(౧) విభఙ్గవారవణ్ణనా

౫౩. తికపదానం తికన్తరపదేహి విసదిసతా పాకటాయేవాతి వుత్తం ‘‘తికపదనానత్తమత్తేన వినా’’తి. మూలావసానవసేనాతి ‘‘ఏకమూలేకావసానం నవా’’తిఆదినా వుత్తమూలావసానవసేన. ‘‘న తాయేవ వేదనాత్తికాదీసూ’’తి ఏత్థ యా సదిసతా పటిక్ఖిత్తా, తం దస్సేతుం ‘‘సదిసతం సన్ధాయ ‘న తాయేవా’తి వుత్త’’న్తి ఆహ. యాతి యా పుచ్ఛా. సబ్బపుచ్ఛాసమాహరణన్తి సబ్బాసం ఏకూనపఞ్ఞాసాయ పుచ్ఛానం సముచ్చయనం అనవసేసేత్వా కథనం. ఇధ ఇమస్మిం పటిచ్చవారుద్దేసే కత్తబ్బం. ఆదితో హి అనవసేసతో వుత్తే పచ్ఛా యథారహం తదేకదేసవచనం యుత్తం. న హి తత్థ ఏకూనపఞ్ఞాస పుచ్ఛా విస్సజ్జనం లభన్తీతి తత్థ తస్మిం ధమ్మానులోమపచ్చనీయే పీతిత్తికే ఏకూనపఞ్ఞాస పుచ్ఛా విస్సజ్జనం న హి లభన్తి, అట్ఠవీసే పన లభన్తీతి అత్థో.

తేన సహజాతపచ్చయభూతేనాతి తేన వేదనాదిభేదేన ఏకేన ధమ్మేన సహజాతపచ్చయో హోన్తేన, సహజాతపచ్చయతం వా పత్తేన పాపుణన్తేనాతి అత్థో. అనుఞ్ఞాతం వియ హోతీతి యదిపి అట్ఠకథాయం ‘‘యావ నిరోధగమనా’’తిఆదివచనేహి ఖణత్తయసమఙ్గీ ఉప్పజ్జతీతి అనుఞ్ఞాతం వియ హోతి, ఉప్పాదక్ఖణసమఙ్గీయేవ పన ఉప్పజ్జతీతి వుత్తో పటిచ్చవారాదీనం ఛన్నం వారానం ఉప్పాదమేవ గహేత్వా పవత్తత్తా. తథా హి తేసు పచ్ఛాజాతపచ్చయో అనులోమతో న తిట్ఠతి.

ఇధ కుసలవచనేన గహితే ఖన్ధే సన్ధాయ వుత్తన్తి ఇమస్మిం పటిచ్చవారే ‘‘కుసలం ధమ్మం పటిచ్చ కుసలో ధమ్మో ఉప్పజ్జతీ’’తి కుసలసద్దేన గహితే ఖన్ధే సన్ధాయ వుత్తం చతూసుపి కుసలఖన్ధేసు ఏకతో ఉప్పజ్జమానేసు సామఞ్ఞతో వుత్తేసు సహజాతాదిసాధారణపచ్చయవసేన అవిసేసతో సబ్బే సబ్బేసం పచ్చయాతి అయమేవ ఇమస్స పచ్చయో, ఇమస్సేవ అయం పచ్చయోతి చ నియమేత్వా వత్తుం న సక్కా. తేన వుత్తం అట్ఠకథాయం ‘‘ఏకస్సేవ ద్విన్నంయేవ వా’’తిఆది. ‘‘సుఖాయ వేదనాయ సమ్పయుత్తం ధమ్మం పటిచ్చా’’తిఆదీసు పన విసేసనభావేన వేదనాదీనం విసుం గహితత్తా ‘‘ఏకం ఖన్ధం పటిచ్చ ద్వే ఖన్ధా’’తిఆది వత్తుం సక్కా. తేన వుత్తం ‘‘వేదనాత్తికాదీసు పనా’’తిఆది. తథాతి ఇమినా ‘‘ఏకేకస్సపి దుకాదిభేదానఞ్చా’’తి ఇమం అనుకడ్ఢతి.

