๔. จตุพฺพณฺณวคฺควณฺณนา

๓๓๒. สนฺตติปริยนฺตํ วํเส. กุล สนฺตานพนฺธูสุ, ภูวาทิ, โณ, กุลํ, วน สมฺภตฺติยํ, โส. สํตนุ วิตฺถาเร, โณ. อภิมุขํ ชเนตีติ อภิชโน, โณ. โค วุจฺจติ อภิธานํ, พุทฺธิ จ, เต ตายตีติ โคตฺตํ. โคตฺรมฺปิ. ควํ สทฺทํ ตายตีติ วา โคตฺตํ, ตา ปาลเน. อนุปุพฺโพ อิ คติยํ, กรเณ อ. ตโนติสฺมาติ, สนฺตติ, นโลโป, อิตฺถิยํ.

สนฺตติ ปนฺติวิตฺถาร-โคตฺเตสุ กวิภี มตา;

ปรมฺปรา ภเว จาปิ, ปุตฺตกญฺญาสุ สนฺตติ.

ขตฺติยาทโย ขตฺติยพฺราหฺมณเวสฺสสุทฺทา จตฺตาโร วณฺณา กุลานิ ภวนฺติ, เอเต หิ อญฺญมญฺญมสงฺกรโต วณฺเณตพฺพโต ฐเปตพฺพโต วณฺณาติ วุจฺจนฺเต. วณฺณ ฐปเน.

๓๓๓-๓๓๔. ฉกฺกํ กุลีเน. กุลสฺสาปจฺจํ กุลิโน, อิโน อปจฺเจ. โสภโน ชโน สชฺชโน. สปรตฺถํ สาเธตีติ สาธุ, สาธ สํสิทฺธิมฺหิ, อุ. สภายํ สาธุ สโภฺย. สาธฺวตฺเถ โย. อย คติยํ. อยิตพฺโพ อุปคนฺตพฺโพติ อยฺโย, กมฺมนิ โย. มหากุลสฺสาปจฺจํ มหากุโล, โณ.

ภูภุชนฺตํ ราชสามญฺเญ. อติเตชวนฺตตาย วิเสเสน ราชเต ทิพฺพเตติ ราชา, ราช ทิตฺติยํ. ภุยา ภูมิยา ปติ ภูปติ, ภุํ ปาเลตีติ วา ภูปติ, ปา รกฺขเณ,ติ, รสฺโส. ปถวิยา อิสฺสโร ปตฺถิโว, โณ, ทฺวิตฺตํ, อิตฺตญฺจ. ชคตึ ภูมึ ปาเลตีติ ชคติปาโล, กมฺมนิ โณ. ทิสานํ ปติ ทิสมฺปติ, ทิสา, ทิสฏฺเฐ วา ปาเลตีติ ทิสมฺปติ, รสฺสตฺตํ, นิคฺคหีตาคโม จ. ภุํ ภูมึ ภุญฺชตีติ ภูภุโช, ภุช ปาลนชฺโฌหรเณสุ, อิธ ปาลเน, รุธาทิ. มหิขิโตปฺยตฺร. ขิ นิวาสคตีสุ, มหึ อขิ คตวา มหีขิโต.

๓๓๕. ปชฺชทฺธํ มุทฺธาภิสิตฺเต ชาติขตฺติเย, ‘‘ราชชจฺเจ จ ขตฺติเย’’ติ วจนโต. รญฺโญ ขตฺติยสฺสาปจฺจํ ราชญฺโญ, ญฺโญ อปจฺเจ. ‘‘ขตฺติโย ตุ วิรา ขตฺตํ, ราชญฺญทฺวิชลิงฺคโน’’ติ รภส, รตนโกเสสุ ปริยายา. ขตฺตสฺสาปจฺจํ ขตฺติโย, อปจฺเจ อิยปจฺจโย ทิสฺสเต, เขตฺตานํ อธิปติภูตตฺตา วา ขตฺติโยติอาทิกปฺปิกราชา วุจฺจติ, ตปฺปภวตฺตา ปน มุทฺธาภิสิตฺเตสฺวปิ ตํสมญฺญา, เอสฺสตฺตํ. ขตฺตสฺสาปจฺจํ ขตฺตํ, โณ. รชฺชาโรปนสมเย ทกฺขิณาวฏฺฏสงฺโขทเกน คงฺคานีเตน มุทฺธนิ ขตฺติยกญฺญาทีหิ อภิสิตฺตตฺตา มุทฺธาภิสิตฺโต, ปฐมขตฺติโย. ตปฺปภวตาย ปน อนภิสิตฺตา จ มุทฺธาภิสิตฺตาขฺยา, ยถา – พฺรหฺมพาหุชสฺส วํเส ชาตสฺสาปิ พฺรหฺมพาหุโช. พฺรหฺมพาหุโต ชาตตฺตา พาหุโชติ หิ นิกายนฺตริกานํ ลทฺธิ. ยสฺมึ ปน ราชินิ อเสสา สามนฺตา ปณมนฺติ, โส อธิสฺสราโขฺย [อมร ๑๘.๒]. สํ สตฺโต ลคฺโค อนฺโต ยสฺสา สา สมนฺตา, สวิสยานนฺตรา ภูมิ, สมนฺตาย อิเม สามนฺตา, อนนฺตรราชาโน.

ทฺวยํ จกฺกวตฺตินิ. สพฺพภูมิยา อิสฺสโร สพฺพภุมฺโม, โณฺย. ปุญฺโญปนีเตน จกฺกรตเนน วตฺตเต อสาธุทมนิกาทิราชวตฺตํ อนุติฏฺฐตีติ จกฺกวตฺตี, ณี, จกฺกรตนํ วตฺเตติ อากาเส อตฺตโน ปุรโต คมยตีติ วา จกฺกวตฺตี, ปุญฺญจกฺกํ, จตุจกฺกํ วา สตฺเตสุ วตฺเตติ, เต วา อสฺมึ วตฺเตตีติ จกฺกวตฺตี, จกฺกรตนุปฺปาทนตฺถํ ทฺวาทสวสฺสจริตํ ทสราชธมฺมํ วตฺตเมตสฺสตฺถีติ วา จกฺกวตฺตี. ตตฺถ อนฺโตชนสฺมึ พลกาเย ธมฺมิการกฺขาวรณคุตฺติยา สํวิธานํ, ขตฺติเยสุ, อนุยุตฺเตสุ, พฺราหฺมณคหปติเกสุ, เนคมชานปเทสุ, สมณพฺราหฺมเณสุ, มิคปกฺขีสุ, อธมฺมการปฏิกฺเขโป, อธนานํ ธนุปฺปาทนํ, สมณพฺราหฺมเณ อุปสงฺกมิตฺวา ปญฺหปุจฺฉนนฺติ อิทํ ทสวิธํ จกฺกวตฺติวตฺตํ, อิทเมว จ คหปติเก, ปกฺขิชาเต จ วิสุํ กตฺวา คหณวเสน ทฺวาทสวิธมฺปิ ทีเปสุ. จตูสฺวปิ ทีเปสุ อาณาธมฺมจกฺกานิ สตฺเตสุ ปวตฺเตตีติ วา จกฺกวตฺตี. อญฺโญ อสพฺพภุมฺโม อนวกาโส สามนฺโต ภูโป มณฺฑลิสฺสโร นาม. สยมาณาปวตฺติฏฺฐานวเสน ปริจฺฉินฺนสฺเสว มณฺฑลสฺส อิสฺสโร, น สพฺพมณฺฑลสฺสาติ มณฺฑลิสฺสโรติปิ. เอตฺถ จ ‘‘สพฺพภุมฺโม, จกฺกวตฺตี’’ติ ทฺวีหิ นาเมหิ จตุทีปิสฺสโร ราชา ทีปิโต, อิธานาคเตปิ สงฺคเหตฺวา กถิเตน อธิสฺสรปเทน เอกทีปิสฺสโร ราชา, มณฺฑลิสฺสรปเทน ปเทสิสฺสโร ราชา ทีปิโต. อถ วา มณฺฑลิสฺสรปเทน เอกทีปิสฺสโร ราชา, เสเสหิ ราชราชญฺญาทีหิ พาหุชปริยนฺเตหิ ปเทสิสฺสโร ทีปิโต.

๓๓๖. ทฺวยํ ราชเภเท. สุขุมตาย ลีนา อปากฏา ฉวิโย เยสํ เต ลิจฺฉวิโน. ลิจฺฉวี จ วชฺชี จาติ ทฺวนฺโท. ทฺวยํ สมฺมาสมฺพุทฺธกุเล ราชินิ. ปุริมตรสมฺภูเต สกฺยกุเล สญฺชาตตฺตา สโกฺย, โณ. สกฺโกปิ. สเกฺย ภโว สากิโย, อิโย, ยโลโป, ทีโฆ จ.

ปญฺจกํ พุทฺธปุตฺตสฺสายสฺมโต ราหุลสฺส มาตริ. ภทฺท กลฺยาเณ, โสเขฺย จ. กุลาจารรูปาทิวเสน กลฺยาณตฺตา ภทฺทา. กจฺจสฺสาปจฺจํ กจฺจานา, อปจฺจสทฺโทยํ นิจฺจํ นปุํสเก ปุตฺเต, ปุตฺติยญฺจ ภวตีติ. ‘‘ราหุ วิย จนฺทํ มม นิกฺขมนํ ลาตุกาโม จายํ เม ปุตฺโตติ ราหุโลติ นาเมน ภวิตพฺพ’’นฺติ มนสิ กตฺวา ‘‘ราหุ ชาโต, พนฺธนํ ชาต’’นฺติ ปิตรา วุตฺโต สิกฺขากาโม อายสฺมา ราหุโลเยเวตฺถ ราหุโล, ตสฺส มาตา ราหุลมาตา, พิมฺพํ วุจฺจติ สรีรํ, อติสยวณฺณสรีรยุตฺตตาย พิมฺพา, วมิธาตุมฺหา วา โพ, วสฺส พตฺตํ. ยโส วุจฺจติ ปริวาโร, กิตฺติ จ, เต ธาเรตีติ ยโสธรา, มนาทิตฺตา อสฺโส.

