పట్ఠానపకరణ-అనుటీకా
గన్థారమ్భవణ్ణనా
కామగుణాదీహీతి కామగుణఝానాభిఞ్ఞాచిత్తిస్సరియాదీహి. లళన్తీతి లళితానుభవనవసేన రమన్తి. తేసూతి కామగుణాదీసు. విహరన్తీతి ఇరియాపథపరివత్తనాదినా వత్తన్తి. పచ్చత్థికేతి బాహిరబ్భన్తరభేదే అమిత్తే. ఇస్సరియం తత్థ తత్థ ఆధిపతేయ్యం. ఠానం సేట్ఠిసేనాపతియువరాజాదిట్ఠానన్తరం. ఆది-సద్దేన పరివారపరిచ్ఛేదాది సఙ్గయ్హతి. పుఞ్ఞయోగానుభావప్పత్తాయాతి దానమయాదిపుఞ్ఞానుభావాధిగతాయ సమథవిపస్సనాభావనాసఙ్ఖాతయోగానుభావాధిగతాయ చ. జుతియాతి సరీరప్పభాయ చేవ ఞాణప్పభాయ చ. ఏత్థ చ దేవ-సద్దో యథా కీళావిజిగిసావోహారజుతిగతిఅత్థో, ఏవం సత్తిఅభిత్థవకమనత్థోపి హోతి ధాతుసద్దానం అనేకత్థభావతోతి ‘‘యదిచ్ఛితనిప్ఫాదనే సక్కోన్తీతి వా’’తిఆది వుత్తం.
ఇద్ధివిధాదితామత్తేన భగవతో అభిఞ్ఞాదీనం సావకేహి సాధారణతావచనం, సభావతో పన సబ్బేపి బుద్ధగుణా అనఞ్ఞసాధారణాయేవాతి దస్సేన్తో ‘‘నిరతిసయాయ అభిఞ్ఞాకీళాయ, ఉత్తమేహి దిబ్బబ్రహ్మఅరియవిహారేహీ’’తి ఆహ. చిత్తిస్సరియసత్తధనాదీనం దానసఙ్ఖాతేన సమ్మాపటిపత్తిఅవేచ్చప్పసాదసక్కారానం గహణసఙ్ఖాతేనాతి యోజనా. గహణఞ్చేత్థ తేసు ఉపలబ్భమానసమ్మాపటిపత్తిఅవేచ్చప్పసాదానం తేహి ఉపనీయమానసక్కారస్స చ అభినన్దనం అనుమోదనం సమ్పటిచ్ఛనఞ్చ వేదితబ్బం. ధమ్మసభావానురూపానుసాసనీవచనేనేవ చ పన సిక్ఖాపదపఞ్ఞత్తిపి సఙ్గహితాతి దట్ఠబ్బా వీతిక్కమధమ్మానురూపా అనుసాసనీతి కత్వా. ఞాణగతి ఞాణేన గన్తబ్బస్స ఞేయ్యస్స అవబోధో. సమన్నాగతత్తాతి ఇదం ‘‘అభిఞ్ఞాకీళాయా’’తిఆదీసు పచ్చేకం యోజేతబ్బం, తథా సదేవకేన లోకేనాతి ఇదం ‘‘గమనీయతో’’తిఆదీసు. తే దేవేతి సమ్ముతిదేవాదికే దేవే. తేహి గుణేహీతి అభిఞ్ఞాదిగుణేహి. పూజనీయతరో దేవోతి ఇదం పూజనీయపరియాయో అయం అతి-సద్దోతి కత్వా వుత్తం. అతిరేకతరోతి అధికతరో. ఉపపత్తిదేవానన్తి ఇదం తబ్బహులతాయ వుత్తం. విసుద్ధిదేవాపి హి తత్థ విజ్జన్తేవ, తేసుపి వా లబ్భమానం ఉపపత్తిదేవభావమత్తమేవ గహేత్వా తథా వుత్తం. పటిపక్ఖానం దుస్సీల్యముట్ఠస్సచ్చవిక్ఖేపానం, సీలవిపత్తిఅభిజ్ఝాదోమనస్సఅవసిట్ఠనీవరణానం వా.
ఇసీనం సత్తమో, ఇసీసు సత్తమోతి దువిధమ్పి అత్థం యోజేత్వా దస్సేన్తో ‘‘చతుసచ్చావబోధగతియా…పే… వుత్తో’’తి ఆహ. సపరసన్తానేసు సీలాదిగుణానం ఏసనట్ఠేన వా ఇసయో, బుద్ధాదయో అరియా. ఇసి చ సో సత్తమో చాతి ఇసిసత్తమోతి ఏవమేత్థ అత్థో దట్ఠబ్బో. ‘‘నామరూపనిరోధ’’న్తి ఏత్థ యం నామరూపం నిరోధేతబ్బం, తం దస్సేన్తో ‘‘యతో విఞ్ఞాణం పచ్చుదావత్తతీ’’తి ఆహ. వట్టపరియాపన్నఞ్హి నామరూపం నిరోధేతబ్బం. తస్మిఞ్హి నిరోధితే సబ్బసో నామరూపం నిరోధితమేవ హోతి. యథాహ ‘‘సోతాపత్తిమగ్గఞాణేన అభిసఙ్ఖారవిఞ్ఞాణస్స నిరోధేన సత్త భవే ఠపేత్వా అనమతగ్గే సంసారే యే ఉప్పజ్జేయ్యుం నామఞ్చ రూపఞ్చ, ఏత్థేతే నిరుజ్ఝన్తి…పే… అరహతో అనుపాదిసేసాయ నిబ్బానధాతుయా పరినిబ్బాయన్తస్స చరిమవిఞ్ఞాణస్స నిరోధేన పఞ్ఞా చ సతి చ నామఞ్చ రూపఞ్చ, ఏత్థేతే నిరుజ్ఝన్తి వూపసమన్తి అత్థం గచ్ఛన్తి పటిప్పస్సమ్భన్తీ’’తి (చూళని. అజితమాణవపుచ్ఛానిద్దేస ౬). అతిగమ్భీరనయమణ్డితదేసనం సాతిసయం పచ్చయాకారస్స విభావనతో. సభావతో చ పచ్చయాకారో గమ్భీరో. యథాహ ‘‘అధిగతో ఖో మ్యాయం ధమ్మో గమ్భీరో’’తిఆది (దీ. ని. ౨.౬౭; మ. ని. ౧.౨౮౧; ౨.౩౩౭; సం. ని. ౧.౧౭౨; మహావ. ౭, ౮), ‘‘గమ్భీరో చాయం, ఆనన్ద, పటిచ్చసముప్పాదో గమ్భీరావభాసో’’తి (దీ. ని. ౨.౯౫; సం. ని. ౨.౬౦) చ ఆది. తస్స చాయం అనన్తనయపట్ఠానదేసనా అతిగమ్భీరావ.
గన్థారమ్భవణ్ణనా నిట్ఠితా.
పచ్చయుద్దేసవణ్ణనా
సమాననేతి సమాననయనే, సమాహరణే, సమానకరణే వా అట్ఠకథాధిప్పాయం. తత్థ ‘‘ద్వే అనులోమాని ధమ్మానులోమఞ్చ పచ్చయానులోమఞ్చా’’తిఆదినా పరతో వణ్ణయిస్సన్తి.
పట్ఠాననామత్థోతి ‘‘పట్ఠాన’’న్తి ఇమస్స నామస్స అత్థో, తం పన యస్మా అవయవద్వారేన సముదాయే నిరుళ్హం, తస్మా యథా అవయవేసు పతిట్ఠితం, తమేవ తావ దస్సేతుం ‘‘తికపట్ఠానాదీనం తికపట్ఠానాదినామత్థో’’తి వుత్తం. అథ వా అవయవానమేవ పట్ఠాననామత్థో నిద్ధారేతబ్బో తంసముదాయమత్తత్తా పకరణస్స. న హి సముదాయో నామ కోచి అత్థో అత్థీతి దస్సేతుం ‘‘పట్ఠానం…పే… నామత్థో’’తి వుత్తం. తేనేవాహ ‘‘ఇమస్స పకరణస్స…పే… సమోధానతా చేత్థ వత్తబ్బా’’తి. వచనసముదాయత్థవిజాననేన విదితపట్ఠానసామఞ్ఞత్థస్స విత్థారతో పట్ఠానకథా వుచ్చమానా సుఖగ్గహణా హోతీతి దస్సేన్తో ఆహ ‘‘ఏవఞ్హి…పే… హోతీ’’తి. తత్థాతి తాసు నామత్థయథావుత్తసమోధానతాసు. సబ్బసాధారణస్సాతి సబ్బేసం అవయవభూతానం తికపట్ఠానాదీనం సముదాయస్స చ సాధారణస్స. అత్థతో ఆపన్నం నానావిధభావన్తి పకారగ్గహణేనేవ పకారానం అనేకవిధతా చ గహితావ హోన్తీతి వుత్తం. పకారేహి ఠానన్తి హి పట్ఠానం, నానావిధో పచ్చయో, తం ఏత్థ విభజనవసేన అత్థీతి పట్ఠానం, పకరణం, తదవయవో చ. ఏతస్మిఞ్చ అత్థనయే సద్దతోపి నానావిధభావసిద్ధి దస్సితాతి వేదితబ్బా. తత్థ నానప్పకారా పచ్చయతా, నానప్పకారానం పచ్చయతా చ నానప్పకారపచ్చయతాతి ఉభయమ్పి సామఞ్ఞనిద్దేసేన ఏకసేసనయేన వా ఏకజ్ఝం గహితన్తి దస్సేన్తో ‘‘ఏకస్సపి…పే… వేదితబ్బా’’తి ఆహ. అనేకధమ్మభావతోతి అనేకే ధమ్మా ఏతస్సాతి అనేకధమ్మో, తబ్భావతోతి యోజేతబ్బం. నానప్పకారపచ్చయతాతి నానప్పకారపచ్చయభావో, యో అట్ఠకథాయం ‘‘నానప్పకారపచ్చయట్ఠో’’తి వుత్తో.
కామం ధమ్మసఙ్గహాదీసుపి అత్థేవ పచ్చయధమ్మవిభాగో, సో పన తత్థ పచ్చయభావో న తథా తప్పరభావేన విభత్తో యథా పట్ఠానేతి దస్సేన్తో ‘‘ఏతేన…పే… దస్సేతీ’’తి ఆహ. సాతిసయవిభాగతం ఇమస్స పకరణస్స తథా తదవయవానం.
సబ్బఞ్ఞుతఞ్ఞాణస్స యథావుత్తగమనం యదధికరణం, తం దస్సేతుం ‘‘ఏత్థాతి వచనసేసో’’తి. గమనదేసభావతోతి పవత్తిట్ఠానభావతో. అఞ్ఞేహి గతిమన్తేహీతి తీసు కాలేసు అప్పటిహతఞాణాదీహి. తస్స సబ్బఞ్ఞుతఞ్ఞాణస్స.
తివిధేన పరిచ్ఛేదేన దేసితేసు ధమ్మేసు తికవోహారోతి ఆహ ‘‘తికానన్తి తికవసేన వుత్తధమ్మాన’’న్తి. తీణి పరిమాణాని ఏతేసన్తి హి తికా. సమన్తాతి సమన్తతో సబ్బభాగతోతి వుత్తం హోతీతి ఆహ ‘‘అనులోమాదీహి సబ్బప్పకారేహిపీ’’తి. గతానీతి పవత్తాని. సమన్తచతువీసతిపట్ఠానానీతి సమన్తతో అనులోమాదిసబ్బభాగతో సమోధానవసేన చతువీసతి పట్ఠానాని. అనులోమాదిసబ్బకోట్ఠాసతోతి అనులోమాదిచతుకోట్ఠాసతో. తికాదిఛఛభావన్తి తికాదిదుకదుకపరియోసానేహి ఛఛభావం. తేనాతి యథావుత్తదస్సనేన. ధమ్మానులోమాదిసబ్బకోట్ఠాసతోతి పచ్చనీకాదిదుకాదిసహజాతవారాదిపచ్చయపచ్చనీయాదిఆరమ్మణమూలాదీనం గహణం దట్ఠబ్బం. యథావుత్తతో అఞ్ఞస్స పకారస్స అసమ్భవతో ‘‘అనూనేహి నయేహి పవత్తానీతి వుత్తం హోతీ’’తి ఆహ. తాని పన యథావుత్తాని సమన్తపట్ఠానాని. అయఞ్చ అత్థవణ్ణనా అట్ఠకథావచనేన అఞ్ఞదత్థు సంసన్దతీతి దస్సేన్తో ఆహ ‘‘తేనేవాహ…పే… వసేనా’’తి.
హేతునోతి హేతుసభావస్స ధమ్మస్స. సతిపి హేతుసభావస్స ఆరమ్మణపచ్చయాదిభావే సవిసేసే తావ పచ్చయే దస్సేన్తేన ‘‘అధిపతిపచ్చయాదిభూతస్స చా’’తి వుత్తం. ‘‘హేతు హుత్వా పచ్చయో’’తి వుత్తే ధమ్మస్స హేతుసభావతా నిద్ధారితా, న పచ్చయవిసేసోతి తస్స అధిపతిపచ్చయాదిభావో న నివారితోతి ఆహ ‘‘ఏతేనపి సో ఏవ దోసో ఆపజ్జతీ’’తి. తేనాతి హేతుభావగ్గహణేన. ఇధాతి ‘‘హేతుపచ్చయో’’తి ఏత్థ. ధమ్మగ్గహణన్తి అలోభాదిధమ్మగ్గహణం. సత్తివిసేసో అత్తనో బలం సత్తికారణభావో, యో రసోతిపి వుచ్చతి, స్వాయం అనఞ్ఞసాధారణతాయ ధమ్మతో అనఞ్ఞోపి పచ్చయన్తరసమవాయేయేవ లబ్భమానత్తా అఞ్ఞో వియ కత్వా వుత్తో. తస్సాతి హేతుభావసఙ్ఖాతస్స సామత్థియస్స. హేతు హుత్వాతి ఏత్థాపి హేతుభావవాచకో హేతుసద్దో, న హేతుసభావధమ్మవాచకోతి ఆహ ‘‘హేతు హుత్వా పచ్చయోతి చ వుత్త’’న్తి.
ఏవఞ్చ కత్వాతిఆదినా యథావుత్తమత్థం పాళియా సమత్థేతి. యది ఏవం అట్ఠకథాయం ధమ్మస్సేవ పచ్చయతావచనం కథన్తి ఆహ ‘‘అట్ఠకథాయం పనా’’తిఆది. తేనేవ చేత్థ అమ్హేహిపి ‘‘ధమ్మతో అనఞ్ఞోపి అఞ్ఞో వియ కత్వా’’తి చ వుత్తం. యది అట్ఠకథాయం ‘‘యో హి ధమ్మో, మూలట్ఠేన ఉపకారకో ధమ్మో’’తి చ ఆదీసు ధమ్మేన ధమ్మసత్తివిభావనం కతం, అథ కస్మా ఇధ హేతుభావేన పచ్చయోతి ధమ్మసత్తియేవ విభావితాతి చోదనం మనసి కత్వా వుత్తం ‘‘ఇధాపి వా…పే… దస్సేతీ’’తి. ధమ్మసత్తివిభావనం పనేత్థ న సక్కా పటిక్ఖిపితున్తి దస్సేన్తో ‘‘న హీ’’తిఆదిమాహ. అత్థో ఏతస్స అత్థీతి అత్థో, అత్థాభిధాయివచనన్తి వుత్తం ‘‘ఏతీతి ఏతస్స అత్థో వత్తతీ’’తి, తస్మా అత్థోతి అత్థవచనన్తి వుత్తం హోతి. తేనాహ ‘‘తఞ్చ ఉప్పత్తిట్ఠితీనం సాధారణవచన’’న్తి. తఞ్చాతి హి ‘‘వత్తతీ’’తి వచనం పచ్చామట్ఠం. అథ వా ఏతీతి ఏతస్స అత్థోతి ‘‘ఏతీ’’తి ఏతస్స పదస్స అత్థో ‘‘వత్తతీ’’తి ఏత్థ వత్తనకిరియా. తఞ్చాతి తఞ్చ వత్తనం. ఏతస్మిం పనత్థే సాధారణవచనన్తి ఏత్థ వచన-సద్దో అత్థపరియాయో వేదితబ్బో ‘‘వుచ్చతీ’’తి కత్వా. యదగ్గేన ఉప్పత్తియా పచ్చయో, తదగ్గేన ఠితియాపి పచ్చయోతి కోచి ఆసఙ్కేయ్యాతి తదాసఙ్కానివత్తనత్థం వుత్తం ‘‘కోచి హి…పే… హేతుఆదయో’’తి. ఏత్థ చ యథా ఉప్పజ్జనారహానం ఉప్పత్తియా పచ్చయే సతియేవ ఉప్పాదో, నాసతి, ఏవం తిట్ఠన్తానమ్పి ఠితిపచ్చయవసేనేవ ఠానం యథా జీవితిన్ద్రియవసేన సహజాతధమ్మానన్తి దట్ఠబ్బం. యే పన అరూపధమ్మానం ఠితిం పటిక్ఖిపన్తి, యం వత్తబ్బం, తం హేట్ఠా వుత్తమేవ.
యథా అధికరణసాధనో పతిట్ఠత్థో హేతు-సద్దో, ఏవం కరణసాధనో పవత్తిఅత్థోపి యుజ్జతీతి దస్సేన్తో ‘‘హినోతీ’’తిఆదిమాహ. ‘‘లోభో నిదానం కమ్మానం సముదయాయా’’తిఆదివచనతో హేతూనం కమ్మనిదానభావో వేదితబ్బో.
ఏతేనాతి హేతుపచ్చయతో అఞ్ఞేనేవ కుసలభావసిద్ధివచనేన. ఏకే ఆచరియా. సభావతోవాతి ఏతేన యథా అఞ్ఞేసం రూపగతం ఓభాసేన్తస్స పదీపస్స రూపగతోభాసకేన అఞ్ఞేన పయోజనం నత్థి సయం ఓభాసనసభావత్తా, ఏవం అఞ్ఞేసం కుసలాదిభావసాధకానం హేతూనం అఞ్ఞేన కుసలాదిభావసాధకేన పయోజనం నత్థి సయమేవ కుసలాదిసభావత్తాతి దస్సేతి. న సభావసిద్ధో అలోభాదీనం కుసలాదిభావో ఉభయసభావత్తా తంసమ్పయుత్తఫస్సాదీనం వియాతి ఇమమత్థం దస్సేతి ‘‘యస్మా పనా’’తిఆదినా. సా పన అఞ్ఞపటిబద్ధా కుసలాదితా.
న కోచి ధమ్మో న హోతీతి రూపాదిభేదేన ఛబ్బిధేసు సఙ్ఖతాసఙ్ఖతపఞ్ఞత్తిధమ్మేసు కోచిపి ధమ్మో ఆరమ్మణపచ్చయో న న హోతి, స్వాయం ఆరమ్మణపచ్చయభావో హేట్ఠా ధాతువిభఙ్గవణ్ణనాయం వుత్తోయేవ.
పురిమాభిసఙ్ఖారూపనిస్సయన్తి ‘‘ఛన్దవతో’’తిఆదినా వుత్తాకారేన పురిమసిద్ధం చిత్తాభిసఙ్ఖారకసఙ్ఖాతం ఉపనిస్సయం. చిత్తేతి చిత్తసీసేనాయం నిద్దేసో దట్ఠబ్బో. న హి చిత్తమేవ తథాభిసఙ్ఖరీయతి, అథ ఖో తంసమ్పయుత్తధమ్మాపి. సాధయమానాతి వసే వత్తయమానా. వసవత్తనఞ్చేత్థ తదాకారానువిధానం. ఛన్దాదీసు హి హీనేసు మజ్ఝిమేసు పణీతేసు తంతంసమ్పయుత్తాపి తథా తథా పవత్తన్తి. తేనాహ ‘‘హీనాదిభావేన తదనువత్తనతో’’తి. తేనాతి అత్తనో వసే వత్తాపనేన, తేసం వా వసే వత్తనేన. తేహి ఛన్దాదయో. అధిపతిపచ్చయా హోన్తి అత్తాధీనానం పతిభావేన పవత్తనతో. గరుకాతబ్బం ఆరమ్మణం మహగ్గతధమ్మలోభనీయధమ్మాది.
తదనన్తరుప్పాదనియమోతి తస్స తస్సేవ చిత్తస్స అనన్తరం ఉప్పజ్జమానతం. తంతంసహకారీపచ్చయవిసిట్ఠస్సాతి తేన తేన ఆరమ్మణాదినా సహకారీకారణేన తదుప్పాదనసమత్థతాసఙ్ఖాతం విసేసం పత్తస్స. తాయయేవాతి యా వేఖాదానే పుప్ఫనసమత్థతా వేఖాపగమే లద్ధోకాసా, తాయమేవ.
