสิเภเท คชมุทฺธํเส,

กุมฺภกณฺณสุเก ฆเฏ;

กามุเก วารนาริยญฺจ,

กุมฺโภ กฺลีวนฺตุ วคฺคุลุมฺหี’’ติ [จินฺตามณิฏีกา ๑๔.๓๔].

รภโส. ปุร อคฺคคมเน, โณ, ปุโร.

ทฺวยํ อมฺเพ. อม คติยํ, โพ, อมฺพ สทฺเท วา, อ. จุติ อาเสจเน, รกฺขเณ จ, อ, จุ จวเน วา, โต, ทีฆาทิ. รสาโลปิ, รสํ ลาตีติ รสาโล, ทีโฆ. เอโส อมฺโพ สุคนฺธวา อติสยคนฺธยุตฺโต สมาโน ‘‘สโห, สหกาโร’’ติ โจจฺจเต. สห สตฺติยํ, สุคนฺธํ กตฺตุํ สหตีติ สโห, อ. สหนํ สโห, ตํ กโรตีติ สหกาโร, หา วา ปมุทา, ตาย สห วตฺตตีติ สโห, สหํ สมุทํ กโรตีติ สหกาโร.

๕๕๘. ทฺวยํ เสตมฺเพ. ปุณฺฑ ปุณฺฑเน. ปุณฺฑ ขณฺฑเนเตฺยเก, ณฺวุ, อสฺสี, อราคโม จ. เสตวณฺโณ อมฺโพ เสตมฺโพ. ทฺวยํ พหุวารเก, ยสฺส ผลานิ อติปิจฺฉิลานิ. สิ พนฺธเน, ลุ, สล คมนตฺโถ วา, อุ, อสฺเส. ปิจฺฉิลตฺตา พหูนิ วารีนิ ยสฺมึ พหุวารโก, สญฺญายํ โก. สีโต, อุทฺทาโล, กผโลปิ.

ทฺวยํ กาสฺมริยํ. สิริมนฺตานิ ปณฺณานิ ยสฺสา เสปณฺณี, นทาทิ, สิรีสทฺทสฺส เส. กสฺมีรเทสชตฺตา กาสฺมรี, กาส ทิตฺติยํ วา, มโร, นทาทิ. มธุปณฺณี, ภทฺทปณฺณีปิ. ทฺวยํ สกณฺฏกมฺพิลผลรุกฺเข. สกณฺฏกตฺตา กุจฺฉิตํ ลาตีติ โกลี, นทาทิ. วท เถริเย, อโร, นทาทิ. กุวลี, กกฺกนฺธูปิ.

๕๕๙. ทฺวยํ ตสฺสา โกลิยา ผเล. โกลิยา ผลํ โกลํ. พทริยา อยํ อวยโว พทโร. กุวลํ, เผนิลํ, โสวีรมฺปิ. ‘‘โสตญฺชเน ตุ โสวีรํ, กญฺชิเก พทเรปิ เจ’’ติ [จินฺตามณิฏีกา ๑๔.๓๖] รภโส. ทฺวยํ อสฺสตฺถกุลสมฺภูเต รุกฺขปาสาณาทีสุ สญฺชาตรุกฺเข. ปิลํ ปรํ นิสฺสยภูตํ กสตีติ ปิลกฺโข, กส วิเลขเน, สสฺส ขตฺตาทิ นิปาตนา. อขาทนียผลตาย วิรูปํ ผลมสฺสตฺถีติ ปิปฺผลี, อี, นทาทิ, วิสฺสปิ จ.

ทฺวยํ โตยาทิวาปินิยํ, ยสฺสา มูลํ มหาปญฺจมูเล ปวิฏฺฐํ. ปฏ คมเน, อโล, นทาทิ, ปาฏลี, ปาฏลาปิ. กณฺหํ ปุปฺผวณฺฏํ ยสฺสา สา กณฺหวณฺฏา, กาสฺมริยมฺปิ. อลิปฺปิยํ, ตมฺพปุปฺผิปฺยตฺร. ทฺวยํ คนฺธิเล. สาทุผลตาย สาทุ จ โส กณฺฏสหิตตาย กณฺโฏ เจติ สาทุกณฺโฏ. สกณฺฏกตาย อตฺตานํ วิรูปํ กโรตีติ วิกงฺกโต, ทฺวิตฺตํ, นิคฺคหีตาคโม จ.

๕๖๐. จตุกฺกํ ตินฺทุเก. ตนุ วิตฺถาเร, อุโก, ทนฺโต จ. ติทิ หึสายํ วา, อุ, สญฺญายํ โก. กาโฬ ขนฺโธ ปกณฺโฑ ยสฺสาติ. ติม อทฺทภาเว, อูโส, สกตฺเถ โก, วรนฺโต จ. อุปจฺจเย ติมฺพรุ.

ทฺวยํ ตมฺพผเล. อิราวตี นที, ปฐมกาเล ตสฺสา ตีเร ชาโต เอราวโต. นารํ วุจฺจติ นีรํ, ตํ คจฺฉตีติ นารงฺโค. ทฺวยํ มกฺกฏตินฺทุเก. กุล สงฺขฺยาเน, ณฺวุ. กาเกนฺทุ, กากลุโกปิ.

๕๖๑. ติกํ กทมฺเพ. กํ วาตํ ทเมตีติ กทมฺโพ, โพ. ปิเนตีติ ปิยโก, ณฺวุ, อิยาเทโส. นยติ มุทํ นีโป, โป. ทฺวยํ, วิทรุกฺเข, ยสฺส นิยฺยาเสน เปฬาทโย ลิมฺปนฺติ. ภล, ภลฺล ปริภาสนหึสาทาเนสุ, นทาทิ, อญฺญตฺร โต, กนฺโต จ, ภลฺลาตโก, ตีสฺวยํ. อรุกโร, อคฺคิมุโขปิ.

