๒. ปุรวคฺควณฺณนา

๑๙๘. ฉกฺกํ นคเร.

‘‘ปฏฺฏนญฺจ อธิฏฺฐานํ, นครํ ปุฏเภทนํ;

ถิโย ปู นครี ปูริโย, ฐานียํ กพฺพฏํ ปุฏ’’นฺติ.

หิ สิโลกปริยาเยสุ โวปาลิโต.

‘‘วิจิตฺตเทวายตนํ, ปาสาทาปณมนฺทิรํ;

นครํ ทสฺสเย วิทฺวา, ราชมคฺโคปโสภิต’’นฺติ [จินฺตามณิฏีกา ๑.๒.๑]. –

นครลกฺขณํ. ปุ ปาลเน, ปุร ปาลเนติ จ, ปุนาติ ปุเรติ จ รกฺขติ ปรจกฺกา ทุคฺคตายาติ ปุรํ, โร, อ จ, ปุร อคฺคคมเนติปิ ธาตฺวตฺโถ. นคา ปาสาทาทโย อสฺส สนฺติ นครํ, โร. วากาเรน นครสทฺทสฺส ปุลฺลิงฺคตฺตํ สมุจฺจิโนติ [นคริโย วา ปตฺตนํ (อมร ๑.๒.๑) ปกฺเข ปตฺตนสาหจริยา นปุํสกตฺตํ. (จินฺตามณิฏีกา ๑.๒.๑)], ปุรสทฺทสฺสาปีตฺยาจริยา. อกุโตภยตฺตา ฐานาย หิตํ ฐานียํ, อีโย. ปณิกานํ ปุฏา ภิชฺชนฺเต อตฺราติ ปุฏเภทนํ.

นิจฺจนิวาสนฏฺฐานํ ทสฺเสตฺวา อิตรํ ทสฺเสตุมาห ‘‘ถิย’’มิจฺจาทิ. ราชา ติฏฺฐติ เอตฺถาติ ราชฐานี, ยุ, นทาทิ, นิจฺจนิวาสนฏฺฐาเนปิ ‘‘จตุราสีตินครสหสฺสานิ กุสวตีราชฐานีปมุขานี’’ตฺยาทีสุ [ที. นิ. ๒.๒๖๓]. ทารุกฺขนฺธาทีหิ อา สมนฺตโต วรนฺติ ปริกฺขิปียนฺติ เอตฺถาติ ขนฺธาวาโร, ปตฺถนตฺโถ วรธาตุ อาปุพฺพตฺตา ปริกฺขิปนตฺโถ โหติ. ปญฺจกํ นคเร, ‘‘ขนฺธาวาโร’’ติ ปน เอกเมว อจิรนิวาสนฏฺฐานสฺส นามํ.

๑๙๙. มูลปุรา อญฺญตฺร มูลปุรํ วชฺเชตฺวา ยํ ปุรมตฺถิ โยชนวิตฺถิณฺณปาการาทิปริกฺขิตฺตํ, ตํ มูลปุรสฺส ตรุฏฺฐานิยสฺส สาขาสทิสตฺตา สาขานครํ นาม.

๒๐๐-๒๐๑. สาทฺธปชฺชทฺวเยน มูลปุรสฺส นามานิ. วานรสีสํ, ตํสณฺฐาโน วา ปาสาโณ เอตฺถ อตฺถีติ ‘‘วานรสีส’’นฺติ วตฺตพฺเพ วสฺส พตฺตํ, วณฺณวิปริยยํ, ทีฆํ, ณตฺตํ, สสฺส โลปญฺจ กตฺวา ‘‘พาราณสี’’ติ วุตฺตํ. สวตฺถสฺส อิสิโน นิวาสนฏฺฐานตฺตา สาวตฺถิ, สพฺพํ ธนเมตฺถ อตฺถีติ วา สาวตฺถิ [ม. นิ. อฏฺฐ. ๑.๑๔], สพฺพสฺส สาโว, ธนวาจโก อตฺถสทฺโท, อิ. ติกฺขตฺตุํ วิสาลีภูตตฺตา เวสาลี, อสฺสตฺถุตฺเถ อี. มถิ หึสายํ, อิโล, อสฺสิตฺตํ, มิถิลา. อลํ ภูสนเมตฺถาติ อาฬวี, วี, ฬตฺตญฺจ. กุส อวฺหาเน, ‘‘ขาทถ ปิวถา’’ตฺยาทีหิ ทสหิ สทฺเทหิ โกสนฺติ เอตฺถาติ โกสมฺพี, โพ, นทาทิ, กุสมฺพรุกฺขวนฺตตาย วา โกสมฺพี, กุสมฺพสฺส อิสิโน อสฺสมโต อวิทูเร มาปิตตฺตาติ เอเก [อุทา. อฏฺฐ. ๓๕; ม. นิ. ฏี. ๑.๑๔; ๒.๒๘๔]. อุคฺคํ ริปุํ ชยติ ยตฺถ, สา อุชฺเชนี, ยุ, นทาทิ. ตกฺก อูเห, อูโห อูนปูรณํ, ตกฺกนํ ตกฺโก, โส สีลํ สภาโว ยตฺถ สา ตกฺกสีลา, โย หิ ปุริสกาเรน อูโน, โส ตตฺถ คนฺตฺวา ตมูนํ ปูเรตีติ. จม อทเน, โป, จมฺปา. สานํ ธนานํ อากรํ อุปฺปตฺติฏฺฐานํ สากโร, โส เอว สาคลํ. สํสุมารสณฺฐาโน คิริ เอตฺถาติ สํสุมารคิรํ, สํสุมาโร คายติ เอตสฺส มาปิตกาเลติ วา สํสุมารคิรํ, เค สทฺเท, อิโร. ราชูนเมว อาธิปจฺจวเสน ปริคฺคหิตพฺพตฺตา ราชคหํ. อาทิกาเล กปิลนามสฺส อิสิโน นิวาสนฏฺฐานตฺตา กปิลวตฺถุ, ปุมนปุํสเก.