ఉపసగ్గవసేనపి అత్థవిసేసో హోతీతి వుత్తం ‘‘సద్దత్థమత్తతో నానాకరణ’’న్తి. వచనీయత్థతోతి భావత్థతో. భావత్థోపి హి వచనగ్గహణానుసారేన విఞ్ఞేయ్యత్తా ‘‘వచనీయో’’తి వుచ్చతి. నిరోధుప్పాదన్తరాభావతోతి పురిమనిరోధస్స పచ్ఛిముప్పాదస్స చ బ్యవధాయకాభావతో. నిరన్తరుప్పాదనసమత్థతాతి ఏతేన నిరోధానం నిరోధసమకాలుప్పాదవాదం నివారేతి. సతి హి సమకాలత్తే బ్యవధానాసఙ్కా ఏవ న సియా సణ్ఠానాభావతో. ఇదమితో హేట్ఠా ఉద్ధం తిరియన్తి విభాగాభావా అత్తనా ఏకత్తమివ ఉపనేత్వాతి యోజనా. సణ్ఠానాభావేన హి అప్పటిఘభావూపలక్ఖణేన విభాగాభావం, తేన ఏకత్తమివూపనయనం సుట్ఠు అనన్తరభావం సాధేతి, సహావట్ఠానాభావేన పన అనన్తరమేవ ఉప్పాదనం.
విభాగతో ఞాణేన ఆకరీయతీతి ఆకారో, ధమ్మానం పవత్తిభేదో. నేవసఞ్ఞానాసఞ్ఞాయతనఫలసమాపత్తీనం నిరోధుప్పాదానన్తరతాయాతి యోజనా. పురిమచుతీతి అసఞ్ఞసత్తుప్పత్తితో పురిమచుతి. యది కాలన్తరతా నత్థి, కథమిదం ‘‘సత్తాహం నిరోధం సమాపజ్జిత్వా పఞ్చ కప్పసతాని అతిక్కమిత్వా’’తి వచనన్తి ఆహ ‘‘న హి తేసం…పే… వుచ్చేయ్యా’’తి. నను తేసం అన్తరా రూపసన్తానో పవత్తతేవాతి అనుయోగం సన్ధాయాహ ‘‘న చ…పే… అఞ్ఞసన్తానత్తా’’తి. యది ఏవం తేసం అఞ్ఞభిన్నసన్తానం వియ అఞ్ఞమఞ్ఞూపకారేనపి భవితబ్బన్తి చోదనాయ వుత్తం ‘‘రూపారూప…పే… హోన్తీ’’తి. తేనేతం దస్సేతి – యదిపి రూపారూపధమ్మా ఏకస్మిం పుగ్గలే వత్తమానా విసేసతో అఞ్ఞమఞ్ఞూపకారకభావేన వత్తన్తి, అఞ్ఞమఞ్ఞం పన విసదిససభావతాయ విసుంయేవ సన్తానభావేన పవత్తనతో బ్యవధాయకా న హోన్తి సన్తతివసేన మిథు అపరియాపన్నత్తా, యతో ‘‘అఞ్ఞమఞ్ఞం విప్పయుత్తా, విసంసట్ఠా’’తి చ వుత్తన్తి. ఉపకారకో చ నామ అచ్చన్తం భిన్నసన్తానానమ్పి హోతియేవాతి న తావతా సన్తానాభేదోతి భియ్యోపి నేసం బ్యవధాయకతాభావో వేదితబ్బో. యథా సమానజాతికానం చిత్తుప్పాదానం నిరన్తరతా సుట్ఠు అనన్తరభావేన పాకటా, న తథా అసమానజాతికానన్తి అధిప్పాయేన ‘‘జవనానన్తరస్స జవనస్స వియ భవఙ్గానన్తరస్స భవఙ్గస్స వియా’’తి వుత్తం.
పచ్చయభావో చేత్థాతి ఏత్థ చ-సద్దో బ్యతిరేకో. సో యేన విసేసేనేత్థ ఉప్పాదక్ఖణం, తం విసేసం జోతేతి. అనన్తరపచ్చయాదీనన్తి ఆది-సద్దేన సమనన్తరపచ్చయం సఙ్గణ్హాతి. పురేపచ్ఛాభావా, తదుపాదికా వా ఉప్పాదనిరోధా పుబ్బన్తాపరన్తపరిచ్ఛేదో, తేన గహితానం ఖణత్తయపరియాపన్నానన్తి అత్థో. తేనాహ ‘‘ఉప్పజ్జతీతి వచనం అలభన్తాన’’న్తి. ఉప్పాదక్ఖణసమఙ్గీ హి ‘‘ఉప్పజ్జతీ’’తి వుచ్చతి. తథా హి వుత్తం ‘‘ఉప్పాదక్ఖణే ఉప్పజ్జమానం, నో చ ఉప్పన్నం, భఙ్గక్ఖణే ఉప్పన్నం నో చ ఉప్పజ్జమాన’’న్తి (యమ. ౨.చిత్తయమక.౮౧). సోతి అనన్తరాదిపచ్చయభావో. అపరిచ్ఛేదన్తి కాలవసేన పరిచ్ఛేదరహితం. యతోతి పుబ్బన్తాపరన్తవసేన పరిచ్ఛేదాభావతో. తేనేవాతి కాలవసేన పరిచ్ఛిజ్జ ఏవ ధమ్మానం గహణతో.
ఉప్పత్తియా పచ్చయభావేన పాకటేనాతి ఇదం తస్స నిదస్సనభావనిదస్సనం. సిద్ధఞ్హి నిదస్సనం. పచ్చయుప్పన్నానన్తి పచ్చయనిబ్బత్తానం, అత్తనో ఫలభూతానన్తి అధిప్పాయో. సహజాతభావేనాతి సహ ఉప్పన్నభావేన. అత్తనా సహుప్పన్నధమ్మానఞ్హి సహుప్పన్నభావేన ఉపకారకతా సహజాతపచ్చయతా. తేన ఠితిక్ఖణేపి నేసం ఉపకారకతా వేదితబ్బా. ఏవఞ్హి ‘‘పకాసస్స పదీపో వియా’’తి నిదస్సనమ్పి సుట్ఠు యుజ్జతి. పదీపో హి పకాసస్స ఠితియాపి పచ్చయోతి.
అఞ్ఞమఞ్ఞతావసేనేవాతి ఇమినా సహజాతాదిభావేన అత్తనో ఉపకారకస్స ఉపకారకతామత్తం న అఞ్ఞమఞ్ఞపచ్చయతా, అథ ఖో అఞ్ఞమఞ్ఞపచ్చయభావవసేనాతి లక్ఖణసఙ్కరాభావం దస్సేతి, న సహజాతాదిపచ్చయేహి వినా అఞ్ఞమఞ్ఞపచ్చయస్స పవత్తి. తేనేవాహ ‘‘న సహజాతతాదివసేనా’’తి. యదిపి అఞ్ఞమఞ్ఞపచ్చయో సహజాతాదిపచ్చయేహి వినా న హోతి, సహజాతాదిపచ్చయా పన తేన వినాపి హోన్తీతి సహజాతతాదివిధురేనేవ పకారేన అఞ్ఞమఞ్ఞపచ్చయస్స పవత్తీతి దస్సేన్తో ‘‘సహజాతాది…పే… న హోతీ’’తి వత్వా తమేవత్థం పాకటతరం కాతుం ‘‘న చ పురేజాత…పే… హోన్తీ’’తి ఆహ. సహజాతతాదీతి చ ఆది-సద్దేన నిస్సయఅత్థిఅవిగతాదీనం గహణం వేదితబ్బం.
పథవీధాతుయం పతిట్ఠాయ ఏవ సేసధాతుయో ఉపాదారూపాని వియ యథాసకకిచ్చం కరోన్తీతి వుత్తం ‘‘అధిట్ఠానాకారేన పథవీధాతు సేసధాతూన’’న్తి. ఏత్థ అధిట్ఠానాకారేనాతి ఆధారాకారేన. ఆధారాకారో చేత్థ నేసం సాతిసయం తదధీనవుత్తితాయ వేదితబ్బో, యతో భూతాని అనిద్దిసితబ్బట్ఠానాని వుచ్చన్తి. ఏవఞ్చ కత్వా చక్ఖాదీనమ్పి అధిట్ఠానాకారేన ఉపకారకతా సుట్ఠు యుజ్జతి. న హి యథావుత్తం తదధీనవుత్తియా విసేసం ముఞ్చిత్వా అఞ్ఞో చక్ఖాదీసు అదేసకానం అరూపధమ్మానం అధిట్ఠానాకారో సమ్భవతి. యదిపి యం యం ధమ్మం పటిచ్చ యే యే ధమ్మా పవత్తన్తి, తేసం సబ్బేసం తదధీనవుత్తిభావో, యేన పన పచ్చయభావవిసేసేన చక్ఖాదీనం పటుమన్దభావేసు చక్ఖువిఞ్ఞాణాదయో తదనువిధానాకారేనేవ పవత్తన్తి, స్వాయమిదం తేసం తదధీనవుత్తియా సిద్ధో విసేసోతి వుత్తో. ఏవఞ్హి పచ్చయభావసామఞ్ఞే సతిపి ఆరమ్మణపచ్చయతో నిస్సయపచ్చయస్స విసేసో సిద్ధోతి వేదితబ్బో. స్వాయం ధాతువిభఙ్గే విభావితోయేవ. ఖన్ధాదయో తంతంనిస్సయానం ఖన్ధాదీనన్తి ‘‘ఉపకారకా’’తి ఆనేత్వా సమ్బన్ధితబ్బం.
యం కిఞ్చి కారణం నిస్సయోతి వదతి, న వుత్తలక్ఖణూపపన్నమేవ. ఏతేన పచ్చయట్ఠో ఇధ నిస్సయట్ఠోతి దస్సేతి. తత్థాతి నిద్ధారణే భుమ్మం. తేన వుత్తం ‘‘నిద్ధారేతీ’’తి.
సుట్ఠుకతతం దీపేతి, కస్స? ‘‘అత్తనో’’తి వుత్తస్స పకతసద్దేన విసేసియమానస్స పచ్చయస్స. కేన కతన్తి? అత్తనో కారణేహీతి సిద్ధోవాయమత్థో. తథాతి ఫలస్స ఉప్పాదనసమత్థభావేన. అథ వా తథాతి నిప్ఫాదనవసేన ఉపసేవనవసేన చ. తత్థ నిప్ఫాదనం హేతుపచ్చయసమోధానేన ఫలస్స నిబ్బత్తనం, తం సువిఞ్ఞేయ్యన్తి అనామసిత్వా ఉపసేవనమేవ విభావేన్తో ‘‘ఉపసేవితో వా’’తి ఆహ. తత్థ అల్లీయాపనం పరిభోగవసేన వేదితబ్బం. తేనాహ ‘‘ఉపభోగూపసేవన’’న్తి. విజాననాదివసేనాతి విజాననసఞ్జాననానుభవనాదివసేన. తేనాతి యథావుత్తఉపసేవితస్స పకతభావేన. అనాగతానమ్పి…పే… వుత్తా హోతి, పగేవ అతీతానం పచ్చుప్పన్నానఞ్చాతి అధిప్పాయో. పచ్చుప్పన్నస్సపి హి ‘‘పచ్చుప్పన్నం ఉతు భోజనం సేనాసనం ఉపనిస్సాయ ఝానం ఉప్పాదేన్తీ’’తిఆదివచనతో (పట్ఠా. ౨.౧౮.౮) పకతూపనిస్సయభావే లబ్భతీతి.
యథా యే ధమ్మా యేసం ధమ్మానం పచ్ఛాజాతపచ్చయా హోన్తి, తే తేసం ఏకంసేన విప్పయుత్తఅత్థిఅవిగతపచ్చయాపి హోన్తి, తథా యే ధమ్మా యేసం ధమ్మానం పురేజాతపచ్చయా హోన్తి, తే తేసం నిస్సయారమ్మణపచ్చయాపి హోన్తీతి ఉభయేసు ఉభయేసం పచ్చయాకారానం లక్ఖణతో సఙ్కరాభావం దస్సేతుం ‘‘విప్పయుత్తాకారాదీహి విసిట్ఠా, నిస్సయారమ్మణాకారాదీహి విసిట్ఠా’’తి చ వుత్తం. యథా హి పచ్ఛాజాతపురేజాతాకారా అఞ్ఞమఞ్ఞవిసిట్ఠా, ఏవం పచ్ఛాజాతవిప్పయుత్తాకారాదయో పురేజాతనిస్సయాకారాదయో చ అఞ్ఞమఞ్ఞవిభత్తసభావా ఏవాతి.
మనోసఞ్చేతనాహారవసేన పవత్తమానేహీతి ఇమినా చేతనాయ సమ్పయుత్తధమ్మానమ్పి తదనుగుణం అత్తనో పచ్చయుప్పన్నేసు పవత్తిమాహ. తేనేవాతి చేతనాహారవసేన ఉపకారకత్తా ఏవ.
పయోగేన కరణీయస్సాతి ఏతేన భిన్నజాతి యం తాదిసం పయోగేన కాతుం న సక్కా, తం నివత్తేతి. అనేకవారం పవత్తియా ఆసేవనట్ఠస్స పాకటభావోతి కత్వా వుత్తం ‘‘పునప్పునం కరణ’’న్తి. ఏకస్స పన పచ్చయధమ్మస్స ఏకవారమేవ పవత్తి. అత్తసదిసస్సాతి అరూపధమ్మసారమ్మణతాసుక్కకణ్హాదిభావేహి అత్తనా సదిసస్స. ఇదం పచ్చయుప్పన్నవిసేసనం, ‘‘అత్తసదిససభావతాపాదన’’న్తి ఇదం పన పచ్చయభావవిసేసనం, తఞ్చ భిన్నజాతియతాదిమేవ విసదిససభావతం నివత్తేతి, న భూమన్తరతాది. న హి పరిత్తా ధమ్మా మహగ్గతఅప్పమాణానం ధమ్మానం ఆసేవనపచ్చయా న హోన్తీతి. వాసనం వాసం గాహాపనం, ఇధ పన వాసనం వియ వాసనం, భావనన్తి అత్థో. గన్థాదీసూతి గన్థసిప్పాదీసు. విసయే చేతం భుమ్మం, న నిద్ధారణే. తేన గన్థసిప్పాదివిసయా పురిమసిద్ధా అజ్ఝయనాదికిరియా ‘‘గన్థాదీసు పురిమా పురిమా’’తి వుత్తా, సా పన ఆసేవనాకారా ఇధ ఉదాహరణభావేన అధిప్పేతాతి ఆహ ‘‘పురిమా పురిమా ఆసేవనా వియాతి అధిప్పాయో’’తి. నిద్ధారణే ఏవ వా ఏతం భుమ్మం. గన్థాదివిసయా హి ఆసేవనా గన్థాదీతి వుత్తా యథా రూపవిసయజ్ఝానం రూపన్తి వుత్తం ‘‘రూపీ రూపాని పస్సతీ’’తిఆదీసు (మ. ని. ౨.౨౪౮; ౩.౩౧౨; పటి. మ. ౧.౨౦౯; ధ. స. ౨౪౮).
అత్తనో వియ సమ్పయుత్తధమ్మానమ్పి కిచ్చసాధికా చేతనా చిత్తస్స బ్యాపారభావేన లక్ఖీయతీతి ఆహ ‘‘చిత్తపయోగో చేతనా’’తి. తాయాతి తాయ చేతనాయ. ఉప్పన్నకిరియతావిసిట్ఠేతి చిత్తపయోగసఙ్ఖాతాయ చేతనాకిరియాయ ఉప్పత్తియా విసిట్ఠే విసేసం ఆపన్నే. యస్మిఞ్హి సన్తానే కుసలాకుసలచేతనా ఉప్పజ్జతి, తత్థ యథాబలం తాదిసం విసేసాధానం కత్వా నిరుజ్ఝతి, యతో తత్థేవ అవసేసపచ్చయసమవాయే తస్సా ఫలభూతాని విపాకకటత్తారూపాని నిబ్బత్తిస్సన్తి. తేనాహ ‘‘సేసపచ్చయ…పే… న అఞ్ఞథా’’తి. తేసన్తి విపాకకటత్తారూపానం. తేనాతి చిత్తకిరియభావేన. కిం వత్తబ్బన్తి అసహజాతానమ్పి భావీనం ఉపకారికా చేతనా సహజాతానం ఉపకారికాతి వత్తబ్బమేవ నత్థీతి అత్థో.
నిరుస్సాహసన్తభావేనాతి ఉస్సాహనం ఉస్సాహో, నత్థి ఏతస్స ఉస్సాహోతి నిరుస్సాహో, సో ఏవ సన్తభావోతి నిరుస్సాహసన్తభావో, తేన. ఉస్సాహోతి చ కిరియమయచిత్తుప్పాదస్స పవత్తిఆకారో వేదితబ్బో, యో బ్యాపారోతి చ వుచ్చతి, న వీరియుస్సాహో. స్వాయం యథా అసముగ్ఘాతితానుసయానం కిరియమయచిత్తుప్పాదేసు సాతిసయో లబ్భతి, న తథా నిరనుసయానం. తతో ఏవ తే సన్తసభావా విపాకుప్పాదనబ్యాపారరహితావ హోన్తి, కిరియమయచిత్తుప్పాదతాయ పన సఉస్సాహా ఏవాతి తతోపి విసేసనత్థం ‘‘నిరుస్సాహసన్తభావేనా’’తి వుత్తం. ఏతేనాతి నిరుస్సాహసన్తభావగ్గహణేన. సారమ్మణాదిభావేనాతి సారమ్మణఅరూపధమ్మచిత్తచేతసికఫస్సాదిభావేన. విసదిసవిపాకభావం దస్సేతి యథావుత్తఉస్సాహమత్తరహితసన్తభావస్స విపక్కభావమాపన్నేసు అరూపధమ్మేసు ఏవ లబ్భనతో. సోతి విపాకభావో. విపాకానం పయోగేన అసాధేతబ్బతాయాతి ‘‘ఛన్దవతో కిం నామన సిజ్ఝతీ’’తిఆదినా చిత్తాభిసఙ్ఖారపయోగేన యథా కుసలాకుసలా నిప్ఫాదీయన్తి, ఏవం విపాకానం పయోగేన అనిప్ఫాదేతబ్బత్తా. పయోగేనాతి కమ్మఫలుప్పత్తిమూలహేతుభూతేన పురిమపయోగేన. యం సన్ధాయ వుత్తం ‘‘పయోగసమ్పత్తిం ఆగమ్మ విపచ్చన్తీ’’తిఆది. అఞ్ఞథాతి పయోగేన వినా. సేసపచ్చయేసూతి కమ్మస్స విపాకుప్పాదనే సహకారీకారణేసు. కమ్మస్స కటత్తాయేవ పయోగే సతి అసతిపీతి వుత్తమేవత్థం అవధారణేన దస్సేన్తో విపాకానం నిరుస్సాహతం పాకటం కరోతి. న కిలేసవూపసమసన్తభావో యథా తం సన్తానేసు ఝానసమాపత్తీసూతి అధిప్పాయో. అయఞ్చ విపాకానం సన్తభావో నానుమానికో, అథ ఖో పచ్చక్ఖసిద్ధోతి దస్సేన్తో ‘‘సన్తభావతోయేవా’’తిఆదిమాహ. తత్థ అభినిపాతగ్గహణేన కిచ్చతో పఞ్చవిఞ్ఞాణాని దస్సేతి. తేనేవాహ ‘‘పఞ్చహి విఞ్ఞాణేహి న కిఞ్చి ధమ్మం పటిజానాతి అఞ్ఞత్ర అభినిపాతమత్తా’’తి. తప్పచ్చయవతన్తి విపాకపచ్చయవన్తానం, విపాకపచ్చయేన ఉపకత్తబ్బానన్తి అత్థో. అవిపాకానం రూపధమ్మానం. విపాకానుకులం పవత్తిన్తి సన్తసభావం పచ్చయభావమాహ.
యథాసకం పచ్చయేహి నిబ్బత్తానం పచ్చయుప్పన్నానం అనుబలప్పదానం ఉపత్థమ్భకత్తం, తయిదం ఆహారేసు న నియతం తతో అఞ్ఞథాపి పవత్తనతో. తథా సతి తదేవ తత్థ కస్మా గహితన్తి చోదనం మనసి కత్వా ఆహ ‘‘సతిపి…పే… ఉపత్థమ్భకత్తేనా’’తి. తేన పధానాప్పధానేసు పధానేన నిద్దేసో ఞాయగతోతి దస్సేతి. కామఞ్చేత్థ ‘‘రూపారూపానం ఉపత్థమ్భకత్తేనా’’తి అవిసేసతో వుత్తం, సామఞ్ఞజోతనా పన విసేసే అవతిట్ఠతీతి యథారహం పచ్చయభావో నిద్ధారేతబ్బో. స్వాయం తేసం ఉపత్థమ్భకత్తస్స పధానభావవిభావనేనేవ ఆవి భవతీతి తమేవ దస్సేన్తో ‘‘ఉపత్థమ్భకత్తఞ్హీ’’తిఆదిమాహ. ఫస్సమనోసఞ్చేతనావిఞ్ఞాణాని అత్తనా సహజాతధమ్మానం సహుప్పాదనభావేన పచ్చయా హోన్తీతి ఆహ ‘‘సతిపి జనకత్తే అరూపీనం ఆహారాన’’న్తి. ఉపత్థమ్భకత్తం హోతి ఉప్పాదతో పరమ్పి నేసం పచ్చయభావతో. అసతిపి జనకత్తే ఉపత్థమ్భియమానస్స రూపస్స అఞ్ఞేహి యథాసకం పచ్చయేహి జనితత్తా. తేనాహ ‘‘చతుసముట్ఠానికరూపూపత్థమ్భకరూపాహారస్సా’’తి. యదగ్గేన రూపారూపాహారా అత్తనో ఫలస్స ఉప్పత్తియా పచ్చయా హోన్తి, తదగ్గేన ఠితియాపి పచ్చయా హోన్తియేవాతి ఉపత్థమ్భకత్తం జనకత్తం న బ్యభిచరతి, తస్మా అనుపత్థమ్భకస్స ఆహారస్స కుతో జనకతా. తేనాహ ‘‘అసతి పన…పే… నత్థీతి ఉపత్థమ్భకత్తం పధాన’’న్తి. యస్మా జనకో అజనకోపి హుత్వా ఆహారో ఉపత్థమ్భకో హోతి, అనుపత్థమ్భకో పన హుత్వా జనకో న హోతియేవ, తస్మాస్స ఉపత్థమ్భకత్తం పధానన్తి అత్థో. ఇదాని జనకత్తమ్పి ఆహారానం ఉపత్థమ్భనవసేనేవ హోతీతి దస్సేన్తో ‘‘జనయమానోపి హీ’’తిఆదిమాహ. అవిచ్ఛేదవసేనాతి సన్తతియా ఘట్టనవసేన.
