౧. పటిచ్చవారవణ్ణనా

౧. పచ్చయానులోమం

(౧) విభఙ్గవారవణ్ణనా

౫౩. తికపదానం తికన్తరపదేహి విసదిసతా పాకటాయేవాతి వుత్తం ‘‘తికపదనానత్తమత్తేన వినా’’తి. మూలావసానవసేనాతి ‘‘ఏకమూలేకావసానం నవా’’తిఆదినా వుత్తమూలావసానవసేన. ‘‘న తాయేవ వేదనాత్తికాదీసూ’’తి ఏత్థ యా సదిసతా పటిక్ఖిత్తా, తం దస్సేతుం ‘‘సదిసతం సన్ధాయ ‘న తాయేవా’తి వుత్త’’న్తి ఆహ. యాతి యా పుచ్ఛా. సబ్బపుచ్ఛాసమాహరణన్తి సబ్బాసం ఏకూనపఞ్ఞాసాయ పుచ్ఛానం సముచ్చయనం అనవసేసేత్వా కథనం. ఇధ ఇమస్మిం పటిచ్చవారుద్దేసే కత్తబ్బం. ఆదితో హి అనవసేసతో వుత్తే పచ్ఛా యథారహం తదేకదేసవచనం యుత్తం. న హి తత్థ ఏకూనపఞ్ఞాస పుచ్ఛా విస్సజ్జనం లభన్తీతి తత్థ తస్మిం ధమ్మానులోమపచ్చనీయే పీతిత్తికే ఏకూనపఞ్ఞాస పుచ్ఛా విస్సజ్జనం న హి లభన్తి, అట్ఠవీసే పన లభన్తీతి అత్థో.

తేన సహజాతపచ్చయభూతేనాతి తేన వేదనాదిభేదేన ఏకేన ధమ్మేన సహజాతపచ్చయో హోన్తేన, సహజాతపచ్చయతం వా పత్తేన పాపుణన్తేనాతి అత్థో. అనుఞ్ఞాతం వియ హోతీతి యదిపి అట్ఠకథాయం ‘‘యావ నిరోధగమనా’’తిఆదివచనేహి ఖణత్తయసమఙ్గీ ఉప్పజ్జతీతి అనుఞ్ఞాతం వియ హోతి, ఉప్పాదక్ఖణసమఙ్గీయేవ పన ఉప్పజ్జతీతి వుత్తో పటిచ్చవారాదీనం ఛన్నం వారానం ఉప్పాదమేవ గహేత్వా పవత్తత్తా. తథా హి తేసు పచ్ఛాజాతపచ్చయో అనులోమతో న తిట్ఠతి.

ఇధ కుసలవచనేన గహితే ఖన్ధే సన్ధాయ వుత్తన్తి ఇమస్మిం పటిచ్చవారే ‘‘కుసలం ధమ్మం పటిచ్చ కుసలో ధమ్మో ఉప్పజ్జతీ’’తి కుసలసద్దేన గహితే ఖన్ధే సన్ధాయ వుత్తం చతూసుపి కుసలఖన్ధేసు ఏకతో ఉప్పజ్జమానేసు సామఞ్ఞతో వుత్తేసు సహజాతాదిసాధారణపచ్చయవసేన అవిసేసతో సబ్బే సబ్బేసం పచ్చయాతి అయమేవ ఇమస్స పచ్చయో, ఇమస్సేవ అయం పచ్చయోతి చ నియమేత్వా వత్తుం న సక్కా. తేన వుత్తం అట్ఠకథాయం ‘‘ఏకస్సేవ ద్విన్నంయేవ వా’’తిఆది. ‘‘సుఖాయ వేదనాయ సమ్పయుత్తం ధమ్మం పటిచ్చా’’తిఆదీసు పన విసేసనభావేన వేదనాదీనం విసుం గహితత్తా ‘‘ఏకం ఖన్ధం పటిచ్చ ద్వే ఖన్ధా’’తిఆది వత్తుం సక్కా. తేన వుత్తం ‘‘వేదనాత్తికాదీసు పనా’’తిఆది. తథాతి ఇమినా ‘‘ఏకేకస్సపి దుకాదిభేదానఞ్చా’’తి ఇమం అనుకడ్ఢతి.

ఏతస్మిన్తి ‘‘విపాకాబ్యాకతం కిరియాబ్యాకత’’న్తి ఏవం విపాకకిరియాబ్యాకతగ్గహణే. ‘‘సబ్బస్మిం న గహేతబ్బ’’న్తి వుత్తం, కత్థ పన గహేతబ్బన్తి ఆహ ‘‘చిత్తసముట్ఠానఞ్చ రూపన్తి ఏత్థేవా’’తి. ఏవం పఠమే వాక్యే అతిబ్యాపితం పరిహరిత్వా దుతియే అబ్యాపితం పరిహరితుం ‘‘న కేవల’’న్తిఆది వుత్తం. ఏత్థాతి ‘‘విపాకాబ్యాకతం కిరియాబ్యాకత’’న్తి ఏత్థ న గహేతబ్బం తస్సపి ఆరుప్పే ఉప్పజ్జమానస్స రూపేన వినా ఉప్పత్తితో. ఏత్థ చ యథా హేతుపచ్చయగ్గహణేనేవ అహేతుకం నివత్తితం, ఏవం చిత్తసముట్ఠానఞ్చ రూపన్తి రూపగ్గహణేనేవ ఆరుప్పే విపాకోపి తత్థ ఉప్పజ్జమానేన చిత్తుప్పాదేన సద్ధిం న గహితో. తం పనేతం అత్థసిద్ధమేవ అకత్వా సరూపతో పాకటతరం కత్వా దస్సేతుం అట్ఠకథాయం ‘‘విపాకాబ్యాకత’’న్తిఆది వుత్తం. పటిసన్ధిపచ్ఛిమచిత్తాని పనేత్థ సతిపి రూపస్స అనుప్పాదనే వవత్థానాభావతో న గహితానీతి దట్ఠబ్బం.

పచ్చయభూతస్సాతి ఖన్ధానం పచ్చయభూతస్స వత్థుస్స అగ్గహితతాపత్తిం నివారేతుం, కథం? పచ్చయుప్పన్నభావేన, కత్థ? ‘‘కటత్తా చ రూప’’న్తి ఏతస్మిం సామఞ్ఞవచనే ‘‘ఖన్ధే పటిచ్చ వత్థూ’’తి వుత్తం, ఏవఞ్హిస్స పచ్చయుప్పన్నతా దస్సితా హోతీతి. అఞ్ఞమఞ్ఞాపేక్ఖం వచనద్వయన్తి ‘‘ఖన్ధే పటిచ్చ వత్థు, వత్థుం పటిచ్చ ఖన్ధా’’తి పదద్వయం సన్ధాయ వుత్తం. సామఞ్ఞేన గహితన్తి ‘‘కటత్తా చ రూప’’న్తి ఇమినా సామఞ్ఞవచనేన, కటత్తారూపసామఞ్ఞేన వా గహితం.

ఉపాదారూపగ్గహణేన వినా ‘‘ఉపాదారూప’’న్తి అగ్గహేత్వా కేవలం చిత్తసముట్ఠానరూపం ‘‘కటత్తారూపం’’ఇచ్చేవ గహేత్వాతి అత్థో. ఏతస్మిం పన దస్సనేతి ‘‘మహాభూతేపి పటిచ్చ ఉప్పత్తిదస్సనత్థ’’న్తి వుత్తే ఏతస్మిం అత్థదస్సనే. ఖన్ధపచ్చయసహితన్తి పటిసన్ధియం కటత్తారూపం, పవత్తియం చిత్తసముట్ఠానం రూపం వదతి. అసహితన్తి పన పవత్తియం కటత్తారూపం ఆహారసముట్ఠానం ఉతుసముట్ఠానం అనిన్ద్రియబద్ధం అసఞ్ఞభవసఙ్గహితఞ్చ రూపం. పటిసన్ధియమ్పీతి పి-సద్దేన పవత్తియమ్పి కటత్తారూపం అఞ్ఞఞ్చ తత్థ ఉప్పజ్జనకం ఉపాదారూపన్తి అత్థో దట్ఠబ్బో. కథం పనేత్థ భూతే పటిచ్చ ఉప్పజ్జమానస్స రూపస్స హేతుపచ్చయా ఉప్పజ్జతీతి? ‘‘ఖన్ధే పటిచ్చ హేతుపచ్చయా ఉప్పజ్జమానం రూపం భూతేపి పటిచ్చ ఉప్పజ్జతీ’’తి ఏవం పదమేతం, భూతానం వా హేతుపచ్చయతో నిబ్బత్తత్తా ఏవం వుత్తం. కారణకారణమ్పి హి కారణన్త్వేవ వుచ్చతి యథా ‘‘చోరేహి గామో దడ్ఢో’’తి.

భూతే పటిచ్చ ఉపాదారూపన్తి పదుద్ధారో కతో, ‘‘మహాభూతే పటిచ్చ ఉపాదారూప’’న్తి పన పాఠోతి అట్ఠకథాయఞ్చ తమేవ వుత్తం. అయం హేత్థత్థో – ‘‘మహాభూతే పటిచ్చ ఉపాదారూప’’న్తి ఇమస్మిం పాఠే వుత్తనయేన ఉపాదారూపమ్పి కుసలే ఖన్ధే మహాభూతే చ పటిచ్చ ఉప్పజ్జతీతి. కో పన సో నయోతి తం దస్సేతుం ‘‘మహాభూతే…పే… సన్ధాయాహా’’తి వుత్తం. తత్థ అత్థతో అయం నయో వుత్తోతి ‘‘మహాభూతే పటిచ్చ చిత్తసముట్ఠానం రూపం కటత్తారూపం ఉపాదారూప’’న్తి ఇమినా అబ్యాకతే ఖన్ధే మహాభూతే చ పటిచ్చ ఉపాదారూపానం ఉప్పత్తివచనేన కుసలే ఖన్ధే మహాభూతే చ పటిచ్చ ఉపాదారూపానం ఉప్పత్తి అత్థతో వుత్తో హోతీతి అత్థో.

౫౪. రూపేన వినా పచ్చయుప్పన్నం న లబ్భతీతి ఏతేన యా పుచ్ఛా అరూపమిస్సకావసానా, తాపి ఇధ న గయ్హన్తి, పగేవ రూపావసానాతి దస్సేతి.

౫౭. తాయ సమానలక్ఖణాతి పఞ్చక్ఖన్ధపటిసన్ధితాయ గబ్భసేయ్యకపటిసన్ధియా సమానలక్ఖణా. పరిపుణ్ణధమ్మానన్తి పరియత్తివిభాగానం పఞ్చక్ఖన్ధధమ్మానం. ఏత్థాతి ఏతస్మిం సహజాతపచ్చయనిద్దేసే.

చిత్తకమ్మసముట్ఠానరూపన్తి చిత్తసముట్ఠానరూపం కమ్మసముట్ఠానరూపఞ్చ. పున ఆహారసముట్ఠానన్తి ఏత్థ పునగహణం ఉతుసముట్ఠానాపేక్ఖం. న హి తం పుబ్బే బాహిరగ్గహణేన అగ్గహితం, ఆహారసముట్ఠానం పన అగ్గహితమేవ, ఉతుసముట్ఠానస్స కస్మా పునగహణన్తి ఆహ ‘‘ఏతేహీ’’తిఆది. తత్థాతి అసఞ్ఞసత్తేసు. తస్సాతి ఉతుసముట్ఠానస్స. ఆదిమ్హీతి బాహిరఆహారసముట్ఠానఉతుసముట్ఠానఅసఞ్ఞసత్తవసేన ఆగతవారేహి పఠమవారే. అవిసేసవచనన్తి బాహిరాదివిసేసం అకత్వా వుత్తవచనం, అరూపమ్పి పచ్చయం లభన్తం అత్థం హేతాదికే పచ్చయే లభన్తం సహ సఙ్గణ్హిత్వాతి యోజనా. తస్సాతి, తత్థాతి చ పదద్వయేన యథావుత్తం పఠమవారమేవ పచ్చామసతి. తంసమానగతికన్తి చిత్తసముట్ఠానగతికం. ఇధాపీతి ఇమస్మిం సహజాతపచ్చయనిద్దేసేపి. కమ్మపచ్చయవిభఙ్గే వియాతి నానాక్ఖణికకమ్మపచ్చయనిద్దేసే వియ. తథా హి వుత్తం అట్ఠకథాయం ‘‘తంసముట్ఠానన్తి ఇమినా పటిసన్ధిక్ఖణే కటత్తారూపమ్పి సఙ్గణ్హాతీ’’తి. అయఞ్చ అత్థవిసేసో ఏత్థ ఏకంసేన ఇచ్ఛితబ్బోతి దస్సేన్తో ‘‘న హి…పే… అత్థీ’’తి ఆహ.

అవిసేసేత్వాతి ‘‘ఉతుసముట్ఠాన’’న్తిఆదినా విసేసం అకత్వా. ఉపాదారూపన్తి విసేసేత్వావ కస్మా పన వుత్తానీతి యోజనా. హేతుపచ్చయాదీసూతి ఆది-సద్దేన సహజాతపచ్చయాదిం సఙ్గణ్హాతి. సహాతి చిత్తసముట్ఠానరూపం కటత్తారూపన్తి ఏవం ఏకతో. విసున్తి చిత్తసముట్ఠానం రూపం కటత్తారూపతో విసేసేత్వా. తత్థ బాహిరగ్గహణాదీహి వియాతి యథా ‘‘బాహిరం ఏకం మహాభూత’’న్తిఆదీసు బాహిరఆహారసముట్ఠానఉతుసముట్ఠానగ్గహణేహి మహాభూతాని విసేసితాని, ఏవం ఏత్థ ‘‘మహాభూతే పటిచ్చా’’తి ఏతస్మిం నిద్దేసే మహాభూతానం కేనచి విసేసనేన అవిసేసితత్తా చిత్తసముట్ఠానరూపభావకటత్తారూపభావేహి విసేసేత్వావ వుత్తానీతి యోజనా.

ఇదాని అఞ్ఞేనపి కారణేన తేసం విసేసితబ్బతం దస్సేతుం ‘‘అపిచా’’తిఆది వుత్తం. తత్థ న కోచి పచ్చయోతి ఇదం పట్ఠానే ఆగతనియామేన రూపం ఉపనిస్సయపచ్చయం న లభతీతి కత్వా వుత్తం. తేనాహ ‘‘హేతాదీసూ’’తి. తదవినాభావతో పన తస్స చిత్తకమ్మానం కారణభావో వేదితబ్బో, యతో ఇద్ధిచిత్తనిబ్బత్తాని కమ్మపచ్చయాని చాతి వుత్తాని. నను చిత్తం ఆహారఉతుసముట్ఠానానం పచ్చయో హోతీతి? సచ్చం హోతి, సో పన ఉపత్థమ్భకత్తేన, న జనకత్తేనాతి దస్సేన్తో ఆహ ‘‘ఆహార…పే… జనక’’న్తి. కిం పన తేసం జనకన్తి ఆహ ‘‘మహాభూతానేవ…పే… జనకానీ’’తి. చిత్తేన కమ్మునా చ వినా అభావే యథాక్కమం చిత్తకమ్మసముట్ఠానఉపాదారూపానన్తి అత్థో. చిత్తసముట్ఠానరూపకటత్తారూపభూతానేవాతి చిత్తకమ్మసముట్ఠానమహాభూతనిబ్బత్తానేవ మహాభూతానం తేసం ఆసన్నకారణత్తా. అఞ్ఞానీతి ఉతుఆహారసముట్ఠానాని ఉపాదారూపాని వదతి. విసేసనం కతం ‘‘చిత్తసముట్ఠానం రూపం కటత్తారూపం ఉపాదారూప’’న్తి. సమానజాతికేన రూపేన ఉతునా ఆహారేన చాతి అత్థో. పాకటవిసేసనానేవాతి ఇదం యేహి మహాభూతేహి తాని నిబ్బత్తాని, తేసం ‘‘ఆహారసముట్ఠానం ఉతుసముట్ఠాన’’న్తి విసేసితత్తా వుత్తం. న విసేసనం అరహన్తి న విసేసితబ్బాని కారణవిసేసనేనేవ విసేసస్స సిద్ధత్తా, ‘‘మహాభూతే పటిచ్చ ఉపాదారూప’’న్త్వేవ వత్తబ్బన్తి అత్థో. ఏతాని పన చిత్తజకమ్మజరూపాని.

సవిసేసేనాతి యేన విసేసేన విసేసితా, తం దస్సేన్తో చిత్తం సన్ధాయాహ ‘‘సహజాతాదిపచ్చయభావతో’’తి, ఇతరం పన సన్ధాయ ‘‘మూలకారణభావతో’’తి, కమ్మూపనిస్సయపచ్చయభావతోతి అత్థో. ఇతరానీతి ఆహారఉతుసముట్ఠానానిపి ఉపాదారూపాని. మహాభూతవిసేసనేనేవ విసేసితానీతి ‘‘ఆహారసముట్ఠానం ఏకం మహాభూతం పటిచ్చ ఉతుసముట్ఠానం ఏకం మహాభూతం పటిచ్చా’’తి మహాభూతవిసేసనేనేవ జనకపచ్చయేన ఆహారేన ఉతునా చ విసేసితాని. ఇధాతి ‘‘చిత్తసముట్ఠానం రూపం కటత్తారూపం ఉపాదారూప’’న్తి ఇమస్మిం వచనే. ఏత్థ హి ఉపాదారూపానం చిత్తకమ్మసముట్ఠానతావచనేన తంనిస్సయానమ్పి తబ్భావో పకాసితోతి. అఞ్ఞతరవిసేసనం ఉభయవిసేసనం హోతి ఉభయేసం అవినిబ్భోగేన పవత్తనతో.