ఏతస్మిన్తి ‘‘విపాకాబ్యాకతం కిరియాబ్యాకత’’న్తి ఏవం విపాకకిరియాబ్యాకతగ్గహణే. ‘‘సబ్బస్మిం న గహేతబ్బ’’న్తి వుత్తం, కత్థ పన గహేతబ్బన్తి ఆహ ‘‘చిత్తసముట్ఠానఞ్చ రూపన్తి ఏత్థేవా’’తి. ఏవం పఠమే వాక్యే అతిబ్యాపితం పరిహరిత్వా దుతియే అబ్యాపితం పరిహరితుం ‘‘న కేవల’’న్తిఆది వుత్తం. ఏత్థాతి ‘‘విపాకాబ్యాకతం కిరియాబ్యాకత’’న్తి ఏత్థ న గహేతబ్బం తస్సపి ఆరుప్పే ఉప్పజ్జమానస్స రూపేన వినా ఉప్పత్తితో. ఏత్థ చ యథా హేతుపచ్చయగ్గహణేనేవ అహేతుకం నివత్తితం, ఏవం చిత్తసముట్ఠానఞ్చ రూపన్తి రూపగ్గహణేనేవ ఆరుప్పే విపాకోపి తత్థ ఉప్పజ్జమానేన చిత్తుప్పాదేన సద్ధిం న గహితో. తం పనేతం అత్థసిద్ధమేవ అకత్వా సరూపతో పాకటతరం కత్వా దస్సేతుం అట్ఠకథాయం ‘‘విపాకాబ్యాకత’’న్తిఆది వుత్తం. పటిసన్ధిపచ్ఛిమచిత్తాని పనేత్థ సతిపి రూపస్స అనుప్పాదనే వవత్థానాభావతో న గహితానీతి దట్ఠబ్బం.

పచ్చయభూతస్సాతి ఖన్ధానం పచ్చయభూతస్స వత్థుస్స అగ్గహితతాపత్తిం నివారేతుం, కథం? పచ్చయుప్పన్నభావేన, కత్థ? ‘‘కటత్తా చ రూప’’న్తి ఏతస్మిం సామఞ్ఞవచనే ‘‘ఖన్ధే పటిచ్చ వత్థూ’’తి వుత్తం, ఏవఞ్హిస్స పచ్చయుప్పన్నతా దస్సితా హోతీతి. అఞ్ఞమఞ్ఞాపేక్ఖం వచనద్వయన్తి ‘‘ఖన్ధే పటిచ్చ వత్థు, వత్థుం పటిచ్చ ఖన్ధా’’తి పదద్వయం సన్ధాయ వుత్తం. సామఞ్ఞేన గహితన్తి ‘‘కటత్తా చ రూప’’న్తి ఇమినా సామఞ్ఞవచనేన, కటత్తారూపసామఞ్ఞేన వా గహితం.

ఉపాదారూపగ్గహణేన వినా ‘‘ఉపాదారూప’’న్తి అగ్గహేత్వా కేవలం చిత్తసముట్ఠానరూపం ‘‘కటత్తారూపం’’ఇచ్చేవ గహేత్వాతి అత్థో. ఏతస్మిం పన దస్సనేతి ‘‘మహాభూతేపి పటిచ్చ ఉప్పత్తిదస్సనత్థ’’న్తి వుత్తే ఏతస్మిం అత్థదస్సనే. ఖన్ధపచ్చయసహితన్తి పటిసన్ధియం కటత్తారూపం, పవత్తియం చిత్తసముట్ఠానం రూపం వదతి. అసహితన్తి పన పవత్తియం కటత్తారూపం ఆహారసముట్ఠానం ఉతుసముట్ఠానం అనిన్ద్రియబద్ధం అసఞ్ఞభవసఙ్గహితఞ్చ రూపం. పటిసన్ధియమ్పీతి పి-సద్దేన పవత్తియమ్పి కటత్తారూపం అఞ్ఞఞ్చ తత్థ ఉప్పజ్జనకం ఉపాదారూపన్తి అత్థో దట్ఠబ్బో. కథం పనేత్థ భూతే పటిచ్చ ఉప్పజ్జమానస్స రూపస్స హేతుపచ్చయా ఉప్పజ్జతీతి? ‘‘ఖన్ధే పటిచ్చ హేతుపచ్చయా ఉప్పజ్జమానం రూపం భూతేపి పటిచ్చ ఉప్పజ్జతీ’’తి ఏవం పదమేతం, భూతానం వా హేతుపచ్చయతో నిబ్బత్తత్తా ఏవం వుత్తం. కారణకారణమ్పి హి కారణన్త్వేవ వుచ్చతి యథా ‘‘చోరేహి గామో దడ్ఢో’’తి.