యది అధిపతియట్ఠో ఇన్ద్రియపచ్చయతా, ఏవం సన్తే అధిపతిపచ్చయతో ఇన్ద్రియపచ్చయస్స కిం నానాకరణన్తి చోదనం మనసి కత్వా తం తేసం నానాకరణం దస్సేన్తో ‘‘న అధిపతిపచ్చయధమ్మానం వియా’’తిఆదిమాహ. తత్థ పవత్తినివారకేతి అత్తనో అధిపతిపచ్చయపవత్తియా నివారకే అఞ్ఞే అధిపతిపచ్చయధమ్మే. అభిభవిత్వా పవత్తనేనాతి పురిమాభిసఙ్ఖారసిద్ధేన ధోరేయ్యభావేన అభిభుయ్య పవత్తియా. గరుభావోతి జేట్ఠకభావో. అయఞ్హేత్థ సఙ్ఖేపత్థో – యేన జేట్ఠకభావేన ఛన్దాదయో అత్తనో పవత్తివిబన్ధకే తుల్యయోగీధమ్మే తదఞ్ఞధమ్మే వియ అభిభుయ్య పవత్తన్తి, న సో ఇన్ద్రియపచ్చయతాయ అధిపతియట్ఠోతి అధిప్పేతోతి. అథ కో చరహీతి ఆహ ‘‘అథ ఖో’’తిఆది. దస్సనాదికిచ్చేసు నిమిత్తభూతేసు చక్ఖువిఞ్ఞాణాదీహి చక్ఖాదీహి పచ్చయేహి చక్ఖాదీనం అనువత్తనీయతాతి సమ్బన్ధో. జీవనే అనుపాలనే జీవన్తేహి సహజాతధమ్మేహి జీవితస్స, సుఖితాదీహి సుఖితదుక్ఖితసోమనస్సితదోమనస్సితుపేక్ఖితేహి సహజాతధమ్మేహి సుఖాదీనం అనువత్తనీయతాతి యోజనా. తంతంకిచ్చేసూతి వుత్తమేవ దస్సనాదికిచ్చం పచ్చామసతి. చక్ఖాదయో పచ్చయా ఏతేసన్తి చక్ఖాదిపచ్చయా, చక్ఖువిఞ్ఞాణాదయో. తేహి చక్ఖాదిపచ్చయేహి. చక్ఖాదీనన్తి చక్ఖాదిజీవితసుఖాదిసద్ధాదీనం.
తేసు కిచ్చేసూతి దస్సనాదికిచ్చేసు. చక్ఖాదీనం ఇస్సరియం అధిపతియట్ఠో, సా ఇన్ద్రియపచ్చయతాతి అత్థో. తప్పచ్చయానం చక్ఖువిఞ్ఞాణాదీనం తదనువత్తనేన తేసం చక్ఖాదీనం అనువత్తనేన. తత్థ దస్సనాదికిచ్చే. పవత్తీతి చ ఇదం తస్స అధిపతియట్ఠస్స పాకటకరణం. అనువత్తకేన హి అనువత్తనీయో అధిపతియట్ఠో పాకటో హోతి. యథా చక్ఖాదీనం కిచ్చవసేన అధిపతియట్ఠో, న ఏవం భావద్వయస్స. తస్స పన తాదిసేన కారణతామత్తేనాతి దస్సేన్తో ‘‘ఇత్థిపురిసిన్ద్రియానం పనా’’తిఆదిమాహ. పచ్చయేహీతి కమ్మాదిపచ్చయేహి. తతోతి ఇత్థాదిగ్గహణపచ్చయభావతో. తంసహితసన్తానేతి ఇత్థిన్ద్రియాదిసహితసన్తానే. ‘‘సుఖిన్ద్రియదుక్ఖిన్ద్రియానిపి చక్ఖాదిగ్గహణేన గహితానీ’’తి ఇదం ఇన్ద్రియపచ్చయమేవ సన్ధాయ వుత్తం, పచ్ఛాజాతాదీహి పన తాని రూపధమ్మానమ్పి పచ్చయా హోన్తియేవ.
లక్ఖణారమ్మణూపనిజ్ఝానభూతానన్తి అనిచ్చతాదిలక్ఖణస్స పథవీకసిణాదిఆరమ్మణస్స చ ఉపనిజ్ఝానవసేన పవత్తానం. వితక్కాదీనన్తి వితక్కవిచారపీతివేదనాచిత్తేకగ్గతానం. ఉపగన్త్వా నిజ్ఝానన్తి ఉపనికచ్చ నిజ్ఝానజ్ఝానారమ్మణస్స ఝానచక్ఖునా బ్యత్తతరం ఓలోకనం అత్థతో చిన్తనమేవ హోతీతి వుత్తం ‘‘పేక్ఖనం చిన్తనఞ్చా’’తి. తేనేవాహ ‘‘వితక్కనాదివసేనా’’తి. వితక్కాదీనంయేవ సాధారణో, యేన తేయేవ ‘‘ఝానఙ్గానీ’’తి వుచ్చన్తి. సుఖదుక్ఖవేదనాద్వయన్తి సామఞ్ఞవచనమ్పి ఉపనిజ్ఝాయనట్ఠస్స అధికతత్తా అనుపనిజ్ఝానసభావమేవ తం బోధేతీతి ఆహ ‘‘సుఖిన్ద్రియదుక్ఖిన్ద్రియద్వయ’’న్తి. తఞ్హి ఇధాధిప్పేతబ్బం, న సోమనస్సదోమనస్సిన్ద్రియం. తేన వుత్తం ‘‘అధిప్పాయో’’తి. అఝానఙ్గా ఉపేక్ఖాచిత్తేకగ్గతా పఞ్చవిఞ్ఞాణసహగతా దట్ఠబ్బా వితక్కపచ్ఛిమకత్తా ఝానఙ్గానం. యది ఏవన్తి ఝానఙ్గవచనేనేవ అఝానఙ్గానం నివత్తనం కతం, ఏవం సన్తే. ఏకన్తేన న ఉపేక్ఖాయ వియ అనేకన్తేన. అనేకన్తికఞ్హి ఉపేక్ఖాయ అఝానఙ్గత్తం. యది ఏకన్తేన అఝానఙ్గం సుఖదుక్ఖిన్ద్రియం, అథ కథం పసఙ్గోతి ఆహ ‘‘ఝానఙ్గట్ఠానే నిద్దిట్ఠత్తా’’తి. అథ వా యది ఏకన్తేన అఝానఙ్గతం వేదనాద్వయం, కథం ఝానఙ్గవోహారోతి ఆహ ‘‘ఝానఙ్గట్ఠానే నిద్దిట్ఠత్తా’’తి. సతిపి…పే… దస్సనత్థం ‘‘ఠపేత్వా సుఖదుక్ఖిన్ద్రియద్వయ’’న్తి వుత్తన్తి యోజనా. యది ఏవం యథావుత్తవేదనాద్వయేన సద్ధిం తాదిసా ఉపేక్ఖాచిత్తేకగ్గతా కస్మా న ఠపితాతి ఆహ ‘‘ఉపేక్ఖా…పే… అత్థీ’’తి, పఞ్చవిఞ్ఞాణసహగతానం ఝానపచ్చయభావో పన నత్థి, న ఇతరేసన్తి అధిప్పాయో. గహణం కతం ఉపేక్ఖాచిత్తేకగ్గతానన్తి ఆనేత్వా యోజనా.
యతో తతో వాతి దుగ్గతితో వా సుగతితో వా సంకిలేసతో వా వోదానతో వా నియ్యానట్ఠో, స్వాయం యథాక్కమం సమ్మా మిచ్ఛా వా హోతీతి ఆహ ‘‘సమ్మా వా మిచ్ఛా వాతి అత్థో’’తి. అహేతుకచిత్తేసు న లబ్భన్తీతి ఏత్థ అహేతుకచిత్తేసు ఏవ న లబ్భన్తీతి ఏవమవధారణం గహేతబ్బం, న అహేతుకచిత్తేసు న లబ్భన్తి ఏవాతి. తస్మా పురిమస్మిఞ్హి అవధారణే అహేతుకచిత్తేసు అలాభో నియతోతి సో పతియోగీసు నివత్తితో హోతి. తేనాహ ‘‘సహేతుకచిత్తేసు అలాభాభావదస్సనత్థం వుత్త’’న్తి. దుతియే పన అహేతుకచిత్తాని అలాభే నియతానీతి తేసు అనవసేసతో అలాభేన భవితబ్బం. తథా సతి యో కేసుచి అహేతుకచిత్తేసు ఝానపచ్చయో లబ్భతి, సోపి నివారితో సియా. తేన వుత్తం ‘‘న అహేతుకచిత్తేసూ’’తిఆది. తత్థ లాభాభావదస్సనత్థన్తి లాభాభావస్సేవ దస్సనత్థం న వుత్తన్తి అత్థో. తేన ఏకచ్చాలాభో అపటిక్ఖిత్తో హోతి. తేనేవాహ ‘‘కత్థచి కస్సచి లాభో న నివారితో’’తి. ఏవం అత్థే గయ్హమానేతి ఏవం వుత్తనయేన పఠమపదావధారణవసేన అత్థే విఞ్ఞాయమానే. ఏత్తకమేవ విఞ్ఞాయేయ్యాతి అహేతుకచిత్తేసు కేసుచి చిత్తేసు ఝానమగ్గపచ్చయేసు కస్సచి పచ్చయస్స లాభో న నివారితోతి ఏత్తకమేవ విఞ్ఞాయేయ్య అవిసేసేన వుత్తత్తా. కిం పనేత్థ ఉపరి కాతబ్బన్తి ఆహ ‘‘న సవితక్క…పే… కత’’న్తి. యదిపి న కతం, అత్థతో పన తం కతమేవాతి వేదితబ్బం.
అహేతుకచిత్తేసు వా లాభాభావదస్సనత్థేతిఆది పచ్ఛిమపదావధారణవసేన అత్థదస్సనం. తస్మాతి యస్మా అహేతుకచిత్తేసు న లబ్భన్తి ఏవాతి ఏవం నియమే కరియమానే యథావుత్తో అత్థో సమ్భవతి, తస్మా. అయఞ్చ అత్థో పాఠన్తరేనపి సంసన్దతీతి దస్సేతుం ‘‘యేన అలాభేనా’’తిఆది వుత్తం. తం అలాభన్తి తం ధమ్మసఙ్గణియం పకాసితం అలాభం. ఏసాతి ఏస ఇధ పట్ఠానవణ్ణనాయం ‘‘అహేతుకచిత్తేసు న లబ్భన్తీ’’తి అలాభో వుత్తో. కీదిసో పన అలాభోతి తం దస్సేన్తో ‘‘యథా హీ’’తిఆదిమాహ. తత్థ సహేతుకేసూతి సహేతుకచిత్తేసు. సఙ్కడ్ఢిత్వాతి అవిసటే కత్వా. ఏకత్తగతభావకరణన్తి ఏకభావాపాదనం. ఇమస్మిం పన పకరణే ఝానపచ్చయో వుత్తోవ యథాలాభపచ్చయాకారవిభావనే దేసనాయ తప్పరభావతో.
సమన్తి అవిసమం, సమ్మా, సహ వా. పకారేహీతి ఏకవత్థుకతాదిప్పకారేహి. యుత్తతాయాతి సంసట్ఠతాయ. సా పన సంసట్ఠతా యస్మా సభావతో అనేకేసమ్పి సతం ఏకత్తగమనం వియ హోతి, తస్మా వుత్తం ‘‘ఏకీభావోపగమనేన వియ ఉపకారకతా’’తి. ఏవం ఉపకారకతా చ తేసం బహూనం సహచ్చ ఏకత్తకారితాయ నిదస్సేతబ్బా.
యుత్తానమ్పి సతన్తి వుత్తప్పకారేన సంసట్ఠతాయ అఞ్ఞమఞ్ఞసమ్బన్ధతాయ యుత్తానమ్పి సమానానం. అయఞ్చ యుత్తతా న సమ్పయుత్తపచ్చయతాయ వియ పచ్చయధమ్మేసు పచ్చయుప్పన్నధమ్మేసు చ వేదితబ్బా, కేవలం తత్థ అరూపసభావత్తా ఉభయం సమధురం, ఇధ రూపారూపసభావత్తా విధురన్తి అయం విసేసో. విప్పయుత్తభావేనాతి విసంసట్ఠభావేన. తేన వుత్తం ‘‘నానత్తూపగమేనా’’తి. ఇదఞ్హేత్థ విప్పయుత్తతాయ విసేసనం యా నానత్తూపగమనసఙ్ఖాతా విప్పయుత్తతా, న సా ‘‘ఞాణవిప్పయుత్త’’న్తిఆదీసు వియ అభావమత్తన్తి, అయఞ్చ ఉపకారకతా వినా సంసగ్గేన సహావట్ఠాయితాయ కిచ్చకారితాదీహి నిదస్సేతబ్బా. న హీతిఆది ‘‘యుత్తాన’’న్తి వుత్తస్స అత్థస్స సమత్థనం ‘‘తాదిసే యోగే సతియేవ విప్పయుత్తపచ్చయతా’’తి. తేనాహ ‘‘న హీ’’తిఆది. తస్సత్థో – యథా ‘‘వత్థు ఖన్ధానం, సహజాతా కుసలా ఖన్ధా చిత్తసముట్ఠానానం రూపానం, పచ్ఛాజాతా కుసలా ఖన్ధా పురేజాతస్స ఇమస్స కాయస్స విప్పయుత్తపచ్చయేన పచ్చయో’’తిఆదివచనతో (పట్ఠా. ౧.౧.౪౩౪) వత్థుసహజాతపచ్ఛాజాతవసేన యుత్తానం అత్థి విప్పయుత్తపచ్చయతా, న ఏవం అయుత్తానం వత్థుసహజాత…పే… అత్థీతి. యది ఏవం రూపానం రూపేహి కస్మా విప్పయుత్తపచ్చయో న వుత్తోతి ఆహ ‘‘రూపానం పనా’’తిఆది. విప్పయోగోయేవ నత్థి సమ్పయోగాసఙ్కాయ అభావతో. సమ్పయుజ్జమానానఞ్హి అరూపానం రూపేహి, రూపానఞ్చ తేహి సియా సమ్పయోగాసఙ్కా, సమ్పయోగలక్ఖణం పన నత్థీతి తేసం విప్పయోగో వుత్తో. తేనాహ ‘‘చతూహి సమ్పయోగో చతూహి విప్పయోగో’’తి.
అత్థి మే పాపకమ్మం కతన్తి కతభావవిసిట్ఠా అత్థితా వుచ్చమానా కిరియాయ సిద్ధభావమేవ దీపేతి, న సిజ్ఝమానతన్తి ఆహ ‘‘నిబ్బత్తతాలక్ఖణం అత్థిభావ’’న్తి. అత్థతో పన కమ్మస్స అనిబ్బత్తఫలతాయ ఏవమేత్థ అత్థితా వేదితబ్బా. అత్థి పుగ్గలోతి పనేత్థ తస్సా పఞ్ఞత్తియా గహేతబ్బతా, తదుపాదానస్స వా పబన్ధావిచ్ఛేదో లబ్భతేవాతి వుత్తం ‘‘ఉపలబ్భమానతాలక్ఖణం అత్థిభావ’’న్తి. పచ్చయధమ్మస్స యదిపి ఉప్పాదతో పట్ఠాయ యావ భఙ్గా లబ్భమానతా అత్థిభావో, తథాపి తస్స యథా ఉప్పాదక్ఖణతో ఠితిక్ఖణే సాతిసయో బ్యాపారో, ఏవం పచ్చయుప్పన్నేపీతి వుత్తం ‘‘సతిపి జనకత్తే ఉపత్థమ్భకప్పట్ఠానా అత్థిభావేన ఉపకారకతా’’తి. వత్థారమ్మణసహజాతాదీనన్తి ఆది-సద్దేన పురేజాతపచ్ఛాజాతాదీని సఙ్గణ్హాతి. అత్థిభావేనేవ న నిస్సయాదిభావేనాతి ‘‘సాధారణ’’న్తి వుత్తం ఉపకారకత్తం విభావేతి.
ఫస్సాదీనం అనేకేసం సహభావో నత్థీతి ఇదం న ఏకచిత్తుప్పాదపరియాపన్నే సన్ధాయ, అథ ఖో నానాచిత్తుప్పాదపరియాపన్నేతి దస్సేన్తో ‘‘ఏకస్మిం ఫస్సాదిసముదాయే సతి దుతియో న హోతీ’’తి ఆహ. స్వాయమత్థో ‘‘సహభావో నత్థీ’’తి సహభావపటిక్ఖేపేనేవ విఞ్ఞాయతి. ఏత్తావతా పన అనవబుజ్ఝన్తానం వసేన వివరిత్వా వుత్తో. తేనాతి అనేకేసం ఫస్సాదీనం సహభావాభావేన. యది నత్థితామత్తేన ఉపకారకతా నత్థిపచ్చయతా, అనానన్తరాతీతవసేనపి సియాతి చోదనం సన్ధాయాహ ‘‘సతిపీ’’తిఆది. తానీతి పురిమతరచిత్తాని. దదమానం వియాతి కస్మా వుత్తం, నను ఓకాసం దేతియేవ. తథా హి వుత్తం ‘‘పవత్తిఓకాసదానేన ఉపకారకతా’’తి? సచ్చమేతం, ఏవమజ్ఝాసయా వియ పచ్చయధమ్మా అభావం గచ్ఛన్తీతి దస్సనత్థం వియ-సద్దగ్గహణం.
నత్థితావిగమానం సతిపి పచ్చయస్స ధమ్మస్స అనుపలద్ధితాసామఞ్ఞే నత్థివిగతపచ్చయేసు లబ్భమానం విసేసమత్థం విభావేతుం ‘‘ఏత్థ చా’’తిఆది వుత్తం. అభావమత్తేనాతి హుత్వా అభావమత్తేన. తేనేత్థ నిరోధానన్తరం పచ్చయధమ్మస్స ఉపకారకత్తం ఆహ, యథా తం ‘‘ఓకాసదాన’’న్తి వుత్తం. సభావవిగమేనాతి ఏతేన నిరోధతో పరమ్పి యతో ‘‘విగతతా నిరోధప్పత్తతా’’తి వుత్తం. పచ్చయధమ్మే యాసం నత్థితావిగతతానం వసేన నత్థివిగతపచ్చయా వుత్తా, తాసం విసేసే దస్సితే నత్థివిగతపచ్చయానం విసేసో దస్సితో హోతీతి ‘‘నత్థితా చ నిరోధానన్తరసుఞ్ఞతా విగతతా నిరోధప్పత్తతా’’తి వుత్తం, తత్థ నిరోధానన్తరా న నిరోధసమకాలాతి అధిప్పాయో. తథాతి ఇమినా యథా పచ్చయధమ్మావిసేసేపి నత్థివిగతపచ్చయభావవిసేసో నిద్ధారితో, తథా అత్థిఅవిగతపచ్చయభావవిసేసోతి ఇమమత్థం ఉపసంహరతి. యథా హి నిరోధానన్తరనిరోధప్పత్తీహి నత్థివిగతతానం భేదో లక్ఖితో, ఏవం పచ్చయధమ్మస్స ధరమానతానిరోధానుపగమేహి అత్థిఅవిగతతానన్తి. కథం పనాయం ధమ్మావిసేసే పచ్చయభావవిసేసో దువిఞ్ఞేయ్యరూపేన ఠితో సమ్మా విభావిస్సతీతి ఆహ ‘‘ధమ్మానఞ్హీ’’తిఆది. తదభిసమయాయ తేసం పచ్చయవిసేసానం అధిగమత్థం.