ทฺวยํ ‘‘ปาวุสา’’อิติ ขฺยาเต. ฌป ทาเห, ณฺวุ. ปสฺส โว. ปจ ปาเก, อุโล. ทฺวยํ สิริมติ, ยสฺส ผลานิ มรีจปฺปมาณานิ, อมฺพิลานิ จ. ติล คมเน, ณฺวุ. ขุร เฉทเน, ณฺวุ.

๕๖๒. ทฺวยํ อมฺพิลิกายํ. จิ จยเน, โจ, จิจ อาทานสํวรเณสุ วา. ตนุ วิตฺถาเร, อมฺพิลรสํ ตโนตีติ ตินฺติณี, ทฺวิตฺตมิตฺตํ, ณตฺตญฺจ, นทาทิ. ทฺวยํ อมฺพิลงฺกุรผเล เสตรุกฺเข. คทฺรภณฺฑปฺปมาณผลตฺตา คทฺทภณฺโฑ, รโลโป. กปิ จลเน, ตโน, ทีโฆ อาคมสฺส. กนฺทราโล, ปิลกฺโขปิ.

ติกํ สาลรุกฺเข. สล คมเน, โณ, สารวนฺตตาย วา สาโล. อสฺสกณฺณสทิสปณฺณตาย อสฺสกณฺโณ. สนฺช สงฺเค, อ, สชฺช อทเน วา, อ. ทฺวยํ นทีสชฺเช. อชฺช อชฺชเน, อุโน. กก โลเลฺย, อุโธ. วีรตรุ, อินฺททุโมปิ.

๕๖๓. ติกํ มุจลินฺเท. จุล นิมุชฺชเน. มุจล สงฺคาเต, อินฺโท. นีโป กทมฺเพปิ. ติกํ ปีตสาเล. ปิยโก กทมฺเพปิ. อส ภกฺขเน, ยุ, ปีตปุปฺโผ สาโล รุกฺโข ปีตสาโล. พนฺธูกปุปฺโผ, ชีวโกปิ.

ทฺวยํ ฌาฏลิยํ. คาโว ลิหนฺตีติ โคลีโส, หสฺส โส. ฌฏ สงฺฆาเต, อโล. ฌาฏโล, ปาฏลิปุปฺผากาโร ทีฆผโล รุกฺโข. ปโมกฺโขปิ.

๕๖๔. ทฺวยํ ราชายตเน, ขีรวนฺตตาย ขีริกา. เทวราชสฺส นิวาสนฏฺฐานภูตตฺตา ราชายตนํ, ปิยาเลปิ. ทฺวยํ กปฺผเล. กุจฺฉิเตน ผเลน อุมฺภติ ปูรตีติ กุมฺโภ. กุจฺฉิเตน โมทตีติ กุมุทิกา, ณฺวุ.

ทฺวยํ คุวากรุกฺเข, ยสฺส ผเลน ตมฺพูลนามํ ชายติ. ปูช ปูชายํ, โณ, ชสฺส โค. กมุ อิจฺฉายํ, เหตุกตฺตริ ณฺวุ. ขปุโรปิ. ทฺวยํ โลหิตโลทฺเท. ปฏฺฏิอิตฺยาขฺยา ยสฺส ปฏฺฏิ. ‘‘ปทฺธี’’ติปิ ปาโฐ. อสฺมึ ปกฺขิตฺเต ลาขา รตฺตา ภวตีติ ลาขาปสาทโน. กมุโกปิ.

๕๖๕. ทฺวยํ อิงฺคุทิยํ, อยญฺจ กณฺฏกี พาหุเลฺยน มชฺฌิมเทเส ชายเต. อิงฺค คมนตฺโถ, อิโท, อิสฺสุ, นทาทิ. ตาปโส ปยุชฺชมานผลกตาย ตาปสตรุ. ทฺวยํ ‘‘ภุชปตฺโต’’อิติขฺยาเต สุนฺทรตเจ รุกฺเข, ยสฺส ตเจ มนฺตกฺขรานิ ลิขนฺติ. ภุโช ปาณิ, ตํสทิสปตฺตตาย ภุชปตฺโต. มนฺตเลขเกหิ อาภุชิตตจวนฺตตาย อาภุชี. ภูโช, จมฺมี, มุทุตฺตโจปิ.

ทฺวยํ สิมฺพลิยํ. ปิจฺฉาโยคา ปิจฺฉิลา, อิโล. สมฺพ มณฺฑเล, อลิ, อสฺสิ. ‘‘ปิจฺฉิลา ปูรณี โมจา, ถิรายุ สิมฺพลี ทฺวิสู’’ติ [อมร ๑๔.๔๖] อมรโกโส. ทฺวยํ ปิจฺฉิลากาเร กณฺฏกสหิเต รุกฺเข. รุจ ทิตฺติยํ, เหตุกตฺตริ ยุ, กุฏ โกฏิเลฺย, กตฺตริ โณ, โกโฏ อสิมฺพลิ สมาโนปิ สิมฺพลิสทิสาการทสฺสนโต โกฏสิมฺพลิ, ปุเม. กสมฺพโลปิ.

๕๖๖. ทฺวยํ ‘‘กณฺฏกรญฺช’’อิติ ขฺยาเต กณฺฏกินิ กรญฺชคุมฺเพ, ยํ โลเก ‘‘กลิโน’’ติ วุจฺจติ. กร หึสายํ, กรโต ริริยา. ปู ปวเน, อิโก, โตนฺโต จ. ปูติกรโช, กลิมารโกปิ, กลิโน. ทฺวยํ ทาลิมปุปฺผากาเร ปีตนาสกรุกฺเข. รุห ชนเน, ณี. โลหิตปุปฺผตาย โรหิตโก.

ทฺวยํ เอรณฺเฑ. เอรฑิ หึสายํ. วาตํ เอรณฺฑตีติ เอรณฺโฑ, โณ. มณฺฑ ภูสเน, อีสํปสนฺนเตลตาย วา อามณฺโฑ, อามํ วา วาตํ, ตํ ทายตีติ อามณฺโฑ. ทา อวขณฺฑเน, ทาสฺส โฑ. จิตฺตโก, จญฺจุปิ.

