౬. వితక్కత్తికవణ్ణనా

౨౨. వితక్కత్తికే సత్తసు మూలకేసూతి ‘‘సవితక్కసవిచారం ధమ్మం పటిచ్చా’’తిఆదినా ఆగతాని తీణి ఏకకాని, తీణి దుకాని, ఏకం తికన్తి ఏవం ఏకమూలకాని యాని సత్తమూలకాని, తేసు. యథాక్కమన్తి పాళియం ఆగతానుక్కమేన. సత్తాతి పఠమే ఏకకే సత్త. పఞ్చాతి దుతియే పఞ్చ. తానిమాని హేతుపచ్చయే వుత్తనయేన వేదితబ్బాని. ఇధ పన పవత్తివసేనేవ యోజేతబ్బం. తీణీతిఆదీసు తతియే తీణి, చతుత్థే ఏకం, పఞ్చమే తీణి, ఛట్ఠేపి తీణి, సత్తమే ఏకం. తాని పన యథాక్కమం తతియపదం పటిచ్చ తతియపదదుతియపదతదుభయవసేన, పఠమపదతతియపదాని పటిచ్చ తతియపదవసేన, పఠమపదదుతియపదాని పటిచ్చ పఠమపదతతియపదతదుభయవసేన, దుతియపదతతియపదాని పటిచ్చ పఠమపదతతియపదతదుభయవసేన, పఠమదుతియతతియపదాని పటిచ్చ తతియపదవసేనేవ వేదితబ్బాని. అఞ్ఞమఞ్ఞే అట్ఠవీసాతిఆదీసుపి ఇమినావ నయేన గణనా వేదితబ్బా. ఏవన్తి యథావుత్తం గణనం పచ్చామసతి. దుతియతతియమూలకేసు ఏకం ఏకన్తి దుతియమూలకే ఏకం, తతియమూలకే ఏకన్తి యోజేతబ్బం. తథా ఆసేవనేతి యథా పురేజాతే ఏకాదస, తథా ఆసేవనేతి అత్థో. అఞ్ఞానీతి అధిపతిఅఞ్ఞమఞ్ఞపురేజాతాసేవనతో అఞ్ఞేసు పచ్చయేసు గణనాని. హేతుఆరమ్మణసదిసానీతి హేతుఆరమ్మణపచ్చయేసు గణనాసదిసాని.

౩౧. అవిసేసేనాతి ‘‘విపాక’’న్తి విసేసనం అకత్వా న పన విస్సజ్జనం కతన్తి యోజనా. తత్థ కారణం వత్తుం ‘‘కస్మా’’తిఆదిమాహ. ఇతరేసన్తి లోకియవిపాకానం. తే విసుం నిద్ధారేత్వా వుత్తాతి తే యథావుత్తలోకియవిపాకా అవితక్కవిచారమత్తసామఞ్ఞతో విసుం నీహరిత్వా వుత్తా. ‘‘అవితక్కవిచారమత్తే ఖన్ధే పటిచ్చ అవితక్కవిచారమత్తా అధిపతీ’’తి వుత్తరాసి పురిమకోట్ఠాసో.

౩౮. ఏతన్తి ‘‘అవితక్కవిచారమత్తం అవితక్క…పే… సహ గచ్ఛన్తేనా’’తి ఆగతపాళిపదం. తస్స అత్థం దస్సేతుం ‘‘మూలం…పే… వుత్తం హోతీ’’తి ఆహ. తత్థ అవితక్క…పే… యోజేన్తేనాతి అవితక్కేహి అవితక్కపరియాయేన వుత్తేహి అవితక్కవిచారమత్తఅవితక్కఅవిచారపదేహి సహ మూలపదం, ఆసేవనమూలకమేవ వా గచ్ఛన్తేన యోజేన్తేన నపురేజాతసదిసం నాసేవనే పాళిగమనం కాతబ్బం, పఠితబ్బన్తి అత్థో. పోత్థకేసు పన ‘‘అవితక్కవిచారమత్తం విపాకేన సహ గచ్ఛన్తేనా’’తి దిస్సతి, విపాకేన విసేసనభూతేన సహ యోజేన్తేనాతి అత్థో. తేనేవాహ ‘‘విపాకం అవితక్కవిచారమత్తన్తిఆది యోజేతబ్బ’’న్తి.

ఏకమూలకే పాళియం యోజితమేవాతి ‘‘దుమూలకేసు పఠమే’’తి వుత్తం.

౪౯. మూలపదమేవ అవసానభావేనాతి ‘‘సవితక్కసవిచారం ధమ్మం పచ్చయా సవితక్కసవిచారో ధమ్మో ఉప్పజ్జతి నహేతుపచ్చయా’’తిఆదినా మూలపదమేవ అవసానభావేన యోజితం. సత్త మోహా ఉద్ధరితబ్బాతి ఇదం నహేతుపచ్చయం సన్ధాయ వుత్తం. పటిచ్చవారే హి అహేతుకమోహో తిక్ఖత్తుమేవ ఆగతో. ఇధ పన ‘‘వత్థుం పచ్చయా’’తిఆదినా చతూసుపి మూలకేసు ఆగతో, తస్మా సత్తక్ఖత్తుం ఆగమనం సన్ధాయ ‘‘సత్త మోహా’’తి వుత్తన్తి వేదితబ్బం.

ఉపనిస్సయేన సఙ్గహితత్తాతి ఉపనిస్సయపచ్చయేనేవ కమ్మపచ్చయస్స సఙ్గహితత్తా. సబ్బస్సపి రూపారూపావచరకమ్మస్స బలవభావతో ఉపనిస్సయత్తాభావో నత్థి, యతో తం ‘‘గరూ’’తి వుచ్చతి, కమ్మక్ఖయకరస్స పన కమ్మస్స బలవభావే వత్తబ్బమేవ నత్థీతి ఇమమత్థం పాళియా ఏవ విభావేతుం వుత్తం ‘‘ఉపాదిన్నత్తికపఞ్హావారపచ్చనీయే హి…పే… విఞ్ఞాయతీ’’తి.

వితక్కత్తికవణ్ణనా నిట్ఠితా.