భూతే పటిచ్చ ఉపాదారూపన్తి పదుద్ధారో కతో, ‘‘మహాభూతే పటిచ్చ ఉపాదారూప’’న్తి పన పాఠోతి అట్ఠకథాయఞ్చ తమేవ వుత్తం. అయం హేత్థత్థో – ‘‘మహాభూతే పటిచ్చ ఉపాదారూప’’న్తి ఇమస్మిం పాఠే వుత్తనయేన ఉపాదారూపమ్పి కుసలే ఖన్ధే మహాభూతే చ పటిచ్చ ఉప్పజ్జతీతి. కో పన సో నయోతి తం దస్సేతుం ‘‘మహాభూతే…పే… సన్ధాయాహా’’తి వుత్తం. తత్థ అత్థతో అయం నయో వుత్తోతి ‘‘మహాభూతే పటిచ్చ చిత్తసముట్ఠానం రూపం కటత్తారూపం ఉపాదారూప’’న్తి ఇమినా అబ్యాకతే ఖన్ధే మహాభూతే చ పటిచ్చ ఉపాదారూపానం ఉప్పత్తివచనేన కుసలే ఖన్ధే మహాభూతే చ పటిచ్చ ఉపాదారూపానం ఉప్పత్తి అత్థతో వుత్తో హోతీతి అత్థో.

౫౪. రూపేన వినా పచ్చయుప్పన్నం న లబ్భతీతి ఏతేన యా పుచ్ఛా అరూపమిస్సకావసానా, తాపి ఇధ న గయ్హన్తి, పగేవ రూపావసానాతి దస్సేతి.

౫౭. తాయ సమానలక్ఖణాతి పఞ్చక్ఖన్ధపటిసన్ధితాయ గబ్భసేయ్యకపటిసన్ధియా సమానలక్ఖణా. పరిపుణ్ణధమ్మానన్తి పరియత్తివిభాగానం పఞ్చక్ఖన్ధధమ్మానం. ఏత్థాతి ఏతస్మిం సహజాతపచ్చయనిద్దేసే.

చిత్తకమ్మసముట్ఠానరూపన్తి చిత్తసముట్ఠానరూపం కమ్మసముట్ఠానరూపఞ్చ. పున ఆహారసముట్ఠానన్తి ఏత్థ పునగహణం ఉతుసముట్ఠానాపేక్ఖం. న హి తం పుబ్బే బాహిరగ్గహణేన అగ్గహితం, ఆహారసముట్ఠానం పన అగ్గహితమేవ, ఉతుసముట్ఠానస్స కస్మా పునగహణన్తి ఆహ ‘‘ఏతేహీ’’తిఆది. తత్థాతి అసఞ్ఞసత్తేసు. తస్సాతి ఉతుసముట్ఠానస్స. ఆదిమ్హీతి బాహిరఆహారసముట్ఠానఉతుసముట్ఠానఅసఞ్ఞసత్తవసేన ఆగతవారేహి పఠమవారే. అవిసేసవచనన్తి బాహిరాదివిసేసం అకత్వా వుత్తవచనం, అరూపమ్పి పచ్చయం లభన్తం అత్థం హేతాదికే పచ్చయే లభన్తం సహ సఙ్గణ్హిత్వాతి యోజనా. తస్సాతి, తత్థాతి చ పదద్వయేన యథావుత్తం పఠమవారమేవ పచ్చామసతి. తంసమానగతికన్తి చిత్తసముట్ఠానగతికం. ఇధాపీతి ఇమస్మిం సహజాతపచ్చయనిద్దేసేపి. కమ్మపచ్చయవిభఙ్గే వియాతి నానాక్ఖణికకమ్మపచ్చయనిద్దేసే వియ. తథా హి వుత్తం అట్ఠకథాయం ‘‘తంసముట్ఠానన్తి ఇమినా పటిసన్ధిక్ఖణే కటత్తారూపమ్పి సఙ్గణ్హాతీ’’తి. అయఞ్చ అత్థవిసేసో ఏత్థ ఏకంసేన ఇచ్ఛితబ్బోతి దస్సేన్తో ‘‘న హి…పే… అత్థీ’’తి ఆహ.

అవిసేసేత్వాతి ‘‘ఉతుసముట్ఠాన’’న్తిఆదినా విసేసం అకత్వా. ఉపాదారూపన్తి విసేసేత్వావ కస్మా పన వుత్తానీతి యోజనా. హేతుపచ్చయాదీసూతి ఆది-సద్దేన సహజాతపచ్చయాదిం సఙ్గణ్హాతి. సహాతి చిత్తసముట్ఠానరూపం కటత్తారూపన్తి ఏవం ఏకతో. విసున్తి చిత్తసముట్ఠానం రూపం కటత్తారూపతో విసేసేత్వా. తత్థ బాహిరగ్గహణాదీహి వియాతి యథా ‘‘బాహిరం ఏకం మహాభూత’’న్తిఆదీసు బాహిరఆహారసముట్ఠానఉతుసముట్ఠానగ్గహణేహి మహాభూతాని విసేసితాని, ఏవం ఏత్థ ‘‘మహాభూతే పటిచ్చా’’తి ఏతస్మిం నిద్దేసే మహాభూతానం కేనచి విసేసనేన అవిసేసితత్తా చిత్తసముట్ఠానరూపభావకటత్తారూపభావేహి విసేసేత్వావ వుత్తానీతి యోజనా.