‘‘อคฺคิสญฺเญปิ จิตฺตโก, ปุเม เอรณฺฑเก จญฺจุ.

ปกฺขิตุณฺเฑ ถิยํ มโต’’.

ทฺวยํ สิวารุกฺเข. สตฺตุยุตฺตผลตาย สตฺตุผลา. คณฺฑํ สเมตีติ สมี, อ, นทาทิ, ปาริภทฺทเกปิ. ครุทารุ, ปูติกฏฺฐมฺปิ.

๕๖๗. ทฺวยํ กรญฺเช. นตฺตํ รตฺตา มาลา ยสฺส. กํ รญฺชยตีติ กรญฺโช, โณ. จิลฺลวิลฺโล, กรโชปิ. ทฺวยํ ขทิเร. ขท หึสายํ, เถริเย จ. ขทนฺติ ทนฺตา เยนาติ ขทิโร, อิโร. ทนฺตา ธาวนฺติ เยน นิโรคตฺตาติ ทนฺตธาวโน, ยุ, ธาว คติสุทฺธิยํ. คายตฺตี, พาลตนโยปิ. ‘‘คายตฺตี ขทิเร อิตฺถี, ฉนฺทสิปิ ฉฬกฺขเร’’ติ [จินฺตามณิฏีกา ๑๔.๔๙ พฺยาขฺยาสุธา ๒.๔.๕๐] รภโส. พาโล สุขุโม ปตฺตสญฺญิโต ตนโย ยสฺส พาลตนโย. ทฺวยํ ปีตสาเร ขทิเร. ขทิราทิกนฺตุ ปีตสาเร. เสตวณฺณตาย โสโม กปฺปูรสทิโส วกฺโก วกฺกลเมตสฺส โสมวกฺโก. ‘‘โสโม กุเวเร ปิตุเทวตายํ, วสุปฺปเภเท วสุธากเร จ. ทิพฺโพสธี โสมลตา สมีรเณ, กปฺปูรนีเรสุ จ วานเร จา’’ติ นานตฺถสงฺคโห. อีสํ ขุทฺทกํ ทลเมตสฺส กทโร, ลสฺส โร. ทฺวยํ ปิณฺฑีตเก. สล คมเน, โล. มท อุมฺมาเท, ยุ. ‘‘ปิณฺฑีตโก มรวโก, สสโน กรหาฏโก’’ตฺยมรโกเส [อมร ๑๔.๕๒].

๕๖๘. ติกํ อินฺทสาเล. สาลานํ รุกฺขานํ อินฺโท ราชา อินฺทสาโล, ทาสาทีสุ สิริวฑฺฒกาทิสทฺโท วิย อธิวจนมตฺตมิทํ. อินฺทสฺส สกฺกสฺส สาโลติปิ อินฺทสาโล. สลฺลโต ณฺวุ, นทาทิ, สลฺลกี. ขร เฉทนวินาสเนสุ, ณฺวุ.

ทฺวยํ เทวทารุมฺหิ. เทวานํ ทารุ. ภทฺทตฺตา ภทฺททารุ. สกฺกปาทโป, ปาริภทฺทโก, ปีตทารุ, ทารุ, ปูติกฏฺฐมฺปิ. ทฺวยํ เหมปุปฺผเก. ปฐมกาเล จมฺปานคเร ชาโต จมฺเปยฺโย, เณยฺโย. กปจฺจเย จมฺปโก.

๕๖๙. ทฺวยํ ปนเส. ปน พฺยวหาเร, ถุติมฺหิ จ, อโส. กณฺฏกยุตฺตํ ผลมสฺส กณฺฏกิผโล. ทฺวยํ สิวายํ. น วิชฺชเต โรคภยํ, โรคพฺยโถ โจปยุชฺชมานายมสฺสนฺติ อภยา. โรคภยํ หรติ อปเนตีติ หรีตกี, โต, สกตฺเถ โก, นทาทิ. หริตฺตกีปิ. อพฺยถา, ปุตนา, อมตา, เหมวตี, เจตกี, สิวาปิ.

ทฺวยํ กริสผเล. โรคํ อสติ ภกฺขตีติ อกฺโข, โข, สสฺส โก. โรคํ วิภูตํ กโรตีติ วิภีตโก, วิภีฏโกปิ. ภูตาวาโส, กลิทฺทุโมปิ, กลิสฺส อาสยภูโต ทุโม กลิทฺทุโม. ทฺวยํ ปุสฺสผเล. นตฺถิ มตเมติสฺสํ เหตุภูตายํ อมตา. มล ธารเณ, ณฺวุ, นทาทิ, อามลกี. วยฏฺฐาปิ. วโย ติฏฺฐติ ถิรีภวเตฺยตายาติ วยฏฺฐา.

๕๗๐. ทฺวยํ ฑหุรุกฺเข. ลพุนามเก ปพฺพเต ชายตีติ ลพุโช. ขุทฺทกตฺตา ลีนํ อปากฏํ กุจสงฺขาตํ ผลเมตสฺส ลิกุโจ, นิปาตนา. ทฺวยํ ปีตปุปฺเผ. อคนฺธปุปฺผตาย อตฺตานํ กณิฏฺฐํ กโรตีติ กณิกาโร, ฏฺฐโลโป, ปทุมปฺปมาณปุปฺผทุมตาย ทุมุปฺปโล.

ติกํ หิงฺคุนิยฺยาเส. นี นเย, โพ, โมนฺโต จ. ติตฺตรสตฺตา อริภาเว ติฏฺฐตีติ อริฏฺโฐ. ปุจึ กุฏฺฐํ มทฺทตีติ ปุจิมนฺโท, อิตฺตํ, พินฺทาคโม. ธมฺมเสโน, มาลโกปิ. มลเต โรคํ มาลโก, ณฺวุ. ทฺวยํ รตฺตปุปฺเผ. กโรติสฺมา ณฺวุ. ทล วิทารเณ, โม, อิการาคโม. ทาฬิโมปิ.