౫౮. పుబ్బేతి హేతుపచ్చయాదీసు. విసుం పచ్చయభావేనాతి ‘‘పటిసన్ధిక్ఖణే విపాకాబ్యాకతం ఏకం ఖన్ధం పటిచ్చ తయో ఖన్ధా కటత్తా చ రూప’’న్తిఆదినా వత్థుస్స విసుం పచ్చయభావేన. ఏత్థ చ విసుంయేవ పచ్చయభావేన దస్సితానీతి న సక్కా వత్తుం, ‘‘ఖన్ధే పటిచ్చ వత్థు, వత్థుం పటిచ్చ ఖన్ధా’’తి పచ్చయుప్పన్నభావో వియ ఖన్ధానం ఏకతోపి పచ్చయభావో దస్సితో. తేనేవ హి తస్మిం అత్థే అత్తనో అరుచిం విభావేన్తో ఆహ ‘‘ఇమినా అధిప్పాయేనాహా’’తి. యో పనత్థో అత్తనో రుచ్చతి, తం దస్సేతుం ‘‘ఖన్ధే పటిచ్చ వత్థూతి ఇదం పనా’’తిఆది వుత్తం. ఖన్ధానం పచ్చయభూతానం పటిచ్చట్ఠఫరణతాదస్సనం, వత్థుస్స పచ్చయభూతస్స పటిచ్చట్ఠఫరణతాదస్సనం, న ఖన్ధానన్తి సమ్బన్ధో. ఇధేవాతి ఇమస్మిం అఞ్ఞమఞ్ఞపచ్చయే ఏవ. హేతుపచ్చయాదీసుపి అయమేవ నయో, తత్థ హి పటిచ్చట్ఠఫరణస్స సమానతా. దస్సితాయ పటిచ్చట్ఠద్వయఫరణతాయ. ఖన్ధవత్థూనఞ్చ దస్సితాయేవాతి ఖన్ధవత్థూనఞ్చ ఏకతో పటిచ్చట్ఠఫరణతా దస్సితాయేవ.

ఏవమాదీతి ఆది-సద్దేన ‘‘అకుసలం ధమ్మం పటిచ్చా’’తి ఏవమాది సఙ్గయ్హతి. నను భవితబ్బన్తి యోజనా. హేతుపచ్చయాదీహి వియాతి సదిసూదాహరణన్తి తం దస్సేన్తో ‘‘న హీ’’తిఆదిమాహ. యం ‘‘ఏకం, తయో, ద్వే చ ఖన్ధే పటిచ్చా’’తి వుత్తం పచ్చయజాతన్తి అత్థో. పచ్చయట్ఠో హి పటిచ్చట్ఠో. తేనాహ ‘‘తే హేతుపచ్చయభూతా ఏవ న హోన్తీ’’తి. ఏతేన న పటిచ్చట్ఠఫరణకస్స ఏకన్తికో హేతుఆదిపచ్చయభావోతి దస్సేతి. తేనాహ ‘‘ఏస నయో ఆరమ్మణపచ్చయాదీసూ’’తి. న హి ఆరమ్మణపచ్చయభూతో ధమ్మో పటిచ్చట్ఠం ఫరతి. వుత్తఞ్చ ‘‘కుసలం ధమ్మం పటిచ్చ కుసలో ధమ్మో ఉప్పజ్జతి ఆరమ్మణపచ్చయా’’తి.

పచ్చయన్తరేనపి ఉపకారకతామత్తమ్పి గహేత్వా పటిచ్చవారే వారన్తరే చ హేతుఆదిపచ్చయా దస్సితాతి ఉపచయేన యథావుత్తం విభావేన్తో ‘‘పచ్చయవారే చా’’తిఆదిమాహ. తంపచ్చయాతి వత్థుపచ్చయా, యథారహం పచ్చయభూతం వత్థుం లభిత్వాతి అత్థో. తేతి కుసలే ఖన్ధే పటిచ్చ. తేసన్తి మహాభూతానం ఖన్ధానం. పచ్చయభావాభావతోతి ఇదం ఖన్ధానం హేతుసహజాతాదిపచ్చయభావస్స మహాభూతేసు దిట్ఠత్తా వుత్తం. యది ఏవం అఞ్ఞమఞ్ఞపచ్చయాపి తే తేసం భవేయ్యున్తి పరస్స ఆసఙ్కనిరాసఙ్కం కరోన్తో ‘‘అఞ్ఞమఞ్ఞసద్దో హీ’’తిఆదిమాహ. నిరపేక్ఖోతి అఞ్ఞనిరపేక్ఖో. న హి హేతుధమ్మో ధమ్మన్తరాపేక్ఖో హుత్వా హేతుపచ్చయో హోతి, సద్దసీసేనేత్థ అత్థో వుత్తో. అఞ్ఞతరాపేక్ఖోతి అత్తనా సహకారికారణభూతం, ఇతరం వా యం కిఞ్చి అఞ్ఞతరం అపేక్ఖతీతి అఞ్ఞతరాపేక్ఖో. యథావుత్తేతరేతరాపేక్ఖోతి అరూపక్ఖన్ధాదిభేదం పాళియం వుత్తప్పకారం ఇతరేతరం మిథు పచ్చయభూతం అపేక్ఖతీతి ఇతరేతరాపేక్ఖో. పచ్చయపచ్చయుప్పన్నా చ ఖన్ధా మహాభూతా ఇధ యథావుత్తా భవేయ్యున్తి కస్మా వుత్తం. న హి ఖన్ధా మహాభూతా అఞ్ఞమఞ్ఞం అఞ్ఞమఞ్ఞపచ్చయభావేన వుత్తా, అథ ఖన్ధా చ మహాభూతా చాతి విసుం విసుం గయ్హేయ్యుం, ఏవం సతి ‘‘మహాభూతా ఖన్ధానం న కోచి పచ్చయో’’తి న వత్తబ్బం.

యస్స సయం పచ్చయో, తతో తేన తన్నిస్సితేన వాతి యస్స ధమ్మస్స సయం అత్తనా పచ్చయో హోతి, తతో ధమ్మతో సయం ఉప్పజ్జమానం కథం తేన ధమ్మేన తన్నిస్సితేన వా అఞ్ఞమఞ్ఞపచ్చయేన ఏవంభూతం తం ధమ్మజాతం అఞ్ఞమఞ్ఞపచ్చయా ఉప్పజ్జతీతి వత్తబ్బతం అరహతీతి వుత్తమేవత్థం ఉదాహరణేన విభావేతి ‘‘యథా’’తిఆదినా. తత్థ ‘‘ఖన్ధే పటిచ్చ ఖన్ధా’’తి ఇదం ‘‘తేన అఞ్ఞమఞ్ఞపచ్చయేన ఉప్పజ్జమాన’’న్తి ఇమస్స ఉదాహరణం, ‘‘వత్థుం పచ్చయా ఖన్ధా’’తి ఇదం పన ‘‘తన్నిస్సితేన అఞ్ఞమఞ్ఞపచ్చయేన ఉప్పజ్జమాన’’న్తి ఏతస్స. తస్మాతి వుత్తమేవ అత్థం కారణభావేన పచ్చామసతి. అత్తనో పచ్చయస్స పచ్చయత్తాభావతోతి అత్తనో పచ్చయభూతస్స అరూపక్ఖన్ధస్స పచ్చయభావాభావతో. న హి మహాభూతా యతో ఖన్ధతో ఉప్పన్నా, తేసం పచ్చయా హోన్తి. తదపేక్ఖత్తాతి ఇతరేతరపచ్చయభావాపేక్ఖత్తా. ఖన్ధే పటిచ్చ పచ్చయా చాతి పటిచ్చవారే వుత్తనియామేనేవ ఖన్ధే పటిచ్చ, పచ్చయవారే వుత్తనియామేన ఖన్ధే పచ్చయా చ. నఅఞ్ఞమఞ్ఞపచ్చయా చ వుత్తాతి అఞ్ఞమఞ్ఞపచ్చయతో అఞ్ఞస్మా నిస్సయపచ్చయాదితో మహాభూతానం ఉప్పత్తి వుత్తా చాతి అత్థో. వత్థుం పచ్చయా ఉప్పజ్జమానాతి వత్థుం పురేజాతపచ్చయం కత్వా ఉప్పజ్జమానా. తన్నిస్సితేన చ అఞ్ఞమఞ్ఞపచ్చయేనాతి తం వత్థుం నిస్సితేన ఖన్ధేన అఞ్ఞమఞ్ఞపచ్చయభూతేన ఉప్పజ్జన్తి, తస్మా యథావుత్తేన కారణేన వత్థుం పచ్చయా…పే… వుత్తా, ఇమినా పరియాయేన పన ఉజుకం పవత్తియం వత్థుస్స అఞ్ఞమఞ్ఞపచ్చయభావోతి అత్థో.

౫౯. సా న గహితాతి యా ‘‘చక్ఖాయతనం నిస్సాయా’’తిఆదినా చక్ఖాయతనాదీనం నిస్సయపచ్చయతా వుత్తా, సా ఇధ పటిచ్చవారే న వుత్తాతి అత్థో సహజాతత్థో పటిచ్చత్థోతి కత్వా. తేనాహ ‘‘చక్ఖాయతనాదీని…పే… అధిప్పాయో’’తి. యేసం పన అరూపక్ఖన్ధమహాభూతనామరూపచిత్తచేతసికమహాభూతరూపిధమ్మానం వసేన ఛధా నిస్సయపచ్చయో ఇచ్ఛితో, తేసం వసేన ఇధ విభత్తో ఏవ. కథం రూపివసేన విభత్తోతి చే? ‘‘వత్థుం పటిచ్చ ఖన్ధా’’తి హదయవత్థువసేన సరూపతో దస్సితో ఏవ. ఇతరేసమ్పి వసేన ‘‘అబ్యాకతం ధమ్మం పటిచ్చ అబ్యాకతో ధమ్మో ఉప్పజ్జతి నిస్సయపచ్చయా’’తి ఏత్థ దస్సితో. యథా హి ‘‘కుసలం ధమ్మం పటిచ్చ కుసలో ధమ్మో ఉప్పజ్జతి ఆరమ్మణపచ్చయా’’తిఆదీసు రూపాయతనాదీనం అసతిపి పటిచ్చట్ఠఫరణే ఆరమ్మణపచ్చయభావో దస్సితో హోతి, ఏవమిధాపి చక్ఖాయతనాదీనం నిస్సయపచ్చయభావో దస్సితో హోతి. తేన వుత్తం ‘‘నిస్సయ…పే… న గహితానీ’’తి.

౬౦. ద్వీసు ఉపనిస్సయేసూతి అనన్తరపకతూపనిస్సయేసు. కుసలాపి పన మహగ్గతాతి పి-సద్దేన అబ్యాకతే మహగ్గతే ఆకడ్ఢతి ‘‘కుసలాపి మహగ్గతా ఆరమ్మణూపనిస్సయం న లభన్తి, పగేవ అబ్యాకతా’’తి. కదాచి న లభన్తి, యదా గరుం కత్వా న పవత్తన్తీతి అత్థో.

౬౧. అఞ్ఞత్థ హేతుపచ్చయాదీసు. పచ్చయం అనిద్దిసిత్వాతి పచ్చయం ధమ్మం సరూపతో అనిద్దిసిత్వా. న హి హేతుపచ్చయనిద్దేసాదీసు అలోభాదికుసలాదిసరూపవిసేసతో హేతుఆదిధమ్మా దస్సితా. కుసలాదీసూతి ఇదం అలోభాదివిసేసనం. తేన యథా అలోభాదీసు అయమేవ పచ్చయోతి నియమో నత్థి, ఏవం తబ్బిసేసేసు కుసలాదీసూతి దస్సేతి. ఇధ పన పురేజాతపచ్చయే. వత్థునవత్థుధమ్మేసూతి నిద్ధారణే భుమ్మం. పురేజాతపచ్చయా ఉప్పజ్జమానానన్తి ఇమినా పటిసన్ధిక్ఖణే, ఆరుప్పే ఉప్పజ్జమానే చ ఖన్ధే నివత్తేతి. కస్మా పనేత్థ వత్థుపురేజాతమేవ గహితం, న ఆరమ్మణపురేజాతన్తి చోదనం మనసి కత్వా ఆహ ‘‘ఆరమ్మణపురేజాతమ్పి హి వత్థుపురేజాతే అవిజ్జమానే న లబ్భతీ’’తి. తస్సాతి పటిసన్ధివిపాకస్స. న ఉద్ధటోతి వుత్తమేవత్థం పాకటం కాతుం ‘‘నేవవిపాక…పే… తీణీతి వుత్త’’న్తి వుత్తం. అలాభతోతి యది లబ్భేయ్య, ‘‘చత్తారీ’’తి వత్తబ్బం సియాతి దస్సేతి. తత్థాతి విపాకత్తికే. తీణీతి ‘‘విపాకం ధమ్మం పటిచ్చ విపాకో ధమ్మో ఉప్పజ్జతి పురేజాతపచ్చయా, విపాకధమ్మధమ్మం, నేవవిపాకనవిపాకధమ్మధమ్మం పటిచ్చా’’తి ఇమాని తీణి.

౬౩. తదుపాదారూపానన్తి తే మహాభూతే నిస్సాయ పవత్తఉపాదారూపానం. వదతీతి ఏకక్ఖణికనానాక్ఖణికకమ్మపచ్చయం వదతి అవినిబ్భోగవసేన పవత్తమానానం తేసం పచ్చయేన విసేసాభావతో. పవత్తియం కటత్తారూపానన్తి విసేసనం పటిసన్ధిక్ఖణే కటత్తారూపానం ఏకక్ఖణికస్సపి కమ్మపచ్చయస్స ఇచ్ఛితత్తా. తేనేవ హి అట్ఠకథాయం ‘‘తథా పటిసన్ధిక్ఖణే మహాభూతాన’’న్తి దువిధోపి కమ్మపచ్చయో వుత్తో.

౬౪. యం యం పటిసన్ధియం లబ్భతీతి చక్ఖున్ద్రియాదీసు యం యం ఇన్ద్రియరూపం పటిసన్ధియం లబ్భతి, తస్స తస్స వసేన ఇన్ద్రియరూపఞ్చ వత్థురూపఞ్చ ‘‘కటత్తారూప’’న్తి వుత్తం.

౬౯. కేసఞ్చీతి పఞ్చవోకారే పటిసన్ధిక్ఖన్ధాదీనం. తేసఞ్హి వత్థు నియమతో విప్పయుత్తపచ్చయో హోతి. సమానవిప్పయుత్తపచ్చయాతి సదిసవిప్పయుత్తపచ్చయా. కుసలాకుసలా హి ఖన్ధా ఏకచ్చే చ అబ్యాకతా యస్స విప్పయుత్తపచ్చయా హోన్తి, న సయం తతో విప్పయుత్తపచ్చయం లభన్తి చిత్తసముట్ఠానానం విప్పయుత్తపచ్చయాభావతో వత్థునావ విప్పయుత్తపచ్చయేన ఉప్పజ్జనతో. ఏకచ్చే పన అబ్యాకతా యస్స విప్పయుత్తపచ్చయా హోన్తి, సయమ్పి తతో విప్పయుత్తపచ్చయం లభన్తి యథా పటిసన్ధిక్ఖణే వత్థుక్ఖన్ధా. తేన వుత్తం ‘‘కేసఞ్చి ఖన్ధా…పే… నానావిప్పయుత్తపచ్చయాపీ’’తి. పచ్చయం పచ్చయం కరోతీతి పచ్చయధమ్మం వత్థుం ఖన్ధే చ అత్తనో పచ్చయభూతం కరోతి, యథావుత్తం పచ్చయధమ్మం పచ్చయం కత్వా పవత్తతీతి అత్థో. తంకిరియాకరణతోతి విప్పయుత్తపచ్చయకిచ్చకరణతో. పటిచ్చ ఉప్పత్తి నత్థీతి పటిచ్చట్ఠఫరణం నత్థి సహజాతట్ఠో పటిచ్చట్ఠోతి కత్వా. ‘‘పటిచ్చ ఉప్పజ్జన్తీ’’తి ఏత్తకమేవాహ, కిం పటిచ్చ? ఖన్ధేతి పాకటోయమత్థోతి. తేనాహ ‘‘కిం పన పటిచ్చా’’తిఆది. పచ్చాసత్తిఞాయేన అనన్తరస్స విధి పటిసేధో వా హోతీతి గణ్హేయ్యాతి తం నివారేతుం వుత్తన్తి దస్సేన్తో ‘‘అనన్తరత్తా…పే… వుత్తం హోతీ’’తి ఆహ.

౭౧-౭౨. సఙ్ఖిపిత్వా దస్సితానం వసేనేతం వుత్తన్తి సఙ్ఖిపిత్వా దస్సితానం పచ్చయానం వసేన ఏతం ‘‘ఇమే తేవీసతి పచ్చయా’’తిఆదివచనం వాచనామగ్గం దస్సేన్తేహిపి పాళియం వుత్తన్తి అట్ఠకథాయం వుత్తం. ఏకేనపీతి కుసలాదీసు చ పదేసు ఏకేనపి పదేన, తస్మిం తస్మిం వా పచ్చయనిద్దేసే వాక్యసఙ్ఖాతేన ఏకేనపి పదేన. తయో పచ్చయాతి హేతుఆరమ్మణాధిపతిపచ్చయా. తే చత్తారో పచ్ఛాజాతఞ్చ వజ్జేత్వాతి ఏత్థ యథావుత్తే చత్తారో పచ్చయే విత్థారితత్తా ‘‘వజ్జేత్వా’’తి వుత్తం, పచ్ఛాజాతం పన సబ్బేన సబ్బం అగ్గహితత్తా. ఏత్తకా హి ఏకూనవీసతి పచ్చయా యథావుత్తే పచ్చయే వజ్జేత్వా అవసిట్ఠా. యే పనాతి పదకారకే వదతి. సఙ్ఖిపిత్వాతి పదస్స ‘‘పాళియం విత్థారితం అవిత్థారితఞ్చ సబ్బం సఙ్గహేత్వా వుత్త’’న్తి అత్థం వదన్తి. ‘‘తేవీసతి పచ్చయా’’తి పాఠేన భవితబ్బం ‘‘సబ్బం సఙ్గహేత్వా’’తి వుత్తత్తా. పచ్ఛాజాతపచ్చయోయేవ హి వజ్జేతబ్బోతి. ఏవం వాదన్తరే వత్తబ్బం వత్వా ఇదాని పాళియా అవిపరీతం అత్థం దస్సేతుం ‘‘ఆదిమ్హి పనా’’తిఆది వుత్తం.

విభఙ్గవారవణ్ణనా నిట్ఠితా.