ఇదాని అఞ్ఞేనపి కారణేన తేసం విసేసితబ్బతం దస్సేతుం ‘‘అపిచా’’తిఆది వుత్తం. తత్థ న కోచి పచ్చయోతి ఇదం పట్ఠానే ఆగతనియామేన రూపం ఉపనిస్సయపచ్చయం న లభతీతి కత్వా వుత్తం. తేనాహ ‘‘హేతాదీసూ’’తి. తదవినాభావతో పన తస్స చిత్తకమ్మానం కారణభావో వేదితబ్బో, యతో ఇద్ధిచిత్తనిబ్బత్తాని కమ్మపచ్చయాని చాతి వుత్తాని. నను చిత్తం ఆహారఉతుసముట్ఠానానం పచ్చయో హోతీతి? సచ్చం హోతి, సో పన ఉపత్థమ్భకత్తేన, న జనకత్తేనాతి దస్సేన్తో ఆహ ‘‘ఆహార…పే… జనక’’న్తి. కిం పన తేసం జనకన్తి ఆహ ‘‘మహాభూతానేవ…పే… జనకానీ’’తి. చిత్తేన కమ్మునా చ వినా అభావే యథాక్కమం చిత్తకమ్మసముట్ఠానఉపాదారూపానన్తి అత్థో. చిత్తసముట్ఠానరూపకటత్తారూపభూతానేవాతి చిత్తకమ్మసముట్ఠానమహాభూతనిబ్బత్తానేవ మహాభూతానం తేసం ఆసన్నకారణత్తా. అఞ్ఞానీతి ఉతుఆహారసముట్ఠానాని ఉపాదారూపాని వదతి. విసేసనం కతం ‘‘చిత్తసముట్ఠానం రూపం కటత్తారూపం ఉపాదారూప’’న్తి. సమానజాతికేన రూపేన ఉతునా ఆహారేన చాతి అత్థో. పాకటవిసేసనానేవాతి ఇదం యేహి మహాభూతేహి తాని నిబ్బత్తాని, తేసం ‘‘ఆహారసముట్ఠానం ఉతుసముట్ఠాన’’న్తి విసేసితత్తా వుత్తం. న విసేసనం అరహన్తి న విసేసితబ్బాని కారణవిసేసనేనేవ విసేసస్స సిద్ధత్తా, ‘‘మహాభూతే పటిచ్చ ఉపాదారూప’’న్త్వేవ వత్తబ్బన్తి అత్థో. ఏతాని పన చిత్తజకమ్మజరూపాని.

సవిసేసేనాతి యేన విసేసేన విసేసితా, తం దస్సేన్తో చిత్తం సన్ధాయాహ ‘‘సహజాతాదిపచ్చయభావతో’’తి, ఇతరం పన సన్ధాయ ‘‘మూలకారణభావతో’’తి, కమ్మూపనిస్సయపచ్చయభావతోతి అత్థో. ఇతరానీతి ఆహారఉతుసముట్ఠానానిపి ఉపాదారూపాని. మహాభూతవిసేసనేనేవ విసేసితానీతి ‘‘ఆహారసముట్ఠానం ఏకం మహాభూతం పటిచ్చ ఉతుసముట్ఠానం ఏకం మహాభూతం పటిచ్చా’’తి మహాభూతవిసేసనేనేవ జనకపచ్చయేన ఆహారేన ఉతునా చ విసేసితాని. ఇధాతి ‘‘చిత్తసముట్ఠానం రూపం కటత్తారూపం ఉపాదారూప’’న్తి ఇమస్మిం వచనే. ఏత్థ హి ఉపాదారూపానం చిత్తకమ్మసముట్ఠానతావచనేన తంనిస్సయానమ్పి తబ్భావో పకాసితోతి. అఞ్ఞతరవిసేసనం ఉభయవిసేసనం హోతి ఉభయేసం అవినిబ్భోగేన పవత్తనతో.

