(౨) సఙ్ఖ్యావారవణ్ణనా

౭౩. యథా అఞ్ఞమఞ్ఞపచ్చయే విసేసో విభఙ్గే అత్థీతి ఇదం హేతుపచ్చయాదివిభఙ్గతో విసేసభావసామఞ్ఞేన వుత్తం. న హి యాదిసో అఞ్ఞమఞ్ఞపచ్చయవిభఙ్గే విసేసో, తాదిసో పురేజాతపచ్చయవిభఙ్గే. తథా హి అఞ్ఞమఞ్ఞపచ్చయే పటిసన్ధి లబ్భతి, న పురేజాతపచ్చయే. ‘‘విపాకాబ్యాకతం ఏకం ఖన్ధం పటిచ్చా’’తిఆదికే విభఙ్గేతి ఇమినా యస్మిం పచ్చయే విపాకాబ్యాకతం ఉద్ధటం, తం నిదస్సనవసేన దస్సేతి. ఇదం వుత్తం హోతి – యథా హేతుపచ్చయాదీసు ‘‘విపాకాబ్యాకతం ఏకం ఖన్ధం పటిచ్చా’’తిఆదినా విభఙ్గే విపాకాబ్యాకతం ఉద్ధటం అత్థి, ఏవం విపాకాబ్యాకతాభావం ఆసేవనపచ్చయే విసేసం దస్సేతీతి.

౭౪. ఏతస్మిం అనులోమేతి ఇమస్మిం పటిచ్చవారే పచ్చయానులోమే. సుద్ధికనయేతి పఠమే నయే. దస్సితగణనతోతి ‘‘నవ, తీణి, ఏక’’న్తి ఏవం సఙ్ఖేపతో దస్సితగణనతో. తతో పరేసు నయేసూతి తతో పఠమనయతో పరేసు దుతియాదినయేసు. అఞ్ఞిస్సాతి నవాదిభేదతో అఞ్ఞిస్సా గణనాయ. అబహుగణనేన యుత్తస్స బహుగణనస్స పచ్చయస్స, తేన అబహుగణనేన. సమానగణనతా చాతి చ-సద్దో బ్యతిరేకో. తేన పచ్చనీయతో అనులోమే యో విసేసో వుచ్చతి, తం జోతేతి. తేనాహ ‘‘అనులోమేయేవ దట్ఠబ్బా’’తి. అనులోమేయేవాతి అవధారణేన నివత్తితం దస్సేతుం ‘‘పచ్చనీయే…పే… వక్ఖతీ’’తి వుత్తం.

౭౬-౭౯. తే పన తేరసమూలకాదికే నయే సాసేవనసవిపాకేసు ద్వీసు ద్వావీసతిమూలకేసు సాసేవనమేవ గహేత్వా ఇతరం పజహన్తో ఆహ ‘‘పచ్ఛాజాతవిపాకానం పరిహీనత్తా’’తి. విరోధాభావే సతీతి ఇదం ‘‘సియా కుసలం ధమ్మం పటిచ్చ అకుసలో ధమ్మో ఉప్పజ్జేయ్యా’’తిఆదీసు వియ పరికప్పవచనం సన్ధాయ వుత్తం. తేనాహ ‘‘పుచ్ఛాయ దస్సితనయేనా’’తి. తస్స చ తేవీసతిమూలకస్స. నామన్తి తేవీసతిమూలకన్తి నామం. ద్వావీసతి…పే… వుత్తన్తి ఏతేన ద్వావీసతిమూలకోవ పరమత్థతో లబ్భతి, న తేవీసతిమూలకోతి దస్సేతి.

