๓. นรวคฺควณฺณนา

๒๒๗-๒๒๘. โปริสนฺตานิ มนุสฺสชาติยา นามานิ. มโน อุสฺสนฺนมสฺสาติ มนุสฺโส, สติสูรภาวพฺรหฺมจริยโยคฺยตาทิคุณวเสน อุปจิตมานสา อุกฺกฏฺฐคุณจิตฺตา, เก ปน เต? ชมฺพุทีปวาสิโน สตฺตวิเสสา. เตนาห ภควา – ‘‘ตีหิ, ภิกฺขเว, ฐาเนหิ ชมฺพุทีปกา มนุสฺสา อุตฺตรกุรุเก มนุสฺเส อธิคฺคณฺหนฺติ เทเว จ ตาวตึเส. กตเมหิ ตีหิ, สูรา สติมนฺโต อิธ พฺรหฺมจริยวาโส’’ติ [อ. นิ. ๙.๒๑]. ตถา หิ พุทฺธา ภควนฺโต ปจฺเจกพุทฺธา อคฺคสาวกมหาสาวกจกฺกวตฺติโน จ อญฺเญ จ มหานุภาวา สตฺตา ตตฺเถว อุปฺปชฺชนฺติ. สมานรูปาทิตาย ปน สทฺธึ ปริตฺตทีปวาสีหิ อิตรมหาทีปวาสิโนปิ มนุสฺสาเตฺวว ปญฺญายึสูติ เอเก, อปเร ปน ภณนฺติ ‘‘โลภาทีหิ, อโลภาทีหิ จ สหิตสฺส มนสฺส อุสฺสทตาย มนุสฺสา, เย หิ สตฺตา มนุสฺสชาติกา, เตสุ วิเสสโต โลภาทโย, อโลภาทโย จ อุสฺสทา, เต โลภาทีหิ อุสฺสทตาย อปายมคฺคํ, อโลภาทีหิ อุสฺสทตาย สุคติมคฺคํ, นิพฺพานคามิมคฺคญฺจ ปูเรนฺติ, ตสฺมา โลภาทีหิ, อโลภาทีหิ จ สหิตสฺส มนสฺส อุสฺสทตาย ปริตฺตทีปวาสีหิ สทฺธึ จตุมหาทีปวาสิโน สตฺตวิเสสา มนุสฺสาติ วุจฺจนฺตี’’ติ. โลกิยา ปน มนุโน อปจฺจภาเวน มนุสฺสาติ วทนฺติ, มนุ นาม ปฐมกปฺปิโก โลกมริยาทาย อาทิภูโต หิตาหิตวิธายโก สตฺตานํ ปิตุฏฺฐานิโย, โย สาสเน ‘‘มหาสมฺมโต’’ติ วุจฺจติ, ปจฺจกฺขโต, ปรมฺปรตาย จ ตสฺส โอวาทานุสาสนิยํ ฐิตา ตสฺส ปุตฺตสทิสตาย มนุสฺสาติ วุจฺจนฺติ, ตโต เอว หิ เต ‘‘มานวา, มนุชา’’ติ จ โวหรียนฺติ, อุสฺสปจฺจโย. มนุโน อปจฺจํ มานุโส, อุโส. มร ปาณจาเค, โจ, มจฺโจ, ปพฺพชฺชาทินา วา ตฺยปจฺจโย, ธาตฺวนฺตสฺส โลโป จ. ตโต ‘‘ยวต’’มิจฺจาทินา โจ, ทฺวิตฺตํ. มนุโน อปจฺจํ มานโว. มาณโวปฺยตฺร, ณโว. มนุมฺหา ชาโต มนุโช. นี นเย, เนตีติ นโร, อโร. ปุส โปสเน, โณ, ปุเรตีติ วา โปโส. ปุร ปูรเณ, โส, อุสฺโสตฺตํ, รโลโป. ปุนาตีติ ปุมา,ปุ ปวเน, โม, สิสฺสา. ปุเรตีติ ปุริโส, โปริโส จ, อิโส, รสฺสสฺส ทีฆตาย ปูริโส จ. เอตฺถ จ มนุสฺสาทิปญฺจกํ อิตฺถิยมฺปิ วตฺตเต, นราทโย ตุ ปุเมเยว วิสิฏฺฐลิงฺคตฺตา. ตตฺร มนุสฺส มานุส มนุช มาณเวหิ นทาทิตฺตา อีปจฺจโย, เอกสการโลโป, มนุสี, มานุสี, มนุชี, มาณวี. มจฺจา, อิตฺถิยมโต อาปจฺจโย.

วิทฺทสุปริยนฺตํ ปณฺฑิเต. ปณฺฑา พุทฺธิ สญฺชาตา อสฺสาติ ปณฺฑิโต, ตรตฺยาทิ. ปฑิ คติยํ วา, โต. พุชฺฌตีติ พุโธ. วิทติ ชานาตีติ วิทฺวา, วิท ญาเณ, โว, สิสฺสา. ภู สตฺตายํ, อตฺเถ วิภาเวติ ปกาเสติ สีเลนาติ วิภาวี, ณี. ราคาทโย สเมตีติ สนฺโต, โต, สุนฺทโร อนฺโต อวสานเมตสฺสาติ วา สนฺโต. สุนฺทรา ปญฺญา ยสฺส สปฺปญฺโญ. กินฺนาม น วินฺทตีติ โกวิโท, เนรุตฺโต, กุํ ปาปํ วินฺทตีติ วา โกวิโท. ธี ปญฺญา ยสฺสตฺถีติ โส ธีมา, โสภนํ ฌายตีติ สุธี, เฌ จินฺตายํ. ฌสฺส โธ, อี, สุนฺทรา ธี ยสฺสาติ วา สุธี. กวิ วณฺเณ, อิ, อิตฺถิยํ กวี จ, กุ สทฺเท วา, อิ, กวิ. พฺยญฺชยตีติ พฺยตฺโต, อญฺช คติยํ, โต. ภุชาทีนมนฺโต โน ทฺวิ จ. วิสิฏฺโฐ อตฺตา ยสฺสาติ วา พฺยตฺโต. จกฺข ทสฺสเน, ยุ, วิจกฺขโณ, วิจาเรตีติ วา วิจกฺขโณ, เนรุตฺโต. วิคโต สารโท เอตสฺมาติ วิสารโท.

๒๒๙. เมธา ธารณา มติ ปญฺญา ยสฺสาติ เมธาวี, วี. อติสยมติยุตฺตตาย มติมา. ปญฺญาย โยคโต ปญฺโญ. วิเสสํ ชานาติ สีเลนาติ วิญฺญู, รู. วิท ญาเณ, อุโร, วิทุโร [วิทูโร (ก.)]. รูปจฺจเย วิทู. ธีโยคา ธีโร, โร. วิสิฏฺฐทสฺสนสีลตาย วิปสฺสี, ณี. โทสํ ชานาตีติ โทสญฺญู, รู. พุชฺฌตีติ พุทฺโธ, โต. ทุ คติยํ, อ, อุสฺสาโว [ทุ คติยํ อพฺโพ (สูจิ)], ทพฺโพ. วิท ญาเณ, ทสุ.

๒๓๐-๒๓๑. มหิลานฺตํ อิตฺถิสามญฺเญ. อิสุ อิจฺฉายํ, โต, นทาทิ. สีมสฺส อนฺโต สีมนฺโต, เกสเวโส, ตํโยคา สีมนฺตินี, อินี. นรสฺสายํ นารี, อิทมตฺเถ โณ. ติฏฺฐติ คพฺโภ ยสฺสํ, สา ถี. ธา ธารเณ วา, วณฺณวิกาโร, อี. พนฺธ พนฺธเน, อู, พนฺธสฺส วธาเทโส จ [ณฺวาทิ ๓], วธูสทฺโท สุณิสาภริยานมฺปิ วาจโก. วน สมฺภตฺติยํ, โต, อิการาคโม จ. องฺค คมนตฺโถ, ยุ, องฺคนา, วิสิฏฺฐนาริยมฺปิ องฺคนา, ตทา กลฺยาณงฺคนารีลกฺขโณเปตํ ปสตฺถํ หตฺถปาทาทิกมงฺคมสฺสตฺถีติ อสฺสตฺถฺยตฺเถ องฺคา กลฺยาเณ นปจฺจโย [โมคฺคลฺลาน ๔.๙๒]. วิรูเปสุปิ มโท ราคมโท ยสฺสา สา ปมทา, วิสิฏฺฐนาริยํปฺยตฺร ปมทา, ตทา ปกฏฺโฐ มโท รูปโสภคฺคชนิโต เจโตวิกาโร ยสฺสา สา ปมทา. รูปลาวณฺยสมฺปนฺนตาย สุนฺทรี, วิสิฏฺฐายมฺปิ. กมนียวุตฺติตาย กนฺตา, กมุ กนฺติยํ, โต. กนฺติโยคา วา กนฺตา, วิสิฏฺฐายมฺปิ. รมยติ วิโนทยติ นายกํ, สา รมณี, นนฺทาทีหิ ยุ, นทาทิ, วิสิฏฺฐายมฺปิ. ทย รกฺขเณ, กมฺมนิ โต. อปฺปํ พลํ ยสฺสา สา อพลา, อปฺปตฺโถยํ อกาโร. มาตุยา คาโม วิย คาโม ยสฺสา สา มาตุคาโม, มาตา วิย คจฺฉตีติ วา มาตุคาโม, คมุ คมเน, โณ, มาตา วิย คสตีติ วา มาตุคาโม, คส อทเน, โม, มาตา วิย คายตีติ วา มาตุคาโม, คา สทฺเท, โม. มหี วิย สุจึ อสุจิมฺปิ ลาตีติ มหิลา, มหนฺเตสุ พหูสุปิ รตฺตจิตฺเตสุ อิลติ คจฺฉตีติ วา มหิลา, อิล คมเน, มห ปูชายํ วา, อิโร, ลตฺตํ, อา, มหิลา. มเหลาปฺยตฺร.