౫౮. పుబ్బేతి హేతుపచ్చయాదీసు. విసుం పచ్చయభావేనాతి ‘‘పటిసన్ధిక్ఖణే విపాకాబ్యాకతం ఏకం ఖన్ధం పటిచ్చ తయో ఖన్ధా కటత్తా చ రూప’’న్తిఆదినా వత్థుస్స విసుం పచ్చయభావేన. ఏత్థ చ విసుంయేవ పచ్చయభావేన దస్సితానీతి న సక్కా వత్తుం, ‘‘ఖన్ధే పటిచ్చ వత్థు, వత్థుం పటిచ్చ ఖన్ధా’’తి పచ్చయుప్పన్నభావో వియ ఖన్ధానం ఏకతోపి పచ్చయభావో దస్సితో. తేనేవ హి తస్మిం అత్థే అత్తనో అరుచిం విభావేన్తో ఆహ ‘‘ఇమినా అధిప్పాయేనాహా’’తి. యో పనత్థో అత్తనో రుచ్చతి, తం దస్సేతుం ‘‘ఖన్ధే పటిచ్చ వత్థూతి ఇదం పనా’’తిఆది వుత్తం. ఖన్ధానం పచ్చయభూతానం పటిచ్చట్ఠఫరణతాదస్సనం, వత్థుస్స పచ్చయభూతస్స పటిచ్చట్ఠఫరణతాదస్సనం, న ఖన్ధానన్తి సమ్బన్ధో. ఇధేవాతి ఇమస్మిం అఞ్ఞమఞ్ఞపచ్చయే ఏవ. హేతుపచ్చయాదీసుపి అయమేవ నయో, తత్థ హి పటిచ్చట్ఠఫరణస్స సమానతా. దస్సితాయ పటిచ్చట్ఠద్వయఫరణతాయ. ఖన్ధవత్థూనఞ్చ దస్సితాయేవాతి ఖన్ధవత్థూనఞ్చ ఏకతో పటిచ్చట్ఠఫరణతా దస్సితాయేవ.

ఏవమాదీతి ఆది-సద్దేన ‘‘అకుసలం ధమ్మం పటిచ్చా’’తి ఏవమాది సఙ్గయ్హతి. నను భవితబ్బన్తి యోజనా. హేతుపచ్చయాదీహి వియాతి సదిసూదాహరణన్తి తం దస్సేన్తో ‘‘న హీ’’తిఆదిమాహ. యం ‘‘ఏకం, తయో, ద్వే చ ఖన్ధే పటిచ్చా’’తి వుత్తం పచ్చయజాతన్తి అత్థో. పచ్చయట్ఠో హి పటిచ్చట్ఠో. తేనాహ ‘‘తే హేతుపచ్చయభూతా ఏవ న హోన్తీ’’తి. ఏతేన న పటిచ్చట్ఠఫరణకస్స ఏకన్తికో హేతుఆదిపచ్చయభావోతి దస్సేతి. తేనాహ ‘‘ఏస నయో ఆరమ్మణపచ్చయాదీసూ’’తి. న హి ఆరమ్మణపచ్చయభూతో ధమ్మో పటిచ్చట్ఠం ఫరతి. వుత్తఞ్చ ‘‘కుసలం ధమ్మం పటిచ్చ కుసలో ధమ్మో ఉప్పజ్జతి ఆరమ్మణపచ్చయా’’తి.

పచ్చయన్తరేనపి ఉపకారకతామత్తమ్పి గహేత్వా పటిచ్చవారే వారన్తరే చ హేతుఆదిపచ్చయా దస్సితాతి ఉపచయేన యథావుత్తం విభావేన్తో ‘‘పచ్చయవారే చా’’తిఆదిమాహ. తంపచ్చయాతి వత్థుపచ్చయా, యథారహం పచ్చయభూతం వత్థుం లభిత్వాతి అత్థో. తేతి కుసలే ఖన్ధే పటిచ్చ. తేసన్తి మహాభూతానం ఖన్ధానం. పచ్చయభావాభావతోతి ఇదం ఖన్ధానం హేతుసహజాతాదిపచ్చయభావస్స మహాభూతేసు దిట్ఠత్తా వుత్తం. యది ఏవం అఞ్ఞమఞ్ఞపచ్చయాపి తే తేసం భవేయ్యున్తి పరస్స ఆసఙ్కనిరాసఙ్కం కరోన్తో ‘‘అఞ్ఞమఞ్ఞసద్దో హీ’’తిఆదిమాహ. నిరపేక్ఖోతి అఞ్ఞనిరపేక్ఖో. న హి హేతుధమ్మో ధమ్మన్తరాపేక్ఖో హుత్వా హేతుపచ్చయో హోతి, సద్దసీసేనేత్థ అత్థో వుత్తో. అఞ్ఞతరాపేక్ఖోతి అత్తనా సహకారికారణభూతం, ఇతరం వా యం కిఞ్చి అఞ్ఞతరం అపేక్ఖతీతి అఞ్ఞతరాపేక్ఖో. యథావుత్తేతరేతరాపేక్ఖోతి అరూపక్ఖన్ధాదిభేదం పాళియం వుత్తప్పకారం ఇతరేతరం మిథు పచ్చయభూతం అపేక్ఖతీతి ఇతరేతరాపేక్ఖో. పచ్చయపచ్చయుప్పన్నా చ ఖన్ధా మహాభూతా ఇధ యథావుత్తా భవేయ్యున్తి కస్మా వుత్తం. న హి ఖన్ధా మహాభూతా అఞ్ఞమఞ్ఞం అఞ్ఞమఞ్ఞపచ్చయభావేన వుత్తా, అథ ఖన్ధా చ మహాభూతా చాతి విసుం విసుం గయ్హేయ్యుం, ఏవం సతి ‘‘మహాభూతా ఖన్ధానం న కోచి పచ్చయో’’తి న వత్తబ్బం.