สาโก ราชูนํ ยุทฺธาทีสุ สตฺติ สญฺชาตา เอตฺถาติ สาเกตํ, ‘‘สาโก สตฺติมฺหิ ภูปาเล, ทุมทีปนฺตเรสุ เจ’’ติ นานตฺถสงฺคเห. สญฺชาตตฺเถ อิโต, สาโก นาม ราชา, ทุโม วา เอตฺถ อาทิกาเล สญฺชาโตติ วา สาเกตํ. อินฺทํ ปรมิสฺสริยภาวํ ปาปุณนฺติ เอตฺถาติ อินฺทปตฺตํ, อินฺโท วา สกฺโก เทวราชา, โส ปตฺโต เอตฺถาติ อินฺทปตฺตํ. อุกฺกํ ธารยติ เอตสฺส มาปิตกาเลติ อุกฺกฏฺฐา, วณฺณวิกาโร. ยสฺส มาปิตฏฺฐาเน ปาฏลีนามโก เอโก ตรุณรุกฺโข อตฺถีติ ตํ ปาฏลิปุตฺตกํ, อถ วา ปฏลิ นาม เอโก คามณี, ตสฺส ปุตฺโต เอตฺถ วสติอาทิกาเลติ ปาฏลิปุตฺตกํ. เจติยรฏฺเฐ อุตฺตมตฺตา เจตุตฺตรํ, ‘‘เชตุตฺตร’’นฺติ ปาเฐ ปน วณฺณวิกาโร, เวริชยฏฺฐานตฺตา เชตญฺจ ตํ อุตฺตมตฺตา อุตฺตรญฺเจติ วา เชตุตฺตรํ. ยสฺส มาปิตกาเล ทีโป ทิปฺปติ, ตํ สงฺกสฺสํ, กาส ทิตฺติยํ, ทฺวิตฺตํ, สมฺมา กสนฺติ เอตฺถาติ วา สงฺกสฺสํ, กส วิเลขเน, ยสฺส มาปิตกาเล นิมิตฺตโมโลเกนฺตา พฺราหฺมณา กุสหตฺถํ นรํ ปสฺสิตฺวา มาเปนฺติ, ตํ กุสินารํ. อาทินา มถุร [มธุร, มาธุร (ก.)] ปาสาณปุรโสณิกาทโยปฺยเนกปุรวิเสสา สงฺคหิตา.

๒๐๒. จตุกฺกํ อพฺภนฺตรคามมคฺเค. รถสฺส หิตา รจฺฉา, ปพฺพชฺชาทิ. วิสยนฺเต ปกาสยนฺเต วิกฺกเยน ทพฺพานิ ยสฺสํ, สา วิสิขา, วิปุพฺโพ สิ เสวายํ, โข, วิสนฺติ เอตฺถาติ วา วิสิขา, วิส ปเวสเน, โข. รถสฺส หิตา รถิกา, อิโก. วี คมเน, ถิ, วีถิ.

อนิพฺพิทฺธา รจฺฉนฺตเรน มชฺเฌ อนิพฺพิทฺธา รจฺฉา พฺยูโห นาม. พฺยูเหติ สมฺปิณฺเฑติ ชเน อญฺญตฺร คนฺตุมปฺปทานวเสนาติ พฺยูโห, อูห สมฺปิณฺฑเน วิปุพฺพตฺตา. น นิพฺพิชฺฌเต รจฺฉนฺตเรนาติ อนิพฺพิทฺโธ, วิธ สมฺปหาเร, อ. นิพฺพิทฺธา รจฺฉนฺตเรน รจฺฉา ปโถ, อทฺธีติ จ วุจฺจติ. ปถ คมเน, ปโถ. อท คมเน,ติ, อทฺธิ.

๒๐๓. จตุกฺกํ จจฺจเร. จตุนฺนํ ปถานํ สมาหาโร จตุกฺกํ, จร คติภกฺขเนสุ, จโร, รสฺส โจ, จจฺจรํ, องฺคณวาจโก จายํ. ทฺวินฺนํ, จตุนฺนํ วา มคฺคานํ สนฺธิ มคฺคสนฺธิ. สิงฺฆ ฆายเน, อาฏโก.