ติกํ วิสิฏฺฐนาริยเมว. ลล วิลาเส, นนฺทาทีหิ ยุ. ลล อิจฺฉายนฺติ จุราทิคณโต วา ยุ. ภยปกติ ภีรุ, ภี ภเย, รุ, ‘‘ภีรุ อตฺเต ชเน’ตฺถิย’’นฺติ รภโส. อติสยิตกามา กามินี, กาโม สิงฺคารรูโป มโท ยสฺสาตฺถีติ อินี, สพฺพเตฺรวํ. วามโลจนา, ภาวินี, นิตมฺพินี, รามาอิจฺจาทีนิปิ วิสิฏฺฐนารีนามานิ.

ทฺวยํ ปฐมวยสิ วตฺตมานายํ.

อฏฺฐวสฺสา ภเว โครี, ทสวสฺสา ตุ กญฺญกา;

สมฺปตฺเต ทฺวาทเส วสฺเส, กุมารีตฺย’ภิธียเต [จินฺตามณิฏีกา ๑๖.๘].

อิห ตฺวเภโทปจาเรเนกตฺตํ. อญฺเญ ปนาหุ ‘‘กญฺญาสทฺโทยํ ปุมุนาภิสมฺพนฺธปุพฺพเก สมฺปโยเค นิวตฺเตตี’’ติ. กุมาร กีฬายํ, จุราทิ, กุมารยตีติ กุมารี, อ, นทาทิ, สกตฺเถ โก, ณฺวุนา วา สิทฺโธ. กมนียเตติ กญฺญา, กน ทิตฺติกนฺติคตีสุ, โย, นฺยสฺส ญตฺตํ, อ, อา.

ยุวสทฺทโต ปาฏิปทิกโตติ, ยุวติ. วริตฺถิปริยายสามญฺเญปิ ยุวติสทฺโท ปกตฺยนฺตรมตฺถีติ. ตร ตรเณ, ยุ, อุตฺตํ, อี จ.

๒๓๒. สาภิเสกา ลทฺธาภิเสกา ราชิตฺถี มเหสี นาม, มห ปูชายํ, กมฺมนิ อิโส, อิสฺเส, ตโต อี, มหติโย ราชิตฺถิโย อีสติ อภิภวตีติ วา มเหสี, อีส อิสฺสริเย, อี. มเหสิโต อญฺญา ราชนาริโย โภคินิโย โภคโยคา, อี, อินี จ. ยานารี ปุริสสฺส สงฺเกตํ ยาติ, สา ‘‘ธวตฺถินี, อภิสาริกา’’ติ โจจฺจเต. ธวํ ปตึ อตฺถยติ อิจฺฉตีติ ธวตฺถินี, อตฺถ ยาจนิจฺฉาสุ, อินี, อสตีวิเสโส. สร คติยํ, อภิสรติ สงฺเกตนฺติ, ณฺวุ.

๒๓๓. ฉกฺกํ เวสิยํ. จตุสฏฺฐิกลากุสลตาย, สีลรูปาทิมตฺตาย จ คณฺยเต อาทียเต คณิกา, คณ สงฺขฺยาเน, ณฺวุ. เวโส อากปฺโป, เตนาติโสภเต, กมฺมเวเสหิ วา อิจฺฉียเตติ. อติโสภเน, อิจฺฉตฺเถ วา ยปจฺจโย. วณฺณสมฺปนฺนา ทาสี วณฺณทาสี, ทาสิมฺปิ หิ วณฺณสมฺปนฺนํ เกจิ สามิกา ธนโลเภน คณิกํ กโรนฺติ. นครํ โสเภตีติ นครโสภินี. รูเปน อุปชีวตีติ รูปูปชีวินี. อติสยเวสยุตฺตตาย เวสี.

ทฺวยํ อสตีสามญฺเญ. กุลานิ อฏติ นาสยตีติ กุลฏา. พนฺธมนุพนฺธํ กายตีติ พนฺธกี, นทาทิ.

๒๓๔. จตุกฺกํ อุตฺตมนาริยํ. วโร อาโรโห โสณิ ยสฺสา สา วราโรหา. อุตฺตมคุณโยคา อุตฺตมา. โสณิคารเวน มตฺตคโช วิย พนฺธนคามินี มตฺตกาสินี, กส คติยํ. วรวณฺณโยคา วรวณฺณินี, อินี.

‘‘สีเต สุโขณฺหสพฺพงฺคี, คิเมฺห ยา สุขสีตลา;

ภตฺตุ ภตฺตา จ ยา นารี, สา ภเว วรวณฺณินี’’ติ. รุทฺโท;

ทฺวยํ อขณฺฑิตจริตฺรายํ. ปติ สามิโกว กมนีโย ยสฺสา ปติพฺพตา, ปติมฺหิ วตมสฺสาติ วา ปติพฺพตา. อส ภุวิ, อนฺโต, อี, อาทิโลโป. สเมตีติ วา สตี, สมุ อุปสเม, อนฺโต, อี.

ทฺวยํ กามรตฺตราชปุตฺตาทิโน กุลสฺส นิยตปติยํ. กุลานุรูปา อิตฺถี กุลิตฺถี, กุลํ ปาเลติ รกฺขตีติ กุลปาลิกา, ณฺวุ.

๒๓๕. ทฺวยํ มตภตฺติกายํ. วิคโต ธโว ภตฺตา ยสฺสา วิธวา. ปติ สุญฺโญ นฏฺโฐ ยสฺสาติ ปติสุญฺญา.

ทฺวยํ อตฺติจฺฉาย ปตฺยเนฺวสินิยํ กญฺญายํ. ปตึ วรติ คเวสตีติ ปติมฺพรา, ทุติยายาโลโป. สยเมว ปตึ วรตีติ สยมฺพรา, ปฐมายาโลโป, วร ปตฺถนายํ.

จตุกฺกํ วิชาตายํ. วิชนี คพฺภวิโมกฺขเน, โต, วิชายิตฺถาติ วิชาตา. สู อภิสเว, โต. ชาตํ อปจฺจํ ปุตฺโต เอติสฺสาติ ชาตาปจฺจา. ปสูตาว ปสูติกา, กปจฺจโย, อิตฺตญฺจ.

๒๓๖. ทฺวยํ ทูติยํ. ยา เปสียเต, สา ทูตี, ทุ คมเน,ติ, อีมฺหิ ทูตี. สญฺจารยติ ยถาภิมตนฺติ, ณฺวุ.

ติกํ ทาสิยํ. ทุ กุจฺฉิตํ อสติ ภกฺขตีติ ทาสี, อี, ทียนฺเต ตายาติ วา ทาสี, ทา ทาเน, โส, อี จ. จิฏ เปสเน, กมฺมนิ โณ, อี. กุฏํ อุทกกุมฺภํ ธาเรตีติ กุฏธาริกา, ณฺวุ.

ทฺวยํ สุภาสุภนิรูปินิยํ สํวริกาทิมฺหิ. วร คติยํ, กตฺตริ อินี. สุภาสุภสฺส อิกฺขณํ นิรูปนํ ยสฺสาตฺถีติ, อิ, สกตฺเถ โก. อิเม เทฺว สทฺทา ตุลฺยตฺถา.

ยา สยํ ขตฺติยชาติ ยสฺส กสฺสจิ ภริยา, สา ขตฺติยานี, ขตฺติยา จ. ขตฺติยสฺสาปจฺจํ ขตฺติยานี, อาโน, อี. ณมฺหิ ขตฺติยา.

๒๓๗. ปชฺชํ อคฺคิสกฺขิปุพฺพกตปาณิคหิตายํ ภริยายํ, อญฺญตฺร ตูปจารา. ทารยนฺเต เยนาติ ทาโร, ทร วิทารเณ, อกตฺตริ จ การเก สญฺญายํ โณ. ชายติ ปุตฺโต ยายาติ ชายา, ชน ชนเน, โย, ชนิสฺส ชา จ, อา, ชยตีติ วา ชายา, ชิ ชเย, โย, ชิสฺส ชา, อา, ชายา. กล สงฺขฺยาเน, อตฺโต. ฆรํ เนตีติ ฆรณี, ณตฺตํ. ภริตพฺพโต ภริยา, ภร ภรเณ, โย. ปิยายิตพฺพโต ปิยา,ปี ตปฺปนกนฺตีสุ, โย. ปชํ ปุตฺตํ ปาเลตีติ ปชาปติ, ปา ปาลเน,ติ, อาตฺตํ, รสฺสตฺตญฺจ. ทฺวินฺนํ ปูรณี ทุติยา. ปฐโม ภตฺตา, ภริยา ทุติยา. สามิกสฺส ปาเท ปริจรตีติ ปาทปริจาริกา, ณฺวุ. ปตินี, ปาณิคหิตา, สหธมฺมินีติปิ ตสฺสาเยว นามานิ.

๒๓๘. ติกํ สขิยํ. เตสุ เตสุ กิจฺเจสุ สห ขายติ ปกาสตีติ สขี, สหปุพฺโพ ขา ปกาสนกถเนสุ, อี. อล ภูสเน อาปุพฺโพ, อิ. วยสา ตุลฺยา วยสา, ตุเลฺย สญฺญายํ โส [ปาณินิ ๔.๔.๙๑ สุตฺเต ยปจฺจโย ทิสฺสติ].

ชโรวุจฺจติ โจรสฺสามิโก, ตสฺสายํ ชารี, โณ, อี. สามิกํ อติกฺกมฺม อญฺญตฺร จรตีติ, อินี.

๒๓๙. ปุเม ตูติ ลิงฺคนฺโต ตุสทฺโท น ปุพฺพํ ภชเต. อร คมเน, ตุ, อรสฺสุตฺตํ. รติยา ชายตีติ รโช, ติโลโป. ปุปฺผ วิกสเน, ปุปฺผํ.

ติกํ รชสฺสลายํ. อุตุโยคาอุตุนี, อินี. รชโยคา รชสฺสลา, สโล. ปุปฺผวนฺตตาย ปุปฺผวตี. ถีธมฺมินี, อวี, อตฺเตยี, มลินี, อุตุมตี, อุทกีอิจฺจาทีนิปิ ตสฺสา นามานิ.

ติกํ คพฺภินิยํ. ครุ อลหุโก คพฺโภ กุจฺฉิ เอติสฺสาติ ครุคพฺภา. อาปนฺโน ปตฺโต คพฺภฏฺโฐ สตฺโต เอตายาติ อาปนฺนสตฺตา. คพฺภโยคา คพฺภินี.