(౨) సఙ్ఖ్యావారవణ్ణనా

౭౩. యథా అఞ్ఞమఞ్ఞపచ్చయే విసేసో విభఙ్గే అత్థీతి ఇదం హేతుపచ్చయాదివిభఙ్గతో విసేసభావసామఞ్ఞేన వుత్తం. న హి యాదిసో అఞ్ఞమఞ్ఞపచ్చయవిభఙ్గే విసేసో, తాదిసో పురేజాతపచ్చయవిభఙ్గే. తథా హి అఞ్ఞమఞ్ఞపచ్చయే పటిసన్ధి లబ్భతి, న పురేజాతపచ్చయే. ‘‘విపాకాబ్యాకతం ఏకం ఖన్ధం పటిచ్చా’’తిఆదికే విభఙ్గేతి ఇమినా యస్మిం పచ్చయే విపాకాబ్యాకతం ఉద్ధటం, తం నిదస్సనవసేన దస్సేతి. ఇదం వుత్తం హోతి – యథా హేతుపచ్చయాదీసు ‘‘విపాకాబ్యాకతం ఏకం ఖన్ధం పటిచ్చా’’తిఆదినా విభఙ్గే విపాకాబ్యాకతం ఉద్ధటం అత్థి, ఏవం విపాకాబ్యాకతాభావం ఆసేవనపచ్చయే విసేసం దస్సేతీతి.

౭౪. ఏతస్మిం అనులోమేతి ఇమస్మిం పటిచ్చవారే పచ్చయానులోమే. సుద్ధికనయేతి పఠమే నయే. దస్సితగణనతోతి ‘‘నవ, తీణి, ఏక’’న్తి ఏవం సఙ్ఖేపతో దస్సితగణనతో. తతో పరేసు నయేసూతి తతో పఠమనయతో పరేసు దుతియాదినయేసు. అఞ్ఞిస్సాతి నవాదిభేదతో అఞ్ఞిస్సా గణనాయ. అబహుగణనేన యుత్తస్స బహుగణనస్స పచ్చయస్స, తేన అబహుగణనేన. సమానగణనతా చాతి చ-సద్దో బ్యతిరేకో. తేన పచ్చనీయతో అనులోమే యో విసేసో వుచ్చతి, తం జోతేతి. తేనాహ ‘‘అనులోమేయేవ దట్ఠబ్బా’’తి. అనులోమేయేవాతి అవధారణేన నివత్తితం దస్సేతుం ‘‘పచ్చనీయే…పే… వక్ఖతీ’’తి వుత్తం.

౭౬-౭౯. తే పన తేరసమూలకాదికే నయే సాసేవనసవిపాకేసు ద్వీసు ద్వావీసతిమూలకేసు సాసేవనమేవ గహేత్వా ఇతరం పజహన్తో ఆహ ‘‘పచ్ఛాజాతవిపాకానం పరిహీనత్తా’’తి. విరోధాభావే సతీతి ఇదం ‘‘సియా కుసలం ధమ్మం పటిచ్చ అకుసలో ధమ్మో ఉప్పజ్జేయ్యా’’తిఆదీసు వియ పరికప్పవచనం సన్ధాయ వుత్తం. తేనాహ ‘‘పుచ్ఛాయ దస్సితనయేనా’’తి. తస్స చ తేవీసతిమూలకస్స. నామన్తి తేవీసతిమూలకన్తి నామం. ద్వావీసతి…పే… వుత్తన్తి ఏతేన ద్వావీసతిమూలకోవ పరమత్థతో లబ్భతి, న తేవీసతిమూలకోతి దస్సేతి.

అఞ్ఞపదానీతి హేతుఅధిపతిపదాదీని. సుద్ధికనయోతి పఠమనయో, యం అట్ఠకథాయం ‘‘ఏకమూల’’న్తి వుత్తం. ఆరమ్మణమూలకాదీసు న లబ్భతీతి దుమూలకాదీసు తం న యోజీయతి. హేట్ఠిమం హేట్ఠిమం సోధేత్వా ఏవ హి అభిధమ్మపాళి పవత్తా, తస్మా ‘‘ఆరమ్మణే…పే… పఞ్హా’’తి వుత్తన్తి సమ్బన్ధో. తత్థాతి ‘‘తీణియేవ పఞ్హా’’తి పాఠే. ‘‘వత్తు అధిప్పాయానువిధాయీ సద్దప్పయోగో’’తి కత్వా అధిప్పాయం విభావేన్తో ఆహ ‘‘తతో ఉద్ధం గణనం నివారేతి, న అధో పటిక్ఖిపతీ’’తి. గణనాయ ఉపనిక్ఖిత్తపఞ్ఞత్తిభావతో హేట్ఠాగణనం అముఞ్చిత్వావ ఉపరిగణనా సమ్భవతీతి ఆహ ‘‘తీసు ఏకస్స అన్తోగధతాయ చ ‘తీణియేవా’తి వుత్త’’న్తి. అత్తనో వచనన్తి ‘‘తత్రిదం లక్ఖణ’’న్తిఆదినా వుత్తం అత్తనో వచనం.

౮౦-౮౫. అవిగతా…పే… వుత్తేపి విపల్లాసయోజనం అకత్వాతి అధిప్పాయో. సా దస్సితా హోతీతి సా విపల్లాసయోజనం అకత్వా దస్సియమానా యదిపి దస్సితా హోతి, న ఏవం ఆవికరణవసేన దస్సితా హోతి తాదిసస్స లిఙ్గనస్స అభావతో యథా విపల్లాసయోజనాయన్తి అధిప్పాయో. తేనాహ ‘‘విపల్లాస…పే… హోతీ’’తి. ఏవమేవ అధిప్పాయో యోజేతబ్బోతి ‘‘యే…పే… తం దస్సేతు’’న్తి ఏత్థ ‘‘యదిపి అవిగతానన్తర’’న్తిఆదినా యథా అధిప్పాయో యోజితో, ఏవమేవ ‘‘తేనేతం ఆవికరోతీ’’తి ఏత్థాపి అధిప్పాయో యోజేతబ్బో. కిం వుత్తం హోతి? యథా తత్థ ‘‘ఊనతరగణనేహి సమానగణనేహి చ సద్ధిం సంసన్దనే ఊనతరా సమానా చ గణనా హోతీ’’తి అయమత్థో ఞాపనవసేన దస్సితో, ఏవమిధాపీతి. తేన వుత్తం అట్ఠకథాయం ‘‘ఆరమ్మణపచ్చయో యేన యేన బహుతరగణనేన వా సమానగణనేన వా పచ్చయేన సద్ధిం తికదుకాదిభేదం గచ్ఛతి, సబ్బత్థ తీణేవ పఞ్హవిస్సజ్జనాని వేదితబ్బానీ’’తి. న కేవలమత్థవిసేసావికరణత్థమేవేత్థ తథా యోజనా కతా, అథ ఖో దేసనాక్కమోయేవ సోతి దస్సేతుం ‘‘పచ్చనీయాదీసుపి పనా’’తిఆదిమాహ. తత్థ మూలపదన్తి ఆరమ్మణపచ్చయాదికం తస్మిం తస్మిం నయే మూలభూతం పదం. తత్థాతి పచ్చనీయాదీసు. ఏతం లక్ఖణన్తి ‘‘తత్రిదం లక్ఖణ’’న్తిఆదినా వుత్తలక్ఖణం. తస్మాతి యస్మా పుబ్బేనాపరం పాళి ఏవమేవ పవత్తా, తస్మా ఏవ. తేన మూలపదం ఆదిమ్హియేవ ఠపేత్వా దేసనా ఞాయాగతాతి దస్సేతి. యది ఏవం లిఙ్గనేన అత్థవిసేసావికరణం కథన్తి ఆహ ‘‘న చ విఞ్ఞాతే అత్థే వచనేన లిఙ్గేన చ పయోజనం అత్థీ’’తి.

పచ్చయానులోమవణ్ణనా నిట్ఠితా.

పటిచ్చవారో

పచ్చయపచ్చనీయవణ్ణనా

౮౬-౮౭. రూపసముట్ఠాపకవసేనేవ వేదితబ్బన్తి ఇదం అట్ఠకథావచనం అనన్తరం ‘‘చిత్తసముట్ఠానఞ్చ రూప’’న్తి పాళియం ఆగతత్తా వుత్తం, పఞ్చవిఞ్ఞాణానం పన అహేతుకపటిసన్ధిచిత్తానఞ్చ వసేన యోజనా సమ్భవతీతి కత్వా వుత్తం ‘‘సబ్బసఙ్గాహికవసేన పనేతం న న సక్కా యోజేతు’’న్తి.

౯౩. సహజాతపురేజాతపచ్చయాతి ఇదం పచ్చయేన పచ్చయధమ్మోపలక్ఖణన్తి దస్సేతుం ‘‘సహజాతా చ హేతుఆదయో…పే… అత్థో దట్ఠబ్బో’’తి వత్వా ‘‘న హీ’’తిఆదినా తమేవత్థం సమత్థేతి.

౯౪-౯౭. సో పచ్చయోతి సో పటిచ్చట్ఠఫరణకో పచ్చయో.

౯౯-౧౦౨. చిత్తసముట్ఠానాదయోతి ఆది-సద్దేన బాహిరరూపఆహారసముట్ఠానాదయో రూపకోట్ఠాసా సఙ్గయ్హన్తి. తస్సాతి మగ్గపచ్చయం లభన్తస్స రూపస్స. ఏవమేవ పనాతి ఇమినా యథా నమగ్గపచ్చయే వుత్తం, ఏవమేవ నహేతుపచ్చయాదీసు యం హేతుపచ్చయం లభతి, తస్స పరిహీనత్తాతి ఇమమత్థం ఉపసంహరతి. తేనాహ ‘‘ఏకచ్చరూపస్స పచ్చయుప్పన్నతా దట్ఠబ్బా’’తి.

౧౦౭-౧౩౦. సబ్బత్థాతి పన్నరసమూలకాదీసు సబ్బేసు నయేసు. కామం సుద్ధికనయాదీసు విసదిసవిస్సజ్జనా, ఇధాధిప్పేతత్థం పన దస్సేతుం ‘‘ఏకేసూ’’తిఆది వుత్తం. ఇధాతి ఏతేసు నాహారమూలకాదినయేసు. గణనాయేవ న సరూపదస్సనన్తి సుద్ధికనయే వియ గణనాయ ఏవ న సరూపదస్సనం అధిప్పేతన్తి అత్థో.

పచ్చయపచ్చనీయవణ్ణనా నిట్ఠితా.

పచ్చయానులోమపచ్చనీయవణ్ణనా

౧౩౧-౧౮౯. తిణ్ణన్తి హేతు అధిపతి మగ్గోతి ఇమేసం తిణ్ణం పచ్చయానం. సాధారణానన్తి యే తేసం తిణ్ణం సాధారణా పచ్చయా పచ్చనీకతో న లబ్భన్తి, యస్మా తేసం సఙ్గణ్హనవసేన వుత్తం, తస్మా. మగ్గపచ్చయేతి మగ్గపచ్చయే అనులోమతో ఠితే. ఇతరేహీతి హేతుఅధిపతిపచ్చయేహి. సాధారణా సత్తేవాతి మగ్గపచ్చయవజ్జే సత్తేవ. హేతుపచ్చయోపి పచ్చనీయతో న లబ్భతీతి హేతురహితేసు అధిపతినో అభావా. సో పనాతి హేతుపచ్చయో అసాధారణోతి కత్వా న వుత్తో సాధారణానం అలబ్భమానానం వుచ్చమానత్తా. న హి హేతుపచ్చయో మగ్గపచ్చయస్స సాధారణో. యేహీతి యేహి పచ్చయేహి. తేతి అనన్తరపచ్చయాదయో. ఏకన్తికత్తాతి అవినాభావతో. అరూపట్ఠానికాతి అరూపపచ్చయా అరూపధమ్మానంయేవ పచ్చయభూతా అనన్తరపచ్చయాదయో. తేనాతి ‘‘ఏకన్తికానం అరూపట్ఠానికా’’తి ఇధాధిప్పేతత్తా. తేహీతి పురేజాతాసేవనపచ్చయేహి. తేసం వసేనాతి తేసం ఊనతరగణనానం ఏకకాదీనం వసేన. తస్స తస్సాతి పచ్చనీయతో యోజితస్స తస్స తస్స దుకాదికస్స బహుగణనస్స. గణనాతి ఊనతరగణనా. అనులోమతో ఠితస్సపీతి పి-సద్దేన అనులోమతో ఠితో వా హోతు పచ్చనీయతో యోజితో వా, ఊనతరగణనాయ సమానన్తి దస్సేతి. నయిదం లక్ఖణం ఏకన్తికన్తి ఇమినా యథావుత్తలక్ఖణం యేభుయ్యవసేన వుత్తన్తి దస్సేతి.

పచ్చయానులోమపచ్చనీయవణ్ణనా నిట్ఠితా.

పచ్చయపచ్చనీయానులోమవణ్ణనా

౧౯౦. సబ్బేసుపీతి పచ్ఛాజాతం ఠపేత్వా సబ్బేసుపి పచ్చయేసు. సో హి అనులోమతో అలబ్భమానభావేన గహితో ‘‘సబ్బేసూ’’తి ఏత్థ సఙ్గహం న లభతి. అరూపావచరవిపాకస్స ఆరుప్పే ఉప్పన్నలోకుత్తరవిపాకస్స చ పురేజాతాసేవనానం అలబ్భనతోతి ‘‘కిఞ్చి నిదస్సనవసేన దస్సేన్తో’’తి ఆహ.

అవసేసానం లాభమత్తన్తి అవసేసానం ఏకచ్చానం లాభం. తేనాహ ‘‘న సబ్బేసం అవసేసానం లాభ’’న్తి. పచ్ఛాజాతే పసఙ్గో నత్థీతి పచ్ఛాజాతో అనులోమతో తిట్ఠతీతి అయం పసఙ్గో ఏవ నత్థి. పురేజా…పే… లబ్భతీతి ఇమినా విప్పయుత్తే పచ్చనీయతో ఠితే పురేజాతో లబ్భతీతి అయమ్పి అత్థతో ఆపన్నో హోతీతి తం నిద్ధారేత్వా తత్థ యం వత్తబ్బం, తం దస్సేతుం ‘‘పురేజాతో పన విప్పయుత్తే పచ్చనీయతో ఠితే అనులోమతో లబ్భతీతి ఇదమ్పీ’’తిఆది వుత్తం. తత్థ ‘‘అవసేసా సబ్బేపీతి అత్థే గయ్హమానే ఆపజ్జేయ్యా’’తి ఇదం తస్సా అత్థాపత్తియా సబ్భావదస్సనమత్తం దట్ఠబ్బం, అత్థో పన తాదిసో న ఉపలబ్భతీతి అయమేత్థ అధిప్పాయో. తేనాహ ‘‘యమ్పి కేచీ’’తిఆది.

తత్థ కేచీతి పదకారే సన్ధాయాహ. తే హి ‘‘అరూపధాతుయా చవిత్వా కామధాతుం ఉపపజ్జన్తస్స గతినిమిత్తం ఆరమ్మణపురేజాతం హోతీతి ఞాపేతుం ‘నవిప్పయుత్తపచ్చయా పురేజాతే’తి అయమత్థో నిద్ధారితో’’తి వదన్తి, తం న యుజ్జతి ఆరుప్పే రూపం ఆరబ్భ చిత్తుప్పాదస్స అసమ్భవతో. తథా హేకే అసఞ్ఞభవానన్తరస్స వియ ఆరుప్పానన్తరస్స కామావచరపటిసన్ధివిఞ్ఞాణస్స పురిమానుపట్ఠితారమ్మణం ఇచ్ఛన్తి. తేనేవాహ ‘‘తమ్పి తేసం రుచిమత్తమేవా’’తిఆది. యుజ్జమానకపచ్చయుప్పన్నవసేన వాతి యస్మిం యస్మిం పచ్చయే అనులోమతో ఠితే యం యం పచ్చయుప్పన్నం భవితుం యుజ్జతి, తస్స తస్స వసేనాతి అత్థో. న విచారితం సువిఞ్ఞేయ్యత్తాతి అధిప్పాయో. నవాతి ఆరమ్మణఅనన్తరసమనన్తరూపనిస్సయపురేజాతాసేవనసమ్పయుత్తనత్థివిగతపచ్చయా. తమ్పి తేసం నవన్నం పచ్చయానం అనులోమతో అలబ్భమానతం.

౧౯౧-౧౯౫. న అఞ్ఞమఞ్ఞేన ఘటితస్స మూలస్సాతి అఞ్ఞమఞ్ఞపచ్చయేన పచ్చనీయతో ఠితేన యోజితస్స సత్తమస్స మూలస్స విత్థారితత్తా. సబ్బం సదిసన్తి సబ్బపాళిగమనం సదిసం.

ఇమస్మిం…పే… వేదితబ్బోతి ఏత్థ ఇమస్మిం ఏత్థాతి ద్వే భుమ్మనిద్దేసా. తేసు పఠమస్స విసయో పచ్చనీయానులోమేతి అట్ఠకథాయమేవ దస్సితోతి అదస్సితస్స విసయం దస్సేతుం ‘‘ఏతేసూ’’తిఆది వుత్తం. పి-సద్దేనాతి ‘‘ఇమేసమ్పీ’’తి ఏత్థ పి-సద్దేన. కిస్మిఞ్చి పచ్చయే. కమ్మపచ్చయం లభన్తానిపి చక్ఖాదీని విపాకవిఞ్ఞాణాదీని చ ఇన్ద్రియం న లభన్తీతి కత్వా ‘‘యేభుయ్యేనా’’తి వుత్తం, కతిపయం న లభతీతి వుత్తం హోతి. మగ్గపచ్చయన్తిఆదీసుపి ఏసేవ నయో. యథావుత్తానీతి పఞ్చవోకారపవత్తిఅసఞ్ఞభవపరియాపన్నాని కటత్తారూపానేవ వదతి, న చిత్తసముట్ఠానరూపానీతి అధిప్పాయో. యే రూపధమ్మానం పచ్చయా హోన్తీతి యే హేతుఅధిపతిసహజాతాదిపచ్చయా రూపధమ్మానం పచ్చయా హోన్తి, ఏతేయేవ హేతుఅధిపతిఆదికే ఛ పచ్చయే న లభన్తి. ఏతేయేవాతి వచనేన అఞ్ఞే కతిపయే లభన్తీతి సిద్ధం హోతీతి తం దస్సేన్తో ‘‘పచ్ఛాజాతా…పే… లభతీ’’తి ఆహ. అయఞ్చ పచ్చయలాభో న జనకవసేన వేదితబ్బోతి దస్సేతుం ‘‘లబ్భమానా…పే… దస్సన’’న్తి వుత్తం. ధమ్మవసేనాతి పచ్చయుప్పన్నధమ్మవసేన. ఇన్ద్రియన్తి ఇన్ద్రియపచ్చయం. యది ఏవన్తి కటత్తారూపం యం యం న లభతి, తం తం యది వత్తబ్బం, ఏవం సన్తే రూపధమ్మేసు భూతరూపానియేవ అఞ్ఞమఞ్ఞపచ్చయం లభన్తీతి ఆహ ‘‘ఉపాదారూపాని…పే… వత్తబ్బ’’న్తి. తం పన ఉపాదారూపానం అఞ్ఞమఞ్ఞపచ్చయాలాభవచనం. అరూపిన్ద్రియాలాభన్తి అరూపీనం ఇన్ద్రియానం వసేన ఇన్ద్రియపచ్చయాలాభం.