ทฺวยํ วปฺปสฺโสปริ อิฏฺฐกาทิรจิเต เวฐเน. วปฺปํ นาม ทุคฺคนคเร ปริขามตฺติกํ กูฏํ [กุฏึ (ก.)] กตฺวา โคหิ, หตฺถีหิ จ วิมทฺทาเปตฺวา ตึสหตฺถปฺปมาณํ ปาการสฺส เหฏฺฐิมตลํ, ตถา หตฺถสตํ ตโต อุทฺธริตฺวา ปํสุนา วปฺปํ การเย, ตสฺโสปริ ปาการนฺติ, ปกุพฺพนฺติ ตนฺติ ปากาโร, สมนฺตโต กรียเตติ วา ปากาโร, อกตฺตริ จ การเก สญฺญายํ โณ, รสฺสสฺส ทีฆตา. วุ สํวรเณ, วุโณตีติ วรโณ, ยุ, ราคโม จ. ‘‘สาโล’’ติปิ ปาการสฺส นามํ.

ทฺวยํ ราชภวนสามญฺเญ. สพฺพเคหานํ วิเสเสน ปกาสนโต อุทฺทาโป, ทีป ปกาสเน, อีสฺสากาโร. สงฺคมฺม กโรนฺติ ตนฺติ อุปการิกา, ณฺวุ. เก ปจฺจเย ถีกตาการปเร ปุพฺโพ อกาโร ทีฆํ [กาตนฺต ๒.๒.๖๕], อกาเทโสปิ หิ ‘‘โก’’ติ วุจฺจติ, ยถา เทวทตฺโต ‘‘ทตฺโต’’ติ. กปจฺจโย วา.

๒๐๔. ทฺวยํ เคหาทิโน มตฺติเกฏฺฐกาทิมยภิตฺติยํ. กุฏ เฉทเน, กุฏติ ฉินฺทติ มคฺคนฺติ กุฏฺฏํ. ภิทิ ทฺวิธากรเณ,ติ, ภิตฺติ. คุนฺนํ วาจานํ ปุรํ โคปุรํ. ทฺวารสมีเป กโต โกฏฺฐโก ทฺวารโกฏฺฐโก, กุส อกฺโกเส, ฐโก, โกฏฺฐโกติ เคหวิเสโส.

ทฺวยํ อินฺทขีเล. อิส อิจฺฉายํ, เอส คเวสเน วา, อิโก. อินฺทสฺส สกฺกสฺส ขีโล กณฺฏโก อินฺทขีโล. ทฺวยํ ทฺวารปสฺโสปสาลายํ’หมฺยาทิปิฏฺเฐ จ วาตกุฏิกายํ. อฑฺฑ อติกฺกมหึสาสุ, อ. อาลกปจฺจเย อฏฺฏาลโก.

๒๐๕. อุปริ มาลาทิยุตฺตํ โสภนถมฺภทฺวยมุภยโต นิขนิตฺวา ยํ พหิทฺวารํ กปฺปียเต, ตํ โตรณํ. ตุร วารเณ, ยุ, ถวนฺตา วา รณนฺตฺยตฺราติ โตรณํ, ตุ อภิตฺถเว. รณ สทฺทตฺโถ, วณฺณวิกาโร. ทฺวารสฺส พหิ พหิทฺวารํ. ปริ สมนฺตโต ขญฺญเตติ ปริขา. ทีฆภาเวน ยุตฺตา ทีฆิกา.

๒๐๖-๒๐๗. สทุมนฺตํ เคเห. มนฺท โมทนถุติชฬตฺเตสุ, มนฺทนฺเต ยตฺถาติ มนฺทิรํ, อิโร. สีทนฺติ ตตฺถาติ สทนํ, ยุ. สท วิสรณคตฺยาวสาเนสุ. น คจฺฉนฺตีติ อคา, ถมฺภาทโย, เต ราติ คณฺหาตีติ อคารํ. รสฺสสฺส ทีฆตฺเต อาคารํ. จิ จเย, นิจียเต ฉาทียเตติ นิกาโย, ยมฺหิ จิสฺส กาเทโส นิปาตนา. ลี สิเลสเน, โณ, นิลโย, อาลโย จ. วส นิวาเส, อาวสนฺตฺยตฺราติ อาวาโส, โณ. ภู สตฺตายํ, ภวนฺตฺยตฺราติ ภวนํ. วิสนฺติ ตนฺติ เวสฺมํ, โม. กิต นิวาเส, อธิกรเณ ยุ, นิเกตนํ. นิวิสนฺติ, นิวสนฺติ วา ยตฺร, ตํ นิเวสนํ. ฆร เสจเน, ฆรติ กิเลสเมตฺถาติ ฆรํ, คยฺหตีติ วา ฆรํ, โณ. คหสฺส ฆราเทโส. คณฺหาติ ปุริเสน อานีตํ ธนนฺติ คหํ. อธิกรเณ โถ, อาวสโถ. สร คติจินฺตาหึสาสุ, สรนฺติ จินฺเตนฺติ เอตฺถ สุภาสุภกมฺมานิ, สรติ วา สูริยสนฺตาปาทิกนฺติ สรณํ. สิ เสวายํ, โณ, ปติสฺสโย. อุจ สมวาเย, โอกํ. สล คมเน, ‘‘อิตฺถิยมติยโว วา’’ติ อ, สาลา, สรธาตุมฺหิ สติ ลตฺตเมว วิเสโส. จิ จเย, กมฺมนิ โณ, จโย. กุฏ เฉทเน, อิ. วส นิวาเส,ติ. อุปธสฺส เอตฺเต เคหํ. สทธาตุมฺหา อุโม, สทุมํ.