యస్స సయం పచ్చయో, తతో తేన తన్నిస్సితేన వాతి యస్స ధమ్మస్స సయం అత్తనా పచ్చయో హోతి, తతో ధమ్మతో సయం ఉప్పజ్జమానం కథం తేన ధమ్మేన తన్నిస్సితేన వా అఞ్ఞమఞ్ఞపచ్చయేన ఏవంభూతం తం ధమ్మజాతం అఞ్ఞమఞ్ఞపచ్చయా ఉప్పజ్జతీతి వత్తబ్బతం అరహతీతి వుత్తమేవత్థం ఉదాహరణేన విభావేతి ‘‘యథా’’తిఆదినా. తత్థ ‘‘ఖన్ధే పటిచ్చ ఖన్ధా’’తి ఇదం ‘‘తేన అఞ్ఞమఞ్ఞపచ్చయేన ఉప్పజ్జమాన’’న్తి ఇమస్స ఉదాహరణం, ‘‘వత్థుం పచ్చయా ఖన్ధా’’తి ఇదం పన ‘‘తన్నిస్సితేన అఞ్ఞమఞ్ఞపచ్చయేన ఉప్పజ్జమాన’’న్తి ఏతస్స. తస్మాతి వుత్తమేవ అత్థం కారణభావేన పచ్చామసతి. అత్తనో పచ్చయస్స పచ్చయత్తాభావతోతి అత్తనో పచ్చయభూతస్స అరూపక్ఖన్ధస్స పచ్చయభావాభావతో. న హి మహాభూతా యతో ఖన్ధతో ఉప్పన్నా, తేసం పచ్చయా హోన్తి. తదపేక్ఖత్తాతి ఇతరేతరపచ్చయభావాపేక్ఖత్తా. ఖన్ధే పటిచ్చ పచ్చయా చాతి పటిచ్చవారే వుత్తనియామేనేవ ఖన్ధే పటిచ్చ, పచ్చయవారే వుత్తనియామేన ఖన్ధే పచ్చయా చ. నఅఞ్ఞమఞ్ఞపచ్చయా చ వుత్తాతి అఞ్ఞమఞ్ఞపచ్చయతో అఞ్ఞస్మా నిస్సయపచ్చయాదితో మహాభూతానం ఉప్పత్తి వుత్తా చాతి అత్థో. వత్థుం పచ్చయా ఉప్పజ్జమానాతి వత్థుం పురేజాతపచ్చయం కత్వా ఉప్పజ్జమానా. తన్నిస్సితేన చ అఞ్ఞమఞ్ఞపచ్చయేనాతి తం వత్థుం నిస్సితేన ఖన్ధేన అఞ్ఞమఞ్ఞపచ్చయభూతేన ఉప్పజ్జన్తి, తస్మా యథావుత్తేన కారణేన వత్థుం పచ్చయా…పే… వుత్తా, ఇమినా పరియాయేన పన ఉజుకం పవత్తియం వత్థుస్స అఞ్ఞమఞ్ఞపచ్చయభావోతి అత్థో.