ติกํ เยน เวฐิโต คพฺโภ กุจฺฉิยํ ติฏฺฐติ, ตตฺราสเยติ ขฺยาเต. คพฺโภ อาสยเต ติฏฺฐตฺยตฺราติ, โณ. ชรํ เอตีติ ชลาพุ. อุ, รสฺส โล, ยสฺส โพ, ชราปุพฺโพ อิ คติยํ. กลํ ชรตํ ลาตีติ กลโล, กล สงฺขฺยาเน วา, อโล.

๒๔๐-๒๔๑. สตฺตกํ ภตฺตริ. ธู กมฺปเน, สนฺตาสํ ธุโนตีติ ธโว, อ. สํ เอตสฺสตฺถีติ สามิโก, อามิปจฺจโย, สกตฺเถ โก, อิปจฺจโย วา, นิคฺคหีตสฺส โม, อสฺส จ ทีโฆ, สามิโก. ภร ภรเณ, ภรตีติ ภตฺตา, ริตุ. กมุ อิจฺฉายํ, โต, ‘‘ปกฺกมาทีหิ นฺโต จา’’ติ นฺตตฺตํ. ปา รกฺขเณ, อติ, ปติ. วร อิจฺฉายํ, อ, วโร. ปี ตปฺปนกนฺตีสุ, โย.

รติการณตฺตา ปติโน อุป อุปปติ, สมาเส กเต อภิธานโต ปุพฺพนิปาโต, อปฺปธานภูโต วา ปติ อุปปติ. ชร วโยหานิมฺหิ, ชียนฺเต อเนนาติ ชาโร, ทาโร จ.

สตฺตกํ ปุตฺเต. นรเก น ปตนฺตฺยเนน ชาเตนาติ อปจฺจํ, ปต คติยํ, โย, ตฺยสฺส โจ, น ปตติ น วิจฺฉินฺทติ วํโส เอเตนาติ วา อปจฺจํ, ปุตฺเต, ธีตริ จ นิจฺจนปุํสโกยํ. ปู ปวเน. ปุนาติ ปิตโร เตนาติ ปุตฺโต. ‘‘ฉทาทีหิ ตตฺรณ’’ติ โต. ปูเรตีติ วา ปุตฺโต. อตฺตโต ชาโต อตฺรโช, ‘‘อตฺตโช’’ติปิ ปาโฐ. สุยเตติ สุโต. สุ อภิสเว, สุณาตีติ วา สุโต, โต, สุ สวเน. ตนุมฺหา ชาโต ตนุโช, ตนโย จ, โย, ตโนติ มุทนฺติ วา ตนโย, อโย. สูยเตติ สูนุ, กมฺมนิ นุ, สู ปสเว.

ปุตฺตาทโย สูนุปริยนฺตา ธีตริ วตฺตมานา อิตฺถิยํ วตฺตนฺติ. ทุหิตา, ธีตา จ สทา นาริยเมว. ทุห ปปูรเณ, ราตุ, โอตฺตาภาโว, อิการาคโม จ. ธา ธารเณ, ราตุ, อาสฺสี. ปุตฺตาทโย จ เต สามญฺเญเนว กุณฺฑโคลกาทีนํ วาจกา. สวณฺณายํ ตุ อูฒายํ สชาโต สยํ ชนิโต สุโต โอรโส นาม. สชาตสทฺเทน กุณฺฑกโคลกขตฺตาทิพฺยวจฺเฉโท. ชีวติ ภตฺตริ ชารโช สุโต กุณฺฑาโขฺย. มเต ภตฺตริ ชารโช โคลกาโขฺย. อริยาสุทฺทโช สุโต ขตฺตา นาม [ขตฺตา อริยาสุทฺทานํ (อมร ๒๐.๓)]. อาทินา มาคธาทีนํ คหณํ. วุตฺตญฺหิ –

‘‘อมเต ชารโช กุณฺโฑ,

มเต ภตฺตริ โคลโก’’ติ [อมร ๑๖.๓๖].

‘‘มาคโธ สุทฺทขตฺตาโช’’ติ [อภิธานุ ๕๐๓ คาถา] จ.

อุรสา มนสา นิมฺมิโต, อุรสทฺทา ตติยนฺตา นิมฺมิตตฺเถ โณ, นิวิฏฺฐตฺตา เตน นิมฺมิโตติ วุจฺจติ. อุรสิ ภโวติ วา โอรโส.

๒๔๒. จตุกฺกํปติปตินีนํ ยุเค, ‘‘ทารา ปุเม พหุตฺเต จ, ทํ กลเตฺร นปุํสเก’’ติ [จินฺตามณิฏีกา ๑๖.๓๘] อมรมาลา, ชํสทฺโท ตฺวพฺยโย ทารวจโน. ตสฺมา ‘‘ชมฺปติ, ทมฺปตี’’ติปิ ภวิตพฺพํ, อิธ ปน กจฺจายนมเตโนทาหฏา. ชายา จ ปติ จ ชายาปติ. อิตรีตรโยคทฺวนฺโท. ชายา จ ปติ จ ชานิปติ, ตถา ชายมฺปติอาทโย, ชายาสทฺทสฺส ปติมฺหิ ปเร ชานิ, ตุทญฺจ, ชายญฺจ ยทาทินา.

ติกํ นปุํสเก. วิคโต ราคสฺสโว ยสฺมา วสฺสวโร. สุ สวเน, อโร. ปณ พฺยวหาเร, โฑ, ปฑิ ลิงฺคเวกเลฺย วา, ภูวาทิ. น อิตฺถี น ปุมา นปุํสกํ, นิรุตฺตินเยน อิตฺถิปุมานํ ปุํสกภาโว, นสฺส จ ปกติ. ตติยาปกติ, สณฺโฑ, กลีพนฺติปิ ตสฺส นามานิ. ตติยา ปกติ ตติยปฺปกาโร, สมชาติเก อิตฺถิปุริเส อเปกฺขิตฺวา ตติยตฺตํ ปการสฺส. ปฐมา หิ ปกติ อิตฺถี, ทุติยา ปกติ ปุริโส, อิตรปกติ ตติยา ปกติ.

๒๔๓. ฉกฺกํ ญาติมตฺเต, พนฺธุเยว พนฺธโว, อ, อุสฺสาโว. พนฺธตีติ พนฺธุ, อุ. สสฺส อตฺตโน ชโน สชโน. สมานํ โคตฺตํ กุลํ อสฺสาติ สโคตฺโต, สมานสฺส สภาโว. ญา อวโพธเน, กมฺเมติ, ญาติเยว ญาตโก, อตฺตํ, สกตฺเถ โก จ. สุสทฺโทปฺยตฺร [สฺว (อมร ๑๖.๓๖)].

ทฺวยํ สตฺตปุริสาวธิเกสุ นิกฏญาตีสุ. โลหิเตน สมฺพนฺโธ สาโลหิโต, สมฺพนฺธสฺส สาเทโส, ปุพฺพนิปาโต จ, สมานํ ปิณฺฑทานํ ยสฺส สปิณฺโฑ, สนาภโยปฺยตฺร [นาภิ สตฺตปุริสาวธิกกุเล (จินฺตามณิฏีกา ๑๖.๓๓)]. ติกํ ปิตริ. ตา ปาลเน, โต กตฺตริ. ชนยตีติ ชนโก, ณฺวุ. ปา รกฺขเณ, ริตุ, อสฺสิตฺตํ.

๒๔๔. ฉกฺกํ มาตริ. อม ปูชายํ, กมฺมนิ โม, โพ จ, อมฺมา, อมฺพา. ชนยตีติ ชนนี, ยุ, นทาทิ. มาน ปูชายํ, ปุตฺตํ มาเนตีติ มาตา, ราตุ, ปาตีติ วา มาตา, ปาติสฺส โม. ชเนตีติ ชเนตฺติ,ติ. ชเนตีติ ชนิกา, ณฺวุ, อิตฺตํ.

อปฺปธานภูตา มาตา อุปมาตา, กุมาเร ธาเรตีติ ธาติ. ธา ธารเณ,ติ. ชายาย ภริยาย ภาติโก กนิฏฺโฐ จ เชฏฺโฐ จ สาโล นาม, สสฺส อตฺตโน เอสา สา, ภริยา, ตสฺสา ภาตา สาโล, ชายาย ภาตริ อโล. สร คติจินฺตาหึสาสุ วา, โณ, ลตฺตํ, สาล วิตกฺเก วา, จุราทิ.

๒๔๕. สามิโน ภตฺตุ ภคินี นนนฺทา นาม, น นนฺทตีติ นนนฺทา, อตฺตาภาโว นสฺส วิภาสาธิการา. นนฺท สมิทฺธิยํ, ภูวาทิ.

ทฺวยํ อยฺยิกายํ. มาตุยา มาตา มาตามหี. ปิตูนํ ปิตริ จ มาตริ จ อามหํ ยทาทินา, นทาทิ. อรห ปูชายํ, ณฺวุ, รหสฺส โย, อย คติมฺหิ วา, ณฺวุ, อยฺยิกา.

มาตุยา ภาตา มาตุโล นาม, มาตุยา ภาตา มาตุโล, มาตุ ภาตริ อุลปจฺจโย. อสฺส มาตุลสฺส ปชาปติ ชายา มาตุลานี นาม, มาตุลสฺส ภริยา มาตุลานี, มาตุลภริยายํ อาโน, นทาทิ, อถ วา มาตุลสฺส เอสา มาตุลานี, อี, อสฺส อาโน.

๒๔๖. ชายาปตีนํ ทฺวินฺนํ ชนนี มาตา สสฺสุ วุตฺตา, สส คติหึสาปาเนสุ. ตปฺปิตา เตสํ ชายาปตีนํ ปิตา ปน สสุโร นาม, สสธาตุมฺหา อุโร. ภคินิยา ปุตฺโต ปน ภาคิเนยฺโย นาม, ภคินิยา อปจฺจํ ภาคิเนยฺโย, เณยฺโย.