ทฺวยํ มุขรหิตเทวกุลสทิเส ยญฺญายตเน. จิต ปูชายํ, กมฺมนิ อิโย. ยต ยตเน, อายตนฺติ วายมนฺติ เอตฺถ ผลกามาติ อายตนํ, อถ วา อายนฺตีติ อายานิ, ตานิ ตโนตีติ อายตนํ, ผลการกนฺตฺยตฺโถ. เอตฺถ ตุสทฺโท สมาคตานํ ทฺวินฺนํ ปุพฺพาปรคมนตฺโถ. ‘‘เจติยายตนานิ จา’’ติปิ ปาโฐ.

๒๐๘. ทฺวยํ เทวานํ, นรปตีนญฺจ อิฏฺฐกาทิมเย ภวเน. อญฺญสฺสาปิ สาทิสฺยา. ปสีทนฺติ นยนมนานฺยตฺราติ ปาสาโท. ยุ มิสฺสเน, โป, ทีโฆ จ, ทีฆวิธานสามตฺถิยา โอตฺตาภาโว.

ทฺวยํ ราชโต อญฺเญสํ ธนีนํ พฺยวหารกาทีนํ ภวเน. มุณฺโฑ ฉทนเมตสฺส, น ปาสาทสฺส วิยาติ มุณฺฑจฺฉโท, ทฺวิตฺตํ. หร หรเณ, โย, ยมฺหิ มิอาคโม จ.

ทุคฺคปุรทฺวาเร วา, ยตฺถ กตฺถจิ วา มตฺติกาทิมเย คชกุมฺภมฺหิ โย ยูโป ปาสาโท ปติฏฺฐิโต, โส หตฺถินโข นาม, หตฺถิสฺเสว นโข ยสฺสาติ หตฺถินโข, นขสทฺเทน วา นขสหิโต ปาสาโท คยฺหเต.

๒๐๙. สุปณฺณสฺส ครุฬสฺส วงฺเกน ปกฺเขน สทิสฉทนํ เคหํ สุวณฺณวงฺกจฺฉทนํ. วงฺก คมเน. เอกปสฺเสเยว ฉทนโต อฑฺฒโยโค.

เอเกเนว กูเฏน ยุตฺโต อเนกโกโณ ปติสฺสยวิเสโส มาโฬ นาม, วฏฺฏากาเรน กตเสนาสนนฺติ เกจิ. มา มาเน, โฬ, มาโฬ.

จตุรสฺโส ปติสฺสยวิเสโส ปาสาโท นาม, อายตจตุรสฺสปาสาโทติ เกจิ.

๒๑๐. สนฺเตหิ ภาติ ทิพฺพตีติ สภายํ, สภา จ, ปุริเม ยปจฺจโย, สนฺตสฺส สาเทโส ตูภยตฺร. มณฺฑา รวิรํสโย, เต ปิวติ นาสยตีติ มณฺฑโป, วาสทฺเทน มณฺฑปปทสฺส ปุลฺลิงฺคตฺตํ สมุจฺจิโนติ, ชนานํ อาลโย สนฺนิปาตฏฺฐานํ ชนาลโย. อาสนตฺถาย กตา สาลา อาสนสาลา. ปฏิกฺกมนฺติ เอตฺถาติ ปฏิกฺกมนํ, กมุ ปทวิกฺเขเป, อธิกรเณ ยุ.

๒๑๑. ชินสฺส วาสภูตํ ภวนํ คนฺธกุฏิ นาม, ทิพฺพคนฺเธหิ ปริภาวิตา กุฏิ คนฺธกุฏิ.

ติกํ ปากฏฺฐาเน. รสานิ สนฺตฺยสฺสํ รสวตี, ปจนํ ปาโก, ตสฺส ฐานํ ปากฏฺฐานํ. มหนฺตานิ พหูนิ อสิตพฺพานิ สนฺเตตฺถ มหานสํ, อส ภกฺขเน, ยุ, วณฺณวิปริยโย.