చతూసు ఖన్ధేసు ఏకస్సపి అసఙ్గహితత్తాభావతో అనన్తరాదీహీతి విభత్తిం పరిణామేత్వా యోజనా. అఞ్ఞన్తి సుఖుమరూపం. న హి తం పురేజాతపచ్చయో హోతి. నను చ రూపరూపమ్పి పురేజాతపచ్చయభావేన కుసలత్తికే నాగతన్తి ఆహ ‘‘రూపరూపం పనా’’తిఆది. అఞ్ఞత్థ ఆగతమేవాతి యదిపి కుసలత్తికే నాగతం, సనిదస్సనత్తికాదీసు పన ఆగతత్తా న సక్కా రూపరూపస్స పురేజాతపచ్చయతం పటిక్ఖిపితున్తి అత్థో.
పచ్చయుద్దేసవణ్ణనా నిట్ఠితా.
పచ్చయనిద్దేసో
౧. హేతుపచ్చయనిద్దేసవణ్ణనా
౧. హేతుపచ్చయేన పచ్చయభావో హేతుపచ్చయోతి ఉద్దిట్ఠో, న హేతుపచ్చయధమ్మోతి అత్థో. సోతి హేతుభావేన పచ్చయో. ఏత్థ చ పఠమవికప్పే యో హేతుపచ్చయేన పచ్చయభావో వుత్తో, యో చ దుతియవికప్పే హేతుభావేన పచ్చయో వుత్తో, సో యస్మా అత్థతో యథావుత్తస్స పచ్చయధమ్మస్స యథావుత్తానం పచ్చయుప్పన్నానం హేతుపచ్చయభావోయేవ, తస్మా వుత్తం ‘‘ఉభయథాపి హేతుభావేన ఉపకారకతా హేతుపచ్చయోతి ఉద్దిట్ఠోతి దస్సితం హోతీ’’తి. యథా చేత్థ, ఏవం ‘‘ఆరమ్మణపచ్చయేన పచ్చయభావో, ఆరమ్మణభావేన వా పచ్చయో ఆరమ్మణపచ్చయో’’తిఆదినా ఆరమ్మణపచ్చయాదీసు అత్థో నేతబ్బోతి దస్సేన్తో ‘‘ఏస నయో సేసపచ్చయేసుపీ’’తి ఆహ. ధమ్మసభావో ఏవ, న ధమ్మతో అఞ్ఞా ధమ్మసత్తి నామ అత్థీతి. ఉపకారకం ధమ్మన్తి పచ్చయధమ్మం ఆహ. ఉపకారకతన్తి పచ్చయతం.
పచ్చత్తనిద్దిట్ఠోతి పచ్చత్తవసేన నిద్దిట్ఠో, పఠమాయ విభత్తియా నిద్దిట్ఠోతి అత్థో. తేనాతి పచ్చయధమ్మనిద్దేసభూతేన పచ్చత్తనిద్దిట్ఠేన పఠమేన హేతుసద్దేన. ఏతస్సాతి హేతుసద్దాభిధేయ్యమత్థమాహ. సో హి ఛబ్బిధో నవవిధో ద్వాదసవిధోతి అనేకభేదేన భిన్నోపి హేతుభావసామఞ్ఞేన ఏకజ్ఝం కత్వా ఏకవచనేన వుత్తో. దుతియో హేతుసద్దోతి ఆనేత్వా యోజనా. హేతునా సమ్పయుత్తానన్తి అధికతత్తా వుత్తం ‘‘హేతు సమ్పయుత్తానం పచ్చయో హోన్తో హేతునా సమ్పయుత్తానమేవ పచ్చయో హోతి, న విప్పయుత్తాన’’న్తి ఏవం పదమేతం. న హి సబ్బేన సబ్బం హేతువిప్పయుత్తధమ్మానం హేతుపచ్చయో న హోతీతి. సమ్పయుత్తసద్దస్స సమ్బన్ధీసద్దత్తా ‘‘సమ్పయుత్తసద్దస్స సాపేక్ఖత్తా’’తి వుత్తం. సమ్పయుత్తోతి హి వుత్తే కేన సమ్పయుత్తోతి ఏకన్తతో సమ్బన్ధిఅన్తరం అపేక్ఖితబ్బం. తేనాహ ‘‘అఞ్ఞస్స…పే… విఞ్ఞాయతీ’’తి. నాయం ఏకన్తోతి య్వాయం ‘‘దుతియే హేతుసద్దే అవిజ్జమానే’’తిఆదినా వుత్తో అత్థో, అయమేకన్తో న హోతి, అఞ్ఞాపేక్ఖోపి సద్దో అఞ్ఞస్స విసేసనం హోతీతి ఇదం న సబ్బత్థేవ సమ్భవతీతి అత్థో. ‘‘పచ్చత్తనిద్దిట్ఠో’’తి ఇమినా పఠమస్స హేతుసద్దస్స సమ్పయుత్తసద్దానపేక్ఖతం ఆహ. తేన వుత్తం ‘‘హేహుపచ్చయేన పచ్చయోతి ఏత్థేవ బ్యావటో’’తి. అవిసిట్ఠాతి న విసేసితా. ఏవన్తి యథా హేతుసద్దేన అఞ్ఞత్థ బ్యావటేన సమ్పయుత్తా న విసేసియన్తి కిచ్చన్తరపసుతత్తా, ఏవం సమ్పయుత్తసద్దేన హేతుసద్దవిసేసనరహితేన తదత్థమత్తబ్యావటత్తా అవిసేసతో సమ్పయుత్తానం గహణం సియా. తేన వుత్తం ‘‘సమ్పయుత్తసద్దేనా’’తిఆది. ఆహారిన్ద్రియాసమ్పయుత్తస్స అభావతోతి ఆహారేహి ఇన్ద్రియేహి చ నసమ్పయుత్తస్స ధమ్మస్స అభావతో. న హి ఫస్సచేతనావిఞ్ఞాణవేదనాజీవితవిరహితో చిత్తుప్పాదో అత్థి. తేనాహ ‘‘వజ్జేతబ్బా…పే… తం న కత’’న్తి. వజ్జేతబ్బం హేతువిప్పయుత్తం.
ఏవమ్పీతి దుతియేన హేతుసద్దేన గయ్హమానేపి నాపజ్జతి. యదిపి హేతవో బహవో, సామఞ్ఞనిద్దేసో చాయం, తథాపి సామఞ్ఞజోతనాయ విసేసనిద్దిట్ఠత్తాతి అధిప్పాయో. తేన వుత్తం ‘‘పచ్చత్త…పే… వుత్తత్తా’’తి. వినాపి దుతియేన హేతుసద్దేన హేతుసమ్పయుత్తభావే సిద్ధేపీతి ఇమినా యం వుత్తం ‘‘నాయమేకన్తో’’తి, తమేవ ఉల్లిఙ్గేతి. న పన హేతూనన్తి ఇదం హేతుస్స పచ్చయభావేన గహితత్తా పచ్చయుప్పన్నభావేన గహణం న యుజ్జేయ్యాతి ఆసఙ్కమానం సన్ధాయ వుత్తం. తేనేవాహ ‘‘ఏవమ్పి గహణం సియా’’తి. సోతి దుతియో హేతుసద్దో. అపరే పన ‘‘హేతుసమ్పయుత్తకాన’’న్తి ఏత్థ హేతూనఞ్చ సమ్పయుత్తకానఞ్చాతి సమాసం వికప్పేన్తి. పతిట్ఠామత్తాదిభావేన నిరపేక్ఖాతి హేతుఝానమగ్గధమ్మా పతిట్ఠానఉపనిజ్ఝాననియ్యానమత్తేన అఞ్ఞధమ్మనిరపేక్ఖా హేతుఝానమగ్గపచ్చయకిచ్చం కరోన్తి. సాపేక్ఖా ఏవాతి అఞ్ఞసాపేక్ఖా ఏవ. ఆహరితబ్బఇసితబ్బా ఆహారిన్ద్రియపచ్చయేహి ఉపకత్తబ్బధమ్మా. తస్మాతి యస్మా యేహి సాపేక్ఖా, తే అత్తనో పచ్చయుప్పన్నధమ్మే పచ్చయభావేనేవ పరిచ్ఛిన్దిత్వా తిట్ఠన్తి, తస్మా. తేనాహ ‘‘తే వినాపి…పే… న కత’’న్తి. పరిచ్ఛిన్దన్తి విసేసేన్తి. తన్తి దుతియం ఆహారిన్ద్రియగ్గహణం. తత్థాతి ఆహారిన్ద్రియపచ్చయనిద్దేసే. న కేవలఞ్చ తత్థేవ, ఇధ చ హేతుపచ్చయనిద్దేసే దుతియేన హేతుగ్గహణేన పచ్చయుప్పన్నానం పున విసేసనకిచ్చం నత్థి, కస్మా? పచ్చయభూతేనేవ హేతునా సమ్పయుత్తానం అఞ్ఞేసఞ్చ హేతూనం అవిచ్ఛిన్నత్తా.
పురిమవచనాపేక్ఖో వుత్తస్సేవ నిద్దేసోతి తం-సద్దస్స పటినిద్దేసభావమాహ. పాకటీభూతే ఏవ అత్థే పవత్తతి, పాకటీభావో చ అఞ్ఞానపేక్ఖేన సద్దేన పకాసితత్తా వేదితబ్బో. అనపేక్ఖనీయో అత్థన్తరబ్యావటత్తా. అఞ్ఞోతి హేతుసద్దతో అఞ్ఞో. నిద్దిసితబ్బపకాసకో వుత్తో నత్థి, యో తం-సద్దేన పటినిద్దేసం లభేయ్య.
యది ఏవం ‘‘తంసముట్ఠానాన’’న్తి ఏత్థ కథన్తి ఆహ ‘‘హేతుసమ్పయుత్తకానన్తి ఇమినా పనా’’తిఆది. తత్థ పన-సద్దో సతిపి హేతూ హేతుసమ్పయుత్తకానం నిద్దేసభావే హేతుసమ్పయుత్తకసద్దే లబ్భమానానం నిద్దిసితబ్బానం పాకటీకరణసఙ్ఖాతం హేతుసద్దతో విసేసం జోతేతి. ‘‘హేతుసమ్పయుత్తకాన’’న్తి ఇమస్స సమాసపదస్స ఉత్తరపదత్థప్పధానత్తమాహ ‘‘పచ్చయుప్పన్నవచనేనా’’తి. తేన చ యథాధిప్పేతస్స అత్థస్స ఏకదేసోవ వుచ్చతి ధమ్మానం విసేసనభావతోతి ఆహ ‘‘అసమత్తేనా’’తి. విసేసనం నామ విసేసితబ్బాపేక్ఖన్తి ఆహ ‘‘పచ్చయుప్పన్నవచనన్తరాపేక్ఖేనా’’తి. వుత్తతాయ వినా పటినిద్దేసతా నత్థీతి ‘‘పుబ్బే వుత్తేనా’’తి వుత్తం.
తం-సద్దేన నిద్దిసితబ్బన్తి ‘‘తంసముట్ఠానాన’’న్తి ఏత్థ తం-సద్దేన నిద్దిసితబ్బం హేతుసమ్పయుత్తకసద్దే పాకటీభూతం కిం పనాతి పుచ్ఛతి. తే హేతూ చేవ…పే… హేతుసమ్పయుత్తకా చ తం-సద్దేన నిద్దిసితబ్బా హేతుసమ్పయుత్తకసద్దే పాకటీభూతాతి సమ్బన్ధో. అఞ్ఞథాతి ‘‘యేహి హేతూహీ’’తిఆదినా వుత్తప్పకారతో అఞ్ఞథా అఞ్ఞేన పకారేన. తం అఞ్ఞం పకారం దస్సేన్తో ‘‘తే హేతూ…పే… సమ్బన్ధే సతీ’’తి ఆహ. ఇధాతి అనన్తరం వుత్తసమ్బన్ధనం భుమ్మనిద్దేసేన పరామసతి. తేనేవాతి పఠమేనేవ హేతుసద్దేన. తం-సద్దేన నిద్దిసితబ్బాతి ‘‘తంసముట్ఠానాన’’న్తి ఏత్థ తం-సద్దేన నిద్దిసితబ్బా యథా పాకటా, ఏవం పుబ్బే ‘‘తంసమ్పయుత్తకాన’’న్తి వుత్తచోదనాయమ్పి ఏవమేవ తేనేవ తం-సద్దేన నిద్దిసితబ్బా పాకటా భవితుం అరహన్తి. తథా చ సతి నిద్దిసితబ్బస్స…పే… న యుజ్జేయ్య. దువిధమ్పి వా హేతుగ్గహణం అపనేత్వాతి ‘‘హేతూ హేతుసమ్పయుత్తకాన’’న్తి ఏత్థ కతం ద్విప్పకారహేతుగ్గహణం అవిచారేత్వా ‘‘తంసమ్పయుత్తకానన్తి అవత్వా’’తిఆదినా తం-సద్దవచనీయతం చోదేతి, ‘‘నిద్దిసితబ్బస్స అపాకటత్తా’’తిఆదినా పరిహరతి చ. హేతూ హి పచ్చయాతి ఇదం అయం హేతుపచ్చయకథాతి కత్వా వుత్తం.
తం న వుత్తన్తి చిత్తసముట్ఠానవచనం న వుత్తం. తస్సాతి సహజాతపచ్చయస్స. కటత్తారూపస్స పచ్చయభావో న వుత్తో భవేయ్య, వుత్తోవ సో ‘‘విపాకాబ్యాకతో ఏకో ఖన్ధో తిణ్ణన్నం ఖన్ధానం కటత్తా చ రూపానం సహజాతపచ్చయేన పచ్చయో, తయో ఖన్ధా ఏకస్స ఖన్ధస్స కటత్తా చ రూపాన’’న్తిఆదినా, తస్మా చిత్తచేతసికానం కటత్తారూపపచ్చయభావో న సక్కా నివారేతుం. తత్థాతి సహజాతపచ్చయనిద్దేసే. తత్థ హి ‘‘చిత్తచేతసికా ధమ్మా చిత్తసముట్ఠానానం రూపానం సహజాతపచ్చయేన పచ్చయో’’తి చిత్తసముట్ఠానరూపాని ఏవ నిద్దిట్ఠాని. ఇధాపీతి ఇమస్మిం హేతుపచ్చయనిద్దేసేపి. ఏవం భవితబ్బన్తి ‘‘చిత్తసముట్ఠానాన’’న్తి నిద్దేసేన భవితబ్బం. యది ఏవం కస్మా తథా న వుత్తన్తి ఆహ ‘‘చిత్తసముట్ఠానానన్తి పనా’’తిఆది. విసేసితం హోతి సబ్బచిత్తచేతసికాసముట్ఠానభావేన. వచనేనాతి యథాదస్సితేన సహజాతపచ్చయనిద్దేసవచనేన. చిత్తచేతసికానం పచ్చయభావో ఏవ హి తత్థ పచ్చయనిద్దేసే వుత్తో, న చిత్తచేతసికానం సముట్ఠానభావోతి అధిప్పాయో.
హేతుఆదిపటిబద్ధతఞ్చ దస్సేతి యదగ్గేన తాని చిత్తపటిబద్ధవుత్తీని, తదగ్గేన తంసమ్పయుత్తధమ్మపటిబద్ధవుత్తీనిపి హోన్తీతి. ఆరమ్మణమేతం హోతీతి యదేతం కుసలాకుసలచేతనావసేన మనోద్వారే చేతనం సేసద్వారేసు కాయవచీపయోగవసేన సఙ్కప్పనం, యఞ్చ కామరాగాదీనం సన్తానే అనుసయనం, ఏతం ఆరమ్మణం ఏసో పచ్చయో కమ్మవిఞ్ఞాణస్స ఠితియా పతిట్ఠానాయ. పతిట్ఠితేతి కమ్మం జవాపేత్వా పటిసన్ధిఆకడ్ఢనసమత్థతాపతిట్ఠాపత్తే కమ్మవిఞ్ఞాణే విరుళ్హేతి తతో ఏవ కమ్మవిఞ్ఞాణతో పటిసన్ధివిఞ్ఞాణబీజే విరుళ్హే విరుహన్తేతి అత్థో. అథ వా పతిట్ఠా విఞ్ఞాణస్స హోతీతి కిలేసాభిసఙ్ఖారసఙ్ఖాతే కమ్మవిఞ్ఞాణస్స ఠితియా పవత్తియా ఆరమ్మణే పచ్చయే పటిసిద్ధే ఆయతిపటిసన్ధివిఞ్ఞాణస్స పతిట్ఠా హోతి, తస్మిం పటిసన్ధివిఞ్ఞాణే పునబ్భవాభినిబ్బత్తివసేన పతిట్ఠితే పతిట్ఠహన్తే విరుళ్హే బీజభావేన విరుహన్తే నామరూపస్స అవక్కన్తి హోతీతి ఏవమేత్థ అత్థో వేదితబ్బో. తేనాహ ‘‘పటిసన్ధినామరూపస్స విఞ్ఞాణపచ్చయతా వుత్తా’’తి.
పురిమతరసిద్ధాయాతి ఖేత్తభావనిబ్బత్తియా పురేతరమేవ సిద్ధాయ పథవియా. అత్తలాభోయేవ చేత్థ పతిట్ఠానం, న పటిలద్ధత్తభావానం అవట్ఠానన్తి దస్సేన్తో ‘‘పతిట్ఠానం కమ్మస్స కటత్తా ఉప్పత్తీతి వుత్తం హోతీ’’తి ఆహ.
సేసరూపానన్తి పటిసన్ధిక్ఖణే పథవీధాతుఆదీనం సేసరూపానం, పవత్తే పన తిసన్తతిరూపానమ్పి. సహభవనమత్తం వా దస్సేతి. సహభావేనపి హి అత్థి కాచి విసేసమత్తా. కత్థచి కత్థచీతి పకతికాలభవవిసేసాదికే. తతియపకతియఞ్హి పఠమకప్పికకాలే చ భావకలాపో నత్థి, రూపభవే కాయకలాపోపి. ఆది-సద్దేన తత్థేవ ఘానజివ్హాకలాపా, కామభవే చ అన్ధాదీనం చక్ఖాదికలాపా సఙ్గయ్హన్తి. కత్థచి అభావాభావతోతి నామరూపోకాసే కత్థచిపి అభావాభావతో.
తేసన్తి పవత్తియం కటత్తారూపాదీనం. న హి హేతు పవత్తియం కటత్తారూపస్స పచ్చయో హోతి, ఉతుఆహారజానం పన సమ్భవోయేవ నత్థి. తేన వుత్తం ‘‘పచ్చయభావప్పసఙ్గోయేవ నత్థీ’’తి. న పన లబ్భతి పచ్చయపచ్చనీయే తాదిసస్స వారస్స అనుద్ధటత్తా. ఇదన్తి ‘‘పవత్తియం కటత్తారూపాదీనం పచ్చయభావపటిబాహనతో’’తి ఇదం ‘‘హేతూ సహజాతాన’’న్తి అదేసనాయ పరిహారవచనం, ఈదిసీ పన చోదనా అనోకాసా ఏవాతి దస్సేతుం ‘‘భగవా పనా’’తిఆది వుత్తం. యో హి ధమ్మో యథా భగవతా దేసితో, సో తథేవ గహేతబ్బోతి.
హేతుపచ్చయనిద్దేసవణ్ణనా నిట్ఠితా.
౨. ఆరమ్మణపచ్చయనిద్దేసవణ్ణనా
౨. ఉప్పజ్జనక్ఖణేయేవాతి ఏత్థ ఉప్పాదతో పట్ఠాయ యావ భఙ్గా ఉద్ధం పజ్జనం గమనం పవత్తనం ఉప్పజ్జనం, తస్స ఖణో, తస్మిం ఉప్పజ్జనక్ఖణేతి ఏవం వా అత్థో దట్ఠబ్బో. ఏవఞ్హి సతి ఉప్పజ్జనసద్దేన ఉప్పన్నసద్దేన వియ సబ్బే పవత్తమానభావా సఙ్గహితా హోన్తి, న ఉప్పాదమత్తం. తేనాతి చక్ఖువిఞ్ఞాణాదీనం వత్తమానక్ఖణేయేవ రూపాదీనం ఆరమ్మణపచ్చయత్తేన. అనాలమ్బియమానానన్తి సబ్బేన సబ్బం నాలమ్బియమానానన్తి అత్థో. అఞ్ఞథా హి యథావుత్తానం రూపాదీనం యదా ఆరమ్మణపచ్చయత్తాభావో, తదా అనాలమ్బియమానతావాతి. సబ్బరూపానీతి సబ్బాని రూపాయతనాని, యత్తకాని తాని ఆపాథగతాని యోగ్యదేసే ఠితాని, తాని సబ్బానీతి అత్థో. సహ న హోన్తీతి ఏకజ్ఝం ఆరమ్మణం న హోన్తి. సతిపి హి అనేకేసం ఏకజ్ఝం ఆపాథగమనే యత్థ యత్థ పుబ్బాభోగో, తం తంయేవ ఆరమ్మణం హోతి, న సబ్బం. నీలాదిసఙ్ఘాతవసేన చేతం వుత్తం, న పచ్చేకం నీలాదిరూపాయతనమత్తవసేన. సముదితానియేవ హి రూపాయతనాని చక్ఖువిఞ్ఞాణస్స ఆరమ్మణం, న విసుం విసున్తి ధాతువిభఙ్గవణ్ణనాయం దస్సితోయం నయో. యం పన అట్ఠకథాయం ‘‘తే తే విసుం విసుం ఆరమ్మణపచ్చయో హోన్తీ’’తిపి వుత్తం, తమ్పి యథావుత్తమేవత్థం సన్ధాయ వుత్తం. అఞ్ఞథా రూపాయతనం మనిన్ద్రియగోచరం నామ న సియా. సద్దాదీసుపి ఏసేవ నయో. తేనేవాహ ‘‘తథా సద్దాదయోపీ’’తి. ‘‘సహ న హోన్తీ’’తి వుత్తమత్థం పాళియా విభావేతుం ‘‘యం యన్తి హి వచనం రూపాదీని భిన్దతీ’’తి ఆహ.
