౨. పవత్తివారవణ్ణనా

౨౭-౧౬౪. దుక్ఖపరిఞ్ఞా యావ దుక్ఖసమతిక్కమనత్థాతి సప్పదేసం పవత్తాపి సా తదత్థావహా భవేయ్యాతి కస్సచి ఆసఙ్కా సియాతి దస్సేన్తో ఆహ ‘‘అరియత్తా…పే… కత్వా వుత్త’’న్తి. కేచి పనేత్థ ‘‘అన్తిమభవే ఠితత్తా’’తి కారణం వదన్తి, తం న యుజ్జతి ఉపపత్తియా దుక్ఖవిచారత్తా, న చ సబ్బే సుద్ధావాసా అన్తిమభవికా ఉద్ధంసోతవచనతో. ‘‘యస్స దుక్ఖసచ్చం ఉప్పజ్జతీ’’తి ఉప్పాదావత్థా. అవిసేసేన దుక్ఖసచ్చపరియాపన్నా ధమ్మా సమ్బన్ధీభావేనేవ తంసమఙ్గీ చ పుగ్గలో వుత్తోతి దస్సేన్తో ‘‘సబ్బే ఉపపజ్జన్తా’’తిఆదిం వత్వా స్వాయమత్థో యస్మా నిచ్ఛయరూపేన గహితో, నిచ్ఛితస్సేవ చ అత్థస్స విభాగదస్సనేన భవితబ్బం, తస్మా ‘‘తేస్వేవ…పే… ఉపపన్నమేవా’’తి ఆహ. తత్థ తేస్వేవ కేచి దస్సీయన్తీతి సమ్బన్ధో. ఏకకోట్ఠాసుప్పత్తిసమఙ్గినోతి దుక్ఖకోట్ఠాసుప్పత్తిసమఙ్గినో. తేసూతి సన్నిట్ఠానేన గహితేసు. మగ్గఫలుప్పాదసమఙ్గీసూతి మగ్గఫలుప్పాదసమఙ్గీనం, అయమేవ వా పాఠో.

ఏత్థ చాతిఆదినా ‘‘సబ్బేస’’న్తిఆదిపాళియా పిణ్డత్థం దస్సేతి. తత్థ సముదయసచ్చుప్పాదవోమిస్సస్స దుక్ఖసచ్చుప్పాదస్సాతి ఇదం అనాదరే సామివచనం. కత్థచి సముదయసచ్చుప్పాదవోమిస్సేపి దుక్ఖసచ్చే తంరహితస్స సముదయసచ్చుప్పాదరహితస్స దుక్ఖసచ్చుప్పాదస్స దస్సనవసేన వుత్తన్తి యోజనా. కేచి పన ‘‘సముదయసచ్చావోమిస్సస్సా’’తి పఠన్తి, తేసం ‘‘తంరహితస్సా’’తి ఇదం పురిమపదస్స అత్థవివరణం వేదితబ్బం. తంసహితస్సాతి సముదయసచ్చుప్పాదసహితస్స దుక్ఖసచ్చుప్పాదస్స దస్సనవసేన వుత్తన్తి యోజనా. తేసన్తి అసఞ్ఞసత్తానం, పవత్తియం దుక్ఖసచ్చస్స ఉప్పాదో ‘‘పవత్తే’’తిఆదినా వుత్తేసు ద్వీసుపి కోట్ఠాసేసు న గహితోతి అత్థో. పటిసన్ధియం పన తేసం ఉప్పాదస్స పఠమకోట్ఠాసేన గహితతా దస్సితా ఏవ. తథా నిరోధో చాతి యథా అసఞ్ఞసత్తానం పటిసన్ధియం దుక్ఖసచ్చస్స ఉప్పాదో పఠమకోట్ఠాసేన గహితో, పవత్తియం పన సో ద్వీహి కోట్ఠాసేహి న గహితో, తథా తేసం దుక్ఖసచ్చస్స నిరోధోపీతి అత్థో. తథా హి ‘‘సబ్బేసం చవన్తానం పవత్తే తణ్హావిప్పయుత్తచిత్తస్స భఙ్గక్ఖణే’’తిఆదినా (యమ. ౧.సచ్చయమక.౮౮) నిరోధవారే పాళి పవత్తా. ఏసేవ నయోతి య్వాయం ‘‘ఏత్థ చా’’తిఆదినా సముదయసచ్చయమకే పాళియా అత్థనయో వుత్తో, మగ్గసచ్చయమకేపి ఏసేవ నయో, ఏవమేవ తత్థాపి అత్థో నేతబ్బోతి అత్థో. తథా హి ‘‘సబ్బేసం ఉపపజ్జన్తాన’’న్తిఆదినా తత్థ పాళి పవత్తా.