౧౯౬-౧౯౭. బహుగణనమ్పి ఊనతరగణనేన యోజితం ఊనతరగణమేవ హోతీతి కత్వా వుత్తం ‘‘యదిపి తికాదీసు ‘హేతుయా పఞ్చా’తి ఇదం నత్థీ’’తి. అనుత్తానం దువిఞ్ఞేయ్యతాయ గమ్భీరం. యథా చ భూతరూపాని నారమ్మణపచ్చయా అఞ్ఞమఞ్ఞపచ్చయా ఉప్పజ్జన్తి, ఏవం పటిసన్ధిక్ఖణే వత్థురూపన్తి ఆహ ‘‘వత్థుపి పన లభతీ’’తి. యథా హేట్ఠా ఏకమూలకం ‘‘దుమూలక’’న్తి వుత్తం, ఏవం ఇధాపి దుమూలకం ‘‘తిమూలక’’న్తి వదన్తి.

౨౦౩-౨౩౩. చేతనామత్తసఙ్గాహకేతి చేతనామత్తంయేవ పచ్చయుప్పన్నం గహేత్వా ఠితే పఞ్హే. తత్థ హి ‘‘నకమ్మపచ్చయా హేతుపచ్చయా’’తి వత్తుం సక్కా. ఏవంపకారేతి ఇదం ‘‘తీణీతిఆదీసూ’’తి ఏత్థ ఆది-సద్దస్స అత్థవచనన్తి దస్సేన్తో ‘‘ఆది-సద్దో హి పకారత్థోవ హోతీ’’తి ఆహ. రూపమ్పి లబ్భతి చేతనామత్తమేవ అసఙ్గణ్హనతో.

పచ్చయపచ్చనీయానులోమవణ్ణనా నిట్ఠితా.

పటిచ్చవారవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౨. సహజాతవారవణ్ణనా

౨౩౪-౨౪౨. సహజాతపచ్చయకరణన్తి సహజాతం పచ్చయధమ్మం పచ్చయం కత్వా పవత్తి. సహజాతాయత్తభావగమనన్తి సహజాతే పచ్చయధమ్మే ఆయత్తభావస్స గమనం పచ్చయుప్పన్నస్స అత్తనా సహజాతపచ్చయాయత్తవుత్తితా. ఏత్థ చ సహజాతపచ్చయసఙ్ఖాతం సహజాతం కరోతీతి సహజాతో, తథాపవత్తో పచ్చయుప్పన్నధమ్మో. తత్థ పవత్తమానో సహజాతసద్దో యస్మా తస్స పచ్చయుప్పన్నస్స అత్తనా సహజాతం పచ్చయధమ్మం పచ్చయం కత్వా పవత్తిం తదాయత్తభావూపగమనఞ్చ వదతీతి వుచ్చతి, తస్మా వుత్తం ‘‘సహజాతసద్దేన…పే… వుత్త’’న్తి. తస్స కరణస్స గమనస్స వాతి తస్స యథావుత్తస్స సహజాతపచ్చయకరణస్స సహజాతాయత్తభావూపగమనస్స వా. ‘‘కుసలం ధమ్మం సహజాతో’’తి ఇమస్స కుసలం ధమ్మం సహజాతం తంసహభావితఞ్చ పచ్చయం కత్వాతి అయమత్థోతి ఆహ ‘‘కుసలాదీనం కమ్మభావతో’’తి. సహజాతపచ్చయసహభావీనం పచ్చయానం సఙ్గణ్హత్థఞ్హేత్థ ‘‘సహజాతాయత్తభావగమనం వా’’తి వుత్తం.

తంకమ్మభావతోతి తేసం యథావుత్తపచ్చయకరణతదాయత్తభావగమనానం కమ్మభావతో. అట్ఠకథాయం పన ‘‘కుసలం ధమ్మం సహజాతోతి కుసలం ధమ్మం పటిచ్చ తేన సహజాతో హుత్వా’’తి పటిచ్చసద్దం ఆహరిత్వా అత్థో వుత్తో, తం ‘‘పటిచ్చత్థో సహజాతత్థో’’తి కత్వా వుత్తం. సహజాతసద్దయోగే కుసలం ధమ్మన్తి ఉపయోగవచనస్స యుత్తి న వుత్తా, ‘‘తేన సహజాతో హుత్వా’’తి పన వుత్తత్తా కరణత్థే ఉపయోగవచనన్తి దస్సితన్తి కేచి. నిస్సయవారే పన కుసలం ధమ్మం నిస్సయత్థేన పచ్చయం కత్వాతి వదన్తేన ఇధాపి ‘‘కుసలం ధమ్మం సహజాతత్థేన పచ్చయం కత్వా’’తి అయమత్థో వుత్తోయేవ హోతి, పటిచ్చసద్దాహరణమ్పి ఇమమేవత్థం ఞాపేతీతి దట్ఠబ్బం. ఉపాదారూపం కిఞ్చి భూతరూపస్స అనుపాలకం ఉపత్థమ్భకఞ్చ హోన్తమ్పి సహజాతలక్ఖణేన న హోతి, తస్మా పటిచ్చత్థం న ఫరతీతి ఆహ ‘‘పటిచ్చాతి ఇమినా వచనేన దీపితో పచ్చయో న హోతీ’’తి. నిదస్సనవసేన వుత్తన్తి ఉదాహరణవసేన వుత్తం, న అనవసేసతోతి అత్థో. యథావుత్తోతి పటిచ్చత్థఫరణవసేన వుత్తో. యథా చ ఉపాదారూపం భూతరూపస్స ఉపాదారూపస్స చ పచ్చయో న హోతి, ఏవం ఠపేత్వా ఛ వత్థూని సేసరూపాని అరూపధమ్మానం పచ్చయో న హోతీతి దస్సేన్తో ‘‘వత్థువజ్జాని రూపాని చ అరూపాన’’న్తి ఆహ.

సహజాతవారవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౩. పచ్చయవారవణ్ణనా

౨౪౩. పతి-సద్దో పతిట్ఠత్థం దీపేతి ‘‘సారే పతిట్ఠితో’’తిఆదీసు, అయ-సద్దో గతిం దీపేతి ‘‘ఏతి ఏత్థాతి అయో’’తి.

భూతుపాదారూపాని సహ సఙ్గణ్హిత్వా వుత్తం ఉపాదారూపానం వియ భూతరూపాని నిస్సయో హోతీతి కత్వా. యది ఏవం కస్మా అట్ఠకథాయం ‘‘మహాభూతే నిస్సాయ చిత్తసముట్ఠానం ఉపాదారూప’’న్తి ఉపాదారూపంయేవ దస్సితన్తి ఆహ ‘‘అట్ఠకథాయం పనా’’తిఆది.

౨౫౫. పటిచ్చవారే సహజాతేతి పటిచ్చవారే సహజాతపచ్చయవణ్ణనాయం, కమ్మఉతుజానన్తి కమ్మజానం ఉతుజానఞ్చ వసేన అత్థో వుత్తోతి యోజనా. తథా హి తత్థ వుత్తం ‘‘ద్విసన్తతిసముట్ఠానభూతవసేన వుత్త’’న్తి (పట్ఠా. అట్ఠ. ౧.౫౭). కమ్మే చాతి కమ్మే జనకకమ్మపచ్చయే గహితే. ఏకన్తానేకన్తకమ్మజానన్తి ఏకన్తేన కమ్మజానం న ఏకన్తకమ్మజానఞ్చ. తత్థ అసఞ్ఞభవే ఏకన్తకమ్మజం నామ జీవితిన్ద్రియం, ఇతరం ఉపాదారూపం భూతరూపఞ్చ న ఏకన్తకమ్మజం, తదుభయమ్పి తత్థ ఏకజ్ఝం కత్వా వుత్తం, ‘‘మహాభూతే పటిచ్చ కటత్తారూప’’న్తి ఇదం పన కమ్మసముట్ఠానవసేనేవ వుత్తన్తి. సో నాధిప్పేతోతి యో యథాదస్సితో పటిచ్చవారే సహజాతపచ్చయే అత్థో వుత్తో, సో ఇధ న అధిప్పేతో. కస్మాతి చే, ఆహ ‘‘కటత్తా…పే… గహితత్తా’’తి. తం పహాయాతి తం పటిచ్చవారే వుత్తమత్థం పహాయ అగ్గహేత్వా. యథాగహితస్సాతి ‘‘అసఞ్ఞ…పే… కటత్తారూపం ఉపాదారూప’’న్తి పాళియం ఏవ గహితస్స. పటిచ్చ పచ్చయాతి ఇదం ద్విన్నం వారానం ఉపలక్ఖణం. పటిచ్చవారే ఆగతనయేన మహాభూతే పటిచ్చ, పచ్చయవారే ఆగతనయేన మహాభూతే పచ్చయా మహాభూతానం ఉప్పత్తి న నివారేతబ్బా, తస్మా ‘‘ఉపాదారూపసఙ్ఖాతం కటత్తారూప’’న్తి ఏవం ఉపాదారూపగ్గహణేన కటత్తారూపం అవిసేసేత్వా ఉపాదారూపానం నివత్తేతబ్బానం ఉతుచిత్తాహారసముట్ఠానానం అత్థితాయ కటత్తా…పే… విసేసనం దట్ఠబ్బన్తి ఏవమేత్థ యోజనా వేదితబ్బా.

౨౮౬-౨౮౭. ఏకచ్చస్స రూపస్సాతి అహేతుకచిత్తసముట్ఠానస్స. ఇతో పరేసుపి ఏకచ్చరూపగ్గహణే ఏసేవ నయో. చక్ఖాదిధమ్మవసేనాతి చక్ఖాయతనాదిరూపధమ్మవసేన. చిత్తసముట్ఠానాదికోట్ఠాసవసేనాతి చిత్తజాదిరూపధమ్మభాగవసేన. సబ్బం లబ్భతీతి సతిపి ఇమస్స నయస్స నహేతుమూలకత్తే నోనత్థినోవిగతేసు ఏకన్తి గణనం సబ్బం రూపం సబ్బస్స రూపస్స వసేన గణనా లబ్భతి చతుసన్తతివసేన వత్తమానేసు పఞ్చవీసతియా రూపధమ్మేసు వజ్జితబ్బస్స అభావా.

పచ్చయవారవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౪. నిస్సయవారవణ్ణనా

౩౨౯-౩౩౭. నిస్సయపచ్చయభావన్తి నిస్సయవారే వుత్తస్స సహజాతపురేజాతస్స చ నిస్సయట్ఠస్స ధమ్మస్స పచ్చయభావం పచ్చయవారేన నియమేతున్తి యోజనా. తథా పచ్చయవారే ‘‘పచ్చయా’’తి వుత్తస్స పచ్చయధమ్మస్స సహజాతపురేజాతభావం నిస్సయవారేన నియమేతున్తి యోజనా. నియమనఞ్చేత్థ పచ్చయట్ఠనిస్సయట్ఠానం పరియాయన్తరేన పకాసితత్తా అత్థతో భేదాభావదస్సనన్తి వేదితబ్బో. తేన వుత్తం ‘‘పచ్చయత్తం నామ నిస్సయత్తం, నిస్సయత్తం నామ పచ్చయత్త’’న్తి.

నిస్సయవారవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౫. సంసట్ఠవారవణ్ణనా

౩౫౧-౩౬౮. సాతి సవత్థుకా పటిసన్ధి. ఇధాపీతి ఇమస్మిం సంసట్ఠవారేపి. అధిపతిపురేజాతాసేవనేసు అనులోమతో నకమ్మనవిపాకనఝాననవిప్పయుత్తేసు పచ్చనీయతో ఠితేసు న లబ్భతి, అఞ్ఞేసు సహజాతాదీసు అనులోమతో హేతుఆదీసు పచ్చనీయతో చ అనులోమతో చ ఠితేసు లబ్భతీతి. తేనాహ ‘‘లబ్భమానపచ్చయేసూ’’తి. ఇమస్స విసేసస్సాతి ఇమస్స యథావుత్తస్స విసేసస్స దస్సనత్థం ఉద్ధటా, తస్మా తాదిసస్స విసేసస్స దస్సేతబ్బస్స అభావతో వత్థువిరహితా పటిసన్ధి అనుద్ధటా, న విప్పయుత్తే పచ్చనీయతో ఠితే అభావతోతి అత్థో. హేతుపచ్చయవిరహితమత్తదస్సనత్థన్తి ఇమినా భూతకథనం అహేతుకగ్గహణం న బ్యభిచారనివత్తనన్తి దస్సేతి. ‘‘అహేతుకవిపాకకిరియవసేనా’’తి భవితబ్బం హేతుపరియన్తత్తా మగ్గస్స.

౩౬౯-౩౯౧. ‘‘హేతుమ్హి అనులోమతో ఠితే ఝానమగ్గా పచ్చనీయతో న లబ్భన్తీ’’తిఆది యం ఇధ అట్ఠకథాయం వుత్తం, తం హేతుపచ్చయాదివసేన ఉప్పజ్జమానో ధమ్మో చత్తారో సబ్బట్ఠానికా ఆహారిన్ద్రియఝానమగ్గా చాతి ఇమే అట్ఠ పచ్చయే అలభన్తో నామ నత్థీతి ఇమినా పటిచ్చవారే అనులోమపచ్చనీయవణ్ణనాయం వుత్తేన నయేన వేదితుం సక్కాతి ఆహ ‘‘పటిచ్చవారే…పే… నయేనా’’తి. సేసేసూతి అహేతుకమోహవజ్జాహేతుకేసు పఞ్చవిఞ్ఞాణా…పే… ఝానపచ్చయం లభన్తి, తస్మా ‘‘అహేతుకమోహోవ ఝానమగ్గపచ్చయం లభతీ’’తి న సక్కా వత్తుం, కిఞ్చ పచ్చనీయానులోమే ద్విన్నం పచ్చయానం అనులోమేన అనులోమవసేన సహ యోజనా నత్థి ఏకేకస్సేవ యోజనాయ ఆగతత్తా, తస్మా అహేతుకమోహోవ మగ్గపచ్చయం లభతీతి ఏవమేత్థ యోజనా వేదితబ్బా.

సంసట్ఠవారవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౬. సమ్పయుత్తవారవణ్ణనా

౩౯౨-౪౦౦. సదిసం సమ్పయుత్తన్తి ‘‘యం సదిసం, తం సంసట్ఠ’’న్తి వుచ్చమానం సమ్పయుత్తం న హోతి ‘‘సంసట్ఠా యోజితా హయా’’తిఆదీసు. అసంసట్ఠం వోకిణ్ణన్తి యం న సంసట్ఠం అన్తరన్తరా ఉప్పజ్జమానేన వోకిణ్ణమ్పి విమిస్సతాయ సమ్పయుత్తన్తి వుచ్చమానం, తం సంసట్ఠం న హోతి ‘‘యా సా వీమంసా…పే… కోసజ్జసమ్పయుత్తా’’తిఆదీసు. ఏవం అసమ్పయుత్తస్సపి సంసట్ఠపరియాయో అసంసట్ఠస్స చ సమ్పయుత్తపరియాయో అత్థీతి తదుభయం ఇతరేతరం నియమేతీతి దస్సనత్థం వారద్వయదేసనాతి దస్సేన్తో ఆహ ‘‘ఉభయం…పే… నియామకం హోతీ’’తి, సంసట్ఠసద్దో హి వోకిణ్ణట్ఠో నత్థి, సమ్పయుత్తసద్దో చ సదిసత్థో, తస్మా యథా సంసట్ఠసద్దో సమ్పయుత్తసద్దాపేక్ఖో సదిసత్థతో వినివత్తిత్వా ఏకుప్పాదాదిసభావమేవ అత్థం బోధేతి, ఏవం సమ్పయుత్తసద్దోపి సంసట్ఠసద్దాపేక్ఖో వోకిణ్ణట్ఠతో వినివత్తిత్వాతి అఞ్ఞమఞ్ఞాపేక్ఖస్స సద్దద్వయస్స అఞ్ఞమఞ్ఞనియామకతా వేదితబ్బా.

సమ్పయుత్తవారవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౭. పఞ్హావారవిభఙ్గవణ్ణనా

౪౦౧-౪౦౩. తే పచ్చయేతి తే హేతుఆదికే పచ్చయే. పటిపాటియాతి ఏత్థ పచ్చయపటిపాటియా కుసలాదిపదపటిపాటియా వాతి ఆసఙ్కాయం ఉభయవసేనపి అత్థో యుజ్జతీతి దస్సేన్తో పఠమం తావ సన్ధాయాహ ‘‘యథాక్కమేనా’’తిఆది. తస్సత్థో – ‘‘హేతుపచ్చయో ఆరమ్మణపచ్చయో’’తిఆదినా నయేన దేసనాక్కమేన యాయ పటిపాటియా పటిచ్చవారే పచ్చయా ఆగతా, తదనురూపం తే దస్సేతున్తి. దుతియం పన దస్సేతుం ‘‘కుసలో కుసలస్సా’’తిఆది వుత్తం. సా పనాయం పదపటిపాటి యస్మా న కుసలపదదస్సనమత్తేన దస్సితా హోతి, తస్మా తం ఏకదేసేన సకలం నయతో దస్సేన్తో ఆహ ‘‘కుసలో కుసలస్సాతి…పే… హోతీ’’తి. తేనాతి నిదస్సనమత్తేన ‘‘కుసలో కుసలస్సా’’తి పదేన. సబ్బో పభేదోతి యం తత్థ తత్థ పచ్చయే ‘‘కుసలో కుసలస్సా’’తిఆదికో యత్తకో పభేదో విస్సజ్జనం లభతి, సో సబ్బో పభేదోతి అత్థో. తే పచ్చయే పటిపాటియా దస్సేతున్తి తే హేతుఆదిపచ్చయే కుసలాదిపదపటిపాటియా దస్సేతుం.