‘‘యే ఏతే’’తిఆదికో పురిమో అత్థో, ‘‘న ఏకతో హోన్తీ’’తిఆదికో పన పచ్ఛిమో, ‘‘సబ్బారమ్మణతాదివసేన వా ఇధాపి అత్థో గహేతబ్బో’’తి కస్మా వుత్తం. న హి ‘‘యం యం వా పనారబ్భా’’తి ఇమిస్సా పాళియా వియ ‘‘యం యం ధమ్మం ఆరబ్భా’’తి ఇమస్స పాఠస్స పురతో మనోవిఞ్ఞాణస్స సబ్బారమ్మణతా నాగతా. వుత్తఞ్హి ‘‘సబ్బే ధమ్మా మనోవిఞ్ఞాణధాతుయా తంసమ్పయుత్తకానఞ్చ ధమ్మానం ఆరమ్మణపచ్చయేన పచ్చయో’’తి. న హి అనన్తరమేవ పాళియం సరూపతో ఆగతమత్థం గహేత్వా పదన్తరం సంవణ్ణేతబ్బం. తత్థ హి ‘‘రూపారమ్మణం వా’’తిఆదినా నియమవసేన ఛ ఆరమ్మణాని వత్వా ‘‘యం యం వా పనారబ్భా’’తి వచనం సబ్బారమ్మణతాదిదస్సనన్తి యుత్తమేవేతన్తి, ఇధ పన సబ్బారమ్మణతం వత్వా పున ‘‘యం యం ధమ్మం ఆరబ్భా’’తి వుచ్చమానం సబ్బారమ్మణతాదస్సనన్తి కథమిదం యుజ్జేయ్య? కమాభావోపి ‘‘సబ్బే ధమ్మా’’తి అవిసేసవచనేనేవ సిద్ధో ఆరమ్మణానుపుబ్బియావ అగ్గహితత్తా. న హి మనోధాతుయా వియ మనోవిఞ్ఞాణధాతుయా ఇధ ఆరమ్మణాని అనుపుబ్బతో గహితాని, తత్థ వియ వా ఏతేనేవ నియమాభావోపి సంవణ్ణితోతి వేదితబ్బో. తస్మా అట్ఠకథాయం వుత్తనయేనేవేత్థ అత్థో గహేతబ్బో.
పవత్తన్తి పవత్తనం. నదియా సన్దనం పబ్బతస్స ఠానన్తి హి వుత్తా అవిరతమవిచ్ఛేదనాయం తథాపవత్తికిరియావ. తేనాహ ‘‘అవిరతం అవిచ్ఛిన్నం సన్దన్తీ’’తి. ఏవన్తి యథా ‘‘సన్దన్తీ’’తి వత్తమానవచనం వుత్తం, ఏవం ‘‘యే యే ధమ్మా ఉప్పజ్జన్తీ’’తి సబ్బసఙ్గహవసేన ఉప్పజ్జనస్స గహితత్తా ఆరమ్మణపవగ్గతో ‘‘ఉప్పజ్జన్తీ’’తి వత్తమానవచనం వుత్తన్తి అత్థో. తేనాహ అట్ఠకథాయం ‘‘సబ్బకాలసఙ్గహవసేనా’’తిఆది. తథా చ వుత్తం ‘‘అతీతానాగత…పే… అధిప్పాయో’’తి, అతీతానాగతపచ్చుప్పన్నానం చిత్తచేతసికానన్తి అత్థో. సముదాయవసేనాతి చిత్తేన రాసీకరణవసేన. అధిప్పాయోతి ఇమినా వత్తమానుపచారేన వినావ ‘‘యే యే ధమ్మా ఉప్పజ్జన్తీ’’తి ఏత్థ వత్తమానత్థం సక్కా యోజేతున్తి ఇమమత్థం ఉల్లిఙ్గేతి. తేనాహ ‘‘ఇమే పనా’’తిఆది. యదిపి పచ్చయధమ్మా కేచి అతీతా అనాగతాపి హోన్తి, పచ్చయుప్పన్నధమ్మో పన పచ్చుప్పన్నో ఏవాతి ఆహ ‘‘అతీతానాగతానం న హోన్తీ’’తి. ఉప్పాదే వా హి పచ్చయుప్పన్నస్స పచ్చయేన భవితబ్బం ఠితియం వాతి. తస్మాతి యస్మా అతీతానాగతా పరమత్థతో నత్థి, తస్మా. తేసూతి పచ్చయుప్పన్నేసు. తంతంపచ్చయాతి తం తం రూపాదిఆరమ్మణం పచ్చయో ఏతేసన్తి తంతంపచ్చయా. అయమత్థో దస్సితో హోతి సమానసభావత్తా. న హి అత్థాభేదేన సభావభేదో అత్థి. న పన తంతంపచ్చయవన్తతా దస్సితా హోతి అతీతానాగతేసు నిప్పరియాయేన తదభావతో. యస్మా పచ్చయవన్తో పచ్చయుప్పన్నాయేవ, తే చ పచ్చుప్పన్నాయేవాతి.
యం యం ధమ్మం తే తే ధమ్మాతి యంనిమిత్తాయంవచనభేదో, తం దస్సేతుం ‘‘ఏత్థ చా’’తిఆది ఆరద్ధం. రూపారూపధమ్మా హి కలాపతో పవత్తమానాపి చిత్తచేతసికానం కదాచి విసుం విసుం ఆరమ్మణం హోన్తి, కదాచి ఏకజ్ఝం, న ఏత్థ నియమో అత్థి, పురిమాభోగోయేవ పన తథాగహణే కారణం. తయిమం దీపేతుం భగవతా యంవచనభేదో కతోతి చ సక్కా వత్తుం, యస్మా పన ఏకకలాపపరియాపన్నానమ్పి ధమ్మానం ఏకజ్ఝం గహణే న సముదాయో గయ్హతి తదాభోగాభావతో, అథ ఖో సముదితా ధమ్మా ఏవాతి సహగ్గహణమ్పి విసుంగహణగతికం, తస్మా విసుంగహణసబ్భావదీపనత్థం ‘‘యం య’’న్తి వత్వా సతిపి విసుంగహణే తే సబ్బే ఏకజ్ఝం ఆరమ్మణపచ్చయో హోన్తీతి దస్సనత్థం ‘‘తే తే’’తి వుత్తన్తి ఇమమత్థం దస్సేన్తో ‘‘చత్తారో హి ఖన్ధా’’తిఆదిమాహ. తత్థ వేదనాదీసూతి వేదనాదీసు చతూసు ఖన్ధేసు అభిన్దిత్వా గహణవసేన, భిన్దిత్వా పన గహణవసేన ఫస్సాదీసు. యో చ రూపాదికోతి ఇదం విఞ్ఞాణన్తరస్స సాధారణారమ్మణవసేన వుత్తం, యే చ అనేకే ఫస్సాదయోతి ఇదం అసాధారణారమ్మణవసేన. తే సబ్బేతి తే సాధారణాసాధారణప్పభేదే సబ్బేపి ఆరమ్మణధమ్మే. ఏకేకమేవ ఆరబ్భ ఉప్పజ్జన్తీతి ఏత్థ యం వత్తబ్బం, తం హేట్ఠా వుత్తమేవ. రూపారమ్మణధమ్మా చ అనేకే నీలాదిభేదతో. తథాతి అనేకే. తేన భేరిసద్దాదికే, మూలగన్ధాదికే, మూలరసాదికే, కథినసమ్ఫస్సాదికే, వేదనాదికే చ సఙ్గణ్హాతి. అనేకేతి హి ఇమినా అనేకకలాపగతానంయేవ వణ్ణాదీనం ఇన్ద్రియవిఞ్ఞాణారమ్మణభావమాహ. సామఞ్ఞతో హి వుత్తం యథారహం భిన్దిత్వా నిదస్సితబ్బం హోతీతి.
కుసలవిపాకస్సాతి కుసలస్స విపాకస్స చ. న హి నిబ్బానం పుబ్బే నివుత్థన్తి ఇదం ‘‘దిట్ఠనిబ్బానోయేవా’’తిఆదినా వక్ఖమానమేవ అత్థం హదయే ఠపేత్వా వుత్తం. పుబ్బేనివాసానుస్సతిఞాణేన హి నిబ్బానవిభావనం అదిట్ఠసచ్చస్స వా సియా దిట్ఠసచ్చస్సపి వా. తత్థ అదిట్ఠసచ్చేన తావ తం విభావేతుమేవ న సక్కా అప్పటివిద్ధత్తా, ఇతరస్స పన పగేవ విభూతమేవాతి తం తేన విభావితం నామ హోతీతి అధిప్పాయో. ఏత్థ చ ‘‘న చ తం వుత్త’’న్తి ఇమినా పుబ్బేనివాసానుస్సతిఞాణస్స నిబ్బానారమ్మణకరణాభావం ఆగమతో దస్సేత్వా ‘‘న హి నిబ్బాన’’న్తిఆదినా యుత్తితో దస్సేతి. తత్థ ‘‘న పుబ్బే నివుత్థం అసఙ్ఖతత్తా’’తి కస్మా వుత్తం? గోచరాసేవనాయ ఆసేవితస్సపి నివుత్థన్తి ఇచ్ఛితత్తా. దిట్ఠసచ్చోయేవ హి పుబ్బేనివాసానుస్సతిఞాణేన నిబ్బానం విభావేతి, న అదిట్ఠసచ్చో. తం పన ఞాణం ఖన్ధే వియ ఖన్ధపటిబద్ధేపి విభావేతీతి నిబ్బానారమ్మణఖన్ధవిభావనే నిబ్బానమ్పి విభావేతీతి సక్కా విఞ్ఞాతుం. ఏతేన పయోజనాభావచోదనా పటిక్ఖిత్తాతి దట్ఠబ్బా. ఏవం అనాగతంసఞాణేపి యోజేతబ్బన్తి యథా పుబ్బేనివాసానుస్సతిఞాణస్స నిబ్బానారమ్మణతా దస్సితా, ఏవం అనాగతంసఞాణేపి యథారహం యోజేతబ్బం. తత్థ పన ‘‘ఖన్ధపటిబద్ధవిభావనకాలే’’తిఆదినా యోజనా వేదితబ్బా. తేన వుత్తం ‘‘యథారహ’’న్తి. కస్సచి అభిఞ్ఞాప్పత్తస్సపి రూపావచరస్స, పగేవ ఇతరస్స.
ఆరమ్మణపచ్చయనిద్దేసవణ్ణనా నిట్ఠితా.
౩. అధిపతిపచ్చయనిద్దేసవణ్ణనా
౩. ధురసహచరియతో ధోరేయ్యో ‘‘ధుర’’న్తి వుత్తోతి ఆహ ‘‘ధురన్తి ధురగ్గాహ’’న్తి. ఛన్దస్స పుబ్బఙ్గమతాసిద్ధం పాసంసభావం ఉపాదాయ అట్ఠకథాయం ‘‘జేట్ఠక’’న్తి వుత్తన్తి తమేవత్థం దీపేన్తో ‘‘సేట్ఠ’’న్తి ఆహ. తథా హి వుత్తం అట్ఠసాలినియం ‘‘ఛన్దం పుబ్బఙ్గమం కత్వా ఆయూహిత’’న్తి. పురిమఛన్దస్సాతి ‘‘ఛన్దాధిపతీ’’తి పురిమస్మిం పదే నిద్దేసవసేన వుత్తస్స ఛన్దసద్దస్స సమానరూపేన సదిసాకారేన. తదనన్తరం నిద్దిట్ఠేనాతి తస్స పురిమస్స ఛన్దసద్దస్స అనన్తరం నిద్దేసవసేన వుత్తేన. తతో ఏవ చ తంసమానత్థతాయ చ తంసమ్బన్ధేన ‘‘ఛన్దసమ్పయుత్తకాన’’న్తి ఏత్థ ఛన్దసద్దేనేవ అధిపతిసద్దరహితేనాతి అత్థో. పచ్చయభూతస్సాతి అధిపతిపచ్చయభూతస్స. సమ్పయుత్తకవిసేసనభావోతి అత్తనా సమ్పయుత్తధమ్మానం సో ఏవ అధిపతిపచ్చయతాసఙ్ఖాతో విసేసనభావో. ఏస నయోతి ఇమినా ‘‘వీరియాధిపతి వీరియసమ్పయుత్తకానన్తిఆదీసు పురిమవీరియస్స సమానరూపేనా’’తిఆదినా వత్తబ్బం అత్థవచనం అతిదిసతి.
కుసలాబ్యాకతానం పవత్తిన్తి కుసలాబ్యాకతానం అధిపతీనం పవత్తనాకారం. అలద్ధం ఆరమ్మణం లద్ధబ్బం లబ్భనీయం, లద్ధుం వా సక్కుణేయ్యం, దుతియే పన అత్థే లాభమరహతీతి లద్ధబ్బం. అవఞ్ఞాతన్తి పగేవ అనవఞ్ఞాతన్తి అత్థో.
అప్పనాప్పత్తా కుసలకిరియధమ్మా మహాబలా సాధిపతికా ఏవ హోన్తి, తథా మిచ్ఛత్తనియతాపీతి ఆహ ‘‘అప్పనాసదిసా…పే… నుప్పజ్జన్తీ’’తి. అప్పనాసదిసాతి అప్పనాప్పత్తసదిసా. కమ్మకిలేసావరణభూతా చ తేతి తే మిచ్ఛత్తనియతధమ్మా కమ్మావరణభూతా, యే ఆనన్తరియప్పకారా కిలేసావరణభూతా, యే నియతమిచ్ఛాదిట్ఠిధమ్మా, సమ్పయుత్తచేతనాయ పనేత్థ కిలేసావరణపక్ఖికతా దట్ఠబ్బా ఆనన్తరియచేతనాసమ్పయుత్తస్స పటిఘస్స కమ్మావరణపక్ఖికతా వియ. పచ్చక్ఖగతి అనన్తరతాయ వినా భావినీతి వుత్తం ‘‘పచ్చక్ఖసగ్గానం కామావచరదేవానమ్పీ’’తి. తేన తేసు ఆనన్తరియా వియ అసమ్భావినో అహేతుకాభినివేసాదయోపీతి దస్సేతి.
తివిధోపి కిరియారమ్మణాధిపతీతి ఏత్థ అయం కిరియారమ్మణాధిపతీతి అజ్ఝత్తారమ్మణో అధిప్పేతో, ఉదాహు బహిద్ధారమ్మణోతి ఉభయథాపి న సమ్భవో ఏవాతి దస్సేన్తో ‘‘కామావచరాదిభేదతో పనా’’తిఆదిమాహ. తత్థ పరసన్తానగతానం సారమ్మణధమ్మానం అధిపతిపచ్చయతా నత్థీతి సమ్బన్ధో. అభావతోతి అవచనతో. అవచనఞ్హి నామ యథాధమ్మసాసనే అభిధమ్మే అభావో ఏవాతి ఏతేనేవ అనుద్ధటతాపి అవుత్తతో వేదితబ్బా. అజ్ఝత్తారమ్మణబహిద్ధారమ్మణద్వయవినిముత్తస్స సారమ్మణధమ్మస్స అభావతో నత్థీతి విఞ్ఞాయతీతి వత్తబ్బే తమేవ విఞ్ఞాయమానతం సమ్భావేన్తో ‘‘నత్థీతి విఞ్ఞాయమానేపీ’’తి ఆహ. తేన వుత్తం ‘‘బహిద్ధా ఖన్ధే’’తిఆది. రూపే ఏవ భవితుం అరహతి ఏదిసేసు ఠానేసు అరూపే అసమ్భవతోతి అధిప్పాయో. అసమ్భవతో చ యథావుత్తపాళిఅనుసారతోతి వేదితబ్బన్తి. ‘‘విచారిత’’న్తి కస్మా వుత్తం, నను ‘‘అతీతారమ్మణే అనాగతే ఖన్ధే గరుం కత్వా అస్సాదేతీ’’తిఆదివచనతో అరూపేపి ఏదిసేసు ఠానేసు ఖన్ధసద్దో పవత్తతేవ. ఆవజ్జనకిరియసబ్భావతో పనాతి ఇదం యథాదస్సితపాళియా విరోధపరిహరణాధిప్పాయేన వుత్తం, అవచనం పన కత్థచి వినేయ్యజ్ఝాసయేన, కత్థచి నయదస్సనేన హోతీతి కుతో విరోధావసరో.
అధిపతిపచ్చయనిద్దేసవణ్ణనా నిట్ఠితా.
౪. అనన్తరపచ్చయనిద్దేసవణ్ణనా
౪. యథావుత్తా నిరోధానన్తరసుఞ్ఞతా నిరోధప్పత్తతా ఓకాసదానవిసేసో, అత్తనో అనురూపచిత్తుప్పాదనసమత్థతా చిత్తనియమహేతుతా, తత్థ అనన్తరుప్పాదనసమత్థతా చ సణ్ఠానాభావతో సుట్ఠుతరం నిరన్తరుప్పాదనసమత్థతా చ చిత్తనియమహేతువిసేసో దట్ఠబ్బో. ధాతువసేనాతి విఞ్ఞాణధాతుమనోధాతుమనోవిఞ్ఞాణధాతువసేన. ఏత్తకా ఏవ హి ధాతుయో భిన్నసభావా అనన్తరపచ్చయతాయ నియమేత్వా వత్తబ్బా, అభిన్నసభావా పన విసేసాభావతో పురిమతామత్తంయేవ విసేసం పురక్ఖత్వా వత్తబ్బాతి తా కుసలాదిభేదేన తథా వుత్తా. తేనాహ ‘‘కుసలాదివసేన చా’’తి. యా పన మనోధాతుమనోవిఞ్ఞాణధాతువసేన అనన్తరపచ్చయతా వత్తబ్బా, తత్థ మనోవిఞ్ఞాణధాతు మనోధాతుయా అనన్తరపచ్చయేన పచ్చయోతి వుచ్చమానో సమ్మోహో సియా, పురే మనోధాతుయా అనన్తరపచ్చయభావేన వుత్తా, ఇదాని మనోవిఞ్ఞాణధాతు మనోధాతుయాతి పచ్చయపచ్చయుప్పన్నవిసేసా న విఞ్ఞాయేయ్య, మనోధాతుయా పన చక్ఖువిఞ్ఞాణాదిధాతూనం అనన్తరపచ్చయభావే వుచ్చమానే నియమో నత్థి. తేనాహ ‘‘మనోధాతు చక్ఖువిఞ్ఞాణధాతుయాతి చా’’తి. తథేవాతి నియమాభావతో ఏవాతి అత్థో. తస్మాతి యస్మా ఇతో అఞ్ఞథా దేసనాయ పచ్చయపచ్చయుప్పన్నానం విసేసాభావో చిత్తవిసేసదస్సనవిచ్ఛేదో నియమాభావో చాతి ఇమే దోసా ఆపజ్జన్తి, తస్మా. నిదస్సనేనాతి ధాతువసేన నిదస్సనేన. నయం దస్సేత్వాతి ‘‘మనోవిఞ్ఞాణధాతు తంసమ్పయుత్తకా చ ధమ్మా మనోధాతుయా తంసమ్పయుత్తకానఞ్చ ధమ్మానం అనన్తరపచ్చయేన పచ్చయో’’తి ఏవమాదికస్స అనన్తరపచ్చయతాగ్గహణస్స నయం దస్సేత్వా. నిరవసేసదస్సనత్థన్తి నిరవసేసస్స అనన్తరపచ్చయభావినో చిత్తుప్పాదస్స దస్సనత్థం.
సదిసకుసలానన్తి సమానకుసలానం, సమానతా చేత్థ ఏకవీథిపరియాపన్నతాయ వేదితబ్బా. తేనేవాహ ‘‘భూమిభిన్నానమ్పి పచ్చయభావో వుత్తో హోతీ’’తి. సమానవీథితా చ యస్మా సమానవేదనా సమానహేతుకా చ హోన్తి, తస్మా ‘‘వేదనాయ వా హేతూహి వా సదిసకుసలాన’’న్తి ఆహ. వా-సద్దో చేత్థ అనియమత్థో. తేన ఞాణసఙ్ఖారాదిభేదస్సపి వికప్పనవసేన సఙ్గహో దట్ఠబ్బో. చుతిపి గహితా తంసభావత్తా. భవఙ్గచిత్తమేవ హి పరియోసానే ‘‘చుతీ’’తి వుచ్చతి. కుసలాకుసలానన్తరఞ్చ కదాచి సా ఉప్పజ్జతీతి తదారమ్మణమ్పి గహితన్తి దట్ఠబ్బం, కిరియజవనానన్తరం తదారమ్మణుప్పత్తియన్తి అధిప్పాయో.