అఞ్ఞపదానీతి హేతుఅధిపతిపదాదీని. సుద్ధికనయోతి పఠమనయో, యం అట్ఠకథాయం ‘‘ఏకమూల’’న్తి వుత్తం. ఆరమ్మణమూలకాదీసు న లబ్భతీతి దుమూలకాదీసు తం న యోజీయతి. హేట్ఠిమం హేట్ఠిమం సోధేత్వా ఏవ హి అభిధమ్మపాళి పవత్తా, తస్మా ‘‘ఆరమ్మణే…పే… పఞ్హా’’తి వుత్తన్తి సమ్బన్ధో. తత్థాతి ‘‘తీణియేవ పఞ్హా’’తి పాఠే. ‘‘వత్తు అధిప్పాయానువిధాయీ సద్దప్పయోగో’’తి కత్వా అధిప్పాయం విభావేన్తో ఆహ ‘‘తతో ఉద్ధం గణనం నివారేతి, న అధో పటిక్ఖిపతీ’’తి. గణనాయ ఉపనిక్ఖిత్తపఞ్ఞత్తిభావతో హేట్ఠాగణనం అముఞ్చిత్వావ ఉపరిగణనా సమ్భవతీతి ఆహ ‘‘తీసు ఏకస్స అన్తోగధతాయ చ ‘తీణియేవా’తి వుత్త’’న్తి. అత్తనో వచనన్తి ‘‘తత్రిదం లక్ఖణ’’న్తిఆదినా వుత్తం అత్తనో వచనం.

౮౦-౮౫. అవిగతా…పే… వుత్తేపి విపల్లాసయోజనం అకత్వాతి అధిప్పాయో. సా దస్సితా హోతీతి సా విపల్లాసయోజనం అకత్వా దస్సియమానా యదిపి దస్సితా హోతి, న ఏవం ఆవికరణవసేన దస్సితా హోతి తాదిసస్స లిఙ్గనస్స అభావతో యథా విపల్లాసయోజనాయన్తి అధిప్పాయో. తేనాహ ‘‘విపల్లాస…పే… హోతీ’’తి. ఏవమేవ అధిప్పాయో యోజేతబ్బోతి ‘‘యే…పే… తం దస్సేతు’’న్తి ఏత్థ ‘‘యదిపి అవిగతానన్తర’’న్తిఆదినా యథా అధిప్పాయో యోజితో, ఏవమేవ ‘‘తేనేతం ఆవికరోతీ’’తి ఏత్థాపి అధిప్పాయో యోజేతబ్బో. కిం వుత్తం హోతి? యథా తత్థ ‘‘ఊనతరగణనేహి సమానగణనేహి చ సద్ధిం సంసన్దనే ఊనతరా సమానా చ గణనా హోతీ’’తి అయమత్థో ఞాపనవసేన దస్సితో, ఏవమిధాపీతి. తేన వుత్తం అట్ఠకథాయం ‘‘ఆరమ్మణపచ్చయో యేన యేన బహుతరగణనేన వా సమానగణనేన వా పచ్చయేన సద్ధిం తికదుకాదిభేదం గచ్ఛతి, సబ్బత్థ తీణేవ పఞ్హవిస్సజ్జనాని వేదితబ్బానీ’’తి. న కేవలమత్థవిసేసావికరణత్థమేవేత్థ తథా యోజనా కతా, అథ ఖో దేసనాక్కమోయేవ సోతి దస్సేతుం ‘‘పచ్చనీయాదీసుపి పనా’’తిఆదిమాహ. తత్థ మూలపదన్తి ఆరమ్మణపచ్చయాదికం తస్మిం తస్మిం నయే మూలభూతం పదం. తత్థాతి పచ్చనీయాదీసు. ఏతం లక్ఖణన్తి ‘‘తత్రిదం లక్ఖణ’’న్తిఆదినా వుత్తలక్ఖణం. తస్మాతి యస్మా పుబ్బేనాపరం పాళి ఏవమేవ పవత్తా, తస్మా ఏవ. తేన మూలపదం ఆదిమ్హియేవ ఠపేత్వా దేసనా ఞాయాగతాతి దస్సేతి. యది ఏవం లిఙ్గనేన అత్థవిసేసావికరణం కథన్తి ఆహ ‘‘న చ విఞ్ఞాతే అత్థే వచనేన లిఙ్గేన చ పయోజనం అత్థీ’’తి.

పచ్చయానులోమవణ్ణనా నిట్ఠితా.