๓๓๗-๓๓๙. เยสํ ขตฺติยานํ ธนํ สตํ โหติ, กีทิสํ ตํ ธนํ? นิธานคํ ปถวาทีสุ นิธานวเสน คตํ ปวตฺตํ, เตสํ ธนานํ สตํ กหาปณานํ, กิตฺตกปฺปมาณานํ? โกฏีนํ สตํ. เกน ปริจฺเฉเทน? เหฏฺฐิมนฺเตน เหฏฺฐิมโกฏฺฐาเสน, เหฏฺฐิมปริจฺเฉเทน วา โกฏีนํ สตํ โหติ. ทิวสวฬญฺโช ทิวเส ทิวเส วฬญฺชิตพฺโพ ปน กหาปโณ วีสตมฺพณมตฺตํ โหติ, เต ขตฺติยา ‘‘ขตฺติยมหาสาลา’’ตฺยุจฺจนฺเต. มหนฺโต ธนสาโร เยสนฺเต มหาสาลา, ลตฺตํ, อมฺพณมตฺร เอกาทสโทณมตฺตํ.

เยสํ ทฺวิชานํ พฺราหฺมณานํ นิธานคานิ นิธานวเสน ปวตฺตานิ อสีติโกฏิธนานิ โหนฺติ, ทิวสวฬญฺโช ปน กหาปโณ ทสมฺพณมตฺตํ โหติ, เต ทฺวิชา ‘‘ทฺวิชมหาสาลา’’ตฺยุจฺจนฺเต.

นิธานเค, วฬญฺเช จ ธเน ตทุปฑฺเฒ เตสํ ทฺวิชมหาสาลานํ ธนสฺส อุปฑฺฒภาเค สติ คหปติมหาสาลา นาม สิยุํ, อุภยตฺราปิ เหฏฺฐิมนฺเตเนว ธนปริจฺเฉโท.

๓๔๐. โย น หีโน, น จุกฺกฏฺโฐ, มชฺฌิมาธิการพฺยวฏฺฐิโต ราชปุตฺตเสนาปติมหากณิตฺถราทิ, โส มหามตฺโต. มหตี มตฺตา ปริจฺเฉโท ยสฺส มหามตฺโต, รูปเภเทน ปฏฺฐานํ กฺลีวํ.

‘‘ปกติยํ มหามตฺเต, ปญฺญายํ ปรมตฺตนิ;

นปุํสกํ ปธานํ ตํ, เอกตฺเต ตุ’ตฺตเม สทา’’ติ.

รภโส จ. ‘‘มหามตฺโต, ปฏฺฐาโน จา’’ติ ตุ ปุํสกณฺเฑ โวปาลิโต. ปกฏฺเฐ ติฏฺฐตีติ ปฏฺฐานํ, ยุ [อภิธานปฺปทีปิกา ฏีกา ๙๘๓, ๑๑๒๓ คาถาสุปิ ปสฺสิตพฺพํ].

ปญฺจกํ มนฺตินิมฺหิ. มติปฺปธาโน สจิโว สหาโย. อิติกตฺตพฺพตาวธารณํ มนฺโต, ตํโยคา มนฺตินี. อสฺสตฺถฺยตฺเถ อินี, อถ วา มนฺเตน นยตีติ มนฺตินี, อถ วา มนฺตโยคา มนฺติ, เนตีติ นี, มนฺติ จ นี จาติ มนฺตินี. ‘‘มติสจิวมนฺตินี’’ติปิ ปาโฐ, ตทา ทฺวินฺนํ ติณฺณํ วา ทฺวนฺโท. รญฺญา สห ชีวตีติ สชีโว. สจเต สมเวโต ภวตีติ สจิโว. สจ สมวาเย, โว, อิการาคโม จ. สพฺพกิจฺเจสุ รญฺญา มนฺเตน อมา สห ภวตีติ อมจฺโจ, อมาสทฺโทยํ นิปาโต สหตฺเถ จฺจปจฺจโย. สชีวมตฺเต จามจฺจสทฺโท วตฺตติ. ทฺวยํ เสนาปติมฺหิ. เสนํ นยตีติ เสนานี. จมูนํ เสนานํ ปติ จมูปติ.

๓๔๑. นฺยาสาทีนํ อิณาทานทายวิภาคาทีนํ วิวาทานํ โวหารานํ อุปทฏฺฐริ อุปทสฺสิเต อกฺขทสฺโส, อกฺเข โวหาเร ปสฺสตีติ อกฺขทสฺโส, โณ, ธมฺมาธิกรณิโย. ปุจฺฉาวิวาโก, ปญฺหวิวาโกปฺยตฺร.

ปชฺชฑฺฒํ ปฏิหาเร. ทฺวาเร นิยุตฺโต โทวาริโก, ณิโก, โอการาคโม. ปฏิหรติ วิญฺญายติ เตนาติ ปฏิหาโร, โณ. ทฺวาเร ติฏฺฐตีติ ทฺวารฏฺโฐ, สกตฺเถ โก. ทฺวารปาลโก. ทฺวารฏฺฐิโต, ทสฺสโกปฺยตฺร.

๓๔๒. ราชูนํ องฺครกฺขคโณ อนีกฏฺโฐติ มโต. ‘‘รกฺขิวคฺโค ตุ โย รญฺญํ, โส’นีกฏฺโฐ’ภิธียเต’’ติ อมรมาลายญฺจ, อนีเกน สมูเหน ติฏฺฐตีติ อนีกฏฺโฐ, โณ.

ทฺวยํ มหลฺลเก. กญฺจุกํ โจฬํ, ตํโยคา กญฺจุกี. โสกํ วินฺทตีติ โสวิทลฺโล. วิท โลเภ, โล, กโลโป. ถาปติ, โสวิโทปฺยตฺร. ทฺวยํ เสวเก. ปภุโน ปจฺฉา ชีวตีติ อนุชีวี, ณี. เสว เสวเน, ภู, ณฺวุ. อตฺถีปฺยตฺร. อตฺถ ยาจนายํ. อตฺถนมตฺโถ, อาสีโส, ตํโยคา อตฺถี.

๓๔๓. ทฺวยํ อธิกมตฺเต. คาเมสุ อธิกตฺตา อธิกา อิกฺขา อนุภวนเมตสฺส อชฺฌกฺโข, อิสฺสตฺตํ. อธิกํ กโรตีติ อธิกโต. อิทํ ทฺวยํ ถายุกโคปานํ ทฺวินฺนมฺปิ นามํ. ตตฺร เอกคาเม อธิกโต ถายุโก, พหูสุ คาเมสฺวธิกโต โคโป. วุตฺตญฺจามรโกเส ‘‘ถายุโกธิกโต คาเม, โคโป คาเมสุ ภูริสู’’ติ. [อมร ๑๘.๗] รุทฺเทนาปิ วุตฺตํ ‘‘คาเมสฺวธิกเต โคโป, โคฏฺฐชฺฌกฺเขปิ วลฺลโภ’’ติ [จินฺตามณิฏีกา ๑๘.๗].

ทฺวยํ สุวณฺณรชตชฺฌกฺขานํ ทฺวินฺนมฺปิ นามํ. หิรญฺญํ วุจฺจติ อกตสุวณฺณาทิ, ตตฺร นิยุตฺโต เหรญฺญิโก. กน ทิตฺติคติกนฺตีสุ, นิปุพฺโพ, โข, นิกฺโข, สุวณฺณาทิวิกาโร, ตตฺร นิโยโค นิกฺขิโก. วิเสสโต ปน สุวณฺณชฺฌกฺเข โภริโก. ภูริสทฺโท สุวณฺเณ, ตํโยคา โภริโก. รูปฺยาชฺฌกฺเขนิกฺขิโก, ตสฺมา’ย’มุภยตฺราปิ เหรญฺญิโกติ สามญฺญสฺมึเยว. วุตฺตญฺจ –

‘‘โภริโก กนกาชฺฌกฺโข,

รูปฺยา’ชฺฌกฺโข ตุ นิกฺขิโก’’ติ [อมร ๑๘.๗].

สสฺส อตฺตโน วิชิคีสภูตสฺส เทสานนฺตโร สมนฺตโต มณฺฑลีภูโต ราชา สตฺตุรุจฺจเต เอกตฺถาภินิเวสิตตฺตา. ตโต ปรํ วิชิคีสภูเมฺยกนฺตริโก มิตฺโต เอกตฺถการิตฺตโนปการตฺตา. อริวิชิคีสมิตฺตานํ ปน มณฺฑลานํ พหิภูโต ทูรมณฺฑลฏฺโฐ วิชิคีสภูมิยา อจฺจนฺตพฺยวหิโต พลาธิโกปิ โย นาปกโรตฺยุปกาโรติ วา, ส อุทาสีโน ทูรมณฺฑลตฺเตโนปการตฺตา. ทูรมณฺฑเล อาสตีติ อุทาสีโน, อุปุพฺโพ อาส อุปเสวเน, ยุ, อสฺสิ, ทาคโม จ. สตฺตุมภิยุญฺชมานสฺส วิชิคีสสฺส สตฺตุหิตาย โย ปณฺหึ คณฺหติ ปิฏฺฐิโต วตฺตติ, โส ปณฺหิคฺคาโห. ‘‘ปณฺหิ ปจฺฉา ปทํ วิชิคีสสฺสา’’ติ รตนโกเส. ‘‘ปณฺหิปาเท พฺยูหปิฏฺเฐ’’ติ [ติกณฺฑเสส ๓.๓.๑๓๔] ติกณฺฑเสโส. ‘‘ปณฺหิ ปจฺฉิมภาเค จ, ปาทมูโลมทิฏฺฐิสุ. เสนาปิฏฺเฐ กุมฺภิยญฺเจ’’ติ ตุ นานตฺถสงฺคเห.