౪౦౪. ఫలవిసేసం ఆకఙ్ఖన్తా పటిగ్గాహకతో వియ దాయకతోపి యథా దక్ఖిణా విసుజ్ఝతి, ఏవం దానం దేన్తీతి ఆహ ‘‘విసుద్ధం కత్వా’’తి. తేసన్తి వత్తబ్బతారహన్తి ఇమినా వోదానస్స సకదాగామిఆదీనం ఆవేణికతం దస్సేతి. కామం అగ్గమగ్గపురేచారికమ్పి వోదానమేవ, అసేక్ఖో పన హుత్వా తం పచ్చవేక్ఖతీతి న తం ఇధ గహితం. తన్తి వోదానం. గోత్రభుచిత్తన్తి అట్ఠమకస్స ఉప్పజ్జనకాలే ‘‘గోత్రభూ’’తి వత్తబ్బతారహం చిత్తం. గోత్రభుసదిసన్తి వా సోతాపన్నాదిగోత్రాభిభావీతి వా గోత్రభుచిత్తన్తి ఏవమేత్థ అత్థో వేదితబ్బో. పచ్చయుప్పన్నం భూమితో వవత్థపేతి, ‘‘తేభూమకకుసలమేవా’’తి ఏత్థ వియ న పచ్చయధమ్మన్తి అత్థో. దేసనన్తరత్తాతి ‘‘కుసలచిత్తసమఙ్గిస్సా’’తిఆదినా పుగ్గలామసనదేసనతో అఞ్ఞత్తా, అఞ్ఞథా గహితం పున న గణ్హేయ్యాతి అధిప్పాయో.

౪౦౫. రాగరహితస్స వియ సోమనస్సరహితస్స చ రాగస్స న ఆరమ్మణే అస్సాదనవసేన పవత్తి అజ్ఝుపేక్ఖనతోతి వుత్తం ‘‘అస్సాదనం…పే… కిచ్చ’’న్తి. సహసాకారప్పవత్తాయ ఉప్పిలావితసభావాయ పీతియా ఆహితవిసేసాయ తణ్హాయ తం తణ్హాభినన్దనన్తి వుచ్చతీతి తం సన్ధాయాహ ‘‘పీతికిచ్చసహితాయ తణ్హాయ కిచ్చ’’న్తి. యథా చ యథావుత్తకిచ్చవిసేసాయ పీతియా ఆహితవిసేసా తణ్హా తణ్హాభినన్దనా, ఏవం దిట్ఠాభినన్దనా వేదితబ్బా. యస్మా పన సా అత్థతో పచ్చయవిసేసవిసిట్ఠా దిట్ఠియేవ, తస్మా వుత్తం ‘‘దిట్ఠాభినన్దనా దిట్ఠియేవా’’తి. ఏత్థ పనాతి ‘‘అభినన్దతీ’’తి పదస్స తణ్హాదిట్ఠివసేన వుత్తేసు ఏతేసు పన ద్వీసు అత్థేసు. అభినన్దన్తస్సాతి ఇదం దిట్ఠాభినన్దనంయేవ సన్ధాయ వుత్తన్తి అధిప్పాయేన ‘‘పచ్ఛిమత్థమేవ గహేత్వా’’తి వుత్తం. అభినన్దన్తస్సాతి పన అవిసేసతో వుత్తత్తా తణ్హావసేన దిట్ఠివసేన అభినన్దన్తస్సాతి అయమేత్థ అత్థో అధిప్పేతో, తస్మా ‘‘అభినన్దనా…పే… న సక్కా వత్తు’’న్తి ఇదమిధ వచనమనోకాసం. కస్మా? దిట్ఠిరహితేపి సన్తానే అభినన్దనస్స వుత్తత్తా. తణ్హావసేన నన్దతీతి తణ్హాభినన్దనవసేనేవ వుత్తో అత్థో పురిమో అత్థో. ద్వీసు పన సోమనస్ససహగతచిత్తుప్పాదేసూతి దిట్ఠిరహితాని సోమనస్ససహగతచిత్తాని సన్ధాయాహ. యథావుత్తేనాతి ‘‘సరాగస్స సోమనస్సస్సా’’తిఆదినా వుత్తేన సోమనస్సేన అస్సాదేన్తస్స, రాగేన చ తేసుయేవ యథావుత్తేసు ద్వీసు చిత్తేసు అస్సాదేన్తస్స, చతూసుపి సోమనస్ససహగతచిత్తేసు సప్పీతికతణ్హాయ అభినన్దన్తస్స, చతూసుపి దిట్ఠిసమ్పయుత్తేసు దిట్ఠాభినన్దనాయ అభినన్దన్తస్స దిట్ఠి ఉప్పజ్జతీతి ఏవమేత్థ యోజనా వేదితబ్బా. తేన వుత్తం ‘‘ఇతిపి సక్కా యోజేతు’’న్తి. యథా దిట్ఠూపనిస్సయతో దిట్ఠాభినన్దనా సమ్భవతి, ఏవం తణ్హూపనిస్సయతో తణ్హాభినన్దనాపి సమ్భవతీతి దట్ఠబ్బం. ‘‘అభినన్దతి రాగో ఉప్పజ్జతీ’’తి వచనతో సప్పీతికతణ్హాయ అభినన్దన్తస్స రాగుప్పత్తిపి వత్తబ్బా, న వా వత్తబ్బా తణ్హాభినన్దనాయ ఏవ రాగుప్పత్తియా వుత్తత్తా.

౪౦౬. ‘‘తదారమ్మణతాయా’’తి వత్తబ్బే ‘‘తదారమ్మణతా’’తి వుత్తన్తి ఆహ ‘‘విభత్తిలోపో హేత్థ కతో’’తి. తదారమ్మణతాతి ఏత్థ తా-సద్దాభిధేయ్యో అత్థో భావో నామ, సో పన తదారమ్మణసద్దాభిధేయ్యతో అఞ్ఞో నత్థీతి దస్సేన్తో ఆహ ‘‘భావవన్తతో వా అఞ్ఞో భావో నామ నత్థీ’’తి. ఏతేన సకత్థే అయం తా-సద్దోతి దస్సేతి. తేనాహ ‘‘విపాకో తదారమ్మణభావభూతోతి అత్థో’’తి. ఏతస్మిఞ్చత్థే ‘‘తదారమ్మణతా’’తి పచ్చత్తేకవచనం దట్ఠబ్బం. విఞ్ఞాణఞ్చాయతన…పే… న వుత్తన్తి యదిపి కామావచరవిపాకానమ్పి కమ్మం ఆరమ్మణం లబ్భతి, తం పన విఞ్ఞాణఞ్చాయతననేవసఞ్ఞానాసఞ్ఞాయతనవిపాకానం వియ న ఏకన్తేన ఇమస్స విపాకచిత్తస్స ఇదం కమ్మం ఆరమ్మణన్తి వవత్థితం కామావచరవిపాకచిత్తానం బహుభేదత్తా, తస్మా తం లబ్భమానమ్పి న వుత్తన్తి అత్థో. యది ఏవం కిం తం లబ్భమానమ్పి న దస్సితమేవాతి ఆసఙ్కాయం ఆహ ‘‘తదారమ్మణేన పనా’’తిఆది. అనులోమతో సమాపజ్జనే యేభుయ్యేన ఆసన్నసమాపత్తియా ఆరమ్మణభావో దస్సితో, అఞ్ఞథా ‘‘పటిలోమతో వా ఏకన్తరికవసేన వా’’తి వచనం నిరత్థకం సియాతి అధిప్పాయో. భవేయ్యాతి అనాసన్నాపి సమాపత్తి ఆరమ్మణం భవేయ్య, న సక్కా పటిక్ఖిపితున్తి అత్థో. తేనేవ హి ‘‘యేభుయ్యేనా’’తి వుత్తం. ఏవం సతీతి యది ఆవజ్జనాయ ఏవ ఆరమ్మణభావేన కుసలానం ఖన్ధానం అబ్యాకతారమ్మణతా అధిప్పేతా, ఏవం సన్తే. వత్తబ్బం సియాతి ‘‘ఇద్ధివిధఞాణస్సా’’తి చ పాళియం వత్తబ్బం సియా తస్సాపి ఆవజ్జనాయ ఆరమ్మణభావతో. తం న వుత్తన్తి తం అబ్యాకతం ఇద్ధివిధఞాణం ‘‘కుసలా ఖన్ధా ఇద్ధివిధఞాణస్సా’’తి న వుత్తం. హోన్తీతి ఆరమ్మణం హోన్తి. తానీతి చేతోపరియఞాణాదీని. యాయ కాయచీతి చేతోపరియఞాణాదీనం అఞ్ఞేసఞ్చ కుసలానం ఆరమ్మణకరణవసేన ఆవజ్జన్తియా.

౪౦౭-౪౦౯. ఆదీనవదస్సనేన సభావతో చ అనిట్ఠతామత్తవసేన చ దోమనస్సస్స ఉప్పత్తి వేదితబ్బాతి యోజేతబ్బం. ఆఘాతవత్థుఆదిభేదేన అక్ఖన్తిభేదా వేదితబ్బా.

౪౧౦. సబ్బస్సాతి పకరణపరిచ్ఛిన్నే గయ్హమానే సబ్బస్స అబ్యాకతస్స, అత్థన్తరవసేన పన గయ్హమానే సబ్బస్స ఞేయ్యస్సాతి అత్థో. అసక్కుణేయ్యత్తాతి ఇదం వత్తబ్బస్స అనన్తాపరిమేయ్యతాయ వుత్తం, న అఞ్ఞాణపటిఘాతతో.

౪౧౭. వోదానసఙ్ఖాతం వుట్ఠానం అపుబ్బతో న హోతీతి వుత్తం ‘‘అపుబ్బతో చిత్తసన్తానతో వుట్ఠానం భవఙ్గమేవా’’తి. తఞ్హి యథాలద్ధస్స విసేసస్స వోదాపనం పగుణభావాపాదనం అపుబ్బం నామ న హోతి. తథా హి వుత్తం ‘‘హేట్ఠిమం హేట్ఠిమఞ్హి పగుణజ్ఝానం ఉపరిమస్స ఉపరిమస్స పదట్ఠానం హోతి, తస్మా వోదానమ్పి వుట్ఠానన్తి వుత్త’’న్తి. అవజ్జేతబ్బత్తా వత్తబ్బం నత్థీతి కుసలభావేన సమానత్తా వజ్జేతబ్బతాయ అభావతో విభజిత్వా వత్తబ్బం నత్థి, తస్మా యదేత్థ విసేసనం లబ్భతి, తం దస్సేన్తో ‘‘నేవసఞ్ఞానాసఞ్ఞాయతనం…పే… సమాపత్తియా’’తి ఆహ. చిత్తుప్పాదకణ్డే వుత్తమేవాతి పట్ఠానే పన ‘‘కుసలే నిరుద్ధే విపాకో తదారమ్మణతా ఉప్పజ్జతీ’’తిఆదినా ‘‘కిరియానన్తరం తదారమ్మణభావే’’తి యం వత్తబ్బం, తం చిత్తుప్పాదకణ్డవణ్ణనాయం వుత్తమేవ.

తా ఉభోపీతి యా ‘‘కుసలవిపాకాహేతుకసోమనస్ససహగతా ఉపేక్ఖాసహగతా చా’’తి ద్వే మనోవిఞ్ఞాణధాతుయో వుత్తా, తా ఉభోపి సోమనస్ససహగతమనోవిఞ్ఞాణధాతువసేన వుత్తా. కస్మా? దసన్నం కామావచరభవఙ్గానం అత్తనో తదారమ్మణకాలే సన్తీరణకాలే చ వోట్ఠబ్బనస్స అనన్తరపచ్చయభావతో. ఉపేక్ఖాసహగతా పన యథావుత్తానం దసన్నం విపాకానం మనోవిఞ్ఞాణధాతూనం అత్తనో తదారమ్మణాదికాలే వోట్ఠబ్బనకిరియస్స సన్తీరణకాలే మనోధాతుకిరియస్స భవఙ్గకాలేతి యోజేతబ్బం.

౪౨౩. పటివిజ్ఝిత్వాతి జానిత్వా. దళ్హం న గహేతబ్బన్తి దళ్హగ్గాహం న గహేతబ్బం. బలవతో…పే… విపచ్చనతోతి ఏతేన బలవతా దుబ్బలతా చ అప్పమాణం, కతోకాసతా పమాణన్తి దస్సేతి. కతోకాసతా చ అవసేసపచ్చయసమవాయే విపాకాభిముఖతాతి దట్ఠబ్బం. యం కిఞ్చీతి చ బలవం దుబ్బలం వాతి అత్థో. విపాకజనకమ్పి కిఞ్చి కమ్మం ఉపనిస్సయపచ్చయో న హోతీతి సక్కా వత్తుం. సతి హి కమ్మఉపనిస్సయపచ్చయానం అవినాభావే విపాకత్తికే ఉపనిస్సయపచ్చయే గహితే కమ్మపచ్చయో విసుం న ఉద్ధరితబ్బో సియా, వేదనాత్తికే చ ఉపనిస్సయే పచ్చనీయతో ఠితే కమ్మపచ్చయేన సద్ధిం అట్ఠాతి న వత్తబ్బం సియాతి అధిప్పాయో. పచ్చయద్వయస్స పన లబ్భమానతప్పరాయ దేసనాయ ఉపనిస్సయే గహితేపి కమ్మపచ్చయో ఉద్ధరితబ్బోయేవాతి సక్కా వత్తుం. లబ్భమానస్స హి ఉద్ధరణం ఞాయాగతం, తథా ఉపనిస్సయే పచ్చనీయతో ఠితేపి కమ్మపచ్చయో వత్తబ్బోవ ఉపనిస్సయస్స అనేకభేదత్తా, విపాకం జనేన్తం కమ్మం విపాకస్స ఉపనిస్సయో న హోతీతి న వత్తబ్బమేవాతి వేదితబ్బం.

పరస్స పవత్తం ఓమానన్తి పరసన్తానే అత్తానం ఉద్దిస్స పవత్తం అవమానం. తేసూతి యో అనేన పుబ్బే హతో, తస్స ఞాతిమిత్తేసు. మాతుఘాతనత్థం పవత్తితతాయ పురిమచేతనాయ మాతుఘాతకమ్మేన సదిసతా, యథా చ ఆణత్తియం పహారేపి ఏసేవ నయో. తేన వుత్తం ‘‘ఏస నయో ద్వీహి పకారేహీతి ఏత్థాపీ’’తి.

వట్టనిస్సితో దానాదివసేన సద్ధం ఉప్పాదేన్తో రాగం ఉపనిస్సాయ దానాదివసేన సద్ధం ఉప్పాదేతి నామ, న వివట్టనిస్సితో అవిసేసేన వుత్తత్తాతి ఆహ ‘‘ఇమినా అధిప్పాయేన వదతీ’’తి. ఏతేసన్తి కాయికసుఖదుక్ఖానం. ఏకతోపీతి ఇదం యదిపి ఏకస్మిం సన్తానే సుఖదుక్ఖానం ఏకస్మిం ఖణే ఉప్పత్తి నత్థి, పచ్చయసమాయోగో పన తేసం ఏకజ్ఝమ్పి హోతీతి కత్వా వుత్తం.

౪౨౫. పురిమవారేసు వియాతి పటిచ్చవారాదీసు పురిమేసు వియ. ఇమస్మిన్తి పఞ్హావారే. పచ్చయేన ఉప్పత్తి వుచ్చతీతి హేతుఆదినా తేన తేన పచ్చయేన తంతంపచ్చయుప్పన్నస్స ఉప్పత్తి న వుచ్చతి. తేసం తేసం ధమ్మానన్తి హేతుఆదీనం తేసం తేసం పచ్చయధమ్మానం. తంతంపచ్చయభావోతి హేతుఆదీనం తంతంపచ్చయభావో వుచ్చతి. తేనేవ పురిమేసు ఛసు వారేసు ‘‘కుసలో ధమ్మో ఉప్పజ్జతీ’’తిఆదినా తత్థ తత్థ ఉప్పాదగ్గహణం కతం, ఇధ పన ‘‘కుసలస్స ధమ్మస్స హేతుపచ్చయేన పచ్చయో’’తిఆదినా పచ్చయభావో గహితో. తేనాతి ఉపత్థమ్భకత్తేన పచ్చయభావేన. ఇధాతి పఞ్హావారే.

౪౨౭. పతిట్ఠాభూతస్సాతి నిస్సయభూతస్స. కమ్మపచ్చయోతి సహజాతకమ్మపచ్చయో. దుకమూలకదుకావసానాతి ‘‘కుసలో చ అబ్యాకతో చ ధమ్మా కుసలస్స చ అబ్యాకతస్స చ ధమ్మస్సా’’తి ఏవం దుకమూలకదుకావసానా కత్వా వుత్తపఞ్హా. తత్థాతి పచ్చయవారే. కుసలో చ అబ్యాకతో చ ధమ్మాతి కుసలాబ్యాకతప్పభేదా పచ్చయుప్పన్నా ధమ్మా. యతో తతో వాతి పచ్చయధమ్మనియమం అకత్వా యతో తతో వా కుసలాబ్యాకతవసేన ఉభయపచ్చయతో ఉప్పత్తిమత్తమేవ తత్థ పచ్చయవారే అధిప్పేతం, ఉభయస్స యథావుత్తస్స పచ్చయుప్పన్నస్స ఉభిన్నం యథావుత్తానంయేవ పచ్చయధమ్మానం పచ్చయభావో న అధిప్పేతో ఉప్పాదపధానత్తా తస్సా దేసనాయాతి అధిప్పాయో. నిస్సయాదిభూతాతి నిస్సయఅత్థిఅవిగతభూతా పచ్చయధమ్మా న లబ్భన్తి, తస్మా కుసలో చ…పే… న వుత్తన్తి యోజనా.

పఞ్హావారవిభఙ్గవణ్ణనా నిట్ఠితా.

పఞ్హావారస్స ఘటనే అనులోమగణనా

౪౩౯. ఏత్థాతి అబ్యాకతమూలకే. యది ఏవన్తి యది కుసలాకుసలమూలేహి అలబ్భమానమ్పి లబ్భతి, ఏవం సన్తే. గణనమత్తసామఞ్ఞతో, న పచ్చయసామఞ్ఞతోతి అధిప్పాయో.