౫౯. సా న గహితాతి యా ‘‘చక్ఖాయతనం నిస్సాయా’’తిఆదినా చక్ఖాయతనాదీనం నిస్సయపచ్చయతా వుత్తా, సా ఇధ పటిచ్చవారే న వుత్తాతి అత్థో సహజాతత్థో పటిచ్చత్థోతి కత్వా. తేనాహ ‘‘చక్ఖాయతనాదీని…పే… అధిప్పాయో’’తి. యేసం పన అరూపక్ఖన్ధమహాభూతనామరూపచిత్తచేతసికమహాభూతరూపిధమ్మానం వసేన ఛధా నిస్సయపచ్చయో ఇచ్ఛితో, తేసం వసేన ఇధ విభత్తో ఏవ. కథం రూపివసేన విభత్తోతి చే? ‘‘వత్థుం పటిచ్చ ఖన్ధా’’తి హదయవత్థువసేన సరూపతో దస్సితో ఏవ. ఇతరేసమ్పి వసేన ‘‘అబ్యాకతం ధమ్మం పటిచ్చ అబ్యాకతో ధమ్మో ఉప్పజ్జతి నిస్సయపచ్చయా’’తి ఏత్థ దస్సితో. యథా హి ‘‘కుసలం ధమ్మం పటిచ్చ కుసలో ధమ్మో ఉప్పజ్జతి ఆరమ్మణపచ్చయా’’తిఆదీసు రూపాయతనాదీనం అసతిపి పటిచ్చట్ఠఫరణే ఆరమ్మణపచ్చయభావో దస్సితో హోతి, ఏవమిధాపి చక్ఖాయతనాదీనం నిస్సయపచ్చయభావో దస్సితో హోతి. తేన వుత్తం ‘‘నిస్సయ…పే… న గహితానీ’’తి.

౬౦. ద్వీసు ఉపనిస్సయేసూతి అనన్తరపకతూపనిస్సయేసు. కుసలాపి పన మహగ్గతాతి పి-సద్దేన అబ్యాకతే మహగ్గతే ఆకడ్ఢతి ‘‘కుసలాపి మహగ్గతా ఆరమ్మణూపనిస్సయం న లభన్తి, పగేవ అబ్యాకతా’’తి. కదాచి న లభన్తి, యదా గరుం కత్వా న పవత్తన్తీతి అత్థో.

౬౧. అఞ్ఞత్థ హేతుపచ్చయాదీసు. పచ్చయం అనిద్దిసిత్వాతి పచ్చయం ధమ్మం సరూపతో అనిద్దిసిత్వా. న హి హేతుపచ్చయనిద్దేసాదీసు అలోభాదికుసలాదిసరూపవిసేసతో హేతుఆదిధమ్మా దస్సితా. కుసలాదీసూతి ఇదం అలోభాదివిసేసనం. తేన యథా అలోభాదీసు అయమేవ పచ్చయోతి నియమో నత్థి, ఏవం తబ్బిసేసేసు కుసలాదీసూతి దస్సేతి. ఇధ పన పురేజాతపచ్చయే. వత్థునవత్థుధమ్మేసూతి నిద్ధారణే భుమ్మం. పురేజాతపచ్చయా ఉప్పజ్జమానానన్తి ఇమినా పటిసన్ధిక్ఖణే, ఆరుప్పే ఉప్పజ్జమానే చ ఖన్ధే నివత్తేతి. కస్మా పనేత్థ వత్థుపురేజాతమేవ గహితం, న ఆరమ్మణపురేజాతన్తి చోదనం మనసి కత్వా ఆహ ‘‘ఆరమ్మణపురేజాతమ్పి హి వత్థుపురేజాతే అవిజ్జమానే న లబ్భతీ’’తి. తస్సాతి పటిసన్ధివిపాకస్స. న ఉద్ధటోతి వుత్తమేవత్థం పాకటం కాతుం ‘‘నేవవిపాక…పే… తీణీతి వుత్త’’న్తి వుత్తం. అలాభతోతి యది లబ్భేయ్య, ‘‘చత్తారీ’’తి వత్తబ్బం సియాతి దస్సేతి. తత్థాతి విపాకత్తికే. తీణీతి ‘‘విపాకం ధమ్మం పటిచ్చ విపాకో ధమ్మో ఉప్పజ్జతి పురేజాతపచ్చయా, విపాకధమ్మధమ్మం, నేవవిపాకనవిపాకధమ్మధమ్మం పటిచ్చా’’తి ఇమాని తీణి.

౬౩. తదుపాదారూపానన్తి తే మహాభూతే నిస్సాయ పవత్తఉపాదారూపానం. వదతీతి ఏకక్ఖణికనానాక్ఖణికకమ్మపచ్చయం వదతి అవినిబ్భోగవసేన పవత్తమానానం తేసం పచ్చయేన విసేసాభావతో. పవత్తియం కటత్తారూపానన్తి విసేసనం పటిసన్ధిక్ఖణే కటత్తారూపానం ఏకక్ఖణికస్సపి కమ్మపచ్చయస్స ఇచ్ఛితత్తా. తేనేవ హి అట్ఠకథాయం ‘‘తథా పటిసన్ధిక్ఖణే మహాభూతాన’’న్తి దువిధోపి కమ్మపచ్చయో వుత్తో.

౬౪. యం యం పటిసన్ధియం లబ్భతీతి చక్ఖున్ద్రియాదీసు యం యం ఇన్ద్రియరూపం పటిసన్ధియం లబ్భతి, తస్స తస్స వసేన ఇన్ద్రియరూపఞ్చ వత్థురూపఞ్చ ‘‘కటత్తారూప’’న్తి వుత్తం.