๒๔๗. ทฺวยํ สุตสฺส, สุตาย จ ปุตฺเตสุ. นห พนฺธเน, ริตุ, นี นเย วา. ปุตฺตสฺส ปุตฺโต ปปุตฺโต, ตฺตโลโป, อุสฺสตฺตญฺจ. สามิภาตา เทวโร นาม, อถ วา สามิภาตา กนิฏฺโฐ สามิโน ภาตา เทวโร นาม. เชฏฺโฐ ตุ สสุโร เอโวจฺจเต. ทิวุ กีฬายํ, อโร.

ทฺวยํ ธีตุปติมฺหิ. ชน ชนเน, ริตุ, อสฺสาตฺตํ, นสฺส มาเทโส จ. ทฺวยํ ปิตุปิตริ. ปิตุโน ปิตา ปิตามโห.

๒๔๘. หุสานฺตานิ ปเทน ปเทน นามานิ. มาตุยา ภคินี มาตุจฺฉา, จฺโฉ. ปิตุโน ภคินี ปิตุจฺฉา, ปิตุภคินี ปิตุจฺฉา ภเวตฺยตฺโถ.

ปิตามหสทฺโท น เกวลํ ชนกปิตรเมว วทติ, อถ โข ชนกปิตุปิตาทโยปีติ เอตฺถาปิ ‘‘ปปิตามโห’’ อิจฺจุทาหโฏ. ปิตุโน อยฺยโก ปยฺยโก, ตุโลโป. สุ สวเน, ณฺหา. ณิสมฺหิ สุณิสา. สมฺหิ หุสา, หตฺตํ. สพฺพตฺร ‘‘อิตฺถิยมโต อาปจฺจโย’’ติ อา.

๒๔๙. จตุกฺกํ เอโกทเร ภาตริ. สมาโนทเร ฐิโต โสทริโย, สมานสฺส โส. สมาโน คพฺโภ สคพฺโภ, ตตฺร ภโว สคพฺโภ, โณ. สมาโนทเร ชาโต โสทโร. สมาโนทเร ชาโต สหโช. สหสทฺโท ตุลฺยวจโน.

มาตาปิตู เต เทฺว ชนา ปิตโร วุจฺจนฺเต. อุภินฺนมฺปิ ชนกพฺยปฺปเทสนิยตตฺตา อเภทวจนิจฺฉายํ ปิตุตฺตมตฺเถว. นนฺวเภทา ชาติ, ตสฺสา โจภยตฺร สตฺตาเทกตฺตํ, น จ ชาติยา ลิงฺคสงฺขฺยา ภวนฺติ, อทพฺพตฺตา พหุวจนํ น สิยาติ? เนส โทโส, น หิ ชาติปทตฺถิกสฺส น ทพฺพํ, ทพฺพปทตฺถิกสฺส วา น ชาตีติ. กินฺตุภเยสํปฺยุภยปทตฺโถ อิหาตฺถวิเสโส. ชาติปทตฺถิกสฺส ชาติ ปธานภูตา ทพฺพํ คุณภูตํ, ทพฺพปทตฺถิกสฺส ตุ วิปริยโย, ตตฺร ชาติวจนิจฺฉายํ ทพฺเพ วิย ลิงฺคสงฺขฺยา วตฺตพฺพา, ตสฺส จ พหุตฺตา พหุวจนํ. ปุพฺเพ วิยาเภทวจนิจฺฉายํ ปุตฺโต จ ธีตา จ ปุตฺตา วุจฺจนฺเต, ชญฺญตฺตญฺหิ ปุตฺตพฺยปเทสนิยตํ ธีตริปฺยตฺถิ, วิปริยเย ตุ น ภวตฺยนภิธานโต. เภทวจนิจฺฉายํ ปุตฺตธีตโรติ ภวติ.

๒๕๐. สสฺสุ จ สสุโร จ สสุราติ วุจฺจนฺเต. ตทปจฺโจหนสมฺพนฺธินิพนฺธนา หิ พฺยปฺปเทโส สสฺสุยมฺปิ ฐิโต. เภทวจนิจฺฉายํ ตุ ปุพฺเพ วิย ปจฺจตฺถํ สทฺทนิเวโส. ภาตา จ ภคินี จ ภาตโร วุจฺจนฺเต. เอกคพฺโภสิตตฺตํ ภาตุพฺยปฺปเทสนิยตํ ภคินิยํปฺยตฺถิ. ตโต เอกคพฺโภสิตตฺตสฺสาเภทวจนิจฺฉายํ อุโภ ภาตโร วุจฺจนฺเต. เอตฺถ จ สพฺพตฺราปิ วิรูเปกเสโส ทฏฺฐพฺโพ. ทุวิโธ หิ เอกเสโส สรูปาสรูปวเสน. ตตฺร สรูเปกเสเส พหุวจนเมว, อิตรตฺร ปน ทฺวิวจนํ, ยถา ปุริโส จ ปุริโส จ ปุริสา, นามญฺจ รูปญฺจ นามรูปญฺจ นามรูปํ, มาตา จ ปิตา จ ปิตโรติ.

พาลฺยโยพฺพนวุฑฺฒตฺตานิ ตีณิ วยานิ. ตตฺร ติกํ พาเลฺย. ทฺวยํ โยพฺพเน. พาลสฺส ภาโว พาลตฺตํ, ตฺตํ. ตาปจฺจเย พาลตา. ณฺยมฺหิ พาลฺยํ, อถ วา พล ปาณเน, พลนฺติ อสฺสสิตปสฺสสิตมตฺเตน ปณนฺตีติ พาลา, พลฺยนฺเต สํวรียนฺเตติ วา พาลา, พล สํวรเณ. เตสํ ภาโว พาลตฺตาทิ. ยุวสฺส ภาโว โยพฺพญฺญํ, โยพฺพนญฺจ, ภาเว โณฺย, โณ จ, อถ วา ยุ มิสฺสเน, ยุ, อุสฺส อุวาเทโส, วุทฺธิ. เตสํ ภาโว โยพฺพญฺญาทิ.

๒๕๑. เย ชรากตา สุกฺกา เกสาทโย, เต ปลิตํ นาม สิยุํ, เตสํ วา ยํ สุกฺกตฺตํ, ตํ ปลิตํ นาม. ปจ ปาเก, อิโต, จสฺส ลตฺตญฺจ.

ทฺวยํ วลิปลิตาทิมติ กายปริปาเก. ชียนฺติ วุฑฺฒา ภวนฺติ อสฺสํ ชรา, ชร วโยหานิมฺหิ, ชรา เอว ชรตา, สกตฺเถ ตาปจฺจโย. วิสฺสสาติปิ ชราย นามํ. วิเสเสน สํสเต อโธ ปาตยตีติ วิสฺสสา. สํสติ’รยํ ปมาทตฺโถ, อวสํสนตฺโถ จ, อิห อวสํสนตฺโถ, นิคฺคหีตโลโป, ทฺวิตฺตญฺจ.

พาลฺยโยพฺพนวุฑฺฒตฺตานิ ปุพฺเพ วุตฺตานิ. อิทานิ ตพฺพตินามานฺยาห. ตตฺร อทฺธํ ฉาปสามญฺเญ. ปุถ, ปถ วิตฺถาเร, อุโก, ปุถุโก, ปล คมเน, ณฺวุ, อสฺสิตฺตํ, ทฺวิตฺตญฺจ, ปิลฺลโก. ฉุป สมฺผสฺเส, อุสฺสาตฺตํ, ฉาโป. กุมาร กีฬายํ, กุมาโร. พล ปาณเน, โณ, พาโล, ปู ปวเน, โต, สกตฺเถ โก, โปตโก, อิตฺถิยํ โปตกี. โปโต, สาโว, สาวโก, อพฺภโก, ฑิมฺโภ, สุสุโก, สุสุอิจฺจาทีนิปิ ฉาปสามญฺญตฺถานิ.

๒๕๒. พาลสามญฺญวาจกานิ ทสฺเสตฺวา วิเสสพาลนามานิ ทสฺเสตุมาห ‘‘อถุ’’จฺจาทิ. อุตฺตาโน, อุตฺตานํ วา สยตีติ อุตฺตานสโย. กปจฺจเย อุตฺตานเสยฺยโก. ถนํ ปิวตีติ ถนโป, ฑิมฺภสทฺโทปฺยตฺร.

๒๕๓. สตฺตกํ ตรุเณ.

อาโสฬสา ภเว พาโล,

ตรุโณ ตุ ตโต ภเว;

วุทฺโธ ตุ สตฺตตฺยายุมฺหา,

ตีณิ วยานิ ลกฺขเย.

ตร ตรเณ, อุโณ. วยสิ โยพฺพเน ติฏฺฐตีติ วยฏฺโฐ, โต, ‘‘วโย พาลฺยาทิ ปกฺขี จ, โยพฺพนญฺจ วโย กฺวจี’’ติ [จินฺตามณิฏีกา ๑๖.๔๒] รุทฺโท, ทห ภสฺมีกรเณ, อโร, ยุ มิสฺสเน, อ, อุวาเทโส, สิสฺสากาโร. สส ปฺลุตคติมฺหิ, อุ, อสฺสุตฺตํ, สุสุ, ตรุณสฺส วา ปาฏิปทิกสฺส สุสฺวาเทโส. มนุโน อปจฺจํ มานโว, วณฺณวิกาโร, นสฺส ณตฺตํ, มาณโว. กุจฺฉายํ กปจฺจโย, มาณวโกติ สิทฺธํ. วุตฺตญฺจ –

‘‘อปจฺเจ กุจฺฉิเต มูเฬฺห, มนุโตสฺสคฺคิโก มโต’’ติ [มหาภาสฺส ๔.๑.๑๖๑] ทร วิทารเณ, ณฺวุ.

ทฺวยํ สุขวฑฺฒิเต กุมาเร, สุโข กุมาโร สุกุมาโร, ขโลโป, สุเขน เอธติ วทฺธตีติ สุเขธิโต. ‘‘สุโขจิโต’’ติปิ ปาโฐ, สุขํ อุจิตํ สมฺปิณฺฑิตํ เอตฺถาติ สุโขจิโต, อุจ สมวาเย.