౪౪౦. నిదస్సనవసేన దట్ఠబ్బో యేభుయ్యేన ఇన్ద్రియమగ్గపచ్చయానఞ్చ హేతుపచ్చయస్స విసభాగత్తా. ఇన్ద్రియమగ్గపచ్చయా చ విసభాగాతి విసేసనేన యో తత్థ సభాగభావో, తం నివత్తేతి. తథా భావాభావతోతి తస్మిం హేతుపచ్చయాకారే సతి భావతో, హేతుధమ్మానం హేతుపచ్చయభావే సతి సహజాతాదిపచ్చయభావతోతి అత్థో. అధిపతిపచ్చయాదీనన్తి అధిపతిన్ద్రియమగ్గపచ్చయానం. విసభాగతా హేతుపచ్చయస్స. కుసలాదిహేతూనన్తి కుసలాకుసలకిరియాబ్యాకతహేతూనం. హేతుపచ్చయభావేతి హేతుపచ్చయత్తే హేతుభావేన ఉపకారకత్తే. విపాకపచ్చయభావాభావతోతి విపాకపచ్చయభావస్స అభావతో. న హి విపాకానం విపాకపచ్చయతా అత్థి. విపాకహేతూనం ఇతరహేతూహి హేతుపచ్చయతాయ అత్థి సభాగతాతి ఆహ ‘‘హేతువజ్జాన’’న్తి. విపాకానం విసభాగతాయ భవితబ్బం, న హి విపాకధమ్మధమ్మనేవవిపాకనవిపాకధమ్మధమ్మానం విపాకేహి సభాగతా అత్థి రాసన్తరభావతోతి అధిప్పాయో. ఉభయపచ్చయసహితేతి హేతువిపాకపచ్చయసహితే. హేతుపచ్చయభావే విపాకమ్హీతి హేతుపచ్చయభావేన వత్తమానే విపాకధమ్మే. విపాకపచ్చయత్తాభావాభావతోతి విపాకపచ్చయభావాభావస్స అభావతో. న హి విపాకో విపాకస్స విపాకపచ్చయో న హోతి, తస్మా నత్థి హేతువిపాకపచ్చయానం విసభాగతాతి అధిప్పాయో.

ఇదాని వుత్తమేవత్థం ఉదాహరణేన సమత్థేన్తో ‘‘యథా హీ’’తిఆదిమాహ. హేతుసహజాతపచ్చయసహితేతి హేతుపచ్చయసహజాతపచ్చయసహితే, ఉభయపచ్చయయుత్తేతి అత్థో. హేతూనన్తి ఇదం ‘‘సహజాతపచ్చయత్తాభావో’’తి ఇమినాపి సమ్బన్ధితబ్బం. హేతూనఞ్హి హేతుపచ్చయసహితే రాసిమ్హి హేతుపచ్చయభావో వియ సహజాతపచ్చయభావోపి అత్థీతి. తత్థ హేతువజ్జానం సహజాతధమ్మానం హేతుధమ్మస్స చ న సభాగతా వుచ్చతి సహజాతపచ్చయేన సభాగభావతో. ఏవమిధాపీతి యథా హేతుసహజాతపచ్చయేసు వుత్తప్పకారేన నత్థి విసభాగతా, ఏవమిధాపి హేతువిపాకపచ్చయేసు నత్థి విసభాగతాతి అత్థో. ఏస నయో విప్పయుత్తపచ్చయేపీతి య్వాయం నయో హేతుసహజాతపచ్చయేసు విసభాగతాభావో వుత్తో, ఏస నయో హేతుసహితే విప్పయుత్తపచ్చయేపీతి అత్థో. తత్థాపి హి ‘‘హేతువిప్పయుత్తపచ్చయసహితే రాసిమ్హీ’’తిఆది సక్కా యోజేతున్తి. పచ్చుప్పన్నో ఏవ పచ్చయుప్పన్నో, పచ్చయో పన అతీతోపి అనాగతోపి కాలవినిముత్తోపి హోతీతి పచ్చుప్పన్నక్ఖణే హేతుపచ్చయభావే సహజాతాదిపచ్చయభావం సన్ధాయ తథాభావాభావవసేన సభాగతాయ వుచ్చమానాయ నానాక్ఖణికానం కుసలాదీనం హేతూనం విపాకానఞ్చ వసేన విసభాగతా తస్సేవ హేతుస్స న వత్తబ్బాతి ఇమమత్థం దస్సేతి ‘‘అపిచా’’తిఆదినా.

అగ్గహితవిసేసతో సామఞ్ఞతో విసేసో న సువిఞ్ఞేయ్యో హోతీతి అధిప్పాయేనాహ ‘‘కుసలా వీమంసాధిపతీతి ఏవం వత్తబ్బ’’న్తి.

౪౪౧-౪౪౩. ‘‘ఇతరాని ద్వే లభతీ’’తి ఏవం వత్తుం న సక్కా, హేతాధిపతిదుకేహి దస్సితాని యాని ‘‘కుసలో ధమ్మో కుసలస్స ధమ్మస్స, కుసలో ధమ్మో అబ్యాకతస్స, కుసలో ధమ్మో కుసలస్స చ అబ్యాకతస్స చ, అబ్యాకతో ధమ్మో అబ్యాకతస్సా’’తి చత్తారి విస్సజ్జనాని, తేసు హేతుసహజాతనిస్సయఅత్థిఅవిగతఇన్ద్రియమగ్గపచ్చయేసు సమ్పయుత్తపచ్చయే పవిట్ఠే ‘‘కుసలో ధమ్మో కుసలస్స, అబ్యాకతో ధమ్మో అబ్యాకతస్సా’’తి ఇమాని ద్వే లభతి. యం సన్ధాయ అట్ఠకథాయం వుత్తం ‘‘సచే తేహి సద్ధిం…పే… తానేవ ద్వే లభతీ’’తి, తేహి పన ఇతరాని నామ ‘‘కుసలో ధమ్మో అబ్యాకతస్స, కుసలో ధమ్మో కుసలస్స చ అబ్యాకతస్స చా’’తి ఇమాని ద్వేపి సియుం. న హి కుసలో ధమ్మో కుసలస్స విప్పయుత్తపచ్చయేన పచ్చయో హోతి. తేన వుత్తం ‘‘ఇతరాని ద్వే లభతీతి పురిమపాఠో’’తిఆది. ఇతరాని ద్వేతి వా అఞ్ఞాని ద్వే, యాని సమ్పయుత్తపచ్చయవసేన ద్వే విస్సజ్జనాని, విప్పయుత్తపవేసే పన తతో అఞ్ఞాని అఞ్ఞథాభూతాని ద్వే విస్సజ్జనాని. యాని సన్ధాయ వుత్తం ‘‘కుసలో అబ్యాకతస్స, అబ్యాకతో అబ్యాకతస్సాతి ద్వే లభతీతి పఠన్తీ’’తి. తేసూతి ఊనతరగణనాహేతూసు విపాకఅఞ్ఞమఞ్ఞాదీసు.

అనామట్ఠవిపాకానీతి అగ్గహితవిపాకపచ్చయాని, ఘటనం అపేక్ఖిత్వా అయం నపుంసకనిద్దేసో. న విపాకహేతురహితాని సాధారణవసేన వుత్తత్తా. తేన వుత్తం అట్ఠకథాయం ‘‘సామఞ్ఞతో నవన్నమ్పి హేతూనం వసేన వుత్తానీ’’తి, ‘‘విపాకహేతుపి లబ్భతీ’’తి చ.

తత్థాతి పఞ్చమఘటనతో పట్ఠాయ పఞ్చసు ఘటనేసు. తేన విపాకేన సహ, సమం వా ఉట్ఠానం ఏతస్సాతి సముట్ఠానన్తి అయమ్పి అత్థో సమ్భవతీతి వుత్తం ‘‘పటిసన్ధియం కటత్తారూపమ్పి తంసముట్ఠానగ్గహణేనేవ సఙ్గణ్హాతీ’’తి. ఏసేవ నయోతి ఇమినా కటత్తారూపమ్పి తంసముట్ఠానగ్గహణేనేవ సఙ్గణ్హాతీతి ఇమమేవత్థం అతిదిసతి.

ఏవమ్పీతి ‘‘ఏతేసు పనా’’తిఆదినా సఙ్ఖేపతో వుత్తప్పకారేపీతి అత్థో. తేనాహ ‘‘ఏతేసు పన…పే… వుత్తనయేనపీ’’తి. యో యో పచ్చయోతి యో యో హేతుఆదిపచ్చయో మూలభావేన ఠితో పరేసం పచ్చయానం. తప్పచ్చయధమ్మానన్తి తేహి హేతుఆదిపచ్చయేహి పచ్చయభూతానం హేతుఆదిధమ్మానం. నిరవసేసఊనఊనతరఊనతమలాభక్కమేనాతి తే ధమ్మా యేసు విస్సజ్జనేసు యథారహం నిరవసేసా లబ్భన్తి, యేసు ఊనా ఊనతరా ఊనతమా చ లబ్భన్తి, తేన కమేన ఘటనావచనతో పచ్చయుప్పన్నాపి యథాక్కమం నిరవసేసాదిక్కమేనేవ లబ్భన్తి. తేనాహ ‘‘నిరవసేసలాభే చ…పే… వేదితబ్బో’’తి.

హేతుమూలకం నిట్ఠితం.

౪౪౫. పఞ్చమే ఏకన్తి సనిస్సయతో అబ్యాకతమూలం అకుసలన్తి ఇదం సన్ధాయాహ ‘‘వత్థువసేన సనిస్సయం వక్ఖతీ’’తి. న ఇదన్తి ఇదం చతుత్థం ఘటనం లబ్భమానస్సపి వత్థుస్స వసేన ఘటనం న హోతి తస్స వక్ఖమానత్తా, తస్మా ‘‘ఆరమ్మణవసేనేవా’’తి ఏకంసో గహితోతి అత్థయోజనా.

౪౪౬. సహజాతపురేజాతా ఏకో నిస్సయపచ్చయోతి ఇమినా సతిపి పచ్చయధమ్మభేదే పచ్చయభావభేదో నత్థీతి దస్సేతి, తథా ‘‘అత్థిపచ్చయో’’తి ఇమినాపి. అవిగతపచ్చయోపేత్థ అత్థిపచ్చయేనేవ సఙ్గహితోతి దట్ఠబ్బో. ‘‘అత్థిఅవిగతపచ్చయో’’తి పాఠో. సహజాతారమ్మణాధిపతి పన న కేవలం పచ్చయధమ్మప్పభేదోవ, అథ ఖో పచ్చయభావభేదోపి అత్థేవాతి ఆహ ‘‘ఏవం…పే… అభావతో’’తి. వుత్తమేవత్థం పాకటతరం కాతుం ‘‘నిస్సయభావో హీ’’తిఆది వుత్తం. తత్థ సహజాతపురేజాతనిస్సయాదీనన్తి సహజాతనిస్సయపురేజాతనిస్సయాదీనం. ఆది-సద్దేన సహజాతపురేజాతఅత్థిఅవిగతభావే సఙ్గణ్హాతి. న పనేవన్తిఆదినా వుత్తమేవత్థం వివరన్తో ‘‘సహజాతో హీ’’తిఆదిమాహ. భిన్నసభావాతి సమానేపి అధిపతిసద్దవచనీయభావే పచ్చయభావవిసిట్ఠేన సభావేన భిన్నసభావా, న హేతుపచ్చయాదయో వియ సభావమత్తేన. తేనేవాతి భిన్నసభావత్తా ఏవ. అఞ్ఞథా ‘‘కుసలో కుసలస్స సహజాతవసేన, అబ్యాకతో ఆరమ్మణవసేన అధిపతిపచ్చయేన పచ్చయో హోతీ’’తి తదుభయం ఏకజ్ఝం కత్వా వత్తబ్బం సియా, న చ వుత్తన్తి దస్సేన్తో ఆహ ‘‘పఞ్హావారవిభఙ్గే…పే… న వుత్త’’న్తి.

౪౪౭-౪౫౨. సాధారణవసేనాతి అధిపతిన్ద్రియభావసామఞ్ఞేన. తథా చేవ ఛ ఘటనాని యోజేత్వా దస్సేతి ‘‘అధిపతీ’’తిఆదినా. ద్వే పచ్చయధమ్మాతి వీరియవీమంసానం వసేన ద్వే పచ్చయధమ్మా, ఏకోయేవ చిత్తాధిపతివసేన. సమగ్గకాని పుబ్బే వత్తబ్బాని సియుం అధిపతిపటిపాటియాతి అధిప్పాయో. పఠమఞ్హి వీరియాధిపతి పచ్ఛా చిత్తాధిపతీతి. తేసం ఆహారమగ్గపచ్చయానం పచ్ఛా వుత్తాని సమగ్గకాని. సదిసత్తాతి ఇదం పరతో ‘‘హేతువసేన వుత్తఘటనేహి సదిసత్తా’’తిఆదివచనం సన్ధాయ వుత్తం.

౪౫౭-౪౬౦. దుమూలకన్తి కుసలాబ్యాకతమూలకం. తం కుసలమూలకేసు కస్మా వుత్తన్తి చోదనాయం ఆహ ‘‘అబ్యాకతసహితస్స కుసలస్స పచ్చయభావదస్సనవసేనా’’తి. ఏత్థాతి అనులోమగణనే. యథావుత్తేసూతి ‘‘సహజాతఅఞ్ఞమఞ్ఞనిస్సయవిపాకసమ్పయుత్తవిప్పయుత్తఅత్థిఅవిగతమూలకేసూ’’తి ఏవం వుత్తేసు సహజాతాదిమూలకేసు. అత్థిఅవిగతమూలకవజ్జేసూతి అత్థిఅవిగతమూలకాని ఠపేత్వా అవసేసేసు ఆహారేన ఆహారపచ్చయేన ఘటనాని న యోజితానీతి సమ్బన్ధో. అధిపతిన్ద్రియేహి చ నిస్సయాదివజ్జేసు సహజాతాదీసు ఘటనాని న యోజితానీతి యోజనా. తేసూతి హేతుకమ్మఝానమగ్గేసు ఆహారే అధిపతిన్ద్రియేసు చ తంతంఘటనవసేన యథావుత్తేసు యోజియమానేసు. తేనాతి హేతుఆదిఅరూపధమ్మానంయేవ లబ్భనతో. తేహి ఘటనానీతి హేతుఆదీహి యోజియమానాని ఘటనాని. రూపమిస్సకత్తాభావేనాతి ఇదం వుత్తసదిసతాయ కారణవచనం. కస్మా పనేత్థ అత్థిఅవిగతమూలకాని నిస్సయవిప్పయుత్తఅత్థిఅవిగతాని తేహి వజ్జితానీతి ఆహ ‘‘అత్థిఅవిగతేహి పనా’’తిఆది. నిస్సయాదీహి యోజియమానాని అధిపతిన్ద్రియాని రూపమిస్సకాని హోన్తీతి న వుత్తానీతి సమ్బన్ధో. యది ఏవం కస్మా అత్థిఅవిగతమూలకేసు ఆహారేన, నిస్సయాదిమూలకేసు చ అధిపతిన్ద్రియేహి యోజనా కతాతి చోదనం సన్ధాయాహ ‘‘అధిపతాహారిన్ద్రియమూలకేసూ’’తిఆది.

౪౭౩-౪౭౭. ఏదిసేసు ఠానేసు ఖన్ధ-సద్దో అరూపేస్వేవ నిరుళ్హోతి కత్వా వుత్తం ‘‘న పవత్తే వియ ఖన్ధాయేవ పచ్చయుప్పన్నభావేన గహేతబ్బా’’తి. కటత్తారూపమ్పి పన లబ్భతీతి ఇమినా ‘‘ఏకక్ఖణికకమ్మవసేన వుత్తానీ’’తి వచనం పటిక్ఖిపతి. యమత్థం సన్ధాయ ‘‘కస్మా న వుత్త’’న్తి వుత్తం, తం పాకటతరం కరోన్తో ‘‘ననూ’’తిఆదిం వత్వా పున తం ఉదాహరణేన విభావేతుం ‘‘యథాచా’’తిఆది వుత్తం. ఆరమ్మణనిస్సయపచ్చయభావేనాతి ఆరమ్మణపచ్చయభావేన నిస్సయపచ్చయభావేన చ. కమ్మస్స చ పచ్చయభావో పాకటోయేవాతి ఆహ ‘‘కమ్మమ్పి ఆరమ్మణపచ్చయభావేన వత్తబ్బ’’న్తి. ద్విన్నం పచ్చయభావానన్తి కమ్మారమ్మణపచ్చయభావానం. అఞ్ఞమఞ్ఞపటిక్ఖేపతోతి ఇమినా ద్విన్నం పచ్చయభావానం భిన్నత్తా పవత్తిఆకారస్స ఏకక్ఖణే ఏకస్మిం పచ్చయధమ్మే అయుజ్జమానతం దస్సేతి. యథాదస్సితస్స నిదస్సితబ్బేన అసమానతం దస్సేన్తో ‘‘పచ్చుప్పన్నఞ్హి…పే… యుత్తం వత్తు’’న్తి ఆహ. కమ్మం పనాతిఆదినా కమ్మారమ్మణపచ్చయానం పవత్తిఆకారస్స భిన్నత్తా ఏకజ్ఝం హుత్వా అప్పవత్తిమేవ విభావేతి. యతో తే అఞ్ఞమఞ్ఞం పటిక్ఖేపకా వుత్తా, కస్మా పన తంయేవ వత్థు ఆరమ్మణపచ్చయో హోతి నిస్సయపచ్చయో చ, న తంయేవ కమ్మం ఆరమ్మణపచ్చయో చ కమ్మపచ్చయో చాతి? న చోదేతబ్బమేతం, ధమ్మసభావో ఏసోతి దస్సేన్తో ‘‘ఏస చ సభావో’’తిఆదిమాహ. తత్థ వత్తమానానన్తి పచ్చుప్పన్నానం. యన్తి ఇదం ‘‘వత్తబ్బతా’’తి ఇమినా సమ్బన్ధియమానం ‘‘యా’’తి ఇత్థిలిఙ్గవసేన విపరిణామేతబ్బం. యథాతిఆదినా తమేవత్థం ఉదాహరణదస్సనేన విభావేతి.

౪౭౮-౪౮౩. యం విఞ్ఞాణం అధిపతిపచ్చయో న హోతి, తం అనామట్ఠాధిపతిభావం దట్ఠబ్బం. వత్థుస్స వసేనాతి హాపేతబ్బస్స వత్థుస్స వసేన.

