౪. ఉపాదిన్నత్తికవణ్ణనా

౫౧. అధిపతిధమ్మోయేవ లోకుత్తరధమ్మేసు నాధిపతిపచ్చయా ఉప్పజ్జతీతి ఆహ ‘‘నాధిపతిపచ్చయాతి సయం అధిపతిభూతత్తా’’తి. నను అధిపతిధమ్మోపి ఆరమ్మణాధిపతివసేన అధిపతిపచ్చయేన ఉప్పజ్జతీతి చోదనం సన్ధాయాహ ‘‘అవిరహితా…పే… దస్సేతీ’’తి. అవిరహితారమ్మణాధిపతీసూతి లోకుత్తరే సన్ధాయాహ. తే హి నిబ్బానారమ్మణత్తా ఏవం వుచ్చతి. పి-సద్దేన కో పన వాదో విరహితారమ్మణాధిపతిఅనేకన్తారమ్మణాధిపతీసూతి దస్సేతి.

౭౨. అనుపాలనుపత్థమ్భనవసేనాతి జీవితిన్ద్రియం వియ కటత్తారూపానం అనుపాలనవసేన ఓజా తస్సేవ కమ్మజకాయస్స ఉపత్థమ్భనవసేన పచ్చయో హోతి, న జనకవసేనాతి యోజనా. ఏతస్మిం పన అత్థే సతీతి కమ్మజకలాపే ఓజా తస్సేవ కమ్మజకాయస్స ఉపత్థమ్భకవసేన పచ్చయో హోతీతి ఏతస్మిం అత్థే లబ్భమానే. ఆహారన్తిపి వత్తబ్బన్తి యథా జీవితిన్ద్రియవసేన ‘‘ఉపాదిన్నుపాదానియో ధమ్మో ఉపాదిన్నుపాదానియస్స ధమ్మస్స అత్థిపచ్చయేన పచ్చయో’’తి వుత్తం, ఏవం యథావుత్తఆహారస్సపి వసేన వత్తబ్బన్తి అత్థో. ఏత్థ చ యస్మిం కలాపే కమ్మజా ఓజా కదాచి తస్సేవ ఉపత్థమ్భనపచ్చయో హోతీతి అయమత్థో అట్ఠకథాయం దస్సితో. యది కమ్మజా ఓజా ఏకంసతో సకలాపరూపూపత్థమ్భనవసేనేవ పవత్తతి, తథా సతి ఇమాయ పాళియా విరోధో సియాతి దస్సేన్తో ‘‘యది చ…పే… హోతీ’’తి అట్ఠకథావచనం ఉద్ధరిత్వా తత్థ దోసం విభావేన్తో ‘‘ఏవం సతీ’’తి ఆహ. తత్థ తన్తి తం వచనం. అనజ్ఝోహటాయ అత్తనో పచ్చయతో నిబ్బత్తాయ, పచ్చయో చేత్థ కమ్మంయేవ. తేనాహ ‘‘ససన్తానగతాయ ఉపాదిన్నోజాయా’’తి.

అయమ్పి పఞ్హో, న కేవలం పుబ్బే వుత్తఆహారోయేవాతి అధిప్పాయో. ఉద్ధరితబ్బో సియా, న చ ఉద్ధటో. తస్మాతి ఏతస్స ‘‘వాదో బలవతరో’’తి ఏతేన సమ్బన్ధో. కస్మా పన యథావుత్తేసు ద్వీసు పఞ్హేసు ఆహారో న ఉద్ధటోతి ఆహ ‘‘అజ్ఝోహటస్సా’’తిఆది. తత్థ దుతియపఞ్హోతి దుకమూలకే దుతియపఞ్హోతి యోజనా. దుతియపఞ్హో చ న ఉద్ధటోతి ఏత్థాపి ‘‘అజ్ఝోహటస్స…పే… అభావతో’’తి ఇదం ఆనేత్వా సమ్బన్ధితబ్బం. ఇతరస్సాతి అనజ్ఝోహటస్స. అజ్ఝోహటమేవ న అనజ్ఝోహటం, యథావుత్తోజన్తి అధిప్పాయో. ‘‘బలవతరో’’తి వత్వా తస్స బలవతరభావం దస్సేన్తో ‘‘న హీ’’తిఆదిమాహ. కతిపయాలోపే అజ్ఝోహరిత్వా వసిత్వా ఠితస్స వియ అజ్ఝోహటమత్తాహి మణ్డూకాదీహి అజ్ఝోహారకస్స సరీరే విసేసాధానం వేదితబ్బం.