๒๕๔-๒๕๕. ทฺวิปาเทน วุฑฺฒสฺส นามานิ. อายุมหตฺตํ ลาตีติ มหลฺลโก, ณฺวุ, ทฺวิตฺตํ. วฑฺฒ วฑฺฒเน, กตฺตริ โต, ตสฺส โฒ, ฑฺฒสฺส โฑ, อสฺสุตฺตํ, ธา คตินิวตฺติยํ, อิโร, ธสฺส ถตฺตํ, อิสฺส เอตฺตํ. ชร วโยหานิมฺหิ, กตฺตริ โต, ตสฺส อินฺนาเทโส, ธาตฺวนฺตโลโป, ณตฺตญฺจ, ชิณฺโณ, สกตฺเถ กมฺหิ ชิณฺณโก. ปกตํ วโย โยพฺพนมสฺสาติ ปวโยติปิ วุฑฺฒสฺส นามํ.

วลินนฺตานิ ปาเทน นามานิ. ตตฺร ติกํ เชฏฺฐภาตริ. อคฺเค ปุเร กาเล, ปุพฺเพ จ กาเล ชายตีติ อคฺคโช, ปุพฺพโช จ. อยญฺจ วุฑฺโฒ อยญฺจ วุฑฺโฒ, อยมิเมสํ วิเสเสน วุฑฺโฒติ เชฏฺโฐ, วุฑฺฒสทฺทา อิฏฺฐปจฺจโย, ‘‘วุฑฺฒสฺส โช อิยิฏฺเฐสู’’ติ วุฑฺฒสฺส โช. อโลเป ปรสฺสาสวณฺณตฺตํ.

ติกํ ปจฺฉาชาเต ภาตริ. อยญฺจ ยุวา อยญฺจ ยุวา, อยมิเมสํ วิเสเสน ยุวาติ กนิฏฺโฐ, กนิโย [กณิฏฺโฐ กณิโย (ก.)] จ. อิยิฏฺเฐสุ ยุวสทฺทสฺส กนาเทโส [กณาเทโส (ก.)]. อนุ ปจฺฉากาเล ชาโต อนุโช. ชฆญฺเญ ปจฺฉากาเล ชาโต ชฆญฺญโช. อปรสฺมึ ปจฺฉากาเล ชาโต อปรโชติ เทฺวปฺยตฺร.

วลิ สิถิลํ ตโจ จมฺมํ ยสฺส วลิตฺตโจ, ทฺวิตฺตํ. วลิ จมฺมเมตสฺสตฺถีติ วลิโน, อิโน. อุตฺตานสยาทโย วลินนฺตา วาจฺจลิงฺคตฺตา ตีสุ ลิงฺเคสุ วตฺตนฺติ, ยถา – อุตฺตานสโย พาโล, อุตฺตานสยา กุมารี, อุตฺตานสยํ นปุํสกํ.

๒๕๖. ปญฺจกํ มตฺถเก. สิ สเย, โส, ทีโฆ จ, องฺเคสุ อุตฺตมงฺคตฺตา อุตฺตมงฺคํ, อุตฺตโม จ ตํ องฺคญฺจาติปิ อุตฺตมงฺคํ. สีสญฺจ อุตฺตมงฺคญฺจ สีโสตฺตมงฺคานิ. สิ เสวายํ, โร, เสวนฺติ เอเตนาติ สิโร. มุท โตเส, โธ. สิสฺสากาโร. มส อามสเน, ตฺโถ, สกตฺเถ โก จ, มสิ ปริมาเณ วา.

ปชฺชทฺธํ เกเส. เก มตฺถเก เสติ ติฏฺฐตีติ เกโส. สตฺตมิยาโลโป, กติ เฉทเน, อโล, อสฺสุตฺตํ. วล สํวรเณ, กมฺมนิ ณปจฺจโย, วาโล. อุตฺตมงฺเค สีเส รุหตีติ อุตฺตมงฺครุโห. มุทฺธนิ ชายตีติ มุทฺธโช. วาโล จ อุตฺตมงฺครุโห จ มุทฺธโช เจติ อิตรีตรโยคทฺวนฺโท. จิกุโร, กโจติปฺยตฺร. จิ จยเน, กุร สทฺเท, อเนกตฺถตฺตา เฉทเน. วฑฺฒมาโน จิกรียเตติ จิกุโร, กจ พนฺธเน, อ.

๒๕๗. กุสุมคพฺภา เกสา เกสจูฬา มุตฺติกาทินา พหิ สํยตา สนฺถตา ธมฺมิโล นาม. เอกโต กตฺวา ธรียติ พนฺธียตีติ ธมฺมิโล, กมฺมนิ อิโล. ธมฺเมน นานาเทสิยมนุสฺสานํ สมาจาเรน อิลตีติ วา ธมฺมิโล, อิล คมเน.

ทฺวยํ กุมารานํ สิขาปญฺจเก, จูฬตฺตเยติ เกจิ. กากานํ ปกฺขสณฺฐานตฺตา กากปกฺโข. สิขา เอว สิขณฺฑโก, สกตฺเถ โก. สิขาสิขณฺฑสทฺทานมเภทตฺตาเยว หิ ‘‘สิขณฺฑี, สิขี จา’’ติ โมโร วุตฺโต.

ปาโส, หตฺโถ จ อิเม เทฺว เกสจเย เกสปริยายโต ปเร หุตฺวา เกสานํ กลาเป วตฺตนฺติ, น เกวลา, ยถา – เกสปาโส เกสหตฺโถ อิจฺจาทิ. ปา รกฺขเณ, ปาติ รกฺขติ อวยเวติ ปาโส, โส, ปส พนฺธเนติ เกจิ, โณ. หน คติยํ, อวยวา นิหนนฺติ เอตฺถาติ หตฺโถ, โถ, ปกฺโขปฺยตฺร.

ตาปสานํ วตีนํ ตหึ เกสจเย ชฏาสทฺโท วุจฺจติ, ชฏ ชฏเน, ชฏ สงฺฆาเต วา, ‘‘อิตฺถิยมติยโว วา’’ติ อ.

๒๕๘. โปสิตภตฺตาทีหิ ยา พนฺฌเต, ตตฺร เวณี, ปเวณี จ. วี ปชเน, ปชนํ คพฺภวิโมกฺโข, วี ตนฺตสนฺตาเน วา, ณี. ปกฺเข ปเวณี.

ทฺวยํ สีสมชฺฌฏฺฐจูฬายํ. จูฬ สญฺโจทเน, จูฬ หาวกรเณ วา, อ. สิขา วุตฺตา. เกสปาสีปฺยตฺร, นทาทิ.

นารีนํ เกสมชฺฌมฺหิ ปทฺธติ อุชุคตมคฺโค สีมนฺโตติ มโต กถิโต. สีมสฺส อนฺโต สีมนฺโต, สี สเย วา, อนฺโต, มชฺเฌ มการวณฺณาคโม.

๒๕๙. ติกํ โลเม. ลู เฉทเน, วฑฺฒมานํ ลูยเตติ โลมํ, โม. ตนุมฺหิ รุหตีติ ตนุรุหํ, อ. รุห ชนเน, รูห ปาตุภาเว วา, โม, หโลโป, โอตฺตญฺจ, ลู เฉทเน วา, โม, ลสฺส รตฺตํ, โรมํ. อกฺขิมฺหิ ชาตํ โลมํ ปมฺหํ, ปขุมญฺโจจฺจเต. ปมิโนติ เตนาติ ปมฺหํ,ปปุพฺโพ มา ปริมาเณ, หปจฺจโย. อกฺขิโน ปกฺขทฺวเย ชาตํ ปขุมํ, อุโม, กโลโป จ.

ปุมมุเข ปุริสานํ มุเข วุตฺตํ [ปวุฏฺฐํ (ก.)] โลมํ มสฺสุ นาม, มส อามสเน, สุ, มสฺสุ.

ติกํ ภมุมฺหิ. ภม อนวฏฺฐาเน, อู, มโลโป, ภู. อุมฺหิ ภมุ, กปจฺจเย ภมุโก. ภมุกสหจรณโต ภมุ ปุลฺลิงฺโค.

๒๖๐. ติกํ เนตฺโตทเก. ขิป เปรเณ, โป, อิสฺสตฺตํ. เนตฺเต ชาตํ ชลํ เนตฺตชลํ. อส อโธปตเน, สุ, อสฺสุ. เนตฺตชลญฺจ อสฺสุ จาติ ทฺวนฺโท. อสฺสุ นปุํสเก.

ทฺวยํ อกฺขิปุตฺตลิกายํ. เนตฺเต ทิสฺสมานา ตารา เนตฺตตารา. กญฺญาสทฺทโต ตทฺธิโต อปจฺจโย, กญฺญาสทฺทสฺส กนีนาเทโส, อิตฺถิกตาการปเร เก ปุพฺโพ อกาโร อิการมาปชฺชเต [กาตนฺต ๒.๒.๖๕], กนีนิกา. ตารกาปฺยตฺร.

ฉกฺกํ มุขวิวเร, กวโย ปน ตทุปลกฺขิเตปิ สมุทาเย ยุชฺชนฺเต. วท วิยตฺติยํ วาจายํ, กรเณ ยุ. มุ พนฺธเน, โข, โอตฺตาภาโว นิปาตนา, มุขํ. สพฺพธรกเต ปน ขญฺญเตติ ธาตุนา มุขนฺติ นิปาติตํ, ขนุ อวทารเณ. ตุฑิ โตฑเน, อ. ตนุ วิตฺถาเร วา, โฑ, อสฺสุตฺตํ. วทติ เตนาติ วตฺตํ, โต, วุจฺจเต อเนนาติ วา วตฺตํ. วท วิยตฺติยํ วาจายํ, โต. ลป วจเน, กรเณ ยุ. อานนฺติ อสนฺติ อเนนาติ อานนํ, อน ปาณเน, ยุ. อสฺสํปฺยตฺร. อส ภกฺขเน. กรเณ โส.