๕๗๑. ทฺวยํ ปีตทฺทุเม. สรติ กาลนฺตรํ สรโล, อโล. ปูติเยว กฏฺฐํ ปูติกฏฺฐํ, ปูติมุตฺตนฺติ ยถา. ทฺวยํ ปิจฺฉิลายํ. กปิ จลเน, อิโล. สาส อนุสิฏฺฐิยํ, สิส อิจฺฉายํ วา, อโป, นิคฺคหีตาคโม, สึสปา. อคุรุปิ.

ติกํ ผลินิยํ. สา ตนุกรเณ, โม. ปิยภาวํ คจฺฉตีติ ปิยงฺคุ, อุ. กมนียภาวํ คจฺฉตีติ กงฺคุ, อุ, นิปาตนา. มหิลาวฺหยา, ลตา, คุนฺทา, คนฺธผลี, การมฺภาปิ. ทฺวยํ สิรีเส. สรติ โรคํ หึสตีติ สิรีโส. อีโส, อสฺสิ. ภณฺฑ ปริภาสเน, อิโล. กปีตโนปิ. อมฺพาฏเก, คทฺทภณฺเฑ จ กปีตโน.

๕๗๒. ทฺวยํ มณฺฑูกปณฺเณ. สุณ คติยํ, ณฺวุ, ทีฆํ ผลวณฺฏํ ยสฺส. นโฏ กุฏนฺนฏาปิ. ทฺวยํ พกุเล. วก อาทาเน, อุโล. เกสรยุตฺตปุปฺผตาย เกสโร.

ทฺวยํ มลปุปฺผสฺมึ. กากานํ อุทุมฺพโร กาโกทุมฺพโร, โส เอว กาโกทุมฺพริกา, สกตฺเถ อิโก. ผล นิปฺผตฺติยํ, คุ, ลสฺส โค. ทฺวยํ นาครุกฺเข. น คจฺฉตีติ นาโค, ทีฆาทิ. นาคานํ มาลา, สา สญฺชาตา ยตฺร นาคมาลิกา.

๕๗๓. ทฺวยํ อโสเก. นตฺถิ โสโก เยน. วช คมเน, อุโล. ทฺวยํ ชยายํ. ตํตํโรคชยาทิกํ กโรตีติ ตกฺการี, ณี. วิเสเสน ชยตีติ เวชยนฺติกา, อนฺโต, นทาทิ, สกตฺเถ โก. ‘‘ชยา ชยนฺตี ตกฺการี, นาเทยี เวชยนฺติกา’’ตฺยมรโกโส [อมร ๑๔.๖๕].

ทฺวยํ สมุทฺทสมีปเทสเช สามทเล ตมาลนาเม ตรุมฺหิ. ตาปิยํ ชายตีติ ตาปิญฺโฉ, อญฺญตฺเถ โฉ, พินฺทาคโม, ‘‘ตาปี ตุ สริตานฺตเร’’ติ หิ นานตฺถสงฺคโห. ตมุ กงฺขายํ, อโล. ทฺวยํ กุฏเช. โรคํ ฉินฺทตีติ กุฏโช, โช. คิริมฺหิ ชาตา มลฺลิกา คิริมลฺลิกา, สกฺกปริยาโยปฺยตฺร.

๕๗๔. ตสฺส กุฏชสฺส ผเล อินฺทยโว. อินฺทสฺส สกฺกสฺส ยโว ธญฺญวิเสโส อินฺทยโว. กลิงฺคํ, กทฺทยวมฺปิ.

‘‘ปูติกรญฺช ธูมฺยาเฏ, เทสเภเท ปุมา ภเว;

กุฏชสฺส ผเล กฺลีวํ, กลิงฺคํ ถี ตุ นาริย’’นฺติ [จินฺตามณิฏีกา ๑๔.๖๗]. –

รภโส. อมรมาลายนฺตุ ‘‘กลิงฺเค’นฺทยโว ปุมา’’ติ อิตฺถิกณฺเฑ ปาโฐ. ตสฺสตฺโถ กลิงฺคา อิตฺถี, อินฺทยโว ปุมา. ทฺวยํ กณิการิกายํ. อคฺคิ อเนน มนฺถฺยเต อคฺคิมนฺโถ, โณ. ตํ กฏฺเฐหิ ฆํสิยมาเน อคฺคิ อุฏฺฐหติ. กณ คติยํ, ณฺวุ. ชยาปฺยตฺร. ‘‘วิชเย โส ชยา ทุคฺคา, ชยนฺตี คณิการิเก’’ติ ชยา นานาตฺถา.

ทฺวยํ นิคฺคุณฺฑิยํ. นตฺถิ คุณฺฑํ คพฺภพนฺธนเมตายาติ นิคฺคุณฺฑี. สิ พนฺธเน, ทุ, สินฺทุํ คพฺภพนฺธนํ วาเรตีติ สินฺทุวาโร. อินฺทานีปฺยตฺร. อินฺทานีกรเณ ถีนํ, สินฺทุวาเรนฺทนาริสุ. ทฺวยํ มลฺลิกายํ. ติณานิ สูลนฺติ ยสฺมินฺติ ติณสูลํ, สูล รุชายํ. ยตฺร ตํ ชายติ, ตตฺร ติณานิ โรคีนิ ภวนฺตีตฺยตฺโถ. ‘‘ติณสูลํ มลฺลิกายํ, ปณฺฑกํ เกตกีผเล’’. มลฺลเต ธารียเต สพฺเพหีติ มลฺลิกา, มลฺล ธารเณ, อิ, สกตฺเถ โก. ภูปที, สีตภีรุ จ.