๓๔๔-๓๔๕. ทิฏฺฐนฺตํ ริปุมฺหิ. มิตฺตปฏิปกฺขตฺตา อมิตฺโต, รปตฺยวณฺณํ รชเตติ ริปุ, อุ, อิตฺตํ, รป, ลป, ชป, ชปฺป วจเน วา. เวรํ วิโรโธ ยสฺสตฺถีติ เวรี, อี, ทุกฺขเหตุตฺตา สปตฺติ อิว สปตฺโต, อิวตฺเถ อการปจฺจโย. อร คมเน,ติ, ภูวาทิตฺตา อาคโม. สท สาทเน, ตุ, ภูวาทิ, สตฺตุ, ยวาทิจุณฺเณปิ. อร คมเน, เวรมรตีติ อริ, รสฺสนฺโต อิ. สปตฺตาทีนํ จตุนฺนํ ทฺวนฺโท, ‘‘พฺยญฺชโน จ วิสํโยโค’’ติ สุตฺเต จคฺคหเณน เอกตการสฺส โลโป จ. ปติยมตฺถนํ ปจฺจตฺโถ, ตํโยคา ปจฺจตฺถิโก, ปติยํ วิปรีตคมนํ. ปนฺถ คติยํ, จุราทิ. ปริปนฺโถ ปริสฺสวฏฺฐานํ, ตํโยคา ปริปนฺถี. ปฏิวิรุทฺโธ ปกฺโข สหาโย ปฏิปกฺโข, ตถา วิปกฺโข. น หิโต อหิโต. หึสายํ รมตีติ [ปรตีติ (?)] ปโร, กฺวิ. ปฏิปกฺขภาเวน อมติ คจฺฉตีติ ปจฺจามิตฺโต, อม คมเน, โต, ทฺวิตฺตํ. นตฺถิ เอตสฺมา อีติ อุปทฺทโวติ อนีโต, มิตฺโต, ตปฺปฏิปกฺโข ปจฺจนีโต, โส เอว ปจฺจนีโก, ตสฺส โก, ยถา นิยโก. วิโรโธสฺสตฺถีติ วิโรธี, อี. ทิส, ทุส อปฺปีติยํ, ทิวาทิ. วิทุสฺสนสีลตาย วิทฺเทสี, ทฺวิตฺตํ, อิสฺเสตฺตํ. ทุสฺสตีติ ทิโส, อ. ตปจฺจเย ทิฏฺโฐ, ธาตฺวนฺเตน สห ฏฺฐาเทโส. เทฺวสโณ, ทุหทโย, ทสฺสุ, สาตฺตโว, อภิฆาตีปฺยตฺร.

ทฺวยํ อนุกูลเน. อนุโรธนํ อนุโรโธ, โณ. รุธ อาวรเณ. อนุรูปํ ปวตฺตนํ อนุวตฺตนํ, วตุ วตฺตเน, ภู, ยุ.

๓๔๖. ปญฺจกํ มิตฺตสามญฺเญ. มิท เสฺนเห, ภูวาทิ, โต, วยสา ตุโลฺย วยโส, มูลวโยสทฺเทหิ สญฺญายํ สปจฺจโย [ยปจฺจโย (?) ปาณินิ ๔.๔.๙๑ สุตฺตํ ปสฺสิตพฺพํ], สพฺพการิเยสุ สห วยตีติ วา วยโส, วย คมเน, สหสฺส โส วณฺณวิปริยโย. สห อยติ กิจฺเจสูติ สหาโย, อย คมเน, สหสฺส สาภาโว, ยถา สหธมฺมิโก. สห วา หานิ, อโย วา วุฑฺฒิ ยสฺส สหาโย, ติปทพหุพฺพีหิ, ยถา ปรกฺกมาธิคตสมฺปทา. อถ วา หานิ จ อาโย จ หายา, นิโลโป, เต ยสฺส อตฺถิ, โส สหาโย, ‘‘สปกฺขโก, สโลมโก’’ตฺยาทีสุ วิย สสทฺทสฺส วิชฺชมานตฺถตฺตา. สุนฺทรํ หทยเมตสฺสาติ สุหทโย, อโลโป, ทฺยสฺส โช, โสว สุหชฺโช. สห ปริสหเน. ปริสหนํ อทุสฺสนํ, โข, หโลโป, สขา, ราชาทิ, สมาโน ขฺยาโต ปตีโต วา สขา, ยโลโป, สมานสฺส จ สภาโว. สินิทฺโธ, สฺนิทฺโธ, สวโยปฺยตฺร. สขฺยสตฺตปทินา ปน เมตฺติยํ วตฺตนฺติ. สขิมฺหิ ภวํ สขฺยํ. สตฺตหิ ปเทหิ อวคมฺยเตติ สตฺตปทินํ [สตฺตปทีน (อมร ๑๘.๑๒)], อิโน.

ทฺวยํ อเภชฺชมิตฺเต. สพฺพกาลํ ภชตีติ สมฺภตฺโต, ภช เสวายํ, ภูวาทิ. ทโฬฺห ถิโร มิตฺโต ทฬฺหมิตฺโต. ทฺวยํ ทิฏฺฐมตฺตมิตฺเต. กิญฺจิ กาลํ ปสฺสิตพฺโพติ สนฺทิฏฺโฐ. สํสทฺโทยมปฺปตฺโถ. ทิส เปกฺขเน, ทสฺสนํ ทิฏฺฐํ, ตํ มตฺตา ปมาณเมตสฺส ทิฏฺฐมตฺตโก, สกตฺเถ โก.

๓๔๗. ทฺวยํ จรปุริเส ตาปสาทิรูเปน จรมตฺเต. จรติ ชานาติ ปรจกฺกนฺติ จโร, อ, จาโรปิ, โณ. คุฬฺหปุริโส คุตฺตปุริโส. ยถารหวณฺโณ, ปณิธิ, อปฺปสโป, ผสฺโสปฺยตฺร. ตตฺราทิทฺวยํ วาณิชกสิพลลิงฺคภิกฺขุกจฺจายนาทิเลเสน ถายินิจเร. อิตเร อิธาคตสทิสตฺเถ. วณฺโณ ปกาโร, ยถารหวณฺโณ ยถารหปฺปกาโร. เยน ปรจกฺกํ สกฺกา ญาตุํ ตปฺปการวา อิจฺจตฺโถ. ปณิธิยฺยเต เญยฺยมสฺมึ ปณิธิ, อิ. อปกฏฺฐํ สปฺปติ จรตีติ อปสปฺโป, อ. ผุส พาธนผุสเนสุ, อ, ผสฺโส.

ติกํ ปถิเก. ปเถ คจฺฉตีติ ปถาวี, วี, ทีโฆ. อิโก, ปถิโก. อทฺธนิ มคฺเค คจฺฉติ สีเลนาติ อทฺธคู. อทฺธโคปฺยตฺร.

ทฺวยํ ทูเต. ทุ ปริตาเป, โต. สนฺเทสํ วาจิกํ หรตฺยเนเนติ [หรตีติ (?)].

ทฺวยํ โชติสิเก. คณยตีติ คณโก, ณฺวุ. มุหุตฺตํ กาลวิเสสํ ชานาตีติ มุหุตฺติโก, วาคฺคหเณน น วุทฺธิ. สํวจฺฉโร, โชติสิโก, เทวญฺญู, โมหุตฺโต, ญาณิโก, กาตนฺติโกปฺยตฺร. กตนฺโต เทวมตฺตํ, ตํ ชานาตีติ กาตนฺติโก.

๓๔๘. ทฺวยํ เลขเก. ลิข เลขเน, ภู, ณฺวุ. ลิเปน มโสฺยปเทเสน ภวตีติ ลิปิ, อิ, วณฺณสณฺฐาโน, ตํ กโรตีติ ลิปิกาโร. อกฺขรจโณ, อกฺขรจุญฺจุปฺยตฺร. จน ทาเน, ภู. จญฺจุ คติยํ.

เมลานนฺทา มสิมณิ, เมลนฺธุ วณฺณกูปิกา;

มสิชลนฺตุ เมลา จ, ปตฺตญฺชนํ มสิ ทฺวิสุ.

เลขนี วณฺณตูลี จ, วณฺณกกฺขรตูลิกา;

วณฺณทูโต โสตฺถิมุโข, เลโข วาจิกหารโก.

กาจนกิตลิโก จ, กาจนํ ตนฺนิพนฺธนํ;

เลขฺยฏฺฐานํ คนฺถกุฏิ, มุทฺทา ปจฺจยการินี [ติกณฺฑเสส ๒.๘.๒๗, ๒๘, ๒๙].

ทฺวยํ วณฺเณ. วณฺณียติ ปกาสียติ อตฺโถ เยน, โส วณฺโณ, วณฺณ ปกาสเน. น ขรติ น ขียตีติ อกฺขโร, ขร วินาเส, ขิ ขเย วา, ตทา อโร. ลิขนํ, ลิปิ, ลิขิ อิเม วณฺณสณฺฐาเน วตฺตนฺติ. ลิปิลิขิโย อิตฺถิยํ.

เภทาทโย อิเม จตุโร อุปายา สตฺตุวิชยการณานิ. สตฺตุวิชยมุปคจฺฉนฺติ เอเตหีติ อุปายา. ปรสฺมา วิสิเลสนํ เภโท.

เสฺนหราคาปนยนํ, สํหาโสปฺปาทนํ ตถา;

สนฺตชฺชนญฺจ เภโทยํ, วิญฺญูหิ ติวิโธ มโต [กามนฺทกียนีติสาร ๑๗.๘].