๒๖๑. อฑฺฒํ ทนฺเต. ทฺวีสุ ฐาเนสุ ทฺวิกฺขตฺตุํ วา ชายเตติ ทฺวิโช. ลปเน มุเข ชายตีติ ลปนโช. ทา อวขณฺฑเน, ทายติ ภกฺขมเนนาติ ทนฺโต, อนฺโต, ทส อทเน วา, ทสนฺติ โภชฺชมเนนาติ ทนฺโต, อนฺโต, ธาตฺวนฺตโลโป. ทมุ ทมเน วา, โต. ทํส ทํสเน, ทํสเต วิลิขฺยเต ภกฺขมเนนาติ ทํสโน, ยุ. รท วิเลขเน, ยุ, รทโน. อมฺหิ รโท.

ทนฺตเภทสฺมึ ทนฺตวิเสเส ทาฐาสทฺโท. อิตฺถิลิงฺโคยํ. ทํสธาตุโต โฐ, ทํสิสฺส จ ทา, ทาฐา, มุทฺธชทุติโยยํ. อกฺขิโกฏีสุ วามทกฺขิณเนตฺตานํ อนฺเตสุ อปางฺโค วตฺตติ, สรีรงฺคสงฺขาตสฺส กณฺณสฺส อป สมีปํ อปางฺโค.

๒๖๒. จตุกฺกํ โอฏฺเฐ. ทนฺเต อาวรติ ฉาทยตีติ ทนฺตาวรณํ. อุส ทาเห, โต, ‘‘สาทิสนฺตปุจฺฉภนฺชหํสาทีหิ ฏฺโฐ’’ติ สหาทิพฺยญฺชเนน ฏฺโฐ, โอตฺตทฺวิตฺตานิ, โอฏฺโฐ. คทฺรเภปฺยยํ. อถ วา อุส ทาเห, ฏฺโฐ, โอตฺตทฺวิตฺตาทิ, อุภยตฺราปิ มุทฺธชทุติโย, อีสํ กิญฺจิ กาลํ ธาเรติ ภกฺขเมตฺถาติ อธโร, อีสตฺโถ หฺยตฺร อกาโร.

‘‘อ ปุเม มาธเว เญยฺโย,

ปฏิเสเธ ตทพฺยยํ;

อีสตฺเถ จ วิรุทฺธตฺเถ,

สทิสตฺเถ ปโยคโต’’ติ. –

หิ เอกกฺขรโกเส วุตฺตํ. ทสเน ทนฺเต ฉาทยตีติ ทสนจฺฉโท. เอตฺถ เกจิ อธรสทฺเทน เหฏฺฐิโมฏฺฐเมวาหุ, เตสํ วจนํ ‘‘เนตฺตนฺตาธรปาณิปาทยุคเลหิ’’จฺจาทีหิ มหากวิปโยเคหิ อสํสนฺทนโต น คเหตพฺพํ.

ติกํ กโปเล. คฑิ วทเนกเทเส, อ, ธาตุปฺปกฺริยตฺถญฺหิ ธาตุปาฐวจนํ, สพฺพตฺราเปฺยวํ. เกน ชเลน ปูริยเตติ กโปโล, อโล, กป อจฺฉาทเน วา, โอโล, กโปโล, นทาทิ. คณฺฑี. อธรา อโธภาโค จุพุกํ นาม, จิพุกํปฺยตฺร. จิพุ โอลมฺพเก, ณฺวุ, อสฺสุตฺตํ.

๒๖๓. ทฺวยํ คีวาย ปุโรภาเค. คล อทเน, กรเณ อ, คิล คิลเน วา, คิลติ อเนนาติ คโล, อิสฺสตฺตํ. กณ สทฺทตฺโถ ทณฺฑโก ธาตุ, โฐ, กณฺโฐ, มุทฺธชทุติโยยํ.

ติกํ เอกตฺถํ. คา สทฺเท, อีโว. กํ สีสํ ธรตีติ กนฺธรา. สิรํ ธรตีติ สิโรธรา, สิโร ธิยฺยเต อสฺสนฺติ วา สิโรธรา, ธา คตินิวตฺติยํ, อโร.

สุวณฺณมโย อาลิงฺโค มุรชเภโท, เตน สนฺนิภา สทิสา ยา คีวา, สา กมฺพุคีวา มตา, มหาปุริสลกฺขณเมตํ. อถ วา ยา คีวา ตีหิ เลขาหิ องฺกิตา ลกฺขิตา, สา กมฺพุคีวา มตา, มหาปุริสลกฺขณเมตญฺจ. กมฺพุ วุจฺจติ สุวณฺณํ, กมฺพุมเยน อาลิงฺเคน สนฺนิภา คีวา กมฺพุคีวา, กมฺพ สํวรเณ, อุ, กมฺพุ.

๒๖๔. ติกํ ขนฺเธ. อน คติยํ, โส. ภุชานํ สิโร มตฺถกํ ภุชสิโร. กํ มตฺถกํ ทธาตีติ กนฺโธ, โส เอว ขนฺโธ กการสฺส ขการกรณวเสน, ขมติ ภารนฺติ วา ขนฺโธ, ขมุ สหเน, โต, ตสฺส โธ, มสฺส โน, นิคฺคหีตํ วา. ตสฺสนฺธิ ตสฺส ขนฺธสฺส มชฺฌํ ชตฺตุ นาม, ยํ ขนฺธานํ มชฺเฌ ติฏฺฐติ. ชน ชนเน, ชร วโยหานิมฺหิ วา, ตุ, ชตฺตุ, ตํ นปุํสกํ.

ทฺวยํ พาหุมูเล. พาหูนํ ภุชานํ มูลํ พาหุมูลํ. กจ พนฺธเน, โฉ. อสฺส กจฺฉสฺส อโธภาคฏฺฐานํ ปสฺสํ วุจฺจติ, ทิส เปกฺขเน, อปจฺจโย, ทิสสฺส ปสฺสาเทโส.

๒๖๕. ติกํ พาหุมฺหิ. วหติ อเนนาติ วาหุ, วาหุ เอว พาหุ, กุ [ณฺวาทิ ๖]. ภุญฺชเต อเนนาติ ภุโช. ภุช ปาลนชฺโฌหาเรสุ. พาหุ จ ภุโช เจติ ทฺวนฺโท, เอเต เทฺว ทฺวีสุ, อิตฺถิยํ ภุชา. วหติ ยายาติ พาหา. อปโรสทฺโทปฺยตฺร [อ ปาโรสทฺโทปฺยตฺร (ก.), อ ปเวฏฺฐสทฺโทปฺยตฺร (?)].

ติกํ หตฺเถ. หส หสเน, โถ. หร หรเณ วา. นกฺขตฺเตปฺยยํ. กร กรเณ, อ. ปณ พฺยวหารถุตีสุ, อิ. ปา รกฺขเน วา, ณิ. กโร จ ปาณิ จ กรปาณโย. ปญฺจสาโข, สโยปฺยตฺร.

ปโกฏฺฐนฺโต หตฺถคณฺฐิ มณิพนฺโธ นาม. ปโกฏฺโฐ นาม อามณิพนฺธํ กปฺปรสฺส อโธภาโค. มณิวิกตึ พนฺธติ เอตฺถาติ มณิพนฺโธ. กุส อกฺโกเส, โฐ, ปโกฏฺโฐ.

ทฺวยํ ภุชมชฺฌคณฺฐิมฺหิ. กปุ หึสายํ, อโร. กุปฺปโรติปิ ปาโฐ, ตทา อสฺสุตฺตํ. กปุ หึสายํ, โอณิ, กโปณิ, อิตฺถิยํ. กโผณีปฺยตฺร, ตตฺถ ปสฺส ผตฺตํ.

๒๖๖. ปาณิสฺส ปาณิตลสฺส สมฺพนฺธีนํ มณิพนฺธกนิฏฺฐานํ ทฺวินฺนํ อนฺตรํ พหิฏฺฐานํ กรโภ วุจฺจติ, เยน กุมารกา สตฺถํ กตฺวา อญฺญมญฺญํ ปหรนฺติ, กร หึสายํ, อโภ, กร กรเณ วา.

ทฺวยํ องฺคุลิมตฺเต. กรสฺส ปาณิสฺส สาขา กรสาขา. อคิ คตฺยตฺโถ, องฺค คมนตฺโถ วา, อุลิ. อิตฺถิลิงฺโคยํ [(นทาทิ) (ก.)], องฺคุลิ.

ตา องฺคุลิโย ปญฺจปฺปเภทา, ยถา – องฺคุฏฺโฐ ตชฺชนี มชฺฌิมา อนามิกา กนิฏฺฐา เจติ กมา สิยุํ. องฺค คมนตฺโถ, อสฺสุตฺตํ, อคฺเค ปุเร ติฏฺฐตีติ วา องฺคุฏฺโฐ, นิคฺคหีตาคโม, อสฺสุตฺตญฺจ. ตชฺช หึสายํ, ตชฺเชติ ยาย, สา ตชฺชนี, ยุ, นทาทิ. มชฺเฌ ติฏฺฐตีติ มชฺฌิมา. นตฺถิ นามมสฺสาติ อนามิกา, สกตฺเถ โก. อติสเยน ขุทฺทกาติ กนิฏฺฐา. ยุวปฺปานํ กน, กณ วา อิยิฏฺเฐสุ.

๒๖๗. ตชฺชนฺยาทีหิ ยุเต องฺคุฏฺเฐ ตเต ปสาริเต สติ ปเทสาทิกา จตสฺโส สญฺญา กมโต สิยุํ, ยถา – ตชฺชนียุเต องฺคุฏฺเฐ ตเต ปเทโส. ทิส เปกฺขเน. มชฺฌิมยุเต องฺคุฏฺเฐ ตเต ตาโล, ตล ปติฏฺฐายํ. อนามิกาสหิเต องฺคุฏฺเฐ ตเต โคกณฺโณ, โคกณฺณสทิสตฺตา, ตปฺปมาณตฺตา วา โคกณฺโณ, อถ วา โคกณฺโณ นาม เอโก มิควิเสโส, ตกฺกณฺณสทิสปฺปมาณตฺตา โคกณฺโณ, ตาโล จ โคกณฺโณ จ ตาลโคกณฺณา. ลิงฺคเภทา ‘‘ตาลโคกณฺณวิทตฺถี’’ติ น วุตฺตํ, กนิฏฺฐายุเต องฺคุฏฺเฐ ตเต วิทตฺถิ, วิตโนตีติ วิตตฺถิ, วิตตฺถิ เอว วิทตฺถิ, ตนุ วิตฺถาเร,ติ, ตสฺส โถ. วิทตฺถิ. ‘‘กมา ตโต’’ติปิ ปาโฐ.