๕๗๕. ทฺวยํ กณฺหปุปฺผเสผาลิกายํ. สิผา ชฏา ยสฺสตฺถิ เสผาลิกา, อิโก, ลมชฺโฌ. นีลปุปฺผตาย นีลิกา. สุวหา, นิคฺคุณฺฑีปิ. ‘‘สินฺทุวาเรปิ นิคฺคุณฺฑี, นีลเสผาลิกาย เจ’’ติ รุทฺโท. ทฺวยํ วนมลฺลิกายํ. ผุฏ วิกสเน, อา ภุโส ผุฏตีติ อปฺโผฏา, รสฺสาทิ.

จตุกฺกํ รตฺตปุปฺเผ. พนฺธ พนฺธเน, อุ, สกตฺเถ โก. ชยตฺถํ สุมนํ ชยสุมนํ. ภณฺฑติสฺมา อิโก, ภณฺฑิโก. ชีวตีติ ชีวโก, ชีว ปาณธารเณ, ณฺวุ. ชีวกสทฺทสฺส ปีตสาลาทีสฺวปิ ปวตฺตนโต พนฺธุ เอว ชีวโก พนฺธุชีวโกติ พนฺธุสทฺเทน วิเสเสตฺวา วุตฺตํ, สมุทิเตน วา นามมิทเมกสฺส. ‘‘พนฺธุ พนฺธุกปุปฺเผ จ, พนฺธุภาตริ พนฺธเว’’ติ วจนโต,

‘‘ชีวโก ปีตสาเล จ, เขปเน วุทฺธิชีวินิ;

เสวินิ ปาณเก ผาติ-กุณฺฑิเก ปาทปนฺตเร’’ติ. –

วจนโต จ ‘‘พนฺธุชีวโก’’ติ เอตฺถ เทฺว นามานิปิ ทฏฺฐพฺพานิ.

๕๗๖. ปญฺจกํ สุมนายํ. สุนฺทรํ มโน ยสฺสํ. สุคนฺธตฺตา ชาติสุมนาติ สมุทิตนามํ. มล ธารเณ, โต, นทาทิ. ชน ชนเน,ติ. วสฺสกาลสญฺชาตปุปฺผตาย วสฺสิกี. อิโก, นทาทิ.

ทฺวยํ ‘‘จมฺเปยฺย’’อิติ ขฺยาเต. ยุถ หึสายํ, อิ, สกตฺเถ โก, ทีฆาทิ. มคเธ ภวา มาคธี. คณิกา, อมฺพฏฺฐาปิ. ทฺวยํ ‘‘เทวาลิ’’อิติ ขฺยาตายํ. สุนฺทรํ ทลเมติสฺสา สตฺตลา, ทสฺส โต, สตฺต ทลานิ ยสฺสา วา สตฺตลา. นวา นูตนา มลฺลิกา นวมลฺลิกา. นวมาลิกาปิ.

๕๗๗. ทฺวยํ ปุณฺฑเก ‘‘ลํสฺวณ’’อิติ ขฺยาเต. วสนฺเต ปุปฺผติ วาสนฺตี. อติมุทํ ตโนตีติ อติมุตฺโต, นิปาตนา. มาธวี, ลตาปิ. มธุมฺหิ จิตฺเต, เวสาเข วา ปุปฺผตีติ มาธวี.

‘‘ลตา โชติมตีปกฺก-สาขาวลฺลีปิยงฺคุสุ;

ลตา กตฺถูริกายญฺจ, สา ทุพฺพามาธวีสุ จา’’ติ.

ลตา อเนกตฺถา. ทฺวยํ กรวีเร. กุจฺฉิตํ รวนฺติ อสฺสา เยน กรวีโร, อีโร. อสฺเส มาเรตีติ อสฺสมารโก. ปฏิหาโสปิ.

ทฺวยํ มาตุลุงฺเค. มตฺโต ลุชฺชติ เยน มาตุลุงฺโค, ลุช วินาเส. ปริปุณฺณพีชตาย พีชปูโร. รุจโกปิ, รุจ ทิตฺติยํ, ณฺวุ. ทฺวยํ ธุตฺตุเร. อุคฺคํ มชฺชติ เยน อุมฺมตฺโต, มท อุมฺมาเท. มาเรตีติ มาตุโล, อุโล, รสฺส โต. ‘‘อุมฺมตฺโต กิตโว ธุตฺโต, ธตฺตูโร กนกาวฺหโย, มาตุโล มทโน’’ตฺยมรโกโส [อมร ๑๔.๗๗].

๕๗๘. ทฺวยํ กณฺหปากผเล. กรํ หตฺถํ มทฺทติ กณฺฏเกน กรมนฺโท. กรมทฺโทปิ. สุฏฺฐุ สิโนตีติ สุเสโน, สิ พนฺธเน, ยุ. ทฺวยํ กุนฺเท. กุณ สงฺโกจเน, โท, นตฺตํ, กุณ สทฺโทปกรเณสุ วา. มาเฆ ภวํ มาฆฺยํ, โย, ตสฺมึ กาเล หิ ปุปฺผาทิสมิทฺธิ ภวตีติ ตพฺภวตฺเตน พฺยปเทโส.

ทฺวยํ เทวตาเส. เทวตา อาสนฺติ ยํ เทวตาโส. ชีมูตกาเล สญฺชาตตฺตา ชีมูโต, มฺหนลา. ทฺวยํ สนามปสิทฺเธ ปุปฺผวิฏเป. ปุปฺผมาสุํ น มิลาตมสฺส ภวตีติ อมิลาโต. มหนฺตมฺปิ กาลํ สหตีติ มหาสหา.

๕๗๙. จตุกฺกํ ฌิณฺฑิสามญฺเญ. สิรี วตฺตติ เยน เสเรยฺยโก, เณยฺยโก. ทาสนามกตฺตา ทาสี. กิร วิกฺกิรเณ, อาโต, ทฺวิตฺตํ. กุร สทฺเท, โฑ, สกตฺเถ โก.

ทฺวยํ กณฺเฏน, ปเตฺรน จ สิเต ปณฺณาเส. อช คมเน, อุโก. สิโต สุกฺโก ปณฺณาโส สิตปณฺณาโส. ทฺวยํ อปฺปปตฺเต ปณฺณาเส. อีร กมฺปเน, ยุ. ผณึ ชยติ ผณิชฺชโก, ยสฺส โก.