๒๑๒. สุวณฺณการาทิสิปฺปีนํ กมฺมสาลา อาเวสนํ. อาวิสนฺตฺยสฺมึ อาเวสนํ, ยุ. ปานมนฺทิรํ สุราปานตฺถํ กตมนฺทิรํ โสณฺฑา นาม, กตฺตพฺพากตฺตพฺพํ วิจาเรตฺวา อตฺตนา อิจฺฉิตวตฺถุการณา สพฺพํ เทยฺยธมฺมํ สโนนฺตีติ โสณฺฑา, สน ทาเน, ตนาทิ. โฑ, อสฺโสตฺตํ, วณฺณวิกาโร จ, เตสํ เอสา วสติ โสณฺฑา. ปานสทฺทสนฺนิธานา สุราโสณฺฑาเยวิธ คหิตา. วจฺจสฺส คูถสฺส วิสชฺชนฏฺฐานํ วจฺจฏฺฐานํ. วจฺจสฺส วิสชฺชนฏฺฐานา กุฏิ วจฺจกุฏิ. มุนีนํ อิสีนํ วสนฏฺฐานํ อสฺสโม นาม, อา โกธํ สเมนฺติ เอตฺถาติ อสฺสโม, อา ภุโส สเมนฺติ เอตฺถ ราคาทโยติ วา อสฺสโม.

๒๑๓. ติกํ ปณฺยวิกฺกยสาลายํ. ปณ พฺยวหาเร, ปณิตพฺพาติ ปณฺยา, วตฺถาทโย, เต เอตฺถ วิกฺกิณนฺตีติ ปณฺยวิกฺกโย, กี ทพฺพวินิมเย, โส เอว สาลา เคหนฺติ ปณฺยวิกฺกยสาลา. อาปณยนฺเต พฺยวหรนฺเต อสฺมินฺติ อาปโณ, โณ. ปณฺยานํ วิกฺกยาย นียมานานํ วีถิ ปนฺโถ ปณฺยวีถิกา. วส อจฺฉาทเน, โต, อุทกํ วสิตํ อจฺฉาทนํ กตมเนนาติ อุโทสิโต, วสฺโสตฺตํ, ภณฺฑฏฺฐปนสฺส สาลา ภณฺฑสาลา. กมุ ปทวิกฺเขเป, จงฺกมตฺยตฺราติ จงฺกมนํ, จงฺกโม จ, ทฺวิตฺตาทิ.

๒๑๔. ชลนฺติ เอตฺถาติ ชนฺตา, ชล ทิตฺติยํ, อนฺโต, ‘‘อิตฺถิยมติยโว วา’’ติ อ, อา, ลโลโป, ชเนตฺยตฺร อคฺคินฺติ วา ชนฺตา, ชน ชนเน, อนฺโต, สา เอว ฆรํ ชนฺตาฆรํ. อคฺคิโน สาลา อคฺคิสาลา. ปา ปิวเน, ปปิวนฺตฺยสฺสนฺติ ปปา, อ. ปานียฏฺฐา สาลา ปานียสาลา, สา เอว ปานียสาลิกา.

คส คมเน, โภ, สสฺส โพ. อวติ รกฺขตีติ โอวรโก, อโร, สกตฺเถ โก, อสฺโสตฺตญฺจ. วสนํ วาโส, ตทตฺถํ อคารํ วาสาคารํ. สยติ เอตฺถาติ สยนี, ยุ, นทาทิ, สา เอว คหํ สยนิคฺคหํ.

๒๑๕. จตุกฺกํ ราชิตฺถาคาเร, ตทตฺถิยโต [ตทฏฺฐิยโต (ก.)] อุปจาเรน ราชิตฺถีสุปิ. ราชิตฺถีนมคารํ อิตฺถาคารํ. อวรุนฺธียนฺเต ราชิตฺถิโย อเนนาติ โอโรโธ, รุธ อาวรเณ. สุทฺธา กามาปคมตฺตา ปริสุทฺธา รกฺขกา อนฺเต สมีเป ยสฺสาติ สุทฺธนฺโต. อนฺเต อพฺภนฺตเร ปุรํ เคหํ อนฺเตปุรํ, ปุรสฺส อนฺเตติ วา อนฺเตปุรํ. ‘‘อนฺโตปุร’’นฺติปิ ปาโฐ.

รญฺญํ ราชูนํ อสพฺพวิสยฏฺฐานํ สพฺเพหฺยสาธารณฏฺฐานํ ‘‘กจฺฉนฺตร’’นฺติ มตํ กถิตํ, ยํ ‘‘ปมทวน’’นฺติ วุจฺจติ, ปมทวนํ นาม อุปการิกาสนฺนิหิตํ วา ปุรสนฺนิหิตํ วา อนฺเตปุโรจิตํ, ยตฺร อนฺเตปุรสหิโต เอว ราชา วิหรติ, นาญฺญชนปฺปเวโส [อมร ๑๔.๓]. ปมทานํ วนํ ปมทวนํ. นิปาตนา ยาการานํ [อีการ อาการานนฺติ อตฺโถ] อิตฺถิคตานํ รสฺโส กฺวจีติรสฺโส. กจฺฉสฺส ปโกฏฺฐสฺส อนฺตรํ อพฺภนฺตรํ กจฺฉนฺตรํ. ปโกฏฺฐํ นาม อพฺภนฺตรทฺวารํ.