กุญฺจิโต สงฺโกจิโต ปาณิ ปสตาโขฺย, ปปุพฺโพ สร คติยํ, โต. ปมาณปฺปกรณโต วิตตญฺชลิเยวายํ กวีหิ อิจฺฉิโต. สมฺปุฏญฺชลิ ปนายํ, ปสาริตสหิตา [ปสาริตสหิตตฺตา (ก.)] ยสฺส องฺคุลิโย ภวนฺตีติ.

กุญฺจิโต จ ตตงฺคุฏฺโฐ, สปตาโกติ สมฺมโต;

ปตาเกหิ ตุ หตฺเถหิ, สมฺปุฏญฺชลิ อิจฺฉิโต.

เทวตานํ ครูนญฺจ, ปิตูนญฺเจ’จฺฉิโต ปุเร;

อตฺถปฺปกรณาทีหิ, เภโท เญยฺโย ตหึ ตหึ.

ยถา ชลญฺชลึ ททาติ, อญฺชลินา ปิวติ, เทโวยํ กตญฺชลิริติ. ปุฏญฺชลิสฺส วา วกฺขมานตฺตา อิธ วิตตญฺชลิเยว.

๒๖๘. ติกํ สปฺปโกฏฺเฐ วิตตกเร. รมุ กีฬายํ, ตโน, มโลโป, รตนํ, มณิพุทฺธาทีสุ จ. กุก อาทาเน, อุ, ทฺวิตฺตํ. หส ธาตุมฺหา โถ, โต วา, หตฺโถ, หตฺถสหิตตฺตา วา ปโกฏฺโฐ หตฺโถ.

ทฺวยํ สมฺปุฏญฺชลิมฺหิ. กรมโย ปุโฏ กรปุโฏ, อญฺช พฺยตฺติคติกนฺตีสุ, อลิ, อญฺชลิ. กรปุโฏ จ อญฺชลิ เจติ กรปุฏญฺชลี.

ทฺวยํ นเข. กเร ชายติ รุหตีติ กรโช. นตฺถิ ขํ อินฺทฺริยํ เอตฺถาติ นโข, สญฺญาสทฺทตฺตา น อตฺตํ, อวิสยตฺตา วา. ปุนพฺภโว, กรรุโห, นขโรติปิ นขสฺส นามานิ.

ทฺวยํ ปุฏงฺคุลิกเรติขฺยาเต มุฏฺฐิมฺหิ. ขฏ อิจฺฉายํ, ณฺวุ, ขท หึสายํ วา, ทสฺส โฏ. มุ พนฺธเน,ติ, ตสฺส โฐ, ทฺวิตฺตํ.

๒๖๙. ปสฺสทฺวยวิตฺถตา ปสฺสทฺวเยปิ วิตตา ปสาริตา สหกรา สปาณโย เทฺว พาหู พฺยาโม นาม, พฺยามียเต อเนนาติ พฺยาโม, วิปุพฺโพ ยาม อญฺเฉ. อุทฺธํ อุปริ ตตา วิตตา ภุชา จ โปโส จ เตสํ สมุทิตานํ ปมาณสทิสํ ปมาณํ ยสฺส ตสฺมึ อุทฺธนฺตตภุชโปสปฺปมาเณ โปริสสทฺโท วตฺตติ. ภุชสทฺเทน สหกรา ภุชา คยฺหเต, เอกสฺส ปมาณสทฺทสฺส โลโป, ปุริสสฺส ปมาณํ โปริสํ. ปุริสสทฺโท เจตฺถ สกรภุชปุริสํ วทติ, ตีสุ, ยถา – โปริสํ ชลํ, โปริโส หตฺถี, โปริสี ยฏฺฐิ.

๒๗๐. ทฺวยํ อุรสิ. อุส ทาเห, โร, สโลโป, อร คติมฺหิ วา, อสฺสุกาโร. หร หรเณ, โย, รสฺส โท. โกฬํ [โกฏฺฐ (ก.)], ภุชนฺตรํ, วกฺโขติปิ อุโรนามานิ. ติกํ อุโรเช. ตนุ วิตฺถาเร, ตโนติ อิจฺฉนฺติ ถโน, ตสฺส โถ, ถน เทวสทฺเท, ถน โจริเย วา. กุจ สงฺโกจเน, กุโจ. ปโย ขีรํ ธาเรตีติ ปโยธโร. กุโจ จ ปโยธโร จาติ ทฺวนฺโท.

ถนคฺคสฺมึ ถนสฺส อคฺเค จูจุกํ, นปุํสเก. ‘‘จูจุโก โส กุจานน’’นฺติ [จินฺตามณิฏีกา ๑๖.๗๗] ตุ รตนโกโส, จุ จวเน, อุโก, ทฺวิตฺตํ, ทีโฆ จ, จูจุกํ, จนฺจุ คติยํ วา, อุโก, นโลโป, อสฺสูกาโร, จูจุกํ.

ทฺวยํ ปิฏฺเฐ กายสฺส ปจฺฉาภาเค. ปิฏ สทฺทสงฺฆาเตสุ, โต. อิตรตฺร ติ, ปิสุ เสจเน วา.

๒๗๑. ติกํ ตนุมชฺเฌ. มชฺเฌ ภโว มชฺโฌ. ลค สงฺเค, อ. มชฺเฌ ภวํ มชฺฌิมํ. จตุกฺกํ อุทเร. กุส อกฺโกเส, ฉิ, สสฺส โจ. คห อุปาทาเน, อนิ, อีมฺหิ คหณี, คพฺภํ คณฺหาติ ธาเรตีติ วา คหณี, คพฺภาสยสญฺญิโต มาตุกุจฺฉิปฺปเทโส, เตโชธาตุมฺหิ ปน ยถาภุตฺตาหารสฺส วิปาจนวเสน คณฺหนโต อฉฑฺฑนโต คหณี. อุปุพฺโพ ทร คมเน. อุทรติ อุทฺธํ คจฺฉติ วายุ ยตฺราติ อุทรํ. คุ สทฺเท, อโภ, ทฺวิตฺตาทิ, คพฺโภ. ปิจณฺฑ ชฐร ตุนฺทาปฺยตฺร.

กุจฺฉิสมฺภเว กุจฺฉิฏฺเฐ โกฏฺโฐ, อนฺโต จาติ อิเม เทฺว วตฺตนฺติ, กุส อกฺโกเส, โต, โฐ วา. อม คมนตฺโถ, โต.

๒๗๒. จตุกฺกํ กฏิยํ. หนธาตุมฺหา ยุ, หสฺส ทฺวิตฺตํ, หสฺส โช, หนสฺส โฆ จ, ชฆนํ. นิจฺฉเยน ตมตีติ นิตมฺโพ, ตมุธาตุมฺหา โพ. สู ปสเว, ณิ. กฏ วสฺสาวรเณสุ, กฏฺยเต อาวรียเต วตฺถาทีหิ กฏิ, อิ, เอเต เทฺว นาริยํ. เอตฺถ จ ชฆนสทฺเทน อิตฺถิกฏิยา อคฺคภาโค, นิตมฺพสทฺเทน อิตฺถิกฏิยา ปจฺฉาภาโค, เสสทฺวเยน กฏิสามญฺญํ วุตฺตนฺติ ทฏฺฐพฺพํ, วุตฺตญฺจ ‘‘ปจฺฉา นิตมฺโพ ถีกฏฺยา, ชฆนํ ตุ ปุโร ภเว’’ติ [อมร ๑๖.๗๔].

๒๗๓. ลิงฺคนฺตํ ลิงฺคสามญฺเญ. องฺเค สรีเร ชายตีติ องฺคชาตํ, องฺคสทฺโท สรีรวาจโก, องฺคเมตสฺสตฺถีติ กตฺวา. รหสิ ฐาเน ชาตํ องฺคํ รหสฺสงฺคํ, สตฺตมิยาโลโป, อิสฺสตฺตํ, สสฺส ทฺวิตฺตญฺจ. วตฺเถน คุยฺหิตพฺพนฺติ วตฺถคุยฺหํ. มิห เสจเน, กรเณ ยุ, มิหติ เรโตมุตฺตานิ เยนาติ เมหนํ. นิปุพฺโพ มิห เสจเน, โต, นิมิตฺตํ. อุตฺตมงฺคตฺตา วรงฺคํ. วช คติยํ, อสฺสีกาโร, ปจฺจเยหิ วินา ชายตีติ วา พีชํ, วิรหตฺตโชตโก เหฺยตฺถ วิกาโร. ผล นิปฺผตฺติยํ, ผลติ เอเตน ปุตฺตนฺติ ผลํ. ลิงฺคติ ‘‘อิตฺถี, ปุริโส’’ติ วิภาคํ คจฺฉติ เยนาติ ลิงฺคํ.ลิงฺค คมเน, ลีนํ อปากฏํ องฺคนฺติ วา ลิงฺคํ. เอเตสุ พีชผลสทฺทา อณฺเฑปิ วตฺตนฺติ.

ทฺวยํ ปุริสลิงฺคปสิพฺพเก. อม คมเน, โฑ, อณสทฺทตฺโถ วา, โฑ, อฑิ อณฺฑตฺเถ วา, โต. กุส อกฺโกเส, โณ. อณฺฑสทฺโท เจตฺถ พีเชปิ, อณฺฑโกโสติ สมุทิตมฺปิ โกสสฺส นามํ, ‘‘กุกฺกุฏจฺฉาปกสฺเสว อณฺฑโกสมฺหา’’ติ [ปารา. ๑๓, ๑๔] หิ วุตฺตํ, อมรโกเสปิ [อมรโกเส ๑๖.๗๖] อณฺฑโกโสติ สมุทิเตเนว นามํ วุตฺตํ. เอตฺถ จ อณฺฑสฺส พีชสฺส โกโส อณฺฑโกโสติ วิคฺคโห กาตพฺโพ.