౬౯. కేసఞ్చీతి పఞ్చవోకారే పటిసన్ధిక్ఖన్ధాదీనం. తేసఞ్హి వత్థు నియమతో విప్పయుత్తపచ్చయో హోతి. సమానవిప్పయుత్తపచ్చయాతి సదిసవిప్పయుత్తపచ్చయా. కుసలాకుసలా హి ఖన్ధా ఏకచ్చే చ అబ్యాకతా యస్స విప్పయుత్తపచ్చయా హోన్తి, న సయం తతో విప్పయుత్తపచ్చయం లభన్తి చిత్తసముట్ఠానానం విప్పయుత్తపచ్చయాభావతో వత్థునావ విప్పయుత్తపచ్చయేన ఉప్పజ్జనతో. ఏకచ్చే పన అబ్యాకతా యస్స విప్పయుత్తపచ్చయా హోన్తి, సయమ్పి తతో విప్పయుత్తపచ్చయం లభన్తి యథా పటిసన్ధిక్ఖణే వత్థుక్ఖన్ధా. తేన వుత్తం ‘‘కేసఞ్చి ఖన్ధా…పే… నానావిప్పయుత్తపచ్చయాపీ’’తి. పచ్చయం పచ్చయం కరోతీతి పచ్చయధమ్మం వత్థుం ఖన్ధే చ అత్తనో పచ్చయభూతం కరోతి, యథావుత్తం పచ్చయధమ్మం పచ్చయం కత్వా పవత్తతీతి అత్థో. తంకిరియాకరణతోతి విప్పయుత్తపచ్చయకిచ్చకరణతో. పటిచ్చ ఉప్పత్తి నత్థీతి పటిచ్చట్ఠఫరణం నత్థి సహజాతట్ఠో పటిచ్చట్ఠోతి కత్వా. ‘‘పటిచ్చ ఉప్పజ్జన్తీ’’తి ఏత్తకమేవాహ, కిం పటిచ్చ? ఖన్ధేతి పాకటోయమత్థోతి. తేనాహ ‘‘కిం పన పటిచ్చా’’తిఆది. పచ్చాసత్తిఞాయేన అనన్తరస్స విధి పటిసేధో వా హోతీతి గణ్హేయ్యాతి తం నివారేతుం వుత్తన్తి దస్సేన్తో ‘‘అనన్తరత్తా…పే… వుత్తం హోతీ’’తి ఆహ.

౭౧-౭౨. సఙ్ఖిపిత్వా దస్సితానం వసేనేతం వుత్తన్తి సఙ్ఖిపిత్వా దస్సితానం పచ్చయానం వసేన ఏతం ‘‘ఇమే తేవీసతి పచ్చయా’’తిఆదివచనం వాచనామగ్గం దస్సేన్తేహిపి పాళియం వుత్తన్తి అట్ఠకథాయం వుత్తం. ఏకేనపీతి కుసలాదీసు చ పదేసు ఏకేనపి పదేన, తస్మిం తస్మిం వా పచ్చయనిద్దేసే వాక్యసఙ్ఖాతేన ఏకేనపి పదేన. తయో పచ్చయాతి హేతుఆరమ్మణాధిపతిపచ్చయా. తే చత్తారో పచ్ఛాజాతఞ్చ వజ్జేత్వాతి ఏత్థ యథావుత్తే చత్తారో పచ్చయే విత్థారితత్తా ‘‘వజ్జేత్వా’’తి వుత్తం, పచ్ఛాజాతం పన సబ్బేన సబ్బం అగ్గహితత్తా. ఏత్తకా హి ఏకూనవీసతి పచ్చయా యథావుత్తే పచ్చయే వజ్జేత్వా అవసిట్ఠా. యే పనాతి పదకారకే వదతి. సఙ్ఖిపిత్వాతి పదస్స ‘‘పాళియం విత్థారితం అవిత్థారితఞ్చ సబ్బం సఙ్గహేత్వా వుత్త’’న్తి అత్థం వదన్తి. ‘‘తేవీసతి పచ్చయా’’తి పాఠేన భవితబ్బం ‘‘సబ్బం సఙ్గహేత్వా’’తి వుత్తత్తా. పచ్ఛాజాతపచ్చయోయేవ హి వజ్జేతబ్బోతి. ఏవం వాదన్తరే వత్తబ్బం వత్వా ఇదాని పాళియా అవిపరీతం అత్థం దస్సేతుం ‘‘ఆదిమ్హి పనా’’తిఆది వుత్తం.

విభఙ్గవారవణ్ణనా నిట్ఠితా.