ตตฺรายํ ตวานุคฺคเตน ปวุทฺโธ ปาสาทตรโว วิย อตฺตานญฺโจจฺฉินฺทิสฺสตีติ สงฺกายํ ชนิตายํ เสฺนหภตฺติญฺจาปนยติ. อภิภวนญฺโจปาทยติ [ปทฺธญฺโจปาทยติ (ก.)]. อญฺญสฺส จ ปริยปจฺจามิตฺตานุคฺคหณสฺส มรณเมวนฺโต ภวิสฺสตีเตฺยวํปการมภิภยนํ สนฺตชฺชนํ.

วโธตฺถคฺคหณญฺเจว, ปริเกฺลโส ตเถว จ;

อิติ ทณฺฑวิธญฺญูหิ, ทณฺโฑปิ ติวิโธ มโต [กามนฺทกียนีติสาร ๑๗.๙].

ปริเกฺลโส พนฺธนตาฬนาทิ.

อญฺญมญฺโญปการานํ, ทสฺสนํ คุณกิตฺตนํ;

สมฺพนฺธสฺส สมกฺขานํ, อายตึ สมฺปกาสนํ.

วาจา เปสลยา สาธุ, ตวาหมิติ จปฺปณํ;

อิติ สามวิธญฺญูหิ, สามํ ปญฺจวิธํ มตํ [กามนฺทกียนีติสาร ๑๗.๔-๕].

‘‘อสฺมึ เอวํ กเต อิทํ อมฺหากํ ภวิสฺสตี’’ติ อาสาทสฺสนํ อายติสมฺปกาสนํ. อปฺปณมิตฺยงฺคสฺส ทานํ.

ทานญฺจ ปญฺจธา สารสฺสาสารสฺส จ ทพฺพสฺส คหิตสฺส สมปฺปณํ, ตถาคหิตสฺสานุโมทนํ, ตถา อปุพฺพทานํ, ตถา ‘‘อมุสฺส ทพฺพํ คณฺหาหิ, ตเถว ภวิสฺสตี’’ติ ปรเสสุ สยํ คาหปฺปวตฺตนํ, ตถา อิณปฺปโมจนญฺเจติ. ยถาห –

‘‘โย สมฺปตฺตธโนสฺสคฺโค, อุตฺตมมชฺฌิมาธโม;

ปติทานํ ตถา ตสฺส, คหิตสฺสานุโมทนํ.

ทพฺพทาน’มปุพฺพญฺจ, สยํ คาหปฺปวตฺตนํ;

เทยฺยสฺส ปฏิโมกฺโข จ, ทานํ ปญฺจวิธํ มต’’นฺติ [กามนฺทกียนีติสาร ๑๗.๖-๗].

เอเต จตฺตาโร อุปายา มายาทีเสฺววนฺโตคธา, ตถา หิ มาโยเปกฺขา จ ทณฺฑนฺโตคธา. อินฺทชาลญฺจ เภเท อนฺโตคธํ. เกจิ ปนาหุ

‘‘สามํ ทานญฺจ เภโท จ, ทณฺโฑ เจติ จตุกฺกกํ;

มาโยเปกฺขินฺทชาลญฺจ, สตฺโตปายา ปกิตฺติตา’’ติ [กามนฺทกียนีติสาร ๑๗.๓].

๓๔๙. นามมตฺเตน วุตฺตานํ เภทาทีนมิทานิ ปริยายานฺยาห. ตตฺร ทฺวยํ เภเท. ชป มานเส จ [ชโป จินฺตนวาจาสุ (ธาตฺวตฺถสงฺคห, ๑๓๕ คาถา)], ภู, โณ. ภิทิ ทฺวิธากรเณ, โณ.

ติกํ ทณฺเฑ. ทณฺฑ นิปาตเน, จุราทิ. สโห วุจฺจติ พลํ, ตพฺภวํ สาหสํ. ทมนํ ทโม, ทีฆปฏิเสโธ.

๓๕๐. สามํ สุทฺทวคฺเค, ทานญฺจ พฺราหฺมณวคฺเค กเถสฺสติ. สามฺยาทโย สตฺตเรวาจริยมเต. ปรมฺปโรปการิตฺตา รชฺชสฺสงฺคานิ. ปกฏฺฐมุปกุพฺพนฺติ รชฺชนฺติ ปกติโยติ โจจฺจนฺเต. วุตฺตญฺจ กามนฺทกีเย –

‘‘สามฺย’มจฺจญฺจ รฏฺฐญฺจ, ทุคฺคํ โกโส พลํ สขา;

ปรมฺปโรปการีทํ, สตฺตงฺคํ รชฺชมุจฺจเต [กามนฺทกียนีติสาร ๔.๑].

อมจฺจรฏฺฐทุคฺคานิ, โกโส ทณฺโฑ จ ปญฺจโม;

เอตา ปกติโย วุตฺตา, วิชิคีสสฺส ราชิโน.

เอตา ปญฺจ ตถา มิตฺตํ, สตฺตโม ปถวีปติ;

สตฺตปฺปกติกํ รชฺชํ, อิจฺจาห สูรปูชิโต’’ติ.

ตตฺร โปรเสณีนํ ปธานภาเวปิ สติ รฏฺฐคฺคหเณน, พลคฺคหเณน วา คหณสิทฺธนฺติ เนห วิสุํ คหณํ กตํ, อมรโกเส ปน ทฺวีหิ คหเณ สิทฺเธปิ ปธานตฺตาขฺยาปนตฺถํ วิสุํ คหิตา. วุตฺตญฺหิ ตตฺร –

‘‘สามฺย’มจฺโจ สขา โกโส, รชฺชทุคฺคพลานิ จ;

รชฺชงฺคานิ ปกตโย, โปรานํ เสณิโยปิ เจ’’ติ [อมร ๑๘.๑๗].

เอสญฺจ สามฺยมจฺจรฏฺฐทุคฺคโกสพลสขีนํ ปุพฺพตรสฺส ครุตฺตํ วิญฺเญยฺยํ, อิห ตุ นามลิงฺคานุสาสเน อภิธานสตฺเถ อนุปโยคโต ยถากฺกมํ ครุตฺตํ น วตฺตุมิจฺฉตีติ พฺยติกฺกเมโนปญฺญาโส กโต.

สุวณฺณาทิมยภณฺฑาคารํ โกโส, ปพฺพโตทกรุกฺขาทีหิ ทุคฺคมํ ปุรํ ทุคฺคํ, วิชิตํ ชนปทวตี ภูมิ, พลํ จกฺกํ, ตญฺจ โมลภตเสณิสหายามิตฺตาฏวิกเภเทน ฉพฺพิธํ. ตตฺร กมาคตํ โมลํ, เวตนสมฺพนฺธํ ภตํ, โปรํ พลํ เสณี, สหายภูตํ สหาโย, อมิตฺตภูตํ อมิตฺตํ, อฏวิกํ อฏวิสหาโย มิตฺตํ. ตทปิ สหชฺชํ, ปากตํ, กิตฺติมญฺเจติ ติวิธํ. ‘‘ลิงฺเค สภาเว ปกติ, โปรามจฺจาทิโยนิสุ. ติลิงฺคํ คุณสาเมฺยปี’’ติ [พฺยาขฺยาสุธา ๑.๔.๒๙] รุทฺโท.

๓๕๑. ปภาวาทีนํ วสา สตฺติโย นาม ติสฺโส ภวนฺติ. สก สตฺติยํ,ติ. ตตฺร ยํ สนฺธาทีนํ, เภทาทีนญฺจ ยาถาวโต อวฏฺฐาปนํ, ตํ ญาณพลํ มนฺตสตฺติ, สกสมฺปตฺตุปฺปตฺติยํ โกสทณฺฑา ปภูสตฺติ, เตสํเยว ปภุตฺตสมฺปาทเน สามตฺถิยโต. วุตฺตญฺจ ‘‘โกสทณฺฑพลํ ปภูสตฺติ’’ริติ [จินฺตามณิฏีกายมฺปิ]. พลวตี อุสฺสาหเจฏฺฐา อุสฺสาหสตฺติ. วุตฺตญฺจ ‘‘วิกฺกมพลมุสฺสาหสตฺติ’’ริติ [พฺยาขฺยาสุธา ๒.๘.๑๙ จินฺตามณิฏีกายมฺปิ].

ปภาวาทีนํ สการณํ สรูปํ ทสฺเสตุมาห ‘‘ปภาโว’’จฺจาทิ. ทมนํ ทณฺโฑ, ตทตฺถิยา พลมฺปิ ทณฺโฑ. ตโต ชาตํ ยํ เตโช, ตํ ปภาโว. ตโต ชาโต โย เตโช, โส ‘‘ปภาโว’’ติปิ ปุลฺลิงฺเคน โยชนียํ. ปภวนฺติ เตชสฺสิโน อเนเนติ ปภาโว, โณ. ปกฏฺโฐ วา ภาโว ปภาโว. โกโส ธนํ, ตโต ชาโต โย เตโช, โส ปภาโว นาม. ตถา โกสโช เตโช ธเนน สตฺตูนมุปกรณํ. ปตปนฺติ เตชสฺสิโน ภวนฺตฺยเนเนติ ปตาโป, โณ.

๓๕๒. ทฺวยํ มนฺเต. มนฺตา วุจฺจติ ปญฺญา, สา เอตสฺมึ วิชฺชติ ตาย นิปฺผาเทตพฺพตฺตาติ มนฺโต, อถ วา มนฺต คุตฺตภาสเน, ภาเว โณ. อิตรตฺร ภาเว ยุ.