ఇధ వుత్తేహీతి ఇమస్మిం ఉపాదిన్నత్తికే వుత్తేహి. ఏకమూలకదుకతికావసానపఞ్హవిస్సజ్జనేహీతి ఏకపదమూలకేహి దుకావసానేహి తికావసానేహి చ పఞ్హవిస్సజ్జనేహి. తే పన ‘‘అనుపాదిన్నుపాదానియో ధమ్మో ఉపాదిన్నుపాదానియస్స అనుపాదిన్నుపాదానియస్స చ ధమ్మస్స అత్థిపచ్చయేన పచ్చయో, అనుపాదిన్నఅనుపాదానియో ధమ్మో ఉపాదిన్నుపాదానియస్స అనుపాదిన్నుపాదానియస్స అనుపాదిన్నఅనుపాదానియస్స చ ధమ్మస్స అత్థిపచ్చయేన పచ్చయో’’తి ఏవం వేదితబ్బో. ఇధాతి ఇమస్మిం ఉపాదిన్నత్తికే. దుతియదుకావసానే వియాతి దుతియదుకావసానే పఞ్హవిస్సజ్జనే వియ, ‘‘అనుపాదిన్నుపాదానియో ధమ్మో ఉపాదిన్నుపాదానియస్స అనుపాదిన్నుపాదానియస్స చ ధమ్మస్స అత్థిపచ్చయేన పచ్చయో, సహజాతం పచ్ఛాజాత’’న్తి ఏతస్స విస్సజ్జనే వియాతి అత్థో. అయఞ్చ అత్థో తతియపదమూలకేసు దుకతికావసానపఞ్హేసుపి లబ్భతేవ. యది పన తే పఞ్హా కుసలత్తికేపి లబ్భన్తి, అథ కస్మా తత్థ న ఉద్ధటాతి ఆహ ‘‘సుఖావబోధనత్థం పన తత్థ సహజాతవసేనేవ విస్సజ్జనం కత’’న్తి. సహజాతవసేనేవాతి సహజాతఅత్థిపచ్చయవసేనేవ. ఏకమూలకదుకావసానాతి ‘‘కుసలో ధమ్మో కుసలస్స చ అబ్యాకతస్స చా’’తి ఏవంపకారా పఞ్హా. తత్థ కుసలత్తికే ఉద్ధటా. ఇధ పన ఇమస్మిం ఉపాదిన్నత్తికే. ఏతేహి యథావుత్తేహి విస్సజ్జనేహి. ఏకో ధమ్మోతి ఏకో వేదనాదికో పచ్చయధమ్మో. అనేకేహీతి సహజాతపచ్ఛాజాతాదీహి అనేకేహి అత్థిపచ్చయవిసేసేహి. అనేకేసం ధమ్మానన్తి అనేకేసం పచ్చయుప్పన్నధమ్మానం. ఏకో అత్థిపచ్చయోతి ఇదం అత్థిపచ్చయతాసామఞ్ఞతో వుత్తం.