కామావచరకిరియాయ ఆవజ్జనస్సాతి అయమేత్థ అత్థో అధిప్పేతోతి దస్సేన్తో ‘‘ఆవజ్జనగ్గహణేన కామావచరకిరియం విసేసేతీ’’తి ఆహ. తమేవ హి అత్థం పాకటతరం కాతుం ‘‘కామావచరవిపాకో’’తిఆది వుత్తం. వోట్ఠబ్బనమ్పి గహితం సన్తీరణానన్తరత్తాతి అధిప్పాయో.
అనన్తరపచ్చయనిద్దేసవణ్ణనా నిట్ఠితా.
౬. సహజాతపచ్చయనిద్దేసవణ్ణనా
౬. పోరాణపాఠోతి పురాతనో అట్ఠకథాపాఠో. ఇమస్సాతి ఇమస్స పదస్స. అవుత్తస్సాతి పాళియం అవుత్తస్స. యదిపి సహగతసద్దస్స అత్థసంవణ్ణనాయం సంసట్ఠసద్దస్స వియ సమానత్థస్సపి కత్థచి సద్దన్తరస్స అత్థో వుచ్చతి పరియాయవిసేసబోధనత్థం, తథాపి న మూలసద్దస్స అత్థో విభావితో హోతీతి దస్సేన్తో ఆహ ‘‘న చ…పే… హోతీ’’తి. ‘‘అఞ్ఞమఞ్ఞ’’న్తి చ ‘‘అఞ్ఞఅఞ్ఞ’’న్తి వత్తబ్బే మ-కారాగమం కత్వా నిద్దేసో, కమ్మబ్యతిహారే చేతం పదం, తస్మా ఇతరేతరన్తి వుత్తం హోతి. పచ్చయపచ్చయుప్పన్నానం ఏకస్మింయేవ ఖణే పచ్చయుప్పన్నపచ్చయభావస్స ఇచ్ఛితత్తా యో హి యస్స పచ్చయో యస్మిం ఖణే, తస్మింయేవ ఖణే సోపి తస్స పచ్చయోతి అయమేత్థ అఞ్ఞమఞ్ఞపచ్చయతా. తథా హి అట్ఠకథాయం ‘‘అఞ్ఞో అఞ్ఞస్సా’’తి వత్వా ‘‘ఇమినా…పే… దీపేతీ’’తి వుత్తం. ఓక్కమనం పవిసనన్తి అత్థో. ఆసనక్ఖణే హి ధమ్మా పురిమభవతో ఇమం భవం పవిసన్తా వియ హోన్తి. తేన వుత్తం ‘‘పరలోకతో ఇమం లోకం ఆగన్త్వా పవిసన్తం వియ ఉప్పజ్జతీ’’తి. తస్మా అవిసేసేన పటిసన్ధి ఓక్కన్తిసద్దాభిధేయ్యాతి అధిప్పాయేన వుత్తం ‘‘ఓక్కన్తి…పే… అధిప్పాయేనాహా’’తి. తంనివారణత్థన్తి తస్స ఖణన్తరే రూపీనం సహజాతపచ్చయభావస్స ‘‘కఞ్చి కాలే న సహజాతపచ్చయేన పచ్చయో’’తి నివారణత్థం. తేన పదద్వయేన సమానేసు పచ్చయపచ్చయుప్పన్నధమ్మేసు పురిమతో పచ్ఛిమస్స విసేసమత్థం దస్సేతి.
ఏవఞ్చ ‘‘కఞ్చి కాలే’’తి పదస్స ‘‘కేచి కాలేతి వా, కిస్మిఞ్చి కాలే’’తి వా విభత్తివిపల్లాసేన అత్థో గహేతబ్బోతి అధిప్పాయేన పఠమవికప్పం దస్సేత్వా ఇదాని పకారన్తరేన దస్సేతుం ‘‘కఞ్చి కాలేతి కేచి కిస్మిఞ్చి కాలేతి వా అత్థో’’తి ఆహ. తేన ‘‘కఞ్చీ’’తి అయం సామఞ్ఞనిద్దేసోతి దస్సేతి. యో హి అయం ‘‘కేచీ’’తి పచ్చత్తబహువచనాభిధేయ్యో అత్థో, యో చ ‘‘కిస్మిఞ్చీ’’తి భుమ్మేకవచనాభిధేయ్యో, తదుభయం సతి కాలవన్తకాలతావిభాగే కిం-సద్దస్స వచనీయతాసామఞ్ఞేన పన ఏకజ్ఝం కత్వా ‘‘కఞ్చీ’’తి పాళియం వుత్తన్తి తం విభజిత్వా దస్సేతుం ‘‘కేచి కిస్మిఞ్చీ’’తి వుత్తం. అట్ఠకథాయం పన ‘‘కిస్మిఞ్చీ’’తి భుమ్మవసేనేవ వుత్తం. తేన యథావుత్తఅత్థవిభాగేన పదేన. వత్థుభూతాతి వత్థుసభావా. హదయరూపమేవ సన్ధాయ వదతి. రూపన్తరానన్తి హదయవత్థుతో అఞ్ఞరూపానం. అరూపీనం సహజాతపచ్చయతం పుబ్బే ‘‘ఓక్కన్తిక్ఖణే నామరూప’’న్తి ఏత్థ అనివారితం నివారేతీతి యోజనా, తథా వత్థుస్స చ కాలన్తరే పటిసన్ధికాలతో అఞ్ఞస్మిం కాలే అరూపీనం నివారేతీతి. ఏవఞ్చ కత్వాతిఆదినా యథావుత్తఅత్థవణ్ణనాయ పాళియం విభత్తినిద్దేసస్స రూపకభావమాహ. పునపి పురిమతో పచ్ఛిమస్స ఉపచయేన విసేసం దస్సేతుం ‘‘పురిమేన చా’’తిఆది వుత్తం. తత్థ పురిమేనాతి ‘‘ఓక్కన్తిక్ఖణే నామరూప’’న్తి ఇమినా పచ్చయనిద్దేసవచనేన. ‘‘ఏకో ఖన్ధో వత్థు చ తిణ్ణం ఖన్ధాన’’న్తిఆదినా పటిచ్చవారాదిపాఠేన. అత్థవివరణఞ్హి పచ్చయనిద్దేసపాళియా సబ్బేపి సత్త మహావారా. వత్థుస్స వత్తబ్బత్తే ఆపన్నే కిన్తి పచ్చయోతి తస్స నామస్సాతి యోజనా. ఏతేనాతి ‘‘రూపినో ధమ్మా అరూపీనం ధమ్మాన’’న్తి ఏతేన వచనేన. కేవలస్సాతి నామరహితస్స వత్థుస్స. తథాతి నామస్స పచ్చయభావేన.
కత్థచీతి ‘‘రూపినో ధమ్మా అరూపీనం ధమ్మానం కఞ్చి కాలం సహజాతపచ్చయేన పచ్చయో’’తి ఏతస్మిం నిద్దేసే. ఏత్థ హి అఞ్ఞమఞ్ఞసహజాతపచ్చయభావో లబ్భతి. వచనేనాతి ‘‘అఞ్ఞమఞ్ఞ’’న్తి ఇమినా వచనేన పాళియం సహజాతపచ్చయభావస్స అసఙ్గహితత్తా, అత్థతో పన లబ్భతేవాతి. తేనాహ ‘‘లబ్భమానేపీ’’తి. తస్సాతి అఞ్ఞమఞ్ఞపచ్చయత్తస్స. ఏవన్తి ‘‘న అఞ్ఞమఞ్ఞవసేనా’’తి ఇమినా పకారేన. సముదాయేకదేసవసేన సామివచనన్తి అవయవావయవిసమ్బన్ధే అవయవిని సామివచనన్తి అత్థో, నిద్ధారణే వా ‘‘కణ్హా గావీన’’న్తిఆదీసు వియ.
సహజాతపచ్చయనిద్దేసవణ్ణనా నిట్ఠితా.
౮. నిస్సయపచ్చయనిద్దేసవణ్ణనా
౮. కిస్మిఞ్చి కాలేతి ఇదం న లబ్భతి సబ్బదాపి నిస్సయపచ్చయతాయ లబ్భమానత్తా. సహజం పురేజన్తి హి విభాగం అనామసిత్వా నిస్సయతామత్తమేవ నిస్సయపచ్చయతా. వత్థురూపం పఞ్చవోకారభవేతి వత్థురూపం పఞ్చవోకారభవే చాతి చ-సద్దో లుత్తనిద్దిట్ఠో దట్ఠబ్బో. తస్సాతి ఆరుప్పవిపాకట్ఠపనస్స. పకాసేతబ్బత్తాతి ఇమినా అపాకటం పాకటం కత్వా వచనేన చోదనా అనోకాసాతి దస్సేతి.
నిస్సయపచ్చయనిద్దేసవణ్ణనా నిట్ఠితా.
౯. ఉపనిస్సయపచ్చయనిద్దేసవణ్ణనా
౯. ఉపనిస్సయే తయోతి అనన్తరారమ్మణపకతూపనిస్సయప్పభేదే తయో ఉపనిస్సయే. అనేకసఙ్గాహకతాయాతి అనేకేసం పచ్చయధమ్మానం సఙ్గహణతో. ఏకన్తేనేవ హోన్తి చిత్తనియమహేతుభావేన పవత్తినియమతో. యేసు పదేసూతి యేసు కుసలాదిపదేసు. సఙ్గహితోతి సఙ్గహం గతో, కుసలాదిపదేసు యేసం పదానంయేవ అనన్తరూపనిస్సయో లబ్భతీతి అత్థో. తేసు ‘‘కేసఞ్చీ’’తి న వుత్తం. కస్మా? న సక్కా వత్తుం ఏకన్తేనేవ ఉపలబ్భనతో. తేసూతి కుసలాకుసలపదేసు. న హి కుసలో అకుసలస్స అనన్తరూపనిస్సయో హోతి, అకుసలో వా కుసలస్స, ఆరమ్మణపకతూపనిస్సయా పన అనేకన్తికా, తస్మా తత్థ ‘‘కేసఞ్చీ’’తి వుత్తం. సిద్ధానం పచ్చయధమ్మానన్తి పచ్చయభావేన పురిమనిప్ఫన్నానం కుసలాదీనం కుసలస్స అకుసలస్స వాతి అత్థో. అకుసలాదీహీతి యథాసఙ్ఖ్యం అకుసలేన కుసలేన వా. అవిసేసేనాతి యథావుత్తవిసేసే నియమం అగ్గహేత్వా అకుసలాదీసు అకుసలకుసలానం ‘‘కేసఞ్చీ’’తిఆదినా.
అనారమ్మణత్తా ఆరమ్మణూపనిస్సయం పుబ్బాపరనియమేన అప్పవత్తితో అనన్తరూపనిస్సయం న లభతీతి యోజనా. పకతస్సాతి నిప్ఫాదితస్స, ఉపసేవితస్స వా. న హి రూపసన్తానస్స సద్ధాదినిప్ఫాదనం అత్థి, ఉతుభోజనాదిఉపసేవనం వా సమ్భవతి. తేనాహ ‘‘యథా హి…పే… రూపసన్తానేనా’’తి. నను చ రూపసన్తానే పుబ్బేనాపరం విసేసో లబ్భతి, సో చ న వినా సమానజాతియేన కారణేనాతి స్వాయం పకతూపనిస్సయలాభోతి కదాచి ఆసఙ్కేయ్యాతి ఆహ ‘‘యస్మిఞ్చా’’తిఆది. తత్థ తన్తి ఉతుబీజాదికం కమ్మాది చ తేన రూపేన పురిమనిప్ఫన్నేన. ఉప్పాదనం సాభిసన్ధికం దట్ఠబ్బం. అధిపతీసు పుబ్బాభిసఙ్ఖారో వియ పకప్పనం సంవిదహనం. పకరణం వుత్తలక్ఖణేన కారణభావేన అవట్ఠానం, యతో కారణవిసేసో ‘‘పకతీ’’తి వుచ్చతి. యది ఏవం కస్మా రూపస్సేవ తం పటిక్ఖిపీయతీతి ఆహ ‘‘యథా చ…పే… దట్ఠబ్బా’’తి. ఏవమ్పి ఉతుబీజాదీనం అఙ్కురాదీసు కథం పచ్చయవిసేసభావోతి ఆహ ‘‘ఉతుబీజాదయో పన…పే… భావతో’’తి. ఉపనిస్సయోతి చ యస్మా బలవతాకారణం అధిప్పేతం, తస్మా న ఏత్థ ఏకన్తేన పురిమనిప్ఫత్తి ఇచ్ఛితబ్బా. యది ఏవం పాళియం కథం పురిమగ్గహణన్తి ఆహ ‘‘పురిమపురిమానంయేవ పనా’’తిఆది. తేపి వా పరికప్పనవసేన పురిమనిప్ఫన్నాయేవ నామ హోన్తి. న హి అసంవిదితాకారే వత్థుస్మిం పత్థనాపవత్తీతి. తేనాహ ‘‘తంసమానలక్ఖణతాయా’’తి.
ధమ్మేతి పుగ్గలసేనాసనపఞ్ఞత్తీనం ఉపాదానభూతే ధమ్మే. అయం నయోతి పఞ్ఞత్తిముఖేన పఞ్ఞపేతబ్బా తదుపాదానభూతా ధమ్మా గయ్హన్తీతి యథావుత్తో నయో. ఏత్థేవాతి ‘‘సేనాసనమ్పి ఉపనిస్సయపచ్చయేన పచ్చయో’’తి ఏతస్మింయేవ వచనే. కథం పచ్చుప్పన్నస్స పకతూపనిస్సయభావోతి చోదనాయ ‘‘వక్ఖతీ’’తిఆదినా ఆగమం దస్సేత్వా యుత్తిం దస్సేతుం ‘‘పచ్చుప్పన్నానమ్పిచ తాదిసానం పుబ్బే పకతత్తా’’తి వుత్తం. తాదిసానన్తి యాదిసా ఉతుఆదయో పచ్చుపట్ఠితా, తాదిసానం తతో పుబ్బే పురేతరం పకతత్తా పకతూపనిస్సయయోగ్యతాయ ఆపాదితత్తా.
కసిణాదీనమ్పి ఆరమ్మణూపనిస్సయతా సమ్భవతీతి కత్వా వుత్తం ‘‘ఇమినా అధిప్పాయేన ‘ఏకచ్చాయా’తి ఆహా’’తి. తథా హి ‘‘కసిణమణ్డలం దిస్వా’’తిఆదినా తస్స ఉపనిస్సయభావో అట్ఠకథాయం వుత్తో.
అరూపావచరకుసలమ్పి ఉపనిస్సయో హోతి, పగేవ కామావచరరూపావచరకుసలన్తి అధిప్పాయో. తం పన యథా ఉపనిస్సయో హోతి, తం దస్సేతుం ‘‘యస్మిం కసిణాదిమ్హీ’’తిఆది వుత్తం. అనుప్పన్నఝానుప్పాదనేతి రూపావచరజ్ఝానం సన్ధాయాహ, అరూపావచరజ్ఝానే పన వత్తబ్బమేవ నత్థి. తదుప్పాదకకుసలానన్తి తస్స రూపావచరవిపాకస్స ఉప్పాదకకుసలానం, రూపావచరకుసలానన్తి అత్థో. పటిసన్ధినియామకస్సాతి రూపావచరపటిసన్ధినియామకస్స. చుతితోతి రూపావచరపటిసన్ధియా అనన్తరపచ్చయభూతాయ చుతియా. పురిమజవనస్స వసేనాతి చుతియా ఆసన్నజవనభావేన. రూపావచరకుసలం అరూపావచరవిపాకస్సాతి ఏత్థాపి ‘‘తదుప్పాదకకుసలాన’’న్తిఆదినా ఆనేత్వా యోజేతబ్బం. యథా చ ‘‘రూపావచరకుసలం అరూపావచరవిపాకస్స ఉపనిస్సయో’’తి వుత్తం, ఏవం ‘‘కామావచరకుసలమ్పి తదుప్పాదకకుసలాన’’న్తిఆదినా యోజేతబ్బం. లోకుత్తరవిపాకస్స తేభూమకకుసలానమ్పి పాదకాదివసేన ఉపనిస్సయభావో పాకటోయేవ, తథా తంతంభూమకకుసలానం తంతంభూమకకిరియానం, కామావచరకుసలస్స రూపారూపావచరకిరియానం, రూపావచరకుసలస్స అరూపావచరకిరియాయ ఉపనిస్సయభావోతి ఇమమత్థం దస్సేన్తో ‘‘ఏవం పచ్చేకం…పే… వేదితబ్బో’’తి ఆహ. ‘‘సద్ధం ఉపనిస్సాయ దానం దేతీ’’తిఆదినా పకతూపనిస్సయో ఉద్దేసవసేనేవ పాఠో ఆగతో, న విభజనవసేనాతి ఆహ ‘‘పాళియమ్పి…పే… విస్సజ్జితో’’తి. కుసలత్తికాదీసు అనులోమాదిభేదభిన్నత్తా పఞ్హావారేసూతి బహువచననిద్దేసో.
లోకుత్తరనిబ్బత్తనం ఉపనిస్సాయ పరస్స సినేహుప్పాదనే లోకుత్తరధమ్మా ఉపనిస్సయో వియ హోన్తీతి అయమేత్థ లేసో, భావినో పన లోకుత్తరస్స అకుసలానం ఉపనిస్సయతా సమ్భవతీతి ఆహ ‘‘న ఇదం సారతో దట్ఠబ్బన్తి అధిప్పాయో’’తి. రూపావచరాదికుసలానన్తి రూపారూపావచరలోకుత్తరకుసలానం ఉప్పాదియమానస్స రూపావచరకుసలస్సాతి యోజనా. రూపావచరకిరియస్స చ అరూపావచరవిపాకో ఉపనిస్సయో కథన్తి ఆహ ‘‘పుబ్బే నివుత్థాదీసు…పే… అరహతో’’తి. తం తం విపాకం పత్థేన్తో తస్స తస్స విపాకస్స హేతుభూతం కుసలం నిబ్బత్తేతీతి విపాకానం కుసలూపనిస్సయతాతి ఆహ ‘‘చతుభూమకా…పే… ఉపనిస్సయో’’తి. లోకియకుసలానం పన లోకుత్తరవిపాకా ఉపనిస్సయో న హోన్తీతి దస్సేన్తో ‘‘యదిపీ’’తిఆదిమాహ. తేనేవ హి ‘‘తథా తేభూమకవిపాకో’’తి తేభూమకగ్గహణం కతం. తత్థ తేనాతి అనాగామినా. తన్తి అరహత్తఫలం. తస్మాతి అదిట్ఠపుబ్బత్తా. తాని వియాతి సోతాపత్తిఫలాని వియ. తేసన్తి పుథుజ్జనాదీనం. ఇమస్సాతి అనాగామినో. ఇదం వుత్తం హోతి – యథా పుథుజ్జనాదీనం సన్తానే ఝానాదీనం సోతాపత్తిఫలాదీనం న ఉపనిస్సయపచ్చయో అనుపలద్ధపుబ్బత్తా, ఏవం అనాగామినో ఝానాదీనం అగ్గఫలం ఉపనిస్సయపచ్చయో అదిట్ఠపుబ్బత్తా. తేనాహ ‘‘ఉపలద్ధపుబ్బసదిసమేవ హి అనాగతమ్పి ఉపనిస్సయో’’తి. అట్ఠకథాయం పన హేట్ఠిమఫలానం కుసలూపనిస్సయతా వుత్తా ఏవ.
యథా విపాకా కుసలానం, ఏవం కిరియాపి తేసం ఉపనిస్సయో హోతీతి తం నయం దస్సేతుం ‘‘కిరియం అత్థపటిసమ్భిదాది’’న్తిఆది వుత్తం. యోనిసోమనసికారే వత్తబ్బమేవ నత్థీతి చతుభూమకకుసలస్సపి యోనిసోమనసికారో ఉపనిస్సయో హోతీతి ఏత్థ వత్తబ్బమేవ నత్థి, తదత్థం యోనిసోమనసికారం పవత్తేన్తస్సాతి అత్థో. తన్తి యోనిసోమనసికారం. అకుసలస్స చ చతుభూమకవిపాకస్స ఉపనిస్సయో యోనిసోమనసికారోతి యోజనా. ఏవం కిరియస్సపీతి యథా కుసలస్స యోనిసోమనసికారస్స వసేన ఉపనిస్సయో వుత్తో, ఏవం కిరియస్సపి యోనిసోమనసికారస్స వసేన యోజేతబ్బన్తి అత్థో. సో హి తం ఉపనిస్సాయ రాగాదిఉప్పాదనే అకుసలస్స వుత్తనయేన కుసలాకుసలూపనిస్సయభావముఖేన చతుభూమకవిపాకస్స ఉపనిస్సయో హోతియేవ. యది కిరియసఙ్ఖాతో…పే… హోతియేవ, అథ కస్మా పకతూపనిస్సయవిభజనే కిరియా న గహితా, ఉతుభోజనసేనాసనానియేవ గహితానీతి ఆహ ‘‘నేవవిపాకనవిపాకధమ్మధమ్మేసు…పే… నయదస్సనమత్తమేవా’’తి. ఏవమాదికన్తి ఆది-సద్దేన ‘‘కుసలం ధమ్మం సహజాతో అబ్యాకతో ధమ్మో ఉప్పజ్జతి న ఉపనిస్సయపచ్చయా’’తి ఏవమాదికం సఙ్గణ్హాతి. ఉపనిస్సయపరియాయో ఉపనిససద్దోతి కత్వా వుత్తం ‘‘విఞ్ఞాణూపనిసం నామరూపం, నామరూపూపనిసఞ్చ సళాయతనన్తిఆదికేనా’’తి. ఏత్థ హి విఞ్ఞాణస్స నామరూపానం ఫస్సరూపాదీనం చక్ఖాయతనాదీనఞ్చ ఉపనిస్సయభావో వుత్తోతి.