โส มนฺโต ทฺวิโคจโร ทฺวินฺนํ ชนานํ วิสยภูโต จตุกฺกณฺโณ นาม. จตฺตาโร กณฺณา เอตฺถ จตุกฺกณฺโณ. โส มนฺโต ติโคจโร ติณฺณํ ชนานํ วิสยภูโต ฉกฺกณฺโณ นาม. มนฺโต นาม จตุกฺกณฺโณ วา ฉกฺกณฺโณ วา กตฺตพฺโพ, น ตโต ปรนฺติ ทฺวินฺนเมเวตฺถ คหณํ. อมรโกเส ปน ฉกฺกณฺโณปิ ปฏิกฺขิตฺโต. วุตฺตญฺหิ ตตฺถ ‘‘อฉกฺกณฺโณ, โย ตติยาทฺยโคจโร’’ติ [อมร ๑๘.๒๒].

สพฺพปาริสทตฺตา [สพฺพปาฐิปทตฺตา (ก.)] พฺยากรณสฺส โสตูนํ สมยนฺตเรสฺวปิ ปฏุภาวชนนตฺถํ อิธานาคตาปิ ฉคฺคุณาทโย อาเนตฺวา กเถตพฺพา. วุตฺตญฺหิ –

‘‘สพฺพปาริสทํ [สพฺพปาฏิปทํ (ก.)] หิทํ, สพฺพสตฺถ’มโต มตํ;

นิสฺสียเต กฺวจิ กิญฺจิ, สพฺเพส’มตฺร วาทิน’’นฺติ.

ยถา ฉคฺคุณา สนฺธิ วิคฺคหยานาสนเทฺวธาสยา [อมร ๑๘.๑๘-๙]. ตตฺร สนฺธิ อุปหารลกฺขโณ ติวิโธ โกสทณฺฑภูมิปฺปทานเหตุโก. อปหารลกฺขโณ วิคฺคโห, โสปิ ติวิโธ ปกาสยุทฺธํ กูฏยุทฺธํ ตุณฺหิยุทฺธนฺติ.

ปรพฺยสนตาสปตฺติเทสกาลาตฺยุทยาวาปยานมตฺเตน สาทฺเธ ปรสฺมึ กตาจรสฺส คุณานุรตฺตปกติสฺส วิชิคีสสฺส ยาตฺรา ยานํ [กามนฺทกียนีติสาเร ๑๑ สคฺเค ปสฺสิตพฺพํ], ตญฺจ วิคฺคยฺหยานํ สนฺธายยานํ สมฺภูยยานํ ปสงฺคยานํ อุเปกฺขิยยานมิติ ปญฺจวิธํ. ปติคฺคาหีนํ นิคฺคยฺห, สนฺธาย, อุเปกฺขิย วา ยํ ยานํ, ตํ วิคฺคยฺหยานาทิ. ยทา น สกฺโกติ, ตทา สามนฺเตหิ สเหกีภูย ยานํ สมฺภูยยานํ. อญฺญตฺร คนฺตพฺเพ อญฺญสฺมึ ปสงฺคโต คมนํ ปสงฺคยานํ.

‘‘น มํ ปโร หนฺตุํ สมตฺโถ, นาหมฺปิ ปร’’มิติ กาลาทิเก ปริกฺขิตฺวา วิชิคีสสฺส ทุคฺคาทีนิ วฑฺฒยโต ฐิติ อาสนํ, ตทปิ วิคฺคยฺหาสนสนฺธายาสนาทิเภเทน ปญฺจวิธํ. พลีนํ สตฺตูนํ มชฺเฌ กากกฺขิวา’ลกฺขิตสฺโส’ภยตฺร วจเนนตฺตโน สมปฺปณํ เทฺวธํ. อญฺญตเรน วา พลวตเรน สนฺธิ, อญฺญตเรน อพเลน วิคฺคโห เทฺวธํ. สตฺตุโน วา ปกตีหิ สนฺธาย โย เตน วิคฺคโห, สตฺตุเนว วา โย สนฺธิวิคฺคหสมุทายเหตุโก [สตฺตุโนว วา สนฺธิวิคฺคหสมุทายเหตุโน (พฺยาขฺยาสุธา ๑.๘.๑๘)] ทุคฺคาสยสฺส พฺยาปาโร, โสปิ เทฺวธํ. ปรสนฺตานมโปฺยภยเวทนานํ อุภยโต วุตฺติ เทฺวธมุจฺจเต.

‘‘อุจฺฉิชฺชมาโน ริปุนา นิรุปาย ปติกฺริโย. สตฺติหีโน สมาสิยเต’’ติ [พฺยาขฺยาสุธา ๑.๘.๑๘] หีเนนาญฺญสฺส พลวตรสฺส ธมฺมวิชยิโน สมาสยนํ [พลวตา อรินา อุจฺฉิชฺชมานสฺส หีนสตฺติโน ยํ พลวธมฺมวิชยิสมาสยนํ (พฺยาขฺยาสุธา ๑.๘.๑๘)], ตสฺเสว วา พลิโน สตฺตุโน โกสาทิปฺปทาเนน อาสยนํ อาสโย วุจฺจเต. เอเต ฉคฺคุณา.

ยสฺมิญฺจ คุเณ ฐิโต วิชิคีโส สกฺโกตฺยตฺตโน อฏฺฐวคฺคิยกมฺมานิ ปวตฺตยิตุํ, ปรสฺส เจตานฺยุปหนฺตุํ, คุณมาธิฏฺเฐยฺย, สา วุฑฺฒิ.

กสิ วณิชฺชํ ปโถ ทุคฺคํ, เสตุ กุญฺชรพนฺธนํ;

ขนฺยากรธนาทานํ, สุญฺญานญฺจ นิเวสนํ [กามนฺทกียนีติสาร ๕.๗๘].

อิเตฺยโส อฏฺฐวคฺโค.

ยสฺมึ วา คุเณ ฐิโต สกมฺมานํ วุฑฺฒิ, ขยํ วา นาภิปสฺสติ, ตํ ฐานํ, ยสฺมึ วา คุเณ ฐิโต สกมฺมานมุปฆาตํ ปสฺสติ, ตสฺมึ น ติฏฺเฐยฺย, โส ขโย, อยํ นีติเวทีนํ ติวคฺโค [อมร ๑๘.๑๙]. อิตเรสํ ธมฺมตฺถกามา ติวคฺโค.

ทฺวยํ คุเยฺห. รหสิ ภวํ รหสฺสํ, โส, รเห วา ภวํ รหสฺสํ. คุห สํวรเณ, กมฺมนิ โย. อิทํ ทฺวยํ ตีสุ. รหสฺโส มนฺโต, รหสฺสา วาจา, รหสฺสํ มนฺตนํ.

๓๕๓. ปญฺจกํ วิชเน. วิชิ ปุถภาเว, ภู, โต จ. วิจิ วิเวจเน, ปุถุภาเว จ วา. ‘‘วิวิตฺตํ ตีสุ วิชเน, อสํปกฺกปวิตฺเตสู’’ติ รุทฺโท. วิคโต ชโน อสฺมาติ วิชโน. ฉาเทตีติ ฉนฺโน. ฉท สํวรเณ. วิตฺตมรหตีติ รโห, รห จาเค, รมนฺเต อสฺมินฺติ วา รโห, วณฺณวิกาโร. ‘‘รโห นิธุวเน จาปิ, รโห คุเยฺห นปุํสก’’นฺติ [พฺยาขฺยาสุธา ๒.๘.๒๒] รภโส. ทุติโย รโหสทฺโท อพฺยยํ. นิสฺสลากา, อุปาสุปฺยตฺร. นิสฺสลากา ถี, อุปาสุ อพฺยยํ.

ทฺวยํ วิสฺสาเส. สส ปาลเน, โณ. สมฺภ วิสฺสาเส. ‘‘วิสฺสมฺโภ เกลิกลเห, วิสฺสาเส’ปณเยปิ เจ’’ติ [จินฺตามณิฏีกายมฺปิ] รุทฺโท.

ทฺวยํ นฺยาเย. ยุช สมาธิมฺหิ, สมาธิ อภฺยุปคโม, โต. อุปคนฺตพฺพตฺตา อุปายิกํ. อุปายา สกตฺเถ อิโก, โอปายิกํ, โอปยิกมฺปิ [ปาณินิ ๕.๔.๓๔ (คณ)], ลพฺภํ, ภชมานํ, อภินีตํ, นฺยายํ, ญายํปฺยตฺร.

๓๕๔. สิโลกํ โอวาเท. อวปุพฺโพ วท วิยตฺติยํ วาจายํ, ภาเว โณ. สาส อนุสิฏฺฐิมฺหิ,ติ, อาสฺสิ, อนุสิฏฺฐิ. อนุสาสเต อนุสาสนํ. ปุมวชฺเช อิตฺถิยํ, นปุํสเก จ. เอตฺถ จ เอกสฺเสวตฺถสฺส ภินฺนลิงฺเคหิ ตีหิ นาเมหิ กถนํ น เกวลํ วาจฺจลิงฺโคเยว สทฺโท, อถ โข วาจกลิงฺโคปฺยตฺถีติ ทีปนตฺถํ.

ทฺวยํ อาณายํ. อาณ เปสเน, ภาเว อ, อาณา, อิตฺถี. อววาโท, นิทฺเทโส, สิฏฺฐิปฺยตฺร. ทฺวยํ พนฺธเน. ทา ทาเน, ภาเว ยุ, ทา อวขณฺฑเน วา, วิโยคทานโต อุทฺทานํ.

๓๕๕-๓๕๖. ทฺวยํ อปราเธ. อปคจฺฉนฺตฺยเนนาติ อาคุ, ณุ, ปโลโป, รสฺสสฺส ทีฆตา, นปุํสเก อาคุ. อปคโต ราโธ เยน อปราโธ, ราธ สํสิทฺธิมฺหิ. ทฺวยํ ราชคเยฺห. กิร วิกิรเณ, กตฺตริ อ, อตฺตํ. พล ปาณเน, อิ. กรสาหจริยโต พลิ ปุลฺลิงฺเค. ภาคเธยฺโยปฺยตฺร. ภาคาสกตฺเถ เธยฺโย [ปาณินิ ๕.๔.๓๖ (วา.)], ภาคตฺเตน ติฏฺฐตีติ วา ภาคเธยฺโย, อิโย.