๒๑๖. ทฺวยํ อิฏฺฐกาทิรจิเต อาโรหเน. อุปาเนน สห วตฺตเตติ โสปาโน, โสปานํ วา นปุํสเกปิ. อารูยฺหเต เยน ตํ อาโรหนํ, ยุ, รุห ชนเน.

ทฺวยํ กฏฺฐาทิรจิตายํ. นิจฺฉเยน สยนฺติ ปาการาทิกเมตายาติ นิสฺเสณี, สิ เสวายํ, ณี, นทาทิ. อุทฺธมาโรหเต เอตายาติ อธิโรหิณี, สาสทฺโท ทฺวินฺนมฺปิ อิตฺถิลิงฺคตฺตํ โชเตติ.

๒๑๗. ปญฺจกํ ชาลเก. วาตํ ปิวตีติ วาตปานํ. ควํ อกฺขิ ควกฺโข, สมาสนฺตตฺตา อ, สญฺญาสทฺทโต ปุลฺลิงฺคตฺตํ, อกฺขิ สทฺเท วา, ควํ อกฺขิ ควกฺขีติ วิคฺคโห. ชล ทิตฺติยํ, ชาลํ. สีหรูปยุตฺตํ ปญฺชรํ สีหปญฺชรํ. อาโลกานํ อาตปานํ ปวิสนฏฺฐานํ สนฺธิ ฉิทฺทนฺติ อาโลกสนฺธิ, อาโลกียนฺติ เอเตนาติ อาโลโก, โส เอว สนฺธีติ วา อาโลกสนฺธิ.

ทฺวยํ ลงฺคิยํ. ลคิ คตฺยตฺโถ, อ, นทาทิ. ปริ ปุนปฺปุนํ คมนาคมนวเสน หนฺตีติ ปลิโฆ, โณ. กปิรูปมตฺถกตฺตา กปิสีโส. อคฺคฬํ นาม กวาฏโก [กวาฏผลวิธารโณ (ก.)], ตสฺส ถมฺโภ อคฺคฬตฺถมฺโภ, ‘‘อคฺคฬํ ตีสุ กลฺโลเล, ทณฺเฑ จานฺตกวาเฏสู’’ติ รภโส, อิตฺถิยมโต อาปจฺจโย, อคฺคฬา. นิสฺเสสโต อพฺพติ วสฺโสทกมเนนาติ นิพฺพํ, อพฺพ คติหึสาสุ. ฉทฺทสฺส ฉทนสฺส โกฏิ เหฏฺฐิมาวสานํ ฉทฺทโกฏิ, ตสฺสํ.

๒๑๘. ติกํ เคหจฺฉทเน. ฉาเทติ เอเตนาติ ฉทนํ, ฉท สํวรเณ, จุราทิ. ปฏคมเน, ‘‘ปฏฺยาทีหฺยล’’นฺติ อโล. ฉาเทติ เอเตนาติ ฉทฺทํ, ทฺวิตฺตาทิ.

ติกํ เคหงฺคเณ. อช คติมฺหิ, อิโร, อชิรํ. จร คติภกฺขเนสุ, จโร. องฺค คมเน, กรณาธิกรเณสุ ยุ, วณฺณวิกาโร, ณตฺตํ.

ปญฺจกํ เคหทฺวารโต พหิปโกฏฺฐเก, วีถิยํ ทฺวารปิณฺฑเก จ. อลินฺโท ตฺวญฺญปิณฺฑเกปิจฺฉเต. ปฐมํ หนนฺติ คจฺฉนฺติ เอตฺถาติ ปฆาโณ, ปฆโณ จ, หนสฺส ฆณาเทโส. อลิ สขา อินฺโท เอตฺถาติ อลินฺโท, ‘‘เคเหกเทเส อลินฺโท, ปฆาโณ ปฆโณภเว’’ติ [จินฺตามณิฏีกา ๑๒.๑๒] อมรมาลายํ. อาลินฺโท, ทีฆาทิ. ปธานํ มุขํ ปมุขํ, เคหสฺส หิ จตูสุ มุเขสุ ตเทว ปธานํ, ยตฺถ สาธุชนาปิ อาคนฺตุกาปิ นิสีทนฺติ. ทฺวารํ พนฺธติ ปิทหติ เอตฺถาติ ทฺวารพนฺธนํ.

๒๑๙. ทฺวยํ ทฺวารพาหายํ. ปีฐานิ โลหวิกติอาทีหิ สงฺฆฏียนฺติ เอตฺถาติ ปีฐสงฺฆาฏกํ, ปีเฐหิ สงฺฆฏียตีติ วา ปีฐสงฺฆาฏกํ, ฆฏ ฆฏเน. ทฺวิภาเคน พาหาสทิสตฺตา พาหา, ทฺวารสฺส พาหา ทฺวารพาหา. ‘‘กปาฏํ, กวาฏ’’นฺติปิ ทฺวารพาหาย นามานิ, กํ วาตํ ปาฏยติ, วาฏยติ เจติ กมฺมนิ โณ, อิตฺถิยํ กปาฏี.