ఉపనిస్సయపచ్చయనిద్దేసవణ్ణనా నిట్ఠితా.
౧౦. పురేజాతపచ్చయనిద్దేసవణ్ణనా
౧౦. దస్సితమేవ నయదస్సనవసేనాతి యోజనా. యది దస్సితమేవ, కస్మా వుత్తం ‘‘సావసేసవసేన దేసనా కతా’’తి ఆహ ‘‘సరూపేన అదస్సితత్తా’’తి. ‘‘యం యం ధమ్మం పురేజాతం ఆరబ్భ యే యే ధమ్మా ఉప్పజ్జన్తి చిత్తచేతసికా ధమ్మా, తే తే ధమ్మా తేసం తేసం ధమ్మానం పురేజాతపచ్చయేన పచ్చయో’’తి ఏవం సరూపేన పాళియం అదస్సితత్తా. ఇద్ధివిధాభిఞ్ఞాయ చాతి చ-సద్దేన చుతూపపాతఞాణస్సపి సఙ్గహో దట్ఠబ్బో. తస్సపి హి రూపధమ్మారమ్మణకాలే అట్ఠారససు యం కిఞ్చి ఆరమ్మణపురేజాతం హోతి పచ్చుప్పన్నారమ్మణత్తా. ‘‘చవమానే ఉపపజ్జమానే’’తి హి వుత్తం. దిబ్బచక్ఖుదిబ్బసోతఞాణేసు చ వత్తబ్బమేవ నత్థి.
ఇతరస్సపి అభావాతి ఆరమ్మణపురేజాతస్సపి అభావా అగ్గహణం పటిసన్ధిభావినోతి యోజనా. సతిపి కస్సచి పటిసన్ధిభావినో ఆరమ్మణపురేజాతే విభూతం పన కత్వా ఆరమ్మణకరణాభావతో అవిజ్జమానసదిసన్తి కత్వా వుత్తం ‘‘ఇతరస్సపి అభావా’’తి. తేనేవాహ ‘‘పటిసన్ధియా వియ అపరిబ్యత్తస్స ఆరమ్మణస్స ఆరమ్మణమత్తభావతో’’తి. సన్తీరణభావినో మనోవిఞ్ఞాణధాతుయాపి ఏకన్తేనేవ పురేజాతపచ్చయో రూపాదీని పఞ్చారమ్మణానీతి యోజనా. ఏత్థ చ ‘‘మనోధాతూనఞ్చా’’తిఆది ‘‘తదారమ్మణభావినో’’తి పదస్స పురతో వత్తబ్బో, ఉప్పటిపాటియా లిఖితం.
పురేజాతపచ్చయనిద్దేసవణ్ణనా నిట్ఠితా.
౧౧. పచ్ఛాజాతపచ్చయనిద్దేసవణ్ణనా
౧౧. నిరవసేసదస్సితపురేజాతదస్సనవసేనాతి ‘‘చతుసముట్ఠానికతిసముట్ఠానికరూపకాయస్సా’’తి ఏవం నిరవసేసతో దస్సితస్స పురేజాతస్స పచ్చయుప్పన్నస్స దస్సనవసేన. పచ్చయా హి ఇధ కామావచరరూపావచరవిపాకా, తేసు కామావచరవిపాకో చ చతుసముట్ఠానికరూపకాయస్స పచ్చయో, న ఇతరో. తేనేవాహ ‘‘రూపావచరవిపాకో పన ఆహారసముట్ఠానస్స న హోతీ’’తి, తస్మా ‘‘తస్సేవా’’తి వుత్తేపి యథారహమత్థో వేదితబ్బో.
పచ్ఛాజాతపచ్చయనిద్దేసవణ్ణనా నిట్ఠితా.
౧౨. ఆసేవనపచ్చయనిద్దేసవణ్ణనా
౧౨. పకారేహి గుణితం పగుణం, బహుక్ఖత్తుం పవత్తియా భావితన్తి అత్థో. అతిసయేన పగుణం పగుణతరం, తతోయేవ బలవతరం. తస్స భావో, తేన పగుణతరబలవతరభావేన విసిట్ఠం విసేసప్పత్తం. స్వాయం విసేసో విపాకే నత్థీతి ఆహ ‘‘ఏతేన విపాకాబ్యాకతతో విసేసేతీ’’తి.
ఆసేవనపచ్చయనిద్దేసవణ్ణనా నిట్ఠితా.
౧౩. కమ్మపచ్చయనిద్దేసవణ్ణనా
౧౩. ఏవంసభావాతి కమ్మపచ్చయేన ఉపకారకసభావా. సమత్థతాతి ఆనుభావో. తస్సాతి విపాకక్ఖన్ధకటత్తారూపసఙ్ఖాతస్స ఫలస్స. కమ్మపచ్చయభావో వుత్తోతి కమ్మపచ్చయేన పచ్చయభావో వుత్తో. ఏకవోకారే రూపమ్పీతి ఏకవోకారేపి రూపం న జనేతి, పగేవ చతువోకారేతి అత్థో.
కమ్మపచ్చయనిద్దేసవణ్ణనా నిట్ఠితా.
౧౪. విపాకపచ్చయనిద్దేసవణ్ణనా
౧౪. యథా హి రూపభవే సఞ్ఞీనం తంనిబ్బత్తితపుఞ్ఞాభిసఙ్ఖారేనేవ రూపుప్పత్తి, ఏవం అసఞ్ఞీనమ్పీతి తత్థ కామావచరకమ్మునా యథా విపాకానురూపానం పచ్చయో హోన్తో కేసఞ్చియేవ హోతి, న సబ్బేసం, కత్థచియేవ హోతి, న సబ్బత్థ, న ఏవం విపాకానన్తి ఆహ ‘‘ఏకన్తేనా’’తి. తేసం వసేనాతి తేసం విపాకపచ్చయలాభీనం విపాకక్ఖన్ధానం వసేన. న హీతిఆదినా ‘‘ఏకన్తేనా’’తి వుత్తమత్థం బ్యతిరేకతో విభావేతి. భూమిద్వయవిపాకోతి కామావచరరూపావచరవిపాకో ఆరుప్పే రూపస్స న హి పచ్చయోతి యోజనా.
విపాకపచ్చయనిద్దేసవణ్ణనా నిట్ఠితా.
౧౫. ఆహారపచ్చయనిద్దేసవణ్ణనా
౧౫. కేవలాయ ఓజాయ అజ్ఝోహరణస్స అభావా ‘‘అసితపీతాదివత్థూహి సహ అజ్ఝోహరితోవా’’తి వుత్తం. ఖాదనీయభోజనీయప్పభేదే అసితే తావ కబళీకారతా హోతు, పాతబ్బాదికే పన కథన్తి ఆహ ‘‘పాతబ్బ…పే… హోన్తీ’’తి. యేభుయ్యవసేన వా ఏవం వుత్తన్తి వేదితబ్బం.
అనుపాలకోతి ఉపత్థమ్భకో. చిత్తసముట్ఠానస్స కాయస్స ఆహారపచ్చయభావో కబళీకారాహారస్స విచారేత్వా గహేతబ్బో. కస్మాతి చే? ఏత్థ కారణమాహ ‘‘న హీ’’తిఆదినా. సతి హి పచ్చయభావే ‘‘చిత్తసముట్ఠానో కబళీకారాహారో చిత్తసముట్ఠానస్స కాయస్స ఆహారపచ్చయేన పచ్చయో’’తిఆది వత్తబ్బం సియా, న పన వుత్తం, నోచిత్తసముట్ఠానస్స పన వుత్తం. తేనాహ ‘‘తివిధోపి…పే… వుత్తో’’తి.
ఆహారపచ్చయనిద్దేసవణ్ణనా నిట్ఠితా.
౧౬. ఇన్ద్రియపచ్చయనిద్దేసవణ్ణనా
౧౬. ‘‘మిస్సకత్తా’’తి ఇదం ఇన్ద్రియతాయ రూపారూపజీవితిన్ద్రియానం ఏకజ్ఝం కత్వా దేసితతం సన్ధాయ వుత్తం, తస్మా మిస్సకత్తాతి రూపజీవితిన్ద్రియమిస్సకత్తాతి అత్థో. జీవితిన్ద్రియన్తి అరూపజీవితిన్ద్రియం. న సబ్బేన సబ్బం వజ్జితబ్బన్తి యథా పఞ్హాపుచ్ఛకే అరూపజీవితిన్ద్రియం మిస్సకత్తా న గహితం, న ఏవమిధ అరూపజీవితిన్ద్రియం అగ్గహితన్తి అత్థో.
అరూపానం చక్ఖువిఞ్ఞాణాదీనం పచ్చయన్తరాపేక్ఖాని ఆవజ్జనారమ్మణాదిఅఞ్ఞపచ్చయసాపేక్ఖాని ఇన్ద్రియపచ్చయా సియుం చక్ఖాదీనం రూపారూపానం అఞ్ఞమఞ్ఞం కదాచిపి అవినిబ్భుత్తభావస్స అభావతో, పచ్చయన్తరసమోధానాపేక్ఖతాయ చ. యో పన నిరపేక్ఖోతి యథా చక్ఖాదీని పచ్చయన్తరేసు సాపేక్ఖాని, ఏవం సాపేక్ఖో అహుత్వా యో తత్థ నిరపేక్ఖో ఇన్ద్రియపచ్చయో హోతి అవినిబ్భుత్తధమ్మానం యథా దువిధమ్పి జీవితిన్ద్రియం, సో అత్తనో…పే… నత్థీతి యోజనా. అవినిబ్భుత్తానం తేసమ్పి లిఙ్గాదీనం సియుం వినిబ్భుత్తానం పచ్చయుప్పన్నానం ఇన్ద్రియపచ్చయతాభావస్స అదిట్ఠత్తా. నను చక్ఖాదీనం వినిబ్భుత్తానం ఇన్ద్రియపచ్చయభావో దిట్ఠోతి? సచ్చం దిట్ఠో, న పన సో సమానజాతియాతి దస్సేన్తో ‘‘న హీ’’తిఆదిమాహ. సతి చేవన్తి ఏవం వుత్తప్పకారే సమానజాతియంయేవ అవినిబ్భుత్తస్స ఇన్ద్రియపచ్చయభావే సతి ఇత్థిపురిసిన్ద్రియేహి సద్ధిం. సహయోగే హి ఇదం కరణవచనం. యదిపి ఇత్థిపురిసిన్ద్రియాని లిఙ్గాదీనం కలలాదికాలే ఇన్ద్రియపచ్చయతం న ఫరేయ్యుం తేసం తదా అభావతో. యే పన రూపధమ్మా తదా సన్తి, తేహి అవినిబ్భుత్తావ, తేసం కస్మా న ఫరన్తీతి ఆహ ‘‘అఞ్ఞేసం పనా’’తిఆది. అబీజభావతో అనిమిత్తభావతో. తదనురూపానన్తి కలలాదిఅవత్థానురూపానం అత్థితం ఇచ్ఛన్తి, యతో ‘‘ఇత్థీ, పురిసో’’తి పకతివిభాగో విఞ్ఞాయతీతి తేసం అధిప్పాయో.
కుసలజాతియన్తి నిద్ధారణే భుమ్మం. యే పన ‘‘కుసలజాతిక’’న్తి పఠన్తి, తేసం పచ్చత్తేకవచనం. విసుం ఏకజాతి వా భూమి వా న హోతి తదేకదేసభావతో. హేతుఆదీసుపీతి ఆది-సద్దేన ‘‘అకుసలాహారేసుపి ఏసేవ నయో’’తి ఏవమాదికం సఙ్గణ్హాతి. ఏస నయోతి య్వాయం ‘‘భూమివసేన వుత్తేసూ’’తిఆదినా అరూపే అలబ్భమానస్స ఇన్ద్రియపచ్చయస్స అట్ఠపనే అత్థనయో వుత్తో, ఏస నయో యోజేతబ్బోతి. తథా అపరియాపన్నకుసలహేతు, తథా అకుసలహేతూతి ఏత్థాపి పఠమాపరియాపన్నకుసలహేతు దోమనస్ససహగతాకుసలహేతు చ విసుం ఏకజాతి భూమి వా న హోన్తీతి ఆరుప్పే అలబ్భమానాపి విసుం న ఠపితాతి యోజేతబ్బో. ఏస నయో ‘‘అకుసలాహారేసుపి ఏసేవ నయో’’తి ఏవమాదీసు.
సతి సహజాతపచ్చయత్తే ఉప్పాదక్ఖణేపి ఇన్ద్రియపచ్చయతా సియాతి కత్వా వుత్తం ‘‘సహజాతపచ్చయత్తాభావం సన్ధాయా’’తి. వుత్తఞ్హి ‘‘ఉప్పజ్జమానో సహ ఉప్పజ్జమానభావేన ఉపకారకో ధమ్మో సహజాతపచ్చయో’’తి (పట్ఠా. అట్ఠ. పచ్చయుద్దేసవణ్ణనా). తస్స పన సహజాతపచ్చయత్తాభావో యదిపి అట్ఠకథాయం ‘‘సహజాతపచ్చయతా పన తస్స నత్థీ’’తి సరూపేనేవ దస్సితో, తథాపి తం అననుజానన్తో ‘‘ఉప్పాద…పే… నివారేతు’’న్తి వత్వా ‘‘వక్ఖతీ’’తిఆదినా తమత్థం సమత్థేతి. కమ్మపచ్చయసదిసన్తి హి ఏతేన తస్స ఉప్పాదక్ఖణే పచ్చయభావో పకాసితో. పవత్తేచాతి చ-సద్దేన పటిసన్ధియఞ్చ కటత్తారూపస్స రూపజీవితిన్ద్రియతో అఞ్ఞో ఇన్ద్రియపచ్చయో న హి అత్థీతి యోజనా. పటిచ్చవారాదయో సమ్పయుత్తవారపరియోసానా ఛ వారా ఉప్పాదక్ఖణమేవ గహేత్వా పవత్తా ‘‘కుసలం ధమ్మం పటిచ్చ కుసలో ధమ్మో ఉప్పజ్జతి హేతుపచ్చయా’’తిఆదినా, న ఠితిక్ఖణన్తి అధిప్పాయో. ఏవఞ్చ కత్వాతి ఉప్పాదక్ఖణమేవ గహేత్వా పవత్తత్తా. ఏతేసూతి యథావుత్తేసు ఛసు వారేసు. కేచి పన ‘‘రూపజీవితిన్ద్రియస్స అనుపాలనం ఉప్పాదక్ఖణే న పాకటం బలవఞ్చ యథా ఠితిక్ఖణే పచ్ఛాజాతాదిపచ్చయలాభతో థిరభావప్పత్తియాస్స తం పాకటం బలవఞ్చ, తస్మా ‘ఠితిక్ఖణే’తి వుత్త’’న్తి వదన్తి.
ఇన్ద్రియపచ్చయనిద్దేసవణ్ణనా నిట్ఠితా.
౧౭. ఝానపచ్చయనిద్దేసవణ్ణనా
౧౭. సోమనస్సదోమనస్ససఙ్ఖాతానీతి సోమనస్సదోమనస్సపరియాయేన వుత్తాని, ఝానఙ్గభావవిసేసనతో వా సోమనస్సదోమనస్సభూతానేవ సుఖదుక్ఖాని ఝానఙ్గాని, న ఇతరసుఖదుక్ఖానీతి ఝానఙ్గభూతానంయేవ సుఖదుక్ఖానం ఝానఙ్గభావదస్సనత్థం సోమనస్సదోమనస్సగ్గహణం కతం. ఇదాని యథావుత్తమేవ ‘‘ద్విపఞ్చవిఞ్ఞాణేసూ’’తిఆదినా విత్థారతో విభావేతి, తం సువిఞ్ఞేయ్యమేవ. తేనాతి విసేసనభూతేన సోమనస్సదోమనస్సగ్గహణేన.
అభినిపాతమత్తత్తాతి ఆరమ్మణకరణమత్తభావతో. చిన్తనాపవత్తియా ఉపనిజ్ఝాయనపవత్తియా. యథావుత్తేనేవ కారణేనాతి ‘‘ఉపనిజ్ఝానాకారస్స అభావతో’’తి ఏతేన కారణేన. పుబ్బేతిఆదితో. చత్తారి అఙ్గాని వజ్జితానీతి సత్తసు అఙ్గేసు దస్సియమానేసు చత్తారి అఙ్గాని వజ్జితాని. అట్ఠకథా హేసాతి లేసేన అపకాసేతబ్బతాయ కారణమాహ. తీసుపి ఏకమేవ వత్తబ్బం సియా, తంసమానలక్ఖణతాయ ఇతరేసం తిణ్ణమ్పి గహణం హోతీతి. తిణ్ణం పన వచనేనాతి ఉపేక్ఖాసుఖదుక్ఖానం అఝానఙ్గతాదస్సనత్థేన వచనేన. తతో ఉపేక్ఖాదితో అఞ్ఞస్స ధమ్మస్స చిత్తేకగ్గతాయ ఝానఙ్గన్తి ఉద్ధటభావో ఆపజ్జతి అఝానఙ్గేసు అగ్గహితత్తా. యథావుత్తకారణతోతి ‘‘ఉపనిజ్ఝానాకారస్స అభావతో’’తి వుత్తకారణతో అఞ్ఞేన కారణేన అనుద్ధటభావో వా ఆపజ్జతి అనుపనిజ్ఝాయనసభావేహి సద్ధిం అగ్గహితత్తా ఉపనిజ్ఝాయనాకారభావతో అఞ్ఞేనేవ కారణేన చిత్తేకగ్గతాయ పాళియం అనుద్ధటభావో ఆపజ్జతి. తందోసపరిహరణత్థన్తి యథావుత్తదోసవినిమోచనత్థం.
యే పనాతిఆది పదకారమత్తదస్సనం. సోమనస్సాదీహీతి సోమనస్సదోమనస్సఝానఙ్గుపేక్ఖాహి. అవిభూతభావో ఉపేక్ఖనం. ఉపేక్ఖా హి అవిభూతకిచ్చా వుత్తా. సమానానం కేసం? సుఖాదీనం, కేహి? సోమనస్సాదీహి, కథం? సుఖ…పే… యుత్తతాతి యోజనా. న చిత్తేకగ్గతాయాతి సుఖాదీహి, తదఞ్ఞేహి అభినిరోపనాదీహి చ అనిన్ద్రియకిచ్చతాయ చ అనుపనిజ్ఝాయనకిచ్చతాయ చ అసమానతాయ పఞ్చవిఞ్ఞాణేసు చిత్తేకగ్గతాయ ఝానఙ్గన్తి అనుద్ధటభావే కారణం న వత్తబ్బన్తి. సాతి చిత్తేకగ్గతా. ఏత్థాతి ‘‘ఉపేక్ఖాసుఖదుక్ఖానీ’’తి ఏతస్మిం అట్ఠకథావచనే న గహితా. విచికిచ్ఛాయుత్తమనోధాతుఆదీసూతి విచికిచ్ఛాసమ్పయుత్తచిత్తే మనోధాతుయా సమ్పటిచ్ఛనాదీసు చ. తస్సాపి చిత్తేకగ్గతాయపి.
ఝానపచ్చయనిద్దేసవణ్ణనా నిట్ఠితా.
౧౮. మగ్గపచ్చయనిద్దేసవణ్ణనా
౧౮. దువిధమ్పి సఙ్కప్పన్తి సమ్మాసఙ్కప్పో మిచ్ఛాసఙ్కప్పోతి చ ఏవం అనవజ్జసావజ్జభేదేన దువిధమ్పి. వీరియం సమాధిన్తి ఏత్థాపి ఏసేవ నయో. సఙ్గణ్హిత్వా వితక్కాదిభావసామఞ్ఞేన సహ గహేత్వా, ఏకేకమేవ కత్వా గహేత్వాతి అత్థో. తేహి మిచ్ఛావాచాకమ్మన్తాజీవేహి. ఇధాతి ఇమస్మిం మగ్గపచ్చయనిద్దేసే లబ్భమానాని చ మగ్గపచ్చయభావతో, చ-సద్దేన అలబ్భమానాని చ మగ్గపచ్చయత్తాభావా. యది ఏవం కస్మా వుత్తానీతి ఆహ ‘‘మగ్గఙ్గవచనసామఞ్ఞేనా’’తి. ఏవం పరియాయనిద్దేసో ఇధ కిమత్థియోతి చోదనం సన్ధాయాహ ‘‘ఏవఞ్హి సుత్తవోహారోపి దస్సితో హోతీ’’తి. ఏవం పన దస్సేన్తేనాతి పరమత్థతో అమగ్గఙ్గానిపి సుత్తే మగ్గఙ్గవోహారసిద్ధియా ఇధ మగ్గఙ్గేహి సహ దస్సేన్తేన. ఉద్ధరిత్వాతి పదుద్ధారం కత్వా. ఇదాని మిచ్ఛావాచాదీహి సద్ధిం ద్వాదసఙ్గాని న దస్సేతబ్బాని, కస్మాతి చేతి ఆహ ‘‘న హి పాళియం…పే… వత్తబ్బో’’తి. తప్పటిపక్ఖభావతోయేవ మిచ్ఛామగ్గఙ్గాని, న మిచ్ఛాదిట్ఠిఆదయో వియ సభావతోతి అధిప్పాయో.