ทฺวยํ ตุฏฺฐิทาเย. มโนรถปุณฺณตฺตา ปตฺตพฺโพ ภาโค ปุณฺณปตฺโต. ตุสฺสนํ ตุฏฺโฐ, โสสฺสตฺถีติ ตุฏฺฐี, เตน ทาตพฺโพ ทาโย ตุฏฺฐิทาโย, อาการนฺตานมาโย.

ฉกฺกํ ปาภเต. ตถา หิ –

‘‘เหมํ สีหาสนํ เวสํ, วุตฺตํ ภทฺทาสนํ ตถา;

อุปายน’มุปคฺคยฺหํ, ปาภตญฺโจ’ปทา ถิย’’นฺติ.

สิโลกาทฺธํ นาม อมรมาลา.

อุปคนฺตฺวาทาตพฺพาติ อุปทา, อ, อิตฺถี, ตํ ตมตฺถํ ปตฺเถนฺเตหิ อาภรียเต อานียเตติ ปาภตํ, ปตฺถนตฺถโชตโกยํ ปสทฺโท. อุเปยฺยเตติ อุปายนํ, อิโต ยุ, อุปคจฺฉติ เยนาติ วา อุปายนํ. กุจ สงฺโกจเน, โณ, วิคโต โกโจ เยน อุกฺโกโจ. ปณฺเณน สตฺถปณฺเณน สทฺธึ อากรียเต อานียเตติ ปณฺณากาโร, อญฺญตฺร อุปจารา. ปหิณนฺตฺยเนเนติ ปเหณกํ, หิ คติยํ, ยุ, สกตฺเถ โก. ปเทสนํ, อุปคฺคยฺหํ, อุปหาโรปฺยตฺร.

คุมฺพาทิเทยฺโย คุมฺพฆฏาทิโก [คุมฺพฆฏาทิโต (?)] เทยฺโยสุงฺกํ, อนิตฺถี, คุมฺโพ นาม ชลถลมคฺคาทีสุ ลทฺธพฺพภาโค, ตถา ฆฏฺโฏปิ, สมานตฺถา เหเต. อาทินา ปาภตมฺปิ สงฺคณฺหาติ. สุงฺก คมเน, สุงฺกติ เยน, ตํ สุงฺกํ. คมุ คมเน, โพ, อสฺสุ, คุมฺโพ. ทฺวยํ คามชนปทาทิโต ลทฺธพฺพภาเค. อย คมเน, โณ, อาโย. อปจฺจเย อโย. ธนานํ สมฺปตฺตกาเล อาคโม ธนาคโม.

๓๕๗. ทฺวยํ ฉตฺตสามญฺเญ. อาตปโต สูริยาโลกโต ตายตีติ อาตปตฺตํ, โต. ฉาทยตีติ ฉตฺตํ, ฉท อปวารเณ, โต, ตฺรณปจฺจเย ฉตฺรํ, เหมํ สุวณฺณขจิตํ รญฺญํ ราชูนํ อาสนํ สีหาสนาขฺยํ. สีหากติปฺปธานตฺตา สีหากติปฺปธานํ อาสนนฺติ วิคฺคโห.

ทฺวยํ จามเร. วาเลน กตา พีชนี วาลพีชนี. จมโร มิโค ตสฺเสทํ จามรี. ‘‘จามรา จามรํ โรมํ, คุจฺฉกญฺจาวจูลก’’นฺติ [ติกณฺฑเสส ๒.๘.๔๐๖] ติกณฺฑเสโส. ปกิณฺณกํปฺยตฺร. ปกรียเต วิกฺขิปเต ปกิณฺณกํ, สกตฺเถ โก.

๓๕๘. ขคฺคาทโย อิเม ปญฺจ ราชูนํ กกุธภณฺฑานิ ภวนฺติ. กุก อาทาเน, โธ, วณฺณวิปริยโย. รญฺโญ คมนกาเล สทา อาทาตพฺพโต กกุธานิ จ ตานิ ราชธนตฺตา ภณฺฑานิ เจติ กกุธภณฺฑานิ.

๓๕๙. ทฺวยํ ปุณฺณฆเฏ. ชลปุณฺณตฺตา ภทฺโท กลฺยาโณ กุมฺโภ ภทฺทกุมฺโภ. ทฺวยํ เหมภาชเน. ภร ภรเณ, ภรณํ ธารณํ โปสนญฺจ, ธารณตฺถสฺส ภรติสฺส ภิงฺคาเทโส, ภรติ ทธาติ อุทกนฺติ ภิงฺคาโร, อาโร. กรโก, กุณฺฑิกาปฺยตฺร.

หตฺถี จ อสฺโส จ รโถ จ ปตฺติ จ, เตสํ สมูโห หตฺถิสฺสรถปตฺติ จตุรงฺคินี เสนาตฺยุจฺจเต, เสนงฺคตฺตา สมาหารทฺวนฺโทยํ. จตฺตาริ องฺคานิ ยสฺสํ สํวิชฺชนฺติ, สา จตุรงฺคินี, อี, อินี.

๓๖๐. ทนฺตฺยนฺตํ หตฺถินิ. กุญฺโช หนุ, ทนฺโต จ, ตํโยคา กุญฺชโร, อติสเย โร, กุํ ปถวึ ชราเปตีติ วา กุญฺชโร, อลุตฺตสมาโส, กุญฺเช วา คิริกูเฏ รมติ, โกญฺจนาทํ นทนฺโต วา จรติ, กุํ วา ปถวึ ตทาฆาเตน ชรยตีติ กุญฺชโร. วารยติ ปรพลํ วารโณ, นนฺทาทีหิ ยุ. หตฺถโยคา หตฺถี. มตงฺคสฺส อิสิโน อปจฺจํ มาตงฺโค, มหนฺตํ องฺคํ สรีรเมตสฺสาติ วา มาตงฺโค, ห นโลโป, อสฺสากาโร จ. เทฺว รทา ทนฺตา ยสฺส ทฺวิรโท, ‘‘รท วิเลขเน ทนฺเต’’ติ หิ นานตฺถสงฺคเห. คช สทฺเท, คชตีติ, อ. นโค ปพฺพโต, โส วิย ทิสฺสตีติ นาโค, โณ. กเรน, มุเขน จาติ ทฺวีหิ ปิวตีติ ทฺวิโป. อิ คมเน, โภ. ทนฺตโยคา ทนฺตี. สฏฺฐิหายโน, ทนฺตาวโล, อเนกโป, มตงฺคโช, กรี, ถมฺเภรโม, ปทฺมี, มหามิโค, ปีลุ, สินฺธุโร, ทีฆมารุโต, ราชีโว, ชลกกฺโข, นิลฺลุโร, กรฏี, วรงฺโค, สุปฺปกณฺโณ อิจฺจาทีนิปิ หตฺถิโน นามานิ. สฏฺฐิวสฺสิกตฺตา, ชาติยา สฏฺฐิวสฺสกาเล ถาเมน หายนโต วา สฏฺฐิหายโน.

วนกรีนํ โย ยูถเชฏฺโฐ, โส สยูถานํ เชฏฺฐตฺตา ยูถเชฏฺโฐ. สยูเถ ปาติ รกฺขตีติ ยูถโปติ โจจฺจเต.

๓๖๑. กาฬาวกาทีนิ เอตานิ หตฺถิราชานํ กุลานิ. กลมฺพเต สทฺทายเตติ กาฬาวโก, ณฺวุ, มโลโป. คงฺคายํ ชาโต คงฺเคยฺโย, ฐานวเสน สา สญฺญา. ปณฺฑรวณฺณตาย ปณฺฑโร. วณฺณวเสน ตมฺพวณฺณตาย ตมฺโพ. ปิงฺคลวณฺณตาย ปิงฺคโล. คนฺธยุตฺตตาย คนฺโธ. มงฺค คมนตฺโถ, โสภนคมนยุตฺตตาย มงฺคโล, อติสายเน, ปสํสายํ วา โล. เหมวณฺณตาย เหโม. อุโปสถกุเล ชาตตฺตา อุโปสโถ, อุปคนฺตฺวา อรโย อุสตีติ วา อุโปสโถ, โถ, อุส ทาเห, อุปปุพฺโพ วส นิวาเส วา, วสฺโส, อุโปสโถ, ติถีวิเสโส จ. ฉพฺพณฺณทนฺตตาย ฉทฺทนฺโต. เอเตสญฺจ กาฬาวโก ทสนฺนํ ปุริสานํ พลํ ธาเรติ, คงฺเคยฺโย ทสนฺนํ กาฬาวกานํ, เอวํ ยาวฉทฺทนฺตา เนตพฺโพ, สมฺมาสมฺพุทฺโธ ปน ทสนฺนํ ฉทฺทนฺตานํ พลํ ธาเรติ, เตเนว ภควา กาฬาวกหตฺถิคณนาย โกฏิสหสฺสพลํ ธาเรติ, ปุริสคณนาย ทสนฺนํ ปุริสโกฏิสหสฺสานํ พลํ.

๓๖๒. ปาโท กริโปเต. ปญฺจวสฺสานิ ยาว กลโภ, กล สงฺขฺยาเน, อโภ, กลโภ, ฬตฺเต กฬโภ, มาตาปิตูหิ ภริตพฺพตฺตา ภิงฺโก, ภรติสฺส ภิงฺโก. กริสาวโกปฺยตฺร. ปาโท มตฺตมาตงฺเค. ทานํ ปภินฺโน ยสฺส ปภินฺโน. มชฺชตีติ มตฺโต, มท อุมฺมาเท. คเช ชายตีติ คชฺโช, โณฺย, มโท. โส สญฺชาโต ยสฺส คชฺชิโต.