ทฺวยํ เคหาทีนํ กูเฏ. กุฏ เฉทเน, กมฺมนิ โณ. นย คมนตฺโถ, เก สีเส นยตีติ กณฺณีกา, ณฺวุ, อิตฺตํ, ณตฺตญฺจ.

๒๒๐. ทฺวยํ ทฺวาเร. เทฺว อรนฺตฺยตฺราติ ทฺวารํ, ทุชฺชเน วารยนฺตฺยสฺมา รกฺขกาติ วา ทฺวารํ, อุโลโป. ปฏิหรนฺติ อปเนนฺติ เอตสฺมา รกฺขกา อญฺญาตนฺติ ปฏิหโร, ปฏิปกฺเข หรติ เอตสฺมาติ วา ปฏิหโร, รสฺสสฺส ทีฆตฺเต ปฏิหาโร.

จตุกฺกํ อุมฺมาเร, ยํ ‘‘ทฺวารปิณฺฑิกา’’ติ วุจฺจติ. อุร คติมฺหิ, มาโร กรเณ. เทหํ เนติ ปเวเสนาติ เทหนี, ‘‘เทหลี’’ติปิ ปาโฐ, เทหํ ลาติ ปเวเสนาติ เทหลี. อิล คติมฺหิ, ณฺวุ. อินฺโท เอว ปาทํ ขิปติ เอตฺถาติ อินฺทขีโล, ขิป เปรเณ. ปสฺส โลโป, อถ วา อึ คมนํ ททาตีติ อินฺโท, ทฺวารํ, ตตฺถ ฐปิโต ขีโล กณฺฏโกติ อินฺทขีโล, เวคคภิฆาตนโต หิ โส ขีโล วิย โหติ.

ถมฺภ ปฏิพนฺธเน, ถมฺโภ, ธาเรตีติ วา ถมฺโภ, ธร ธรเณ, รมฺภปจฺจโย, วณฺณวิกาโร จ. ถุ อภิตฺถเว, อุโณ, ยุ วา, ธาเรตีติ วา ถูโณ, ยุ, รโลโป, อสฺสู.

อฑฺเฒนฺทุปาสาเณ อทฺธจนฺทากาเร ปาสาเณ ปฏิกาสทฺโท วตฺตติ. ปฏ คติยํ, ณฺวุ. อิตฺถิกตาการปเร เก อสฺสิตฺตํ. คชิ สทฺเท, ณฺวุ, อสฺสิตฺตํ, พินฺทาคโม จ. อิส อิจฺฉายํ, ฐโก.

๒๒๑. วลภีติ จูฬา, ‘‘สิขายํ วลภี จูเฬ’’ติ รุทฺโท [รสฺสนฺตา จ, สิขายํ วฬภิยํ จูเฬติ รุทฺโท (จินฺตามณิฏีกา ๑๒.๑๕)]. ตจฺฉาทเน ทารุมฺหิ กฏฺเฐ โคปานสี มตา. วงฺเกติ ทารุวิเสสนํ. คํ วสฺโสทกํ, สูริยาทิกิรณญฺจ ปิวนฺติ วินาสยนฺติ อพฺภนฺตรมปฺปเวสนวเสนาติ โคปานา, อิฏฺฐกาทโย, ตานิ สิโนนฺติ พนฺธนฺติ เอตฺถาติ โคปานสี.

โสธาทิเคเหสุ เฉกปกฺขาวาสตฺถํ โย พหิ กริย กฏฺเฐกเทโส ฐปียเต, โส วิฏงฺโก. กโปเต ปาลยตีติ กโปตปาลิกา, กมฺมนิ ณฺวุ. ฏกิ นิวาสคตีสุ. วิโน ปกฺขิโน ฏงฺกนฺติ เอตฺถาติ วิฏงฺโก. โณ.

๒๒๒. ทฺวยํ กุญฺจิกาฉิทฺเท. กุญฺจิกาย วิวรํ ฉิทฺทํ กุญฺจิกาวิวรํ. ตาฬสฺส ปเวสนฏฺฐานภูโต ฉิคฺคโฬ ฉิทฺทํ ตาฬจฺฉิคฺคโฬ.

ติกํ กุญฺจิกายํ. กุญฺจ โกฏิเลฺย, ณฺวุ. ตายติ รกฺขตีติ ตาโล. อโล, ตลติ ติฏฺฐติ เอเตนาติ วา ตาโล, ตล ปติฏฺฐายํ. อวาปุรติ วิวรติ เยนาติ อวาปุรณํ, วร สํวรเณ, ยุ, วสฺส โป, อุตฺตํ, อุปสคฺคสฺส ทีฆตา จ, ‘‘อปารุตา เตสํ อมตสฺส ทฺวารา’’ติ [ที. นิ. ๒.๗๑; ม. นิ. ๑.๒๘๓] วจนโต ปุร, ปาร สํวรเณติปิ ธาตฺวตฺถํ ปฐนฺติ. อวปุพฺโพ วุ สํวรเณติปิ ธาตฺวตฺเถ ปน สติ วสฺส รตฺตํ, อุปสคฺคสฺส ทีฆตา จ, ‘‘อปารุตา, สงฺฆาฏึ ปารุปิตฺวา’’ตฺยาทีสุ ปน ปการวณฺณาคเมน สิทฺโธ. วิท ลาเภ, อิมฺหิ เวทิกา, สกตฺเถ โก. อิตรตฺถ อิเยว.