๕๘๐. ทฺวยํ ชปากุสุเม. ชปติ ยาย ชปา, ชุ ชวเน วา, โป, อุสฺสตฺตํ. มรุเทสเช กณฺฏกินิ กรภปฺปิเย ตรุวิเสเส กรีราทิทฺวยํ. กโรติสฺมา อีโร. กจ พนฺธเน, ทฺวิตฺตํ, กกโจ, คนฺถิโลปิ.

ทฺวยํ รุกฺโขปริชาเต วิชาติเย ปลฺลเว. รุกฺเข ชายมานา ตํ อทฺทติ หึสตีติ รุกฺขาทนี, อทฺท หึสายํ, ยุ, นทาทิ, ทโลโป. วนฺท อภิวาทนถุตีสุ, อ, อิตฺถิยํ, สกตฺเถ โก, อสฺส ทีโฆ. รุกฺขรุหา, ชีวนฺติกาปิ. ทฺวยํ จิตฺตเก. จิติ หึสายํ, คนฺเธ จ, ณฺวุ. อคฺคิสญฺญิโตติ อคฺคิปริยายนามโก. ปาฐีปิ, ปุเม’ยํ.

๕๘๑. ทฺวยํ คณรูเป. อกฺโก สูริโย, ตปฺปริยายนามกตฺตา อกฺโก. วิกโรตีติ วิกิรโณ, ยุ. อสฺสิ. อกฺกโวฺห, วสุโก, อปฺโผโฏ, มนฺทาโร, อกฺกปณฺโณปิ. ‘‘ปุเม อกฺกโวฺห อปฺโผโฏ, วนมาลฺยปราชิเต’’ติ [จินฺตามณิฏีกา ๑๔.๘๐] รุทฺโท. มนฺทาโร เทวทุมมฺหิ ปาริภทฺทเกปิ. ตสฺมึ อกฺเก โย เสตปุปฺผโก, ตสฺมึ อฬกฺโก. เสตปุปฺผตาย อลํภูโต อกฺโก อฬกฺโก, อล ภูสเน, ฬตฺตํ. ปตาปโสปิ. ทฺวยํ ฉินฺนรุหายํ. ติตฺตรสตฺตา ปูติภูตา ลตา ปูติลตา, ปู ปวเน วา,ติ. โรคมลํ ปุนาตีติ ปูติ, สา เอว ลตา ปูติลตา. คุฬ รกฺขเณ, โจ, นทาทิ. คร เสจเน วา. อมตา, มธุปณฺณีปิ. มธุ อิว ปณฺณมสฺสา มธุปณฺณี. ทฺวยํ ธนุเสนิยํ, ยา ปตฺเตหิ วจาสทิสี, ตตฺตโจ ตนฺตธนุคุโณปยุตฺโต. มุพฺพาวิการตาเยว ธนุชิยา ‘‘มุพฺพี’’ตฺยุจฺจเต, มุพฺพ พนฺธเน, อ, มุพฺพา. มธุรสตฺตา มธุรสา. เทวี, โมรฏาปิ. มุร ปเวธเน, อโฏ, โมรฏา.

๕๘๒. ทฺวยํ มกฺกฏิยํ. กปีนํ วานรานํ กจฺฉุํ ชเนตีติ กปิกจฺฉุ. กปิกจฺจุปิ. ทุกฺขสมฺผสฺสตาย ทุผสฺโส. อตฺตคุตฺตา, ชฑา, อพฺยณฺฑา, กณฺฑูรา, ปาวุสายินี, สูกสิมฺพิปิ. ‘‘อยํ ผสฺเสน กณฺฑุํ ชนยตี’’ติ ยา โลเกหิ ปริหรียเต, ตโต อยํ อตฺตนา คุตฺตา รกฺขิตา อตฺตคุตฺตา. ปาวุสายํ อุตุยํ เอติ ชายเต, โณ, อินี. สูกสหิตา สิมฺพิ อสฺสา สูกสิมฺพิ, รสฺสนฺโต. ทฺวยํ มณฺฑูกปณฺณิยํ. มช สุทฺธิยํ, โฐ. กาส ทิตฺติยํ, กรเณ อ, รสฺโส. สมงฺคา, โยชนวลฺลีปิ. สมงฺคตีติ สมงฺคา, อ. โยชนํ วลฺลี ยสฺสา โยชนวลฺลี.

ทฺวยํ วนติตฺติกายํ. อมฺพ สทฺเท, โฐ, อว รกฺขเณ วา, นิคฺคหีตาคโม. ปา รกฺขเณ, โฐ. เสตา, ปาปเจลีปิ. เสตรเสน ยุชฺชเตติ, อ. ทฺวยํ กฏุกโรหิณิยํ. กฏ วสฺสาวรณคตีสุ. อุ, กฏุ, นารี. กฏุกรสา หุตฺวา รุหตีติ กฏุกโรหิณี, รุห ชนเน, ยุ, นทาทิ. ‘‘กฏุกโรหิณี’’ติ สมุทิเตน นามมิทํ. กฏุโรหิณีปิ.

๕๘๓. ทฺวยํ ขรมญฺชริยํ ‘‘จจสิม’’อิติ ขฺยาตายํ. อปมชฺชนฺติ วตฺถาทิก’มเนเนติ อปามคฺโค, ทีโฆ อุปสคฺคสฺส. สิขรมสฺสาติ เสขริโก. ธามคฺคโว, วิมุขปุปฺผีปิ. ‘‘โฆสเก ขรมญฺชริยํ, ธามคฺคโว ปุเม มโต’’. วิมุขํ ปุปฺผมสฺสา. ทฺวยํ กณายํ. ปิตฺตํ ผลติ กุปฺปติ ยาย ปิปฺผลี, นทาทิ. มคเธ ภวา มาคธี, มคธานํ อยํ วา มาคธี, ตตฺร ปฐมุปฺปนฺนตฺตา, พาหุเลฺยน วา ตตฺร ชายมานตฺตา ตํสมญฺญาย พฺยปทิสฺสเต. เวเทหี, กณา, โกลาปิ. เวเทหานมยํ เวเทหี. กณา นานตฺถา, วุตฺตญฺจ ‘‘กณา ปิปฺผลิ’ชาชี เจ’’ติ.