ทฺวยํ หตฺถิสมูเห. หตฺถีนํ สมูโห หตฺถิฆฏา. คชานํ สมูโห คชตา, คามชนพนฺธุสหายาทีหิ ตา. ปาโท หตฺถินิยํ. หตฺถโยคา หตฺถินี, อี, อินี. กณ สทฺเท, อิรุ, สกตฺเถ โก. กเรณุกาติปิ, ตทา กรโยคา กเรณุกา, อิณุ. กริณี, เธนุกา, วสา, กเรณุปฺยตฺร.

๓๖๓. หตฺถิสิโรปิณฺฑา หตฺถิโน สิรสิ เทฺว ปิณฺฑา กุมฺภาขฺยา. เก สิรสิ ภวตีติ กุมฺโภ, อสฺสุ, นิคฺคหีตาคโม จ. ทฺวินฺนํ ปน กุมฺภานํ มชฺฌิมํ วิทุ นาม [อมร ๑๘.๓๗]. องฺกุสสงฺฆาตํ วินฺทตฺยสฺมินฺติ วิทุ, ปุเม, อุ. ทฺวยํ กณฺณมูเล. จูฬ นิมชฺชเน, ณฺวุ, จูฬิกา, จุท สญฺโจทเน วา, โจเทนฺติ เอตฺถ องฺกุสาทีหิ อทนฺตนฺติ จูฬิกา, ทสฺส โฬ, ณฺวุ.

อาสเต อสฺมินฺติ อาสนํ, ขนฺธเทโส. ขนฺโธ เอว เทโส ขนฺธเทโส, ตสฺมึ. ทฺวยํ ปุจฺฉมูเล. ปุจฺฉสฺส มูลํ เหฏฺฐิมภาโค.

๓๖๔. ติกํ คชพนฺธนถมฺเภ. อาลนฺตฺยสฺมึ, อเนน วา พนฺธนฺติ อาลานํ, ยุ. อาปุพฺโพ พนฺธนตฺโถ ลาธาตุ. อาหนนฺติ พนฺธนฺตฺยสฺมึ, อเนน วา อาฬฺหโก, หนธาตุ, นสฺส โฬ, วณฺณวิปริยโย จ, ณฺวุ. ถมฺภ ปฏิพนฺธเน. พนฺโธปฺยตฺร.

ติกํ สงฺขเล. อนิตฺถี ตูติ ตฺวนฺตํ ลิงฺคปทํ. คล เสจเน. นิคฬติ พนฺธติ เยนาติ นิคโฬ, อ, กตฺตุสาธนํ วา. อทิ พนฺธเน, อนฺทตีติ อนฺทุโก. ณฺวุ, อสฺสุ. ภุสํ ขลตฺยเนน สงฺขลํ, กฏิ วตฺถพนฺธเนปิ, ‘‘ถีกฏีวตฺถพนฺเธปิ, นิคเฬ สงฺขลํ ติสู’’ติ [จินฺตามณิฏีกา ๑๘.๔๑] รภโส. สงฺขลิกาปฺยตฺร.

ทฺวยํ คชคณฺเฑ. คณฺฑ วทเนกเทเส, อธาตูนมฺปิ ธาตูสุ ปาโฐ, ธาตุ หิ กฺริยตฺโถ. คณฺโฑ กโปลสามญฺเญปิ. กฏ วสฺสาวรเณสุ, อ. ทฺวยํ กริมทชเล. ทียเตติ ทานํ. มท อุมฺมาเท, กรเณ อ.

๓๖๕. ทฺวยํ หตฺถิกเร. โสณ วณฺณคตีสุ, โฑ, โสฑ คพฺเพ วา, นิคฺคหีตาคโม, โณ จ. ทฺวีสุ เทฺวปิ.

ทฺวยํ โสณฺฑคฺเค. กรสฺส โสณฺฑสฺส อคฺคํ. ปุส โปสเน. ขโร, สสฺส โก, อุสฺโสตฺตํ, ปุส วุฑฺฒิมฺหิ วา, ภู, ปุส เสฺนหเสจนปูรเณสุ วา, กิยาทิ, ปุส ธารเณ วา, จุราทิ.

หตฺถิสฺส กายมชฺฌมฺหิ พนฺธนรชฺชุ กจฺฉา นาม. กจ พนฺธเน, โฉ. ทูสา, วรตฺราปฺยตฺร. กุโถ นาม หตฺถิปิฏฺฐตฺถริตจิตฺรกมฺพลํ, โส อาทิ เยสนฺเต กุถาทโย. กุถาทโย เอว กปฺปโน นาม ภวนฺติ. กปฺป สามตฺถิเย, สชฺชนายญฺจ, กรเณ ยุ. กปฺปนาปิ. กจ สชฺชนายํ, โถ, กุโถ, ตีสุ. ‘‘นปุํสกมตฺถรณํ, ถี ปเวณี กุถํ ติสู’’ติ [จินฺตามณิฏีกา ๑๘.๔๒] หิ โวปาลิโต. ปเวณี, อตฺถรณํ, วณฺโณ, ปริตฺโถโมติ เอเต กุถปริยายา.

๓๖๖. ทฺวยํ ราชารเห หตฺถินิ. ราชานมุปคนฺตฺวา วหิตุมรหตีติ โอปวโยฺห, อรหตฺเถ โณฺย. ราชานํ วหิตุํ อรหตีติ ราชวโยฺห, โณฺย. ทฺวยํ กปฺปิตหตฺถินิ. สชฺชา สชฺชนา สญฺชาตา ยสฺมึ สชฺชิโต. กปฺปา กปฺปนา สญฺชาตา ยสฺมึ กปฺปิโต. เอตสฺมาเยว ปาฐา สชฺชกปฺปา สชฺชนากปฺปนานํ ปริยายาติ เญยฺยา.

หตฺถิโน ปาเท วิชฺฌนกณฺฏโก ‘‘โตมโร’’ตฺยุจฺจเต. ตุชฺชเตเนเนติ โตมโร, ตุท พฺยถเน, อโร, ทสฺส โม, โอตฺตํ. เวณุกํปฺยตฺร [โกตฺรํ เวณุกมาลานํ (อมร ๑๘.๔๑)], กฺวจิ เวฬุกนฺติปิ ปาโฐ.

๓๖๗. หตฺถิโน กณฺณมูลมฺหิ วิชฺฌนกณฺฏโก ‘‘ตุตฺต’’มิตฺยุจฺจเต. ตุชฺชเตเนเนติ ตุตฺตํ, โต. หตฺถิโน มตฺถกมฺหิ วิชฺฌนกณฺฏโก ‘‘องฺกุโส’’ตฺยุจฺจเต. องฺกเต อเนเนติ องฺกุโส, องฺก ลกฺขเณ, โส, อสฺสุ.

ปชฺชทฺธํ หตฺถาโรเห. มฑิ ภูสายํ, หตฺถึ มณฺฑยติ รกฺขตีติ หตฺถิมณฺโฑ, โสว หตฺถิเมณฺโฑ, มิ หึสายํ วา, โฑ, นิคฺคหีตาคโม. หตฺถึ ปาติ รกฺขตีติ หตฺถิโป, กมฺมนิ โณ. หตฺถึ โคปยติ รกฺขตีติ หตฺถิโคปโก. คุป รกฺขเณ, สกตฺเถ โก. อาโธรโณ, นิสาทิโนปฺยตฺร.

๓๖๘. มาตงฺคหยาทีนํ คมนาทิกฺริยาสิกฺขาปโก อาจริโย ‘‘คามณีโย’’ตฺยุจฺจเต. คมนํ คาโม, ภาเว โณ. หตฺถาทีนํ คมนกฺริยา คาโม, ตํ เนติ สิกฺขาเปตีติ คามณีโย, อญฺญกฺริยาสิกฺขาปเนตูปจารา, คามํ วา หตฺถาทิสมูหํ เนตีติ คามณีโย, คมนํ วา สิกฺขาเปตีติ คามณีโย, สพฺพตฺร นสฺส ณตฺตํ.

ปาททฺวยํ อสฺเส. หย คติยํ, อ. ตุรํ สีฆํ คจฺฉตีติ ตุรงฺโค, กฺวิ, พินฺทาโลโป, โลเป สติ ตุรโค. วาห ปยตเน, อ. อส ภกฺขเน, อ. สินฺธูนมทูรภโว ชนปโทปิ สินฺธโว, ตตฺร ภโว สินฺธโว, สํโยคนฺตตฺตา น วุทฺธิ. โฆฏโก, ปีติ, ตุรงฺคโม, วาชี, คนฺธพฺโพ, สตฺติริจฺจาทีนิปิ อสฺเส. ฆุฏ ปริวตฺตเน, ณฺวุ. ปา ปาเน,ติ. ‘‘ปาเน ถี ปีติ อสฺเส โส’’ติ รุทฺโท. วาชโยคา วาชี, อี. ‘‘เอสญฺจ ปุพฺพํ ปกฺโข อาสิ, ส ตุ เทเวตฺยตฺยตฺถิเตน สาลีภูตมุนินา สกฺกํ ปโยเชตฺวา วชิรเฉทิโต’’ติ นิกายนฺตริยา. สป สมวาเย,ติ, สตฺติ, สามตฺถิเยปิ.