పరియాయనిప్పరియాయమగ్గఙ్గదస్సనత్థేపి అత్థవచనే ఏవం న వత్తబ్బమేవాతి దస్సేన్తో ‘‘పరియాయ…పే… అధికరణానీ’’తి ఆహ. తస్సత్థో – యథా ‘‘అఞ్ఞభాగియస్స అధికరణస్సా’’తి ఏత్థ పాళిగతఅధికరణసద్దపతిరూపకో అఞ్ఞో అధికరణసద్దో పాళిగతతదఞ్ఞసాధారణతాయ ఉభయపదత్థో ఉద్ధటో ‘‘అధికరణం నామ చత్తారి అధికరణానీ’’తి, ఏవమిధాపి నిప్పరియాయం ఇతరఞ్చ మగ్గఙ్గం దస్సేతుకామేన పాళిగతతదఞ్ఞసాధారణో మగ్గఙ్గసద్దో ఉద్ధరితబ్బో సియా, తథా న కతన్తి. తస్మాతి యస్మా పాళిగతోయేవ మగ్గఙ్గసద్దో ఉద్ధటో, న తదఞ్ఞసాధారణో, న చ అత్థుద్ధారముఖేన అధిప్పేతత్థో నియమితో, తస్మా. తేసూతి అహేతుకచిత్తుప్పాదేసు. ‘‘సమ్మాదిట్ఠి…పే… సమాధయో’’తి ఏత్థ సఙ్కప్పవాయామసమాధయో సమ్మామిచ్ఛాసద్దేహి విసేసేత్వా వుత్తాతి ఆహ ‘‘సమ్మాదిట్ఠిఆదయో యథావుత్తా సన్తీ’’తి. సఙ్కప్పవాయామసమాధిప్పత్తా పన తత్థ కేచి సన్తియేవాతి. అథ వా సమ్మాదిట్ఠిఆదయోతి వుత్తప్పకారే సమ్మాదిట్ఠిఆదికే అనవసేసే సన్ధాయ వుత్తం. తేనాహ ‘‘యథావుత్తా’’తి. ఉప్పత్తిట్ఠాననియమనత్థత్తా న విసేసనత్థత్తాతి అధిప్పాయో.
మగ్గపచ్చయనిద్దేసవణ్ణనా నిట్ఠితా.
౨౦. విప్పయుత్తపచ్చయనిద్దేసవణ్ణనా
౨౦. సమ్పయోగాసఙ్కావత్థుభూతోతి సమ్పయోగాసఙ్కాయ అధిట్ఠానభూతో. తేనాహ అట్ఠకథాయం ‘‘అరూపినో హి ఖన్ధా చక్ఖాదీనం వత్థూనం అబ్భన్తరతో నిక్ఖమన్తా వియ ఉప్పజ్జన్తీ’’తి.
విప్పయుత్తపచ్చయనిద్దేసవణ్ణనా నిట్ఠితా.
౨౧. అత్థిపచ్చయనిద్దేసవణ్ణనా
౨౧. యస్మిం సతి యం హోతి, అసతి చ న హోతి, సో తస్స పచ్చయోతి యదిదం సమాసతో పచ్చయలక్ఖణం యం సన్ధాయ సుత్తే వుత్తం ‘‘ఇమస్మిం సతి ఇదం హోతి, ఇమస్మిం అసతి ఇదం న హోతీ’’తి, తయిదం అత్థిపచ్చయే యోజేత్వా దస్సేన్తో ‘‘యో హీ’’తిఆదిం వత్వా అయఞ్చ నయో నిబ్బానే న లబ్భతి, తస్మా నిబ్బానం అత్థిపచ్చయభావేన న ఉద్ధటన్తి దస్సేతుం ‘‘నిబ్బానఞ్చ…పే… ఉపకారకం హోతీ’’తి ఆహ. తేన పచ్చయధమ్మానం పచ్చయభావో విసేసతో బ్యతిరేకముఖేన పాకటో హోతీతి దస్సేతి. నత్థిభావోపకారకతావిరుద్ధోతి నత్థిపచ్చయభావవిరుద్ధో. విగతావిగతపచ్చయా వియ హి అఞ్ఞమఞ్ఞం ఉజుపచ్చనీకభావేన ఠితా నత్థిఅత్థిపచ్చయా. న నిబ్బానం అత్థిపచ్చయో నత్థిభావోపకారకతాఅవిరోధతో. యే హి అత్థిపచ్చయధమ్మా, తే నత్థిభావోపకారకతావిరుద్ధా ఏవ దిట్ఠాతి అధిప్పాయో.
సతి చ ఉప్పన్నత్తేతి సమ్బన్ధో. యేసం పచ్చయా హోన్తి ఆహారిన్ద్రియాతి యోజనా. ఏకతోతి సహ. సహజాతాదిపచ్చయత్తాభావతోతి సహజాతపురేజాతపచ్ఛాజాతపచ్చయత్తాభావతో. తదభావోతి సహజాతాదిపచ్చయత్తాభావో. ఏతేసన్తి అత్థిపచ్చయతావసేన పవత్తమానానం ఆహారిన్ద్రియానం. ధమ్మసభావవసేనాతి ధమ్మతావసేన. ధమ్మతా హేసా, యదిదం పచ్చయుప్పన్నేహి సహ పురేతరం పచ్ఛా చ లబ్భమానా ఆహారిన్ద్రియా తేసం అత్థిపచ్చయా హోన్తి, న సహజాతాదిపచ్చయాతి. యథా వా చక్ఖాదిద్వారానం రూపాదిఆరమ్మణానం సతిపి నియతవుత్తితాయ ద్వారారమ్మణతో విఞ్ఞాణస్స ఛబ్బిధభావే ఆరమ్మణమనామసిత్వా, ద్వారతో ద్వారమనామసిత్వా ఆరమ్మణతో ఛబ్బిధతా వుచ్చతి, ఏవమిధాపి ఆహారిన్ద్రియానం పచ్చయుప్పన్నేహి సతిపి సహజాతాదిభావే అరూపక్ఖన్ధాదివసేన సహజాతాదిభేదభిన్నస్స అత్థిపచ్చయస్స దస్సితత్తా పఞ్హావారే ఆహారిన్ద్రియానం వసేన ఆగతే చతుత్థపఞ్చమకోట్ఠాసభూతే అత్థిపచ్చయవిసేసే సహజాతాదిభేదం ఆమసితుం న లబ్భతీతి దస్సేతుం అట్ఠకథాయం ‘‘ఆహారో ఇన్ద్రియఞ్చ సహజాతాదిభేదం న లభతీ’’తి వుత్తం, న పన ఆహారిన్ద్రియేసు సహజాతాదిభావస్స అభావతో. ఏవమ్పేత్థ అత్థో దట్ఠబ్బో.
అత్థిపచ్చయనిద్దేసవణ్ణనా నిట్ఠితా.
౨౨-౨౩-౨౪. నత్థివిగతఅవిగతపచ్చయనిద్దేసవణ్ణనా
౨౨-౨౩. ఏత్థాతి నత్థిపచ్చయే. నానన్తి నానత్తం. ఏతేనాతి అనన్తరపచ్చయతో నత్థిపచ్చయస్స విసేసమత్తదీపనేన ‘‘పచ్చయలక్ఖణమేవ హేత్థ నాన’’న్తి ఇమినా వచనేన. అత్థోతి ధమ్మో. బ్యఞ్జనసఙ్గహితేతి ‘‘నత్థిపచ్చయో విగతపచ్చయో’’తి ఏవమాదిబ్యఞ్జనేన సఙ్గహితే. పచ్చయలక్ఖణమత్తేతి ఏత్థ పవత్తిఓకాసదానేన ఉపకారకా అరూపధమ్మా, విగతభావేన ఉపకారకాతి ఏవమాదికే పచ్చయానం లక్ఖణమత్తే.
నత్థివిగతఅవిగతపచ్చయనిద్దేసవణ్ణనా నిట్ఠితా.
పచ్చయనిద్దేసవణ్ణనా నిట్ఠితా.
పచ్చయనిద్దేసపకిణ్ణకవినిచ్ఛయకథావణ్ణనా
ఆదిమపాఠోతి పురిమపాఠో. తథా చ సతీతి దోసస్సపి సత్తరసహి పచ్చయేహి పచ్చయభావే సతి. అధిపతిపచ్చయభావోపిస్స అనుఞ్ఞాతో హోతీతి ఆహ ‘‘దోసస్సపి గరుకరణం పాళియం వత్తబ్బం సియా’’తి. ‘‘సేసాన’’న్తి వచనేనేవ నివారితోతి కదాచి ఆసఙ్కేయ్యాతి తంనివత్తనత్థమాహ ‘‘న చ సేసాన’’న్తిఆది. పురేజాతాదీహీతి పురేజాతకమ్మాహారఝానిన్ద్రియమగ్గవిపాకపచ్చయేహి. తన్నివారణత్థన్తి తస్స యథావుత్తదోసస్స నివారణత్థం. విసుఞ్చ అగ్గహేత్వాతి లోభమోహా విపాకపచ్చయాపి న హోన్తి, తథా దోసోతి ఏవం విసుఞ్చ అగ్గహేత్వా. ఫోట్ఠబ్బాయతనం కాయవిఞ్ఞాణధాతుయా ఆరమ్మణాదిపచ్చయో హోన్తంయేవ పథవీఆదిసభావత్తా అత్తనా సహజాతానం సహజాతాదిపచ్చయా హోన్తియేవాతి వుత్తం ‘‘ఫోట్ఠబ్బాయతనస్స సహజాతాదిపచ్చయభావం దస్సేతీ’’తి. ‘‘సబ్బధమ్మాన’’న్తి ‘‘సబ్బే ధమ్మా మనోవిఞ్ఞాణధాతుయా తంసమ్పయుత్తకానఞ్చ ధమ్మానం ఆరమ్మణపచ్చయేన పచ్చయో’’తి ఏత్థ వుత్తే సబ్బధమ్మే సన్ధాయాహ ‘‘సబ్బధమ్మానం యథాయోగం హేతాదిపచ్చయభావం దస్సేతీ’’తి. న హి ఏతం…పే… భావదస్సనం, అథ ఖో ఏకధమ్మస్స అనేకపచ్చయభావదస్సనం, తస్మా ‘‘ఏతేన ఫోట్ఠబ్బాయతనస్సా’’తిఆది వుత్తన్తి అధిప్పాయో. రూపాదీనన్తి రూపాయతనాదీనం.
భేదాతి విసేసా. భేదం అనామసిత్వాతి చక్ఖువిఞ్ఞాణధాతుఆదివిసేసం అగ్గహేత్వా. తే ఏవాతి యథావుత్తవిసేసానం సామఞ్ఞభూతే ఖన్ధే ఏవ. యం సన్ధాయ ‘‘ఏవం న సక్కా వత్తు’’న్తి వుత్తం, తం విభావేతుం ‘‘న హీ’’తిఆది వుత్తం. పట్ఠానసంవణ్ణనా హేసాతి ఏతేన సుత్తే వుత్తపరియాయమగ్గభావేనేత్థ న సక్కా మిచ్ఛావాచాదీనం మగ్గపచ్చయం వత్తున్తి దస్సేతి. సేసపచ్చయభావోతి మగ్గపచ్చయం ఠపేత్వా యథావుత్తేహి సేసేహి అట్ఠారసహి పచ్చయేహి పచ్చయభావో. అధిపతిపచ్చయో న హోతీతి ఆరమ్మణాధిపతిపచ్చయో న హోతి. తన్తి విచికిచ్ఛం. తత్థాతి యథావుత్తేసు అహిరికాదీసు.
దసధా పచ్చయా హోన్తి, పున తథా హదయవత్థున్తి ఇదం అత్థమత్తవచనం. పాఠో పన ‘‘హదయవత్థు తేసఞ్చేవ విప్పయుత్తస్స చ వసేన దసధా పచ్చయో హోతీ’’తి వేదితబ్బో. రూపసద్దగన్ధరసాయతనమత్తమేవాతి ఇదం రూపాదీనం సహజాతపచ్చయతాయ వియ నిస్సయపచ్చయతాయ చ అభావతో, పురేజాతపచ్చయతాయ చ భావతో వుత్తం. ఏతానీతి యథావుత్తాని రూపసద్దగన్ధరసారమ్మణాని. సబ్బాతిక్కన్తపచ్చయాపేక్ఖాతి ‘‘ఏకధమ్మస్స అనేకపచ్చయభావతో’’తి ఏతస్మిం విచారే హేతుఆదిఅతిక్కన్తపచ్చయాపేక్ఖా ఏతేసం రూపాదీనం అపుబ్బతా నత్థి, అథ ఖో ఆరమ్మణఆరమ్మణాధిపతిఆరమ్మణూపనిస్సయపచ్చయాపేక్ఖా. న హి రూపాదీని హేతుసహజాతాధిపతిఆదివసేన పచ్చయా హోన్తీతి. తస్సాతి రూపజీవితిన్ద్రియస్స పురేజాతపచ్చయభావతో అపుబ్బతా, తస్మా తం ఏకూనవీసతివిధో పచ్చయో హోతీతి వుత్తం హోతి. సత్తధా పచ్చయభావో యోజేతబ్బో, న హి ఓజా పురేజాతపచ్చయో న హోతీతి.
అత్థోతి వా హేతుఆదిధమ్మానం సభావో వేదితబ్బో. సో హి అత్తనో పచ్చయుప్పన్నేహి అరణీయతో ఉపగన్తబ్బతో, ఞాణేన వా ఞాతబ్బతో ‘‘అత్థో’’తి వుచ్చతి. ఆకారోతి తస్సేవ పవత్తిఆకారో, యేన అత్తనో పచ్చయుప్పన్నానం పచ్చయభావం ఉపగచ్ఛతీతి ఏవమేత్థ అత్థో దట్ఠబ్బో. తం పన విప్పయుత్తం. ‘‘సత్తహాకారేహీ’’తి పఠానస్స కారణమాహ ‘‘ఉక్కట్ఠపరిచ్ఛేదో హీ’’తిఆదినా.
యం కమ్మపచ్చయో…పే… దట్ఠబ్బం ఆసేవనకమ్మపచ్చయానం పచ్చయుప్పన్నస్స అనన్తరట్ఠానతాయ. సహజాతమ్పి హి అనన్తరమేవాతి. కోచి పనేత్థాతి ఏత్థ ఏతస్మిం పకతూపనిస్సయసముదాయే కోచి తదేకదేసభూతో కమ్మసభావో పకతూపనిస్సయోతి అత్థో. తత్థాతి ‘‘యదిదం ఆరమ్మణపురేజాతే పనేత్థ ఇన్ద్రియవిప్పయుత్తపచ్చయతా న లబ్భతీ’’తి వుత్తం, తస్మిం, తస్మిం వా ఆరమ్మణపురేజాతగ్గహణే. వత్థుస్స విప్పయుత్తపచ్చయతా లబ్భతీతి న వత్తబ్బా. న హి ఆరమ్మణభూతం వత్థు విప్పయుత్తపచ్చయో హోతి, అథ ఖో నిస్సయభూతమేవాతి. ఇతో ఉత్తరీతి ఏత్థ ‘‘ఇతో’’తి ఇదం పచ్చామసనం పురేజాతం వా సన్ధాయ ఆరమ్మణపురేజాతం వా. తత్థ పఠమనయం అపేక్ఖిత్వా వుత్తం ‘‘పురేజాతతో పరతోపీ’’తి. తేన కమ్మాదిపచ్చయేసుపి వక్ఖమానేసు లబ్భమానాలబ్భమానం వేదితబ్బన్తి వుత్తం హోతి. దుతియం పన నయం అనపేక్ఖిత్వా అట్ఠకథాయం ఆగతవసేన వుత్తం ‘‘ఇతో వా ఇన్ద్రియవిప్పయుత్తతో’’తి, అత్తనా వుత్తనయేన పన ‘‘నిస్సయిన్ద్రియవిప్పయుత్తతో వా’’తి. తత్థ వత్తబ్బం సయమేవాహ ‘‘ఆరమ్మణాధిపతీ’’తిఆది. కమ్మాదీసు లబ్భమానాలబ్భమానం న వక్ఖతి ‘‘ఇతో ఉత్తరీ’’తిఆదినా పగేవ అతిదేసస్స కతత్తా, తస్మా పురిమోయేవ పురేజాతతోపీతి వుత్తఅత్థోయేవ అధిప్పేతో.
‘‘మగ్గపచ్చయతం అవిజహన్తోవా’’తి ఇమినా చ మగ్గపచ్చయో వుత్తోతి ‘‘మగ్గవజ్జానం నవన్న’’న్తి వుత్తం పచ్ఛిమపాఠే, పురిమపాఠే పన ‘‘మగ్గపచ్చయతం అవిజహన్తోవా’’తి వుత్తత్తా ఏవ మగ్గపచ్చయేన సద్ధిం సహజాతాదిపచ్చయా గహేతబ్బాతి ‘‘దసన్న’’న్తి వుత్తం. తత్థ పచ్ఛిమపాఠే ‘‘ఏకాదసహాకారేహీ’’తి వత్తబ్బం, పురిమపాఠే ‘‘ద్వాదసహీ’’తి.
సమనన్తరనిరుద్ధతాయ ఆరమ్మణభావేన చాతి విజ్జమానమ్పి విసేసమనామసిత్వా కేవలం సమనన్తరనిరుద్ధతాయ ఆరమ్మణభావేన, న చ సమనన్తరనిరుద్ధతాఆరమ్మణభావసామఞ్ఞేనాతి అత్థో. ‘‘ఇమినా ఉపాయేనా’’తి పచ్చయసభాగతాదస్సనేన పచ్చయవిసభాగతాదస్సనేన చ వుత్తం పదద్వయం ఏకజ్ఝం కత్వా పదుద్ధారో కతోతి దస్సేన్తో ‘‘హేతుఆదీనం సహజాతానం…పే… యోజేతబ్బా’’తి ఆహ. హేతుఆరమ్మణాదీనం సహజాతాసహజాతభావేన అఞ్ఞమఞ్ఞవిసభాగతాతి యోజనా. ఏవమాదినాతి ఆది-సద్దేన పురేజాతానం చక్ఖాదీనం రూపాదీనఞ్చ పురేజాతభావేన సభాగతా, పవత్తియం వత్థుఖన్ధాదీనం పురేజాతపచ్ఛాజాతానం పురేజాతపచ్ఛాజాతభావేన విసభాగతాతి ఏవమాదీనమ్పి సఙ్గహో దట్ఠబ్బో. హేతునహేతుఆదిభావతోపి చేత్థ యుగళకతో విఞ్ఞాతబ్బో వినిచ్ఛయో. హేతుపచ్చయో హి హేతుభావేన పచ్చయో, ఇతరే తదఞ్ఞభావేన. ఏవమితరేసుపి యథారహం యుగళకతో వేదితబ్బో.
ఉభయప్పధానతాతి జననోపత్థమ్భనప్పధానతా. ఠానన్తి పదస్స అత్థవచనం కారణభావోతి వినాపి భావపచ్చయం భావపచ్చయస్స అత్థో ఞాయతీతి. ఉపనిస్సయం భిన్దన్తేనాతి అనన్తరూపనిస్సయపకతూపనిస్సయవిభాగేన విభజన్తేన. తయోపి ఉపనిస్సయా వత్తబ్బా ఉపనిస్సయవిభాగభావతో. ఉపనిస్సయగ్గహణమేవ కాతబ్బం సామఞ్ఞరూపేన. తత్థాతి ఏవమవట్ఠితే అనన్తరూపనిస్సయపకతూపనిస్సయోతి భిన్దనం విభాగకరణం యది పకతూపనిస్సయస్స రూపానం పచ్చయత్తాభావదస్సనత్థం, నను ఆరమ్మణూపనిస్సయఅనన్తరూపనిస్సయాపి రూపానం పచ్చయా న హోన్తియేవాతి? సచ్చం న హోన్తి, తే పన దస్సితనయాతి తదేకదేసేన ఇతరమ్పి దస్సితమేవ హోతీతి ఇమమత్థం దస్సేన్తో ‘‘ఆరమ్మణం…పే… దట్ఠబ్బ’’న్తి ఆహ. తంసమానగతికత్తాతి తేహి అనన్తరాదీహి సమానగతికత్తా అరూపానంయేవ పచ్చయభావతో. తన్తి పురేజాతపచ్చయం. తత్థాతి అనన్తరాదీసు పఠిత్వా.
పచ్చయనిద్దేసపకిణ్ణకవినిచ్ఛయకథావణ్ణనా నిట్ఠితా.