౪౮౪-౪౯౫. అరూపిన్ద్రియాని రూపానం పచ్చయత్తేన లబ్భన్తీతి యోజనా. యదిపి ఏవం వుత్తం రూపిన్ద్రియానం అరూపానం పచ్చయత్తఞ్చ లబ్భతీతి ఆహ ‘‘చక్ఖాదీని చ పన చక్ఖువిఞ్ఞాణాదీనం లబ్భన్తీ’’తి. తంసమానగతికాతి వీరియేన సమానగతికా మగ్గపచ్చయతాయ.

౫౧౧-౫౧౪. విప్పయుత్తమూలకే ‘‘దసమే కుసలాదయో చిత్తసముట్ఠానాన’’న్తి ఇదం పవత్తివసేన అట్ఠకథాయం వుత్తన్తి ఆహ ‘‘పటిసన్ధియం పన ‘ఖన్ధా కటత్తారూపానం వత్థు చ ఖన్ధాన’న్తి ఇదమ్పి లబ్భతీ’’తి. తస్స దస్సనవసేనాతి తస్స వత్థుస్స దస్సనవసేన, న అనవసేసతో పచ్చయధమ్మస్స దస్సనవసేన. తేనాహ ‘‘ఖన్ధా చ వత్థుస్సాతి ఇదమ్పి పన లబ్భతేవా’’తి. న వజ్జేతబ్బానీతి తేసమ్పి పచ్చయుప్పన్నభావేన యోజేతబ్బత్తా.

౫౧౫-౫౧౮. అరూపవత్థారమ్మణమహాభూతఇన్ద్రియాహారానం పచ్చయధమ్మానన్తి అత్థో. ‘‘ఆహారిన్ద్రియపచ్చయా చా’’తిపి పన వత్తబ్బం. కస్మా? న హి ఇన్ద్రియాహారానం వసేన సహజాతాదయో లబ్భన్తి, ఇన్ద్రియాహారానం పన వసేన ఇన్ద్రియాహారపచ్చయావ లబ్భన్తి. ‘‘సహజాతం పురేజాతం పచ్ఛాజాతం ఆహారం ఇన్ద్రియ’’న్తి హి ఉద్దిసిత్వా అత్థిపచ్చయో విభత్తోతి. కేచి పనేత్థ ‘‘ఆహారగ్గహణేన కబళీకారో ఆహారోవ గహితో, ఇన్ద్రియగ్గహణేన చ రూపజీవితిన్ద్రియమేవ, సేసాహారిన్ద్రియాని సహజాతాదీస్వేవ అన్తోగధాని కతాని. యాని తదన్తోగధాని, తే సన్ధాయ అట్ఠకథాయం ‘అరూపవత్థారమ్మణమహాభూతఇన్ద్రియాహారానం వసేనా’తి ఏత్థ ఇన్ద్రియాహారగ్గహణం కతన్తి ‘సహజాతపురేజాతపచ్ఛాజాతపచ్చయా లబ్భన్తీ’తి వుత్త’’న్తి వదన్తి.

తత్థ అరూపానం సహజాతపచ్ఛాజాతాహారిన్ద్రియపచ్చయభావో యథారహం వేదితబ్బో. వత్థు సహజాతం పురేజాతఞ్చ, ఆరమ్మణం పురేజాతమేవ, అభిఞ్ఞాఞాణస్స పన కదాచి సహజాతమ్పి ఆరమ్మణపచ్చయో హోతియేవ. సహజాతగ్గహణేన పనేత్థ సహజాతపచ్చయభూతోవ గయ్హతి, సో చ ఏకుప్పాదాదిలక్ఖణయుత్తోవాతి యో ధమ్మో సహజాతో హుత్వా ఆరమ్మణం హోతి, న సో ఇధ అధిప్పేతో. యది సహజాతోపి ఆరమ్మణం హోతి, కస్మా పాళియం తథా న విభత్తన్తి? ఏకకలాపపరియాపన్నస్స ఏకుప్పాదాదిలక్ఖణయుత్తస్స భిన్నకలాపపరియాపన్నతో సఙ్కరమోచనత్థం. అపిచ అప్పచురభావతో అపాకటభావతో చ తం న గహితం. తతోతి నవమతోతి అత్థో, న దసమతోతి అధిప్పాయో. న హి ఏకాదసమే అధిపతి అత్థీతి. తథా చుద్దసమేతి ఏత్థ తథా-సద్దేన వత్థుగ్గహణేన చక్ఖాదివత్థూనిపి గహితానీతి ఇమమత్థం ఉపసంహరతి. తదేవాతి ఆరమ్మణమేవ.

౫౧౯. సహజాతాని వియాతి సహజాతపచ్చయసహితాని వియ ఘటనాని. సహజాతేనాతి సహజాతపచ్చయేన. తానీతి ‘‘పకిణ్ణకఘటనానీ’’తి వుత్తఘటనాని. యాని హి సహజాతపచ్చయేన న యోజితాని, తానేత్థ పకిణ్ణకఘటనానీతి వుత్తాని. పురేజాత…పే… వసేనాతి ఏత్థ అయం యోజనా – పురేజాతస్స పచ్ఛాజాతస్స ఆహారస్స ఇన్ద్రియస్స చ సహజాతేన అఞ్ఞమఞ్ఞఞ్చ సామఞ్ఞవసేన, తేసంయేవ సహజాతేన అఞ్ఞమఞ్ఞఞ్చ అసామఞ్ఞవసేన చాతి వుత్తం హోతి. యథా పురేజాతస్స పచ్ఛాజాతస్స చ సహజాతేన అసామఞ్ఞం భిన్నసభావత్తా, తతో ఏవ ఆహారిన్ద్రియానమ్పి తేన అసామఞ్ఞం, ఏవం పురేజాతాదీనం చతున్నమ్పి అఞ్ఞమఞ్ఞం అసామఞ్ఞం భిన్నసభావత్తా. ఏవం అసామఞ్ఞవసేన అసమానతావసేన యథావుత్తాని ఘటనాని విప్పకిణ్ణాని. యథా పన సహజాతపచ్చయధమ్మా అరూపక్ఖన్ధాదయో తేనేవ సహజాతపచ్చయతాసఙ్ఖాతేన మిథూనం సమానభావేన అఞ్ఞేహి అసంకిణ్ణా అత్తనో పచ్చయుప్పన్నానం పచ్చయో హోన్తీతి అసామఞ్ఞవసేన తేసం పవత్తి, ఏవం పురేజాతాదిపచ్చయధమ్మాపీతి తేసం సహజాతేన అఞ్ఞమఞ్ఞఞ్చ యథావుత్తస్స సామఞ్ఞస్స అసామఞ్ఞస్స చ వసేన తాని ఘటనాని విప్పకిణ్ణానీతి పకిణ్ణకాని వుత్తాని. ఏవం సన్తే సహజాతానమ్పి ఘటనానం పకిణ్ణకభావో ఆపజ్జతీతి? నాపజ్జతి, తేసం సహజాతతాయ ఏవ అవిప్పకిణ్ణభావసిద్ధితో. తేన వుత్తం ‘‘సహజాతం అగ్గహేత్వా వుత్తాని పకిణ్ణకాని నామా’’తి.

తానీతి పకిణ్ణకఘటనాని. కుసలవిపాకాతి కుసలా చ విపాకా చ, యే అభిన్నలక్ఖణా హుత్వా కుసలసభావా విపాకసభావా చాతి అత్థో. ఏవంసభావఞ్చ ఏకం అఞ్ఞిన్ద్రియమేవాతి ఆహ ‘‘ఇదం…పే… లబ్భతీ’’తి. నను చ సద్ధిన్ద్రియాదివసేనపి అయమత్థో లబ్భతీతి? తేసం కిరియసభావతాపి అత్థేవాతి. దుక్ఖన్తి చేతసికదుక్ఖం. తేనాహ ‘‘అకుసలమేవా’’తి. విపాకస్స దుక్ఖస్సాతి యోజనా. తేన వుత్తం ‘‘అఝానఙ్గత్తా’’తి. అకుసలవిపాకకిరియాతి విచికిచ్ఛాచిత్తపఞ్చవిఞ్ఞాణకిరియామనోధాతూసు పవత్తనతో అకుసలవిపాకకిరియావ హోతి చిత్తట్ఠితీతి అత్థో. యస్మా అకుసలవిపాకాతి ఏవమత్థే గయ్హమానే దుక్ఖస్స చిత్తట్ఠితియా చ వసేన యథా ఝానేసు, ఏవం అఞ్ఞేసం వసేన అఞ్ఞేసు చ న లబ్భతి, తస్మా అకుసలస్స విపాకాతి ఏవమత్థే గయ్హమానే దుక్ఖిన్ద్రియస్స వసేన ఇన్ద్రియేసు లబ్భతీతి దస్సేన్తో ఆహ ‘‘అకుసలస్స…పే… లబ్భేయ్యా’’తి. ఇమస్మిం కుసలత్తికే విపాకో విపాకాబ్యాకతమిచ్చేవ గయ్హతి, న అకుసలాదిపదేహి విసేసేత్వాతి ఇమమత్థం దస్సేన్తో ‘‘కుసలవిపాకా…పే… నత్థీ’’తి ఆహ.

పఞ్హావారస్స ఘటనే అనులోమగణనా నిట్ఠితా.

పచ్చనీయుద్ధారవణ్ణనా

౫౨౭. నహేతుపచ్చయేనాతి ఏత్థ న-కారో అఞ్ఞత్థోతి దస్సేన్తో ‘‘హేతుపచ్చయతో అఞ్ఞేన పచ్చయేనా’’తి ఆహ. అగ్గహితగ్గహణేనాహి సహజాతాదిసఙ్గహవసేన అగ్గహితానం గహణేన. అట్ఠ హోన్తీతి ఇమిస్సా పాళియా ఆగతా ఆరమ్మణాదయో అట్ఠ పచ్చయా హోన్తి. తేసూతి అట్ఠసు పచ్చయేసు. తీహీతి ఆరమ్మణసహజాతఉపనిస్సయపచ్చయేహి. ద్వీహీతి ఆరమ్మణపచ్చయఉపనిస్సయపచ్చయేహి. తస్మిం తస్మిం పచ్చయేతి తస్మిం తస్మిం హేతుఆదికే పచ్చయే. తతో హేతుఆదిపచ్చయతో. యథాయోగం యోజేతబ్బాతి యస్మిం పచ్చయే పచ్చనీయతో ఠితే యే పచ్చయా అనులోమతో యోజనం లభన్తి, తే యోజేతబ్బాతి అత్థో.

ద్విన్నన్తి అనన్తరూపనిస్సయస్స పకతూపనిస్సయస్సాతి ఇమేసం ద్విన్నం. వత్థుపురేజాతస్స వసేన పురేజాతం ఆరమ్మణపురేజాతస్స ఆరమ్మణేన సఙ్గహితత్తా. అఞ్ఞిస్సా చేతనాయాతి నానాక్ఖణికకమ్మపచ్చయభావేనేవ పవత్తాయ చేతనాయ. అరూపాహారా అపరిచ్చత్తసహజాతభావా ఏవ ఆహారపచ్చయో హోన్తి, రూపాహారో ఠితిప్పత్తోయేవాతి వుత్తం ‘‘సహజాతతో అఞ్ఞస్స కబళీకారాహారస్స వసేన ఆహారో’’తి. సహజాతతో అఞ్ఞస్సాతి చ ఇదం అరూపాహారనివత్తనత్థం వుత్తం, న కబళీకారాహారవిసేసనివత్తనత్థం తాదిసస్సేవ తస్స అభావతో. న హి రూపాహారో సహజాతపచ్చయో హోతి, నాపి పురేజాతపచ్చయో హోతి. యథా సహజాతానం సహజాతపచ్చయో న హోతి, ఏవం పురేజాతానం పచ్ఛాజాతపచ్చయో న హోతి, పచ్ఛాజాతానఞ్చ పురేజాతపచ్చయో న హోతి. కస్మా? తాదిసస్స పచ్చయలక్ఖణస్స అభావతో. యేసఞ్హి యో జనకో, న తేహి తస్స సహజాతతా అత్థి, నాపి పురేజాతతా పురేజాతపచ్చయలక్ఖణయుత్తా, పచ్ఛాజాతపచ్చయతాయ పన వత్తబ్బమేవ నత్థి రూపధమ్మత్తా. ఉపత్థమ్భకత్తేపి ఏసేవ నయో, తస్మా సహజాతాదివిధురో ఏవ తస్స పచ్చయభావో వేదితబ్బో. తేనేవ హి ‘‘సహజాతం పురేజాతం పచ్ఛాజాతం ఆహారం ఇన్ద్రియ’’న్తి ఏత్థ రూపజీవితిన్ద్రియం వియ రూపాహారో విసుం గహితో. తథా చాహ ‘‘రూపాహారో…పే… ఆహారపచ్చయోవ హోతీ’’తి. సహజాతతో పురేజాతతో చ అఞ్ఞస్స రూపజీవితిన్ద్రియస్సాతి ఏత్థ రూపాహారే వుత్తనయేనేవ అత్థో వేదితబ్బో.

ఏవఞ్చ కత్వాతి పురిమపురిమేహి అసఙ్గహితసఙ్గణ్హనవసేన పచ్ఛిమపచ్ఛిమానం గహితత్తా తథా రూపాహారస్స జీవితిన్ద్రియస్స చ వసేన ఇధ ఆహారిన్ద్రియపచ్చయానం గహితత్తాతి అత్థో, అఞ్ఞథా ‘‘ఆహారపచ్చయేన పచ్చయో, ఇన్ద్రియపచ్చయేన పచ్చయో’’తి వత్తబ్బం సియాతి అధిప్పాయో. తేనేవాహ ‘‘ఆరమ్మణ…పే… ఇచ్చేవ వుత్త’’న్తి. తదఞ్ఞాభావాతి తతో ఆరమ్మణాదిపచ్చయతో అఞ్ఞస్స ఇధాధిప్పేతకమ్మాదిపచ్చయస్స కుసలే అభావా. తస్మాతి యస్మా ఆరమ్మణతో అఞ్ఞేసం ద్విన్నం వసేన ఉపనిస్సయో వుత్తో, తస్మా ‘‘ఆరమ్మణాధిపతి ఆరమ్మణపచ్చయే సఙ్గహం గచ్ఛతీ’’తి వత్తబ్బం, న ఆరమ్మణూపనిస్సయేతి అధిప్పాయో. యది ఏవం కస్మా పరిత్తత్తికపఞ్హావారపచ్చనీయే ఆరమ్మణం న వుత్తం. ఉపనిస్సయేన హి అసఙ్గహితత్తే తం వత్తబ్బమేవ సియాతి చోదనం సన్ధాయాహ ‘‘యం పనా’’తిఆది. తత్థ పురిమేహి అసఙ్గహితవసేన వుత్తానన్తి పురిమేహి పచ్చయేహి అసఙ్గహితవసేన వుత్తానం పచ్ఛిమానం పచ్చయానం. సఙ్గహితవివజ్జనాభావతోతి అత్తనా సమానలక్ఖణతాయ సఙ్గహితస్స పచ్చయస్స వివజ్జనాభావతో, వివజ్జనే కారణం నత్థీతి అత్థో. ఉపనిస్సయతో అఞ్ఞారమ్మణాభావతోతి అప్పమాణో ధమ్మో అప్పమాణస్స ధమ్మస్స ఆరమ్మణం హోన్తో ఆరమ్మణూపనిస్సయోవ హోతి ఆరమ్మణాధిపతిభావతోతి అత్థో. యథా ఆరమ్మణే గహితే ఆరమ్మణూపనిస్సయో గహితోవ హోతి బలవారమ్మణభావతో, ఏవం ఆరమ్మణూపనిస్సయే గహితే ఆరమ్మణం గహితమేవ హోతి తంసభావత్తాతి తత్థ తం విసుం న ఉద్ధటన్తి దట్ఠబ్బం. తేనాహ ‘‘న పన ఆరమ్మణూపనిస్సయస్స ఆరమ్మణే అసఙ్గహితత్తా’’తి.

పచ్ఛాజాతఆహారానన్తి అత్తనో పచ్చయుప్పన్నతో పురేజాతకాయతో పచ్ఛాజాతానం అరూపాహారానం. తే హి అత్తనా సహజాతఅరూపధమ్మానం తంసముట్ఠానరూపధమ్మానమ్పి సహజాతఅత్థిపచ్చయా హోన్తి, పురేజాతానం పన వత్థూనం పచ్ఛాజాతఅత్థిపచ్చయో. పచ్ఛాజాతిన్ద్రియానన్తి పచ్ఛాజాతానం అరూపిన్ద్రియానం. సేసం ఆహారే వుత్తనయేన యోజేతబ్బం. యస్మా ఏతే ఆహారిన్ద్రియా యస్మిం ఖణే పురేజాతఅత్థిపచ్చయం లభన్తి, తస్మింయేవ ఖణే తంతంపచ్చయుప్పన్నానం సహజాతఅత్థిపచ్చయో పచ్ఛాజాతఅత్థిపచ్చయో చ హోన్తి, తస్మా వుత్తం ‘‘సహాపి అత్థిఅవిగతపచ్చయభావో హోతీ’’తి. తిణ్ణన్తి సహజాతాదీనం తిణ్ణం. ఛహి భేదేహీతి విసుం గహితేహి సహజాతాదీహి పఞ్చహి యథారహం ఏకజ్ఝం గహితభేదేన చాతి ఛహి అత్థిపచ్చయభేదేహి. ఏకేకం సఙ్గహేత్వాతి అత్థిపచ్చయలక్ఖణం అవిగతపచ్చయలక్ఖణఞ్చ విసుం విసుం ఛహి భేదేహి సఙ్గహేత్వా వుత్తం.

అజ్ఝత్తికబాహిరభేదతోతి వత్తబ్బం చక్ఖాదీనం జీవితిన్ద్రియస్స చ అధిప్పేతత్తా, సపరసన్తానికానఞ్చ ఇన్ద్రియానం అనధిప్పేతత్తా. నిస్సయపురేజాతవిప్పయుత్తఅత్థిఅవిగతానం పురేజాతభూతానన్తి అధిప్పాయో. తేసఞ్హి పురేజాతే సఙ్గహో. తదేకదేసస్సాతి ఆరమ్మణేకదేసస్స, ఆరమ్మణాధిపతిఆరమ్మణూపనిస్సయానన్తి అత్థో. తేసన్తి నిస్సయాదీనం. ఉపనిస్సయాదీసూతి ఉపనిస్సయపురేజాతపచ్చయాదీసు. తం పన పురేజాతభూతం ఆరమ్మణం. తత్థాతి ఉపనిస్సయపచ్చయసఙ్గహే. యథావుత్తనయో చేత్థ ఏకన్తేన గహేతబ్బోతి దస్సేతుం ‘‘అథ పనా’’తిఆది వుత్తం.