๓๖๙. ตสฺส อสฺสสฺส เภโท วิเสโส อสฺสตโร, อสฺสํ ตรตีติ อสฺสตโร, ตร อติกฺกมเน, ตรปจฺจเยนาปิ สิทฺธํ. ปธานสฺสภูมิภโว สุชาติโก อวิการี กุลีนโก อสฺโส อาชานีโย นาม, อา ภุโส การณาการณํ ชานาตีติ อาชานีโย, อนีโย, ณฺยปจฺจเยน วา สิทฺธํ, ตทา ‘‘กิยาทิโต นา’’ติ นาคโม, อีการาคโม จ [จินฺตามณิฏีกา ๑๘.๔๔ คาถายมฺปิ ปสฺสิตพฺพํ]. กุเล สมฺภูโต กุลีนโก, อีโน, สกตฺเถ โก. สงฺคาเม ครุสตฺถปฺปหาเรน นิหโต สนฺโต ปิโย สามิกํ น ชหติ สุขํ วหนสีโล โย อสฺโส, โส วินีตสทฺเทโนจฺจเต. วิเสเสน ทมฺมตํ เนติ ยนฺติ วินีโต.

ทฺวยํ อสฺสโปเต. กส คมเน, โอโร, อสฺสิ, กิญฺจิ สรตีติ วา กิโสโร, พินฺทุโลโป, อสฺโส จ, หโย เอว พาลตฺตา หยโปตโก, อปฺปตฺเถ โก.

๓๗๐. ทฺวยํ อถามสฺเส. ฆุฏ ปริวตฺตเน, ณฺวุ, โฆฏโก, อสฺสสามญฺเญปฺยยํ, ขรํ คจฺฉตีติ ขลุงฺโค, โส เอว ขฬุงฺโก, คการสฺส กการํ กตฺวา, รสฺส โล, ฬตฺตมุตฺตญฺจ, ขฬุโกติปิ. ชเวน สพฺเพสมธิโก อสฺโส ชวโน, ยุ.

ทฺวยํ กวีติขฺยาเต มุขพนฺธเน. มุขมาติฏฺฐตีติ มุขาฐานํ. เข มุขวิวเร ลีโน ขลีโน. ‘‘กวิกา ตุ ขลีโนติ [ขลีเน ถี (?)], กวิยํ กถนํตฺยปี’’ติ รภโส. กวิ, กวิกาปฺยตฺร. กุ สทฺเท. อิ, อี จ, สกตฺเถ โก. วาสทฺเทน นปุํสกตฺตํ สมุจฺจิโนติ. วุตฺตญฺจ อมรโกเส ‘‘กวิกา ตุ ขลีโน’นิตฺถี’’ติ [อมร ๑๘.๔๙].

อสฺสาภิตาฬินี เวตฺตวิกตาทิ กสา นาม. กส คมเน, อ, กรณสาธนํ.

๓๗๑. อสฺสสฺส นาสาคตรชฺชุมฺหิ กุสา, กุส สิเลสเน. ทฺวยํ อสฺสายํ. วล สํวรเณ, โว, ฬตฺตํ, อา, วฬวา. อสตีติ อสฺสา, ‘‘อิตฺถิยมติยโว วา’’ติ อ, อา จ, อสฺสา. วามีปฺยตฺร. ทฺวยํ ขุเร. ขุร เฉทเน. สํ สุขํ ผรตฺยเนน สผํ, เนรุตฺโต. ‘‘สผํ กฺลีเว ขุโร ปุมา’’ติ [อมร ๑๘.๔๙] อมรโกโส.

ทฺวยํ ปุจฺฉมตฺเต. ปุจฺฉ ปมาเท. น คจฺฉตีติ นงฺคุฏฺโฐ, องฺค คมเน, โฐ, อสฺสุ, เทฺวปิ อนิตฺถิยํ. ลูมํปฺยตฺร. ทฺวยํ เกสวติ นงฺคุฏฺฐมตฺเต, น ตุ หตฺถิโน เอว. วาลสมูหโยคา วาลหตฺโถ, ยถา เกสหตฺโถ จเย, ตถาตฺราปิ. วาโล ธิยฺยเต อสฺมินฺติ วาลธิ, อิ.

เอตฺถานาคตาปิ อสฺสสฺส ธาราขฺยา [ธาวาขฺยา (ก.)] ปญฺจ คติโย กเถตพฺพา. ยถา –

อกฺกนฺทิตํ โธริตกํ, เรจิตํ วคฺคิตํ ปฺลุตํ;

คติโยเม ปญฺจ ธารา [ธาวา (ก.)], อสฺสานํ วิญฺญุนา มตา [อมร ๑๘.๔๘-๙].

ตตฺถ วิตฺถมฺภา สมาวคติ อกฺกนฺทิตํ, กนฺทิ คติโสสเนสุ, โต. ตโต อธิกา จตุราคติ โธริตกํ, โธร คติจาตุริเย, โต, สกตฺเถ โก. มณฺฑลิกายาเนน คมนํ เรจิตํ, ริจ วิโยชนสมฺพชฺฌเนสุ, สมฺพชฺฌนํ มิสฺสนํ. เวเคน ปริกฺขิตฺโต ปริจรณํ วคฺคิตํ, วคฺค คมนตฺโถ. ตุรํ สเมน คมนํ ปฺลุตํ, ปฺลุ คติยํ. ต’ทุตฺต’มสฺสสตฺเถ ‘‘สโม’ธิโก ลโย เวคี, ตุริตสฺโส ภเว กมา’’ติ.

๓๗๒. ทฺวยํ ยุทฺธตฺเถ จกฺกยุตฺตยาเน. สนฺท คมเน, สนฺทเต คมฺยเตเนเนติ สนฺทโน, ยุ. รมเตเนเนติ รโถ, โถ, มโลโป. สตงฺโคปฺยตฺร. สตมงฺคานฺยสฺส.

ยํ น รณาย ยุทฺธตฺถํ จกฺกยุตฺตํ ยานํ, อปิ ตุ กีฬาภมนาทฺยตฺถํ, โส ปุสฺสรโถ. วุตฺตญฺจ อมรโกเส ‘‘อยํ ปุสฺสรโถ จกฺก-ยานํ น สมราย ย’’นฺติ [อมร ๑๘.๕๑]. ปุส ปาสเน, โส, ปุสนามเกน ผลวิเสเสน ยุตฺโต รโถ ปุสฺสรโถ, ปุสฺสนกฺขตฺเตน กโต, สชฺชิโต วา รโถติ ปุสฺสรโถ.

พฺยคฺฆสฺส จมฺมาวุโต ปริกฺขิตฺโต รโถ เวยฺยคฺโฆ นาม, พฺยคฺฆสฺส วิกาโร จมฺมํ เวยฺยคฺฆํ, โณ, เตน ปริวุโต รโถ เวยฺยคฺโฆ, โณ, อุภยตฺราปิ วุฑฺฒาคโม. ‘‘ปจฺจตฺตํ [ปจฺจตฺถํ (ก.)] อยนฺติ คจฺฉนฺตีติ ปจฺจยา’’ติ วจนตฺถโต ปจฺจตฺตเมว [ปจฺจตฺถเมว (?)] ปจฺจยา ภวนฺติ, ยถา การิตนฺตสฺมาปิ ปโยชกวเสน อเนกการิตปจฺจยา. ทีปิโน จมฺมาวุโต รโถ ทีโป นาม, ทีปิโน วิกาโร จมฺมํ ทีปํ, โณ, เตน ปริวุโต รโถ ทีโป, โณ.

๓๗๓. ทฺวยํ ปุริสยุตฺตยาเน. สิ เสวายํ. สุขตฺถิเกหิ เสวียเตติ สิวิกา, ณฺวุ, วาคโม, อิตฺตํ, กิตปจฺจยา หิ เยภุยฺเยน กมฺมาทีสุปิ วตฺตนฺติ, กิจฺจปจฺจยา จ กตฺตริปิ, ยถา ‘‘วินโย, นิสฺสโย, ตปนียา ธมฺมา’’ตฺยาทีสุ, มหาปเทเสน วา กิตกิจฺจปจฺจยานํ กตฺตุกมฺมาทีสฺวปิ ปวตฺติ เวทิตพฺพา, สิวํ กโรตีติ วา สิวิกา, อิโก. ยาเปฺยหิ อธเมหิ ยายเต นิยฺยเตติ ยาปฺยยานํ. ‘‘ยาปฺย ปานียเก นินฺเทฺย’’ติ หิ นานตฺถสงฺคเห.

ทฺวยํ สกเฏ. อนิตฺถี ตูติ ตฺวนฺตํ ลิงฺคปทํ. สก สตฺติยํ, อโฏ. อน ปาณเน, กรณสาธนํ, นตฺถิ นาสา ยสฺสาติ วา อนํ, สาโลโป, รสฺโส จ. กฺลีเว’นํ, สกโฏ, นิตฺถีตฺยมรโกโส [อมร ๑๘.๕๒].

ทฺวยํ จกฺเก. กโรติ คมนมเนเนติ จกฺกํ, ทฺวิตฺตํ, จกฺกาทิ. รถสฺส องฺคํ รถงฺคํ. ตสฺส จกฺกสฺส อนฺโต อวสานํ เนมิ, สา นาริยํ อิตฺถิยํ. นยติ จกฺกํ เนมิ. ยา ภูมึ ผุสติ, นี นเย, มิ, อีปจฺจเย เนมี จ. ปธิปฺยตฺร.

๓๗๔. ตมฺมชฺเฌ ตสฺส รถสฺส, จกฺกสฺส วา มชฺเฌ จกฺกากาโร ปิณฺฑิกา, ยสฺสํ สพฺพานิ กฏฺฐานิ อาสชฺชนฺเต. ปิณฺฑิกาสาหจริยา นาภิ อิตฺถี, อีปจฺจเย นาภี จ. สพฺพานิ กฏฺฐานิ ปิณฺเฑตีติ ปิณฺฑิกา, ปิณฺฑ สงฺฆาเต, อ, สกตฺเถ โก. ปิณฺฑีปิ, นาภิ วิยาติ นาภิ.