ทฺวยํ อิตฺถิยา องฺคชาเต. ยุ มิสฺสเน, อธิกรเณนิ, โยนิ, อิตฺถิยํ ปุเม จายํ, อิตฺถี จ ปุมา จ อิตฺถิปุมํ, ตสฺมึ. ภชนฺติ อสฺมินฺติ ภคํ. มารมนฺทิร มารกูปา จาตฺร.

๒๗๔-๒๗๕. ติกํ อิตฺถิปุริสานํ สมฺภเว. สุจิสฺส ปฏิปกฺโข อสุจิ, อิการนฺโต, ทฺวีสุ, สมฺภวลิงฺโค วา. สํปุพฺพา ภูธาตุมฺหา อ. สก สามตฺถิยํ, โต, ตสฺส โก, อสฺสุตฺตํ, สุจ โสเก วา, โก.

ทฺวยํ วจฺจมคฺเค. ปุนนฺติ อเนนาติ ปายุ. ปู ปวเน, อุ, อูสฺสาโย, ปย คมนตฺโถ วา, ปยติ วจฺจมเนนาติ ปายุ, กรเณ อุ, อยํ ปุริเส ปุลฺลิงฺเค วตฺตติ. คุท กีฬายํ, อ. อปานํปฺยตฺร.

อฏฺฐกํ วจฺเจ. คูถ กรีโสสฺสคฺเค, คุป โคปเน วา, โถ. กิร วิกิรเณ, อีโส, กรีสํ. วร วรณสมฺภตฺตีสุ, โจ, คูถญฺจ กรีสญฺจ วจฺจญฺเจติ ทฺวนฺโท, ตานิ วิกปฺเปน ปุเม วตฺตนฺติ, นิจฺจํ นปุํสเก, ปุลฺลิงฺคตฺตํ เตสํ กตฺถจิเยว, สพฺพตฺร นปุํสกตฺตเมว พหุลนฺตฺยตฺโถ. มล จลเน, อ, มล ธารเณ วา. สก สตฺติยํ, สสฺส โฉ. อุจฺจารียเต ชหฺยเตติ อุจฺจาโร, อุปุพฺโพ จรธาตุ จชเน, อุกฺขิปเน จ วตฺตติ. มิห เสจเน, โล, วณฺณวิปริยโย, ฬตฺตญฺจ. อวกรียเตติ อุกฺกาโร, อวสฺสุตฺตํ, กิร วิกฺขิปเน. สมลํปฺยตฺร. สมุ อุปสเม, อโล.

ทฺวยํ มุตฺเต. สุ สวเน, สวนํ สนฺทนํ, จุราทิ, โณ. มุจ โมจเน, โต, มุตฺต ปสฺสาเว วา. อุจฺจเต กถียเต. โคมุตฺเต ควํ สมฺพนฺธินิ มุตฺเต ปูติมุตฺตสทฺโท วตฺตติ. อชฺช ปวตฺตมฺปิ หิ ตํ ทุคฺคนฺธภาเวน ปูติมุตฺตนฺเตฺวว วุจฺจติ, ยถา ‘‘ปูติกาโย’’ติ. อสฺสาทีนํ มเล ฉกณสทฺโท, สก สตฺติยํ, ยุ, สสฺส โฉ.

๒๗๖. นาภิยา อโธภาโค วตฺถิ นาม, โส ทฺวีสุ. วตฺถิ มุตฺตปุฏํ. ‘‘มุตฺตาสยปุโฏ วตฺถิ’’ริติ [จินฺตามณิฏีกา ๑๖.๗๓] รตนมาลา. วสติ มุตฺตเมตฺถาติ วตฺถิ, วส นิวาเส,ติ, ตสฺส โถ, ตฺถิปจฺจเยน วา สิทฺธํ. อุจฺฉงฺคํ องฺกญฺจ อิเม เทฺว อุโภ สทฺทา ปุเม วตฺตนฺติ. อุสฺสชฺชติ เอตฺถาติ อุจฺฉงฺคํ, สช สงฺเค, สสฺส โฉ, ทฺวิตฺตํ. องฺก คมนตฺโถ, อ, องฺโก, อถ วา องฺก ลกฺขเณ, อ, องฺโก, ‘‘อุจฺฉงฺคจิหเนสฺว’งฺโก’’ติ อมรโกเส [อมร โกเส ๒๓.๔].

ทฺวยํ ชาณูปริภาเค. อร คมเน, อุ, อสฺสูกาโร. สนฺช สงฺเค, อาสชฺชติ วตฺถมตฺราติ สตฺถิ, ถิ. อูรุ จ สตฺถิ เจติ ทฺวนฺโท, นปุํสเกปิ.

ติกํ ชาณุมฺหิ, อูรุโน ปพฺพํ คณฺฐิ อูรุปพฺพํ. ชน ชนเน, ณุ. ทฺวิตฺเต ชณฺณุ.

๒๗๗. ทฺวยํ ปาทคณฺฐิมฺหิ. คุป รกฺขเณ โผ, สกตฺเถ โก. ปาทสฺส คณฺฐิ ปาทคณฺฐิ. ฆุฏิกาปฺยตฺร. ฆุฏ ปริวตฺตเน, ฆุฏฺยเต อเนเนติ ฆุฏิกา, ณฺวุ.

ทฺวยํ ปาทสฺส ปจฺฉาภาเค โคปฺผกสฺสาโธ ภาเค. ปุเม ตูติ ตฺวนฺตํ ลิงฺคปทํ. ปส พาธนผุสเนสุ,ติ, ตสฺส โณ, สสฺส โห, วณฺณวิปริยโย, ณิปจฺจเยน วา สิทฺธํ. สการวณฺณาคเม วุทฺธิยญฺจ ปาสณฺหิ. เอลิปฺยตฺร, อิล คติยํ,ติ, ตโลโป.

ทฺวยํ ปาทคฺเค. ปาทสฺส อคฺคํ ปาทคฺคํ. ปกฏฺฐํ ปทํ ปปทนฺติ กมฺมธารโย. ‘‘ปปโท’’ติปิ ปาโฐ. ติกํ ปาเท. ปท คติมฺหิ, โณ, ปชฺชเตติ ปาโท. ปชฺชเต คจฺฉตีติ, อ. จรมฺหา กรเณ ยุ, จรณํ, อิทํ ปุเม วิกปฺเปน, นิจฺจํ นปุํสเก. องฺฆิปฺยตฺร, อหิ คติยํ. อิ, หสฺส โฆ.

๒๗๘. ทฺวยํ หตฺถาทฺยวยเว. องฺคิ คตฺยตฺโถ, อ. อวปุพฺโพ ยุ มิสฺสเน, อ. ปตีโก, อปฆโนปฺยตฺร. ปติปุพฺพา อิมฺหา โก. อปปุพฺพา หนิมฺหา อ, ฆนาเทโส จ.

ทฺวยํ ปสฺสฏฺฐิมฺหิ. ปา รกฺขเณ, สุ, ฬิการวณฺณาคโม, สกตฺเถ โก, ปสฺส โผ. อฬาคเม ผาสุกา. ‘‘ปาสุฬิกา, ปาสุกา’’ติปิ ปาโฐ. ผุส สมฺผสฺเสติปิ ธาตุ, ตทา อุปจฺจยาทิ.

ทฺวยํ อฏฺฐิมตฺเต. อสุ เขปเน, อิ, สสฺส ฏฺโฐ, อฏฺฐิ, อิทํ ปณฺฑเก นปุํสเก วตฺตติ. ธา ธารเณ, ตุ, อิตฺถี. กีกสํ, กุลฺลํปฺยตฺร. คลสฺส กณฺฐสฺส เหฏฺฐิมนฺเต ชาตมฏฺฐิ คลนฺตฏฺฐิ. อก คมเน, โข, สกตฺเถ โก.

๒๗๙-๒๘๐. ทฺวยํ สิรโสฏฺฐิขณฺเฑ. สมุทิเต ตุ กโรฏิ, อิตฺถี [อมร ๑๖.๖๙]. กปุ สามตฺถิเย, อโร, กํ สีสํ ปาเลตีติ วา กปฺปโร, รสฺโส, ลสฺส รตฺตญฺจ. กํ ปาลยตีติ, กมฺมาทิมฺหิ โณ. ‘‘สิโรฏฺฐิมฺหิ กปาโล’ถี, ฆฏาทิสกเลปิเจ’’ติ รุทฺโท [จินฺตามณิฏีกา ๑๖.๖๘]. กปาโล อถีติ [อนิตฺถีติ อตฺโถ] เฉโท. กปาลสทฺโท วิกปฺเปน ปุลฺลิงฺโค. กฑิ เฉเท, อโร. มหตี สิรา มหาสิรา, สิราติ จ. สิ พนฺธเน, โร.

ติกํ สุสิรวตฺยํ วายุวหนฺตสิรายํ. ติวิธา หิ กายสิรา เอกา วายุวหา, อปรา สุตฺตมิวาฏฺฐิพนฺธินี, อญฺญา อาหารวาหินี อนฺตขฺยา. ตตฺร ตติเยน ปฐมา, ปฐมทุติเยหิ ทุติยา จ ทีปิตา, ตติยา ปน ปรโต วกฺขติ. นห พนฺธเน, อรุ. สิ พนฺธเน, โร. ธม สทฺเท, ยุ. นทาทิ, อนิ วา, ธมนี.

ตติยํ ทสฺเสตุมาห ‘‘รสคฺคสา’’ตฺยาทิ. รสํ คสตีติ รสคฺคสา, คส อทเน. รสํ หรติ เนตีติ รสหรณี, ยุ, นทาทิ.

ติกํ มํเส. มน ญาเณ, โส. มิส สทฺเท, อาปุพฺโพ อามสเน วา. ปิส อวยเว, โต. ปลลํ, กพฺพํปฺยตฺร.

ทฺวยํ อาตปาทินา สุกฺขมํเส. ติลิงฺคกนฺตูติ ตฺวนฺตํ ลิงฺคปทํ. วล, วลฺล สํวรเณ, อูโร, อิตฺถิยํ ‘‘อิตฺถิยมโต อาปจฺจโย’’ติ อา, วลฺลูรา. อุทฺธํ ตตฺตํ อุตฺตตฺตํ. ตป สนฺตาเป, โต.