ทฺวยํ ติกณฺฏเก. ควํ กณฺฏโก โคกณฺฏโก, ปถวิยํ วา ลคฺโค กณฺฏโก โคกณฺฏโก. สิงฺฆ ฆายเน, อาโฏ. ปลงฺกสา, สาทุกณฺโฏปิ. ยุตฺตราสฺนายํ ปลาเส จ ปลงฺกสา ถิยํ. สาทุกณฺโฏ วิกงฺกเตปิ. ทฺวยํ หตฺถิปิปฺผลิยํ. โกลาการา, ตํนามิกา วา วลฺลี โกลวลฺลิ, รสฺโส. อิภานํ หตฺถีนํ ปิปฺผลี อิภปิปฺผลี. กปิวลฺลี, วสิโรปิ. วสิโร นานตฺโถ. วสิโร อปามคฺโค สามุทฺทลวณํ หตฺถิปิปฺผลิ เจติ. ปุเม’ยํ.

๕๘๔. ทฺวยํ ฉคนฺถายํ, ยา ‘‘อุคฺคคนฺธา’’ติปฺยุจฺจเต. คุนฺนํ โลมสมฺปาตนฏฺฐาเน ชาตา โคโลมี, วจ วิยตฺติยํ วาจายํ, กรเณ อ, สตปพฺพิกาปิ. วจา สุกฺกโลหิตมูลเภเทน ทุวิธา, ตตฺรสุกฺกา ‘‘เหมวตี’’ตฺยุจฺจเต อมรโกเส [อมร ๑๔.๑๐๒-๓]. ทฺวยํ อปฺโผฏายํ. กณฺณสณฺฐานปุปฺผตาย กณฺณี. คิริมฺหิ ชาตา กณฺณี คิริกณฺณี. โรคาทิชิตตฺตา อปราชิตา.

ทฺวยํ กลสิยํ. สีหปุจฺฉาการกุสุมมญฺชริตาย สีหปุจฺฉิ. ปญฺหิ อปฺปตนุ วุจฺจเต. ปญฺหิ ปณฺณํ ยสฺสา ปญฺหิปณฺณี. ปุถุปณฺณี, คุหาปิ, ปุถุ อสิลิฏฺฐํ ปณฺณมสฺสา ปุถุปณฺณี. คหฺวเร สีหปุจฺฉญฺจ, ถิยํ ฉมาตุเก คุโห [จินฺตามณิฏีกา ๑๔.๙๓]. ทฺวยํ สาลปณฺณิยํ. สาลปณฺณสทิสวิฏตาย สาลปณฺณี. สาลํ โสภนยุตฺตํ ปณฺณมสฺสา วา สาลปณฺณี. ถุ คติเถริเยสุ, อิโร, ถิโร.

๕๘๕. ทฺวยํ กณฺฏการิกายํ. นิทฺทหติ กณฺฏกมุฏฺเฐติ นิทิทฺธิกา, ณฺวุ. ภยกรณวเสน พฺยคฺฆสทิสตาย พฺยคฺฆี, พฺรหตี, ขุทฺทาปิ. ทฺวยํ นีลิรุกฺเข. นีล วณฺเณ. นีลวณฺณตาย นีลี, นทาทิ, อินี, นีลินี, กาฬา, ตุตฺถาปิ.

กาฬา กณฺหติวุตายํ, นีลี โยชนวลฺลิสุ;

ปณฺเฑ รสญฺชเน ตุตฺถา, สุขุเมลาย นีลิยํ [จินฺตามณิฏีกา ๑๔.๙๔-๕].

ทฺวยํ คุญฺชายํ. ชญฺช ยุทฺเธ, อุโก, อสฺสิ, คุช สทฺเท, อ, พินฺทาคโม. นามนฺตรานิ จสฺส –

ทุเม สา รตฺติกา รตฺต-ทลา จูฬามณี จ สา;

กากจิญฺจี ตุลาพีชํ, กณฺหลา จ สิขณฺฑินี.

ทฺวย’มเหรุยํ. อยมเหรุอิจฺเจว ขฺยาตกณฺฏกวตี ภวติ. สตํ มูลานิ ยสฺส สตมูลี. สตํ โรเค อาวรตีติ สตาวรี, วร อาวรณิจฺฉาสุ, อถ วา ‘‘สตา’’ติ จ ‘‘อาวรี’’ติ จ เทฺว นามานิ ตสฺสา. ‘‘สตมูลี พหุสุตา-ภีรุ อินฺทีวรี วรี’’ติ [อมร ๑๔.๑๐๐] หิ วุตฺตํ.

๕๘๖. ทฺวยํ อติวิสายํ. มหาวีริยํ โอสธํ มโหสธํ. ‘‘ลสุเณ ติวิสายญฺจ, สุณฺฐิยมฺปิ มโหสธ’’นฺติ รุทฺโท. อตีว วิสติ เภสชฺชปโยเคสูติ อติวิสา, วิสา, อรุณา, สิงฺคีปิ.

‘‘อรุโณ กิญฺจิรตฺตกฺเก, สญฺฌาราเค อนูรุเก;

นิสทฺเท กปิเล กุฏฺเฐ, ทพฺเพว วาจฺจลิงฺคิโก’’.

‘‘อรุณาติวิสาสามา, มญฺชฏฺฐาติวุตาสุ จ;

อุสีเรติวิสายญฺจ, สิงฺคิมคฺคุรวลฺลภา’’ติ.