๒๒๓. สงฺฆาฏาทโย มนฺทิรงฺคา เคหงฺควิเสสา. สมฺมา ฆเฏนฺติ เอตฺถ โคปานสฺยาทโยติ สงฺฆาโฏ, ปุพฺพปจฺฉิมทกฺขิณุตฺตรายามวเสน ถมฺภานมุปริ ฐิโต กฏฺฐวิเสโส, เต ปน ปุพฺพปจฺฉิมยามา ตโย กฏฺฐา, ทกฺขิณุตฺตรยามา ปน เหฏฺฐิมปริจฺเฉทโต ตโย กฏฺฐา, อุกฺกฏฺฐปริจฺเฉเทน ปน ปญฺจสตฺตนวาทโยปิ. ทฺวินฺนํ ปกฺขานํ อปตนตฺถํ พนฺธนโต ปาโส วิยาติ ปกฺขปาโส. ตุลติ สงฺฆาเฏสุ ปติฏฺฐตีติ ตุลา, ตล ปติฏฺฐายํ, อสฺสุตฺตํ, ปกฺขานํ วา สมวาหิตภาวกรณโต ตุลยติ มินาติ เอตายาติ ตุลา, ตุล อุมฺมาเน.

ติกํ สมฺมชฺชนิยํ. มุชิ โสธเน, ยุ. มชฺช สํสุทฺธิยํ, ยุ. สุธ สุทฺธิยํ, สพฺพตฺร กรเณ ยุ.

๒๒๔. ติกํ สงฺการฉฑฺฑนปฺปเทเส. กฏ ฉฑฺฑนมทฺทเนสุ, สงฺกฏนฺติ เอตฺถาติ สงฺกฏีรํ, อีโร, ‘‘สงฺกโฏ’’ติ วา สงฺกาโร วุจฺจติ, ตํ อีรยนฺติ ขิปนฺติ เอตฺถาติ สงฺกฏีรํ, อีร เขเป. สงฺการสฺส ฐานํ สงฺการฏฺฐานํ. สงฺการํ กฏติ ฉฑฺเฑติ เอตฺถาติ สงฺการกูฏํ, อสฺสู, สกตฺเถ โก.

จตุกฺกํ สมฺมชฺชนิยา นิรากเต [นิรสฺสเต (ก.)] ถุสาทิมฺหิ. นานาวิเธ สงฺกาเร ราสีกรณวเสน กจติ พนฺธติ เอเตนาติ กโจ, โส เอตฺถ อิจฺฉิตพฺโพติ กจวโร, วร อิจฺฉายํ. อุจฺฉิฏฺโฐ กลาโป สมูโห อุกฺลาโป, กสฺสาการโลโป. นานาวิเธหิ ติณาทีหิ สงฺกรียเต มิสฺสีกรียเตติ สงฺกาโร, โณ. อวกโรติปฺยตฺร. อวกรียเต นิรสฺสเตติ, อ. ‘‘สมฺมชฺโช มชฺชนี เจว, สงฺกาโร’วกโร มโต’’ติ หลายุโธ. กส วิเลขเน, อมฺพุ.

๒๒๕. ฆราทิภูมิ ฆรเขตฺตวิหาราทีนํ โย ภูมิปฺปเทโส วตฺถุ นาม, ตํ นปุํสเก, วสนฺติ เอตฺถาติ วตฺถุ, รตฺถุ. คส มทเน, คสนฺติ เอตฺถาติ คาโม, โม. สํวสนฺตฺยตฺราติ สํวสโถ, อโถ.

ปากโฏ ขฺยาโต คาโม, โส นิคโม นาม, อติเรโก คาโม นิคโม, ภุสตฺโถ นิ, สญฺญาสทฺทตฺตา รสฺโส.

อุปภุญฺชิตพฺพโภคมนุสฺสาทีหิ ( ) [(อิโภฺย) (?)] วฑฺฒิโต อธิโก คาโม นิคมโตปิ อธิกตรตฺตา ‘‘อธิภู’’ติ อีริโต กถิโต, อธิโก ภวตีติ อธิภู.

๒๒๖. ทฺวยํ คามาทิปริยนฺตภาเค. สิ พนฺธเน, โม. ปริจฺฉินฺทิตฺวา อาทียเตติ มริยาทา, ปสฺส โม.

ทฺวยํ อาภีรกุฏิยํ [โฆโส อาภีรปลฺลี สิยา (อมร ๑๒.๒๐)]. ฆุ สทฺเท, โฆสนฺตฺยตฺราติ โฆโส. โคปาลานํ คาโม โคปาลคามโก, สกตฺเถ โก.

ปุรวคฺควณฺณนา นิฏฺฐิตา.