ఇదాని యథావుత్తం అవుత్తఞ్చ అత్థిపచ్చయే లబ్భమానం విసేసం విత్థారతో దస్సేన్తో ‘‘ఏకో హీ’’తిఆదిమాహ. తత్థ ఏకోతి అత్థిపచ్చయవిసేసేసు ఏకో. ఏకస్సాతి తాదిసస్సేవ ఏకస్స. అఞ్ఞథా హి ఏకో ధమ్మో ఏకస్స ధమ్మస్స పచ్చయో నామ నత్థి. ఏకేనేవాతి సహజాతఅత్థిపచ్చయేనేవ యథా ఓక్కన్తిక్ఖణే వత్థు. తఞ్హి అత్తనా సహజాతస్స నామస్స సహజాతఅత్థిపచ్చయేనేవ పచ్చయో హోతి, న పురేజాతాదినా. ఏకో సహజాతఅరూపక్ఖన్ధో అనేకేసం అత్తనా సహజాతానం అరూపక్ఖన్ధానం ఏకేన సహజాతఅత్థిపచ్చయేన, అనేకేహి సహజాతపచ్ఛాజాతఅత్థిపచ్చయేహి యథాక్కమం అత్తనా సహజాతానం చిత్తసముట్ఠానరూపానం పురేజాతానం తేసముట్ఠానికరూపానం. అనేకో పురేజాతవత్థురూపఞ్చేవ సహజాతఅరూపక్ఖన్ధా చ ఏకస్స అరూపక్ఖన్ధస్స యథాక్కమం పురేజాతసహజాతఅత్థిపచ్చయేహి. అనేకో అరూపధమ్మో అనేకేసం సహజాతఅరూపధమ్మానం పురేజాతరూపధమ్మానఞ్చ సహజాతపచ్ఛాజాతఅత్థిపచ్చయేహి. అనేకో వా ఆహారిన్ద్రియప్పకారో అనేకేసం రూపధమ్మానం యథారహం సహజాతపురేజాతపచ్ఛాజాతాహారిన్ద్రియవసేన అత్థిపచ్చయేన పచ్చయో హోతి. ఏవం పచ్చయుప్పన్నానం అసమానత్తేపి అయమత్థో సమ్భవతి, సమానత్తే పన వత్తబ్బమేవ నత్థి. తేనాహ ‘‘సమానత్తే పచ్చయుప్పన్నధమ్మాన’’న్తి. సహజాతం పురేజాతేనేవ సహ అత్థిపచ్చయో హోతీతి సహజాతఅత్థిపచ్చయధమ్మో పురేజాతఅత్థిపచ్చయధమ్మేన సహేవ అత్థిపచ్చయో హోతి. యథా వత్థునా పురేజాతఅత్థిపచ్చయం లభన్తా ఏవ కుసలాదిధమ్మా సహజాతానం ఖన్ధానం చిత్తసముట్ఠానానఞ్చ రూపానం సహజాతఅత్థిపచ్చయో హోన్తి, తథా తే పురేజాతస్స కాయస్స పచ్ఛాజాతపచ్చయోపి హోన్తియేవ. తేనాహ ‘‘పచ్ఛాజాతేన చా’’తి. అత్థిపచ్చయో హోతీతి సమ్బన్ధో. అయం సహజాతపచ్ఛాజాతానం అత్థిపచ్చయభావో పచ్చయధమ్మానం అభేదే ఏవ ఇచ్ఛితో, న భేదే. తేనాహ ‘‘అనఞ్ఞధమ్మత్తేన…పే… నానాధమ్మత్తే’’తి.

ఇదాని తస్స నానాధమ్మత్తే అభావం పాళియా విభావేన్తో ‘‘యది సియా’’తిఆదిమాహ. తత్థ ఏకో అత్థిపచ్చయభావో నత్థీతి ఏకస్సేవ పచ్చయధమ్మస్స వసేన లబ్భమానో ఏకో అత్థిపచ్చయభావో నత్థి. కస్మా? విరోధతో. తేన వుత్తం ‘‘సహజాత…పే… న వుత్త’’న్తి. ఏవఞ్చ కత్వాతి సహజాతపచ్ఛాజాతానం ఏకధమ్మవసేన సహ అలాభతో ఏవ. ఏకధమ్మవసేనాతి ఏకస్సేవ పచ్చయధమ్మస్స వసేన. తేనాహ ‘‘నానాధమ్మానం విరుద్ధసభావత్తా’’తి. విరుద్ధసభావతా చ సహజాతపచ్ఛాజాతవసేన వేదితబ్బా, ఇధ పన లోకియలోకుత్తరాదిభావతోతి. అఞ్ఞథాతి తేసం సహజాతపచ్ఛాజాతానం ఏకజ్ఝం లాభే. ఇన్ద్రియపటిక్ఖేపేపీతి ఇన్ద్రియపచ్చయే పచ్చనీకతో ఠితేపి. తస్స పఞ్హస్స లాభతోతి ‘‘ఉపాదిన్నుపాదానియో చ అనుపాదిన్నుపాదానియో చ ధమ్మా ఉపాదిన్నుపాదానియస్స ధమ్మస్స అత్థిపచ్చయేన పచ్చయో’’తి ఏతస్స పఞ్హస్స లాభతో. బావీసాతి ఏకమూలకావసానా నవ, ఏకమూలకదుకావసానా పఞ్చ, ఏకమూలకతికావసానమేకం, దుకమూలకేకావసానా చత్తారో, దుకమూలకావసానా ద్వే, దుకమూలకతికావసానమేకన్తి ఏవం బావీసతి. యథా పుబ్బే సహజాతం పురేజాతేన సహేవ అత్థిపచ్చయో హోతీతి వుత్తం, ఏవం పురేజాతమ్పి తేనాతి దస్సేన్తో ఆహ ‘‘పురేజాతం సహజాతేనేవ సహ అత్థిపచ్చయో హోతీ’’తి. తత్థ సహజాతేనేవ సహాతి సహజాతేన సహేవ. అట్ఠానప్పయుత్తో హి అయం ఏవ-సద్దో, సహజాతేన న వినా పురేజాతఅత్థిపచ్చయోతి అత్థో. ఇతరేసు పన అత్థిపచ్చయధమ్మేసు నియమో నత్థి తేహి సహాపి వినాపి భావతో. తేనాహ ‘‘న ఇతరేహీ’’తి. తమ్పి వత్థు తంసహితపురేజాతమేవాతి యం ‘‘పురేజాతం సహజాతేనేవ సహ అత్థిపచ్చయో హోతీ’’తి వుత్తం, తమ్పి వత్థుపురేజాతఞ్చేవ తంసహితారమ్మణపురేజాతమేవ చ, న కేవలం ఆరమ్మణపురేజాతం. తేనాహ ‘‘న ఇతర’’న్తి.