ทฺวยํ โสมราชิยํ. วก อาทาเน, อโจ, โสมสมตาย การิตา วลฺลิกา โสมวลฺลิกา, สกตฺเถ โก, กณฺหผลา, ปูติผลาปิ.

ทฺวยํ ทารุหลิทฺทารุกฺเข. ทร วิทารเณ, โพ, รสฺส โพ, ทาพฺพี, ทีฆาทิ, นทาทิ. หลิทฺทวณฺณทารุตาย ทารุหลิทฺทา, หลิทฺทาปิ. ทฺวยํ พิฬงฺเค. องฺค, รงฺค, ลงฺค, คตฺยตฺถา ทณฺฑกา ธาตู, อ, ฬตฺตํ, พิฬงฺคํ. จิตฺรานิ ตณฺฑุลานิ ยสฺสา, ตณฺฑุโล, กิมิสตฺตุปิ.

๕๘๗. ทฺวยํ สมนฺตทุทฺธายํ, นุห อุคฺคิรเณ, นทาทิ, มหนฺตํ นามมสฺส. สีหุณฺโฑ, วชิรทุโม, คุฬาปิ. ทฺวยํ ทกฺขายํ. มุทุคุณโยคา มุทฺทิกา, มธุรโส สาทุ, เตน วุตฺตํ เวชฺชคนฺเถ ‘‘สาทุ ลวณติตฺตมฺพิลกฏุกสายกา’’อิติ, ตํโยคา มธุรสา. โคตฺถนี, ทกฺขาปิ. ติกํ ยฏฺฐิมธุกายํ. มธุรสตาย มธุกํ, อุปมาเน โก. ทณฺฑาการตฺตา ยฏฺฐิ จ สา มธุรสตฺตา มธุกา เจติ ยฏฺฐิมธุกา. มธุรสภาเว ติฏฺฐตีติ มธุลฏฺฐิกา, รสฺส โล, สกตฺเถ โก จ. ‘‘มธุยฏฺฐิกา’’ติปิ ปาโฐ, วุตฺตญฺจ ‘‘มธุกํ กฺลีตกํ ยฏฺฐิ-มธุกํ มธุยฏฺฐิกา’’ติ [อมร ๑๔.๑๐๙].

๕๘๘. ทฺวยํ วาติงฺคเณ. วาตหรตฺเตน คณียเตติ วาติงฺคโณ, ภณฺฑ ปริภาสเน, ณฺวุ, นทาทิ. ฏการกรเณ ภณฺฏากีปิ, พฺรหติยมฺปิ อยํ.

‘‘วาติงฺคโณ ตุ วาตฺตากุ,

วาตฺตาโก สากเวฬุ จ;

ภณฺฑากี ราชกุมฺภณฺโฑ,

วาตฺตากี ทุปฺปหาสินี’’ติ [จินฺตามณิฏีกา ๑๔.๑๑๔].

รภโส. ทฺวยํ พฺรหติยํ. วาตฺตํ นิรามยํ กโรตีติ วาตฺตากี, วาติงฺคเณปิ. พฺรห วุตฺติยํ, โต, นทาทิ.

ทฺวยํ โครกฺขตณฺฑุเล, วุตฺตญฺจ ตนฺตนฺตเร ‘‘คงฺเครุกี นาคพลา, ตถา โครกฺขตณฺฑุลา’’ติ. นาคสฺส พลมิว พลเมติสฺสา โรคหรณตฺตา นาคพลา, ฌส หึสตฺโถ, อ. ทฺวยํ อคฺคิสิขายํ. นงฺคลสทิสมูลตาย ลางฺคลี, นสฺส โล, ทีโฆ จ. ‘‘นงฺคลี’’ติปิ ปาโฐ, สรทกาเล สญฺชาตตฺตา สารที.

๕๘๙. ติกํ กทลิยํ. รมนฺติ ยสฺสํ รมฺภา, โภ. กท มารเณ, อโล, นทาทิ. มุจ โมจเน, โณ. ทฺวยํ กปฺปาสิยํ, ยสฺสา ผลํ กปฺปาสํ กโรติ โลกานมุปการนฺติ กปฺปาสี, กโรติสฺมา ปาโส, นทาทิ. วท เถริเย, อโร, สมุทฺทนฺตาปิ.

สมุทฺทนฺตา ตุ กปฺปาสี, สิกฺกาทุราลภาสุ จ;

กปฺปาสี วนสมฺภวา เจ, ภารทฺวาชีติ วุจฺจติ.

ทฺวยํ ปณฺณลตายํ. นาคโลเก ชาตา ลตา นาคลตา. ตมฺพวณฺณํ ลาตีติ ตมฺพูลี, อสฺสู, นทาทิ. ตมฺพูลสฺส อยํ วา ตมฺพูลี. ตมฺพูลวลฺลี, นาควลฺลีปิ, ตมฺพูลํ นาม ผลปตฺตจุณฺณาทิโยคสมูหานํ นามํ, ตทตฺถา วลฺลี ตมฺพูลวลฺลี, นาคโลกสฺส วลฺลี. ทฺวยํ ธาตกิยํ, อยํ ตมฺพปุปฺผี, มชฺโชปยุตฺตา. ปุปฺผา สุคนฺธิกา ธาตกิจฺเจว ขฺยาตา. อคฺคิชาลสมานปุปฺผตาย อคฺคิชาลา. อติสยํ ฐิตึ กโรตีติ ธาตกี, นทาทิ.

๕๙๐. ทฺวยํ สุกฺกติวุตายํ. ติสฺโส วุตา ตจราชิโย ยสฺสา ติวุตา. ติสฺโส ปุฏา ตจราชิโย ยสฺสา ติปุฏา. สรลา, ติภณฺฑี, โรจนีปิ [เทวนีปิ (ก.)]. ทฺวยํ กณฺหติวุตายํ. สา ตนุกรเณ, วิเรจนกรเณน กายํ, โรคญฺจ สายตีติ สามา.

‘‘สามา ตุ เมจเก วุทฺธ-ทารเก หริเต นทิ;