ఏవ-సద్దో ఆనేత్వా యోజేతబ్బో, అఞ్ఞథా తేసు పఞ్హేసు ఏకసభావతోవ పచ్చయస్స ఆగమనం వుత్తం సియా. తేనాతి ‘‘ఏకోవా’’తి అవధారణేన అగ్గహితేన. తేసూతి సహజాతపురేజాతపచ్చయేసు. ఉక్కట్ఠవసేనాతి ‘‘ఏకో ద్వే’’తిఆదినా వుత్తఉక్కంసవసేన. తే తే పచ్చయే సఙ్గహేత్వాతి తే హేతుఆదిపచ్చయే సహజాతాదిపచ్చయేహి సఙ్గహేత్వా. దస్సితపచ్చయపరిచ్ఛేదోతి సోళసాదిభేదేన సఙ్గహేత్వా దస్సితపచ్చయపరిచ్ఛేదో.

పభేదపరిహానీసూతి సహజాతపచ్చయాదీహి సఙ్గహితపచ్చయప్పభేదే తంతంపచ్చయపటిక్ఖేపే పఞ్హాపరిహానియఞ్చాతి అత్థో. నహేతుపచ్చయాతి ఇమినా హేతుపచ్చయతో అఞ్ఞే పచ్చయా గహితాతి కత్వా వుత్తం ‘‘నహేతుపచ్చయాతి ఏత్థ లబ్భమానపచ్చయే సన్ధాయ వుత్త’’న్తి. ఏవఞ్చ కత్వాతి సబ్బపచ్చనీయసాధారణలక్ఖణవసేన వుత్తత్తా ఏవ న వత్తబ్బం సియా, న హి హేతుపచ్చయే పచ్చనీయతో ఠితే హేతుధమ్మో హేతుస్స ధమ్మస్స సహజాతపచ్చయేన పచ్చయోతి సక్కా వత్తుం. వీసతి పచ్చయాతి హేతుపచ్చయేన సద్ధిం వీసతి పచ్చయా. పరిహానీయం విత్థారకథం దస్సేన్తోతి యోజనా.

౫౨౮. తేహి తేహి పచ్చయేహీతి సహజాతపచ్చయాదీహి తేహి తేహి సఙ్గాహకభూతేహి పచ్చయేహి. తే తే పచ్చయాతి సఙ్గహేతబ్బా అఞ్ఞమఞ్ఞపచ్చయాదయో హేతుపచ్చయాదయో వా తే తే పచ్చయా. అఞ్ఞేసం అభావం సన్ధాయ వుత్తం, న తేసం సబ్బేసం సమ్భవన్తి అధిప్పాయో. తేనాహ ‘‘న హీ’’తిఆది. తత్థ ద్వేయేవాతి ఆరమ్మణాధిపతిం అపనేత్వా ఆహ. అబ్యాకతస్సపీతి పి-సద్దేన న కేవలం కుసలస్సేవ, అథ ఖో అబ్యాకతస్సపీతి కుసలం సమ్పిణ్డేతి.

౫౩౦. తేన సద్ధిన్తి వత్థునా సద్ధిం. సుద్ధానన్తి కేవలానం వత్థునా వినా చ గహితానం కుసలక్ఖన్ధానం. యదిపి వత్థునా సద్ధిం సహజాతట్ఠో నత్థి, నిస్సయాదిభావో పన అత్థేవాతి దస్సేన్తో ‘‘వత్థునా పనా’’తిఆదిమాహ.

సహజాతపురేజాతపచ్ఛాజాతఆహారిన్ద్రియానం అత్థిపచ్చయేన సఙ్గహేతబ్బత్తా సహజాతాదీహి సఙ్గహేతబ్బానం తంసఙ్గహో సుకరోతి దస్సేతుం ఉపనిస్సయేన సఙ్గహేతబ్బానం సఙ్గహో వుత్తనయో ఏవాతి వుత్తం ‘‘చతూసు సబ్బపచ్చయే సఙ్గణ్హిత్వా’’తి. కమ్మం పన సహజాతూపనిస్సయేహి అసఙ్గహేతబ్బతాపి అత్థీతి సరూపతో గహితం, అఞ్ఞథా ‘‘తీసు పచ్చయేసూ’’తి వత్తబ్బం సియా. మిస్సకామిస్సకస్సాతి సహజాతపురేజాతాదిభావేహి మిస్సకస్స తథా అమిస్సకస్స చ. వుత్తమేవత్థం విత్థారతో దస్సేతుం ‘‘న హీ’’తిఆది వుత్తం. తేనాతి అత్థిపచ్చయవిభాగసఙ్గాహకానం సహజాతాదీనం గహణేన. సబ్బపచ్చయానం…పే… హోతీతి ఇమినా ‘‘ఇమస్మిం పన పచ్చయుద్ధారే’’తిఆదినా వుత్తోపి పచ్చయసఙ్గహో ఇధ అత్థతో దస్సితోయేవాతి ఇమమత్థం దస్సేతి.

నిస్సయో కస్మా న వుత్తో? సహజాతనిస్సయో పురేజాతనిస్సయోతి హి సక్కా విభజితున్తి అధిప్పాయో. విప్పయుత్తో వా కస్మా న వుత్తో? పురేజాతవిప్పయుత్తో పచ్ఛాజాతవిప్పయుత్తోతి విభజితుం సక్కాతి అత్థో. యం మిస్సకామిస్సకభావం మనసి కత్వా ‘‘అవత్తబ్బత్తా’’తి వుత్తం, తం దస్సేన్తో ‘‘నిస్సయో తావా’’తిఆదిమాహ. విసేసితబ్బో ‘‘విప్పయుత్తపచ్చయేన పచ్చయో’’తి అవిసేసేన పాళియం వుత్తత్తా. సో వియాతి అత్థిపచ్చయో వియ, నిస్సయపచ్చయో వియ వా అత్థిపచ్చయవిసేసాభావేన విప్పయుత్తపచ్చయో న వత్తబ్బోవ. ద్విన్నం పచ్చయానం వియ పభేదసబ్భావతోతి దస్సేన్తో ‘‘సహజాతపురేజాతానఞ్చా’’తిఆదిమాహ. తథాతిఆదినా వుత్తమత్థం పాళియా సమత్థేతుం ‘‘వక్ఖతీ’’తిఆది వుత్తం. తత్థ మగ్గఫలధమ్మానం మగ్గఫలతంసముట్ఠానరూపవసేన సహజాతఅత్థిపచ్చయో తేసంయేవ పురేజాతచతుసన్తతిరూపవసేన పచ్ఛాజాతఅత్థిపచ్చయో వుత్తో, న పన విప్పయుత్తపచ్చయభావో వక్ఖతీతి యోజనా. సోతి విప్పయుత్తపచ్చయో.

హేతుఆదీనం సహజాతన్తోగధత్తా హేతుఆదయో తబ్బిసేసా హోన్తీతి కత్వా వుత్తం ‘‘సహజాతపచ్చయో చ హేతుఆదీహి విసేసేతబ్బో’’తి. సోతి సహజాతపచ్చయో. విరుద్ధపచ్చయేహీతి సహజాతపురేజాతస్స సహజాతాదిభావేన విరుద్ధేహి పచ్చయేహి. తేనాహ ‘‘ఉప్పత్తికాలవిరుద్ధేహి పచ్చయేహీ’’తి.

పచ్చనీయుద్ధారవణ్ణనా నిట్ఠితా.

పచ్చనీయగణనవణ్ణనా

నహేతుమూలకవణ్ణనా

౫౩౨. అధిపతిపచ్చయాదిభూతో ఆరమ్మణపచ్చయోతి ఆరమ్మణఆరమ్మణాధిపతిఆరమ్మణూపనిస్సయే వదతి. తే చ యస్మా ఆరమ్మణసభావా ఏవ, తస్మా వుత్తం ‘‘పరిహాయతియేవా’’తి. పన్నరససూతి దుతియే సహజాతపచ్చయే ‘‘హేతుపచ్చయో’’తిఆదినా వుత్తేసు పన్నరససు. ఏకాదసన్నం వసేనాతి సహజాతపచ్చయో, సహజాతతావిసిట్ఠా అధిపతినిస్సయకమ్మాహారిన్ద్రియత్థిఅవిగతహేతుఝానమగ్గా చాతి ఇమేసం ఏకాదసన్నం వసేన. సహజాతే అన్తోగధా హేతుఆదయో. తస్మిం పటిక్ఖిత్తేతి తస్మిం సహజాతే పటిక్ఖిత్తే పచ్చనీయతో ఠితే. అనన్తోగధా సహజాతే, కే పన తేతి ఆహ ‘‘ఆరమ్మణాధిపతిపురేజాతనిస్సయాదయో’’తి. ఆరమ్మణాదిఆకారేనాతి ఆరమ్మణపురేజాతనిస్సయనానాక్ఖణికకమ్మాదిఆకారేన.

తస్మిం పటిక్ఖిత్తేతి తస్మిం సహజాతపచ్చయే పటిక్ఖిత్తే. ఇమే వారాతి సహజాతం పురేజాతన్తి విస్సజ్జితవారా. ఏతే నిస్సయాదయోతి సహజాతతావిసిట్ఠే నిస్సయాదికే వదతి, న ఇతరే. తేనాహ ‘‘యస్మా చ…పే… పటిక్ఖేపేన పటిక్ఖిత్తా’’తి.

నిస్సయాదిభూతఞ్చ సహజాతపచ్చయం ఠపేత్వాతి ఏతేన ‘‘ఠపేత్వా సహజాతపచ్చయ’’న్తి ఏత్థ అన్తోగధనిస్సయాదిభావోయేవ సహజాతపచ్చయో గహితోతి దస్సేతి. నిస్సయాదీతి ఆది-సద్దేన హేతుఆదీనం సఙ్గహో దట్ఠబ్బో. అఞ్ఞమఞ్ఞపచ్చయధమ్మవసేన పవత్తిసబ్భావతోతి అఞ్ఞమఞ్ఞపచ్చయధమ్మవసేన సహజాతాదీహి పవత్తిసబ్భావతో అఞ్ఞమఞ్ఞే పటిక్ఖిత్తే ‘‘కుసలో కుసలాబ్యాకతస్సా’’తి వారో పరిహాయతి. తేసం తేసం పచ్చయుప్పన్నానన్తి ఇదం సామఞ్ఞవచనమ్పి ‘‘అఞ్ఞమఞ్ఞపచ్చయసఙ్గహం గతా’’తి వచనతో అఞ్ఞమఞ్ఞపచ్చయలాభీనంయేవ గహణం సియాతి ఆసఙ్కం నివత్తేతుం ‘‘కుసలో చ కుసలస్సా’’తిఆది వుత్తం. సముదాయభూతోతి చతుక్ఖన్ధసముదాయభూతో. ఏకదేసభూతేహీతి తస్సేవ ఏకదేసభూతేహి. ‘‘కుసలో పనా’’తిఆది ‘‘నఅఞ్ఞమఞ్ఞపచ్చయేన…పే… పరిహాయతీ’’తి ఇమస్స అట్ఠకథావచనస్స సమాధానవచనం.

రూపక్ఖన్ధేకదేసోవ హోన్తి రూపాహారరూపిన్ద్రియవసేన, ‘‘ఏకన్తేన విప్పయుత్తపచ్చయధమ్మేహీ’’తి వుత్తధమ్మా ‘‘తే’’తి పచ్చామట్ఠాతి ఆహ ‘‘తేతి తే విప్పయుత్తపచ్చయధమ్మా’’తి.

౫౩౩. పచ్చనీయగణనం దస్సేతున్తి వుత్తేపి నను పచ్చయగణనమేవ దస్సితం హోతీతి కస్సచి ఆసఙ్కా సియాతి తం నివత్తేన్తో ఆహ ‘‘పచ్చనీయవారగణనా హి దస్సితా’’తి. బలవకమ్మం విపాకస్స ఉపనిస్సయో హోతి, ఇతరం కమ్మపచ్చయో ఏవాతి ఆహ ‘‘విపాకస్సపి పన…పే… కమ్మపచ్చయో హోతీ’’తి.

నహేతుమూలకవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౫౩౪. పరిచ్ఛిన్నగణనానీతి ఇదం న గణనాపేక్ఖం, అథ ఖో విస్సజ్జనాపేక్ఖన్తి ఆహ ‘‘పరిచ్ఛిన్నగణనాని విస్సజ్జనానీ’’తి. పచ్చనీయతో ఠితోపి హేతు నయానం మూలభావేనేవ ఠితోతి ఆహ ‘‘హేతుమూలకే’’తి, అట్ఠకథాయం పన ‘‘నహేతుమూలక’’మిచ్చేవ వుత్తం.

౫౩౮. మూలం సఙ్ఖిపిత్వాతి సత్తమూలకం అట్ఠమూలకం నవమూలకఞ్చ సఙ్ఖిపిత్వా. ద్వీసూతి ‘‘తీణీ’’తి వుత్తేసు తీసు విస్సజ్జనేసు పురిమేసు ద్వీసు ‘‘కుసలో ధమ్మో అబ్యాకతస్స, అకుసలో ధమ్మో అబ్యాకతస్సా’’తి ఇమేసు. తేనాహ ‘‘విపాకో పచ్చయుప్పన్నో హోతీ’’తి. తతియేతి ‘‘అబ్యాకతో ధమ్మో అబ్యాకతస్సా’’తి ఇమస్మిం. తేసముట్ఠానికకాయోతి ఉతుచిత్తాహారానం వసేన తేసముట్ఠానికకాయో.

౫౪౫. ఏతం ద్వయం సన్ధాయ వుత్తం, యథా అరూపం అరూపస్స, ఏవం రూపమ్పి రూపస్స విప్పయుత్తపచ్చయో న హోతీతి. రూపాబ్యాకతో అరూపాబ్యాకతస్సాతి ఇదం వత్థుఖన్ధే సన్ధాయ వుత్తం. అరూపాబ్యాకతో రూపాబ్యాకతస్సాతి ఇదం పన చిత్తసముట్ఠానరూపఞ్చాతి తేసం ఏకన్తికో విప్పయుత్తపచ్చయభావోతి ఆహ ‘‘సహజాత…పే… హోతియేవా’’తి. సహజాతాహారిన్ద్రియవసేనాతి సహజాతఅరూపాహారిన్ద్రియవసేన.

౫౪౬. ఏకమూలకేకావసానా అనన్తరపకతూపనిస్సయవసేన లబ్భన్తీతి ఇదం యథారహవసేన వుత్తన్తి తం యథారహం పటిక్ఖేపాపటిక్ఖేపవసేనపి దస్సేతబ్బన్తి ‘‘అత్థిపచ్చయే పనా’’తిఆది వుత్తం. పురిమేసూతి నారమ్మణాదీసు. నవాతి ఏకమూలకావసానా నవ. ద్వేయేవాతి ‘‘కుసలో ధమ్మో అబ్యాకతస్స, అకుసలో ధమ్మో అబ్యాకతస్సా’’తి ఇమే ద్వేయేవ.

పచ్చనీయవణ్ణనా నిట్ఠితా.

అనులోమపచ్చనీయవణ్ణనా

౫౫౦. ఇమేహేవాతి ‘‘కుసలో కుసలస్స, అకుసలో అకుసలస్సా’’తి ఇమేహి ఏవ సమానా హోన్తి కుసలాదితాసామఞ్ఞేన. తేన వుత్తం ‘‘అత్థాభావతో పన న అనురూపా’’తి. ‘‘కుసలో కుసలస్సా’’తిఆదినా సతిపి ఉద్దేసతో సామఞ్ఞే యేభుయ్యేన సియా విభఙ్గే విసేసోతి ఆహ ‘‘యథాయోగం నిద్దేసతో చా’’తి.

౫౫౧. హేతునామన్తి హేతు చ తం నామఞ్చాతి హేతునామం. పచ్చయన్తి తమేవ పచ్చయభూతం సన్ధాయాతి యోజనా.

౫౫౨. ద్విన్నమ్పి అధిపతీనన్తి సహజాతారమ్మణాధిపతీనం వసేన, తం ‘‘కుసలం కుసలస్స సహజాతతో చేవ ఆరమ్మణతో చా’’తిఆదినా అట్ఠకథాయం వుత్తనయేనేవ వేదితబ్బం. నారమ్మణే సత్తాతి సహజాతాధిపతిస్స వసేన వుత్తం, న సహజాతే సత్తాతి ఆరమ్మణాధిపతిస్స వసేన వుత్తన్తి యోజనా. ఏవన్తి యథా అధిపతిమ్హి వుత్తం, ఏవం సబ్బత్థ సబ్బపచ్చయేసు. ‘‘తస్మిం తస్మిం…పే… ఉద్ధరితబ్బా’’తి వత్వా తస్స గణనుద్ధారస్స సుకరతం ఉపాయఞ్చ దస్సేన్తో ‘‘అనులోమే…పే… విఞ్ఞాతు’’న్తి ఆహ.

అనులోమపచ్చనీయవణ్ణనా నిట్ఠితా.

పచ్చనీయానులోమవణ్ణనా

౬౩౧. పరిహాపనగణనాయాతి పరిహాపేతబ్బగణనాయ సమానత్తఞ్చ న ఏకన్తికం ఊనతమభావస్సపి సమ్భవతోతి అధిప్పాయో. తేనాహ ‘‘నహేతునారమ్మణదుకస్సా’’తిఆది. తత్థ సద్ధిం యోజియమానేన ఊనతరగణనేన అధిపతిపచ్చయేన పరిహీనాపీతి యోజనా. సద్ధిం పరిహీనాపీతి వా ఇమస్మిం పక్ఖే ‘‘అధిపతిపచ్చయేనా’’తి ఇత్థమ్భూతలక్ఖణే కరణవచనం. ఏతన్తి లక్ఖణం.

అట్ఠానన్తి అనులోమతో అట్ఠానం అతిట్ఠనం. తిట్ఠన్తీతి అనులోమతోతి యోజనా. తేసన్తి హేతుఆదీనం. ఇతరేసూతి యాదిసా అధిప్పేతా, తే దస్సేతుం ‘‘అధిపతీ’’తిఆది వుత్తం. ఇమాని ద్వేతి ‘‘కుసలాబ్యాకతా అబ్యాకతస్స, అకుసలాఅబ్యాకతా అబ్యాకతస్సా’’తి ఇమాని చ ద్వే.

నహేతుమూలకవణ్ణనా నిట్ఠితా.