ఇదాని యథావుత్తమత్థం పాఠన్తరేన విభావేతుం ‘‘కుసలత్తికే హీ’’తిఆది వుత్తం. యది పురేజాతం తంసహజాతేన వినాపి అత్థిపచ్చయో సియా, ‘‘నవిప్పయుత్తపచ్చయా అత్థియా పఞ్చా’’తి వత్తుం న సక్కా, వుత్తఞ్చేతం, తస్మా విఞ్ఞాయతి ‘‘పురేజాతం సహజాతేన సహేవ అత్థిపచ్చయో హోతీ’’తి. నవిప్పయుత్తే బావీసాతి ఏత్థాపి ఏసేవ నయో. తత్థాతి సనిదస్సనత్తికే. అత్థివిభఙ్గేతి అత్థిపచ్చయస్స విభజనే. తికమూలకేకావసానన్తి ‘‘సనిదస్సనసప్పటిఘో చ అనిదస్సనసప్పటిఘో చ అనిదస్సనఅప్పటిఘో చ ధమ్మా అనిదస్సనసప్పటిఘస్స ధమ్మస్స అత్థిపచ్చయేన పచ్చయో’’తి ఏవం తికమూలకో ఏకావసానో పఞ్హో ఉద్ధటో. పచ్చయుద్ధారేతి చ తత్థేవ పచ్చయుద్ధారే. తథా చ సో పఞ్హో ఉద్ధటో. తయిదం కథం, యది పురేజాతం సహజాతేనేవ సహ అత్థిపచ్చయో హోతీతి చోదనాయం ఆహ ‘‘తం వత్థుసహితస్స…పే… పచ్చయభావతో’’తి. తస్సత్థో – యదిపి తత్థ సనిదస్సనసప్పటిఘగ్గహణేన ఆరమ్మణపురేజాతస్స అత్థిపచ్చయభావో వుత్తో, తథాపి అనిదస్సనఅప్పటిఘగ్గహణతో వత్థుమ్పి గహితన్తి వత్థుసహితస్స ఆరమ్మణపురేజాతస్స సహజాతేన సహేవ అత్థిపచ్చయభావో వుత్తోతి. పచ్ఛాజాతం ఆహారిన్ద్రియేహేవ సహ అత్థిపచ్చయో హోతి, న పురేజాతేనాతి అధిప్పాయో. అనఞ్ఞధమ్మత్తేతి పచ్చయధమ్మస్స అనఞ్ఞత్తే. సహజాతేన సహ అత్థిపచ్చయో హోతీతి యోజనా. సేసపదద్వయేపి ఏసేవ నయో. తత్థాపి పటియోగిపురేజాతంయేవ దట్ఠబ్బం. ‘‘అత్థిపచ్చయవిసేసేసు పనా’’తిఆదినా అత్తనా దస్సితం విచారం ‘‘ఏవమేత’’న్తి నిగమనవసేన పచ్చామసతి.

ఉపాదిన్నత్తికవణ్ణనా నిట్ఠితా.