ఏవఞ్చ సతీతి ఏవం ఖణవసేన ఓకాసగ్గహణే సతీతి యథావుత్తమత్థం అననుజాననవసేన పచ్చామసతి. ఏతస్స విస్సజ్జనేతి ఏతస్స యమకపదస్స విస్సజ్జనే. ‘‘అగ్గమగ్గస్స ఉప్పాదక్ఖణే, అరహన్తానం చిత్తస్స ఉప్పాదక్ఖణే, యస్స చిత్తస్స అనన్తరా అగ్గమగ్గం పటిలభిస్సన్తి, తస్స చిత్తస్స ఉప్పాదక్ఖణే, అసఞ్ఞసత్తం ఉపపజ్జన్తానం తేసం తత్థ దుక్ఖసచ్చం ఉప్పజ్జతి, నో చ తేసం తత్థ సముదయసచ్చం ఉప్పజ్జిస్సతీ’’తి (యమ. ౧.సచ్చయమక.౭౧) పురిమకోట్ఠాసస్స ఆగతత్తా విరోధో నత్థీతి ‘‘పచ్ఛిమకోట్ఠాసే’’తిఆది వుత్తం. తత్థ తస్మాతి యస్మా న ఉపపత్తిచిత్తుప్పాదక్ఖణో భావినో సముదయపచ్చుప్పాదస్స ఆధారో, అథ ఖో కామావచరాదిఓకాసో, తస్మా. పుగ్గలోకాసవారో హేసాతి యస్మా పుగ్గలోకాసవారో ఏస, తస్మా ‘‘తేసం తత్థా’’తి ఏత్థ ఓకాసవసేన తత్థ-సద్దస్స అత్థో వేదితబ్బో. యది పుగ్గలోకాసవారే కామావచరాదిఓకాసవసేనేవ అత్థో గహేతబ్బో, న ఖణవసేన, అథ కస్మా ‘‘సబ్బేసం ఉపపజ్జన్తాన’’న్తిఆదినా ఓకాసం అనామసిత్వా తత్థ విస్సజ్జనం పవత్తన్తి చోదనం సన్ధాయాహ ‘‘తత్థ…పే… సో ఏవా’’తి. తత్థ తత్థాతి ఓకాసవారే. పుగ్గలవిసేసదస్సనత్థన్తి పుగ్గలసఙ్ఖాతవిసేసదస్సనత్థం. యత్థ తేతి యస్మిం కామావచరాదిఓకాసే తే పుగ్గలా.

కేచీతి ధమ్మసిరిత్థేరం సన్ధాయాహ. సో హి ‘‘పవత్తే చిత్తస్స భఙ్గక్ఖణే దుక్ఖసచ్చం నుప్పజ్జతీ’’తి ఏత్థ చిత్తజరూపమేవ అధిప్పేతం చిత్తపటిబద్ధవుత్తిత్తాతి కారణం వదతి. అపరే ‘‘అరూపేతి ఇమం పురిమాపేక్ఖమ్పి హోతీతి తేన పవత్తం విసేసేత్వా అరూపభవవసేన అయమత్థో వుత్తో, తస్మా ‘యస్స వా పన సముదయసచ్చం నిరుజ్ఝతి, తస్స దుక్ఖసచ్చం ఉప్పజ్జతీతి? నో’తిఆదీసుపి ఏవమత్థో వేదితబ్బో’’తి వదన్తి. పుగ్గలో న చిత్తం అపేక్ఖిత్వావ గహితోతి ఇదం చిత్తస్స అనధికతత్తా వుత్తం. యత్థ పన సముదయసచ్చస్స ఉప్పాదనిచ్ఛయో, తత్థేవ తస్స అనుప్పాదనిచ్ఛయేనపి భవితబ్బం చిత్తేన చ వినా పుగ్గలస్సేవ అనుపలబ్భనతోతి ‘‘యస్స సముదయసచ్చం నుప్పజ్జతీ’’తి ఏత్థ సముదయసచ్చాధారం చిత్తం అత్థతో గహితమేవాతి సక్కా విఞ్ఞాతుం. అపిచ ఇన్ద్రియబద్ధేపి న సబ్బో రూపుప్పాదో ఏకన్తేన చిత్తుప్పాదాధీనోతి సక్కా వత్తుం చిత్తుప్పత్తియా వినాపి తత్థ రూపుప్పత్తిదస్సనతో, తస్మా చిత్తజరూపమేవ చిత్తస్స ఉప్పాదక్ఖణే ఉప్పజ్జతి, న ఇతరం, ఇతరం పన తస్స తీసుపి ఖణేసు ఉప్పజ్జతీతి నిట్ఠమేత్థ గన్తబ్బం. విభజితబ్బా అవిభత్తా నామ నత్థీతి సియాయం పసఙ్గో పఠమవారే, దుతియవారే పన విభజనా ఏవ సాతి నాయం పసఙ్గో లబ్భతి, పఠమవారేపి వా నాయం పసఙ్గో. కస్మా? ఏసా హి యమకస్స పకతి, యదిదం యథాలాభవసేన యోజనా.

దుతియే చిత్తే వత్తమానేతి ఏత్థ ‘‘పఠమం భవఙ్గం, దుతియం చిత్త’’న్తి వదన్తి. భవనికన్తియా ఆవజ్జనమ్పి విపాకప్పవత్తితో విసదిసత్తా ‘‘దుతియ’’న్తి వత్తుం సక్కా, తతో పట్ఠాయ పుబ్బే తస్స తత్థ సముదయసచ్చం నుప్పజ్జిత్థాతి వత్తబ్బాతి అపరే. భవనికన్తియా పన సహజాతం పఠమం చిత్తం ఇధ దుతియం చిత్తన్తి అధిప్పేతం. తతో పుబ్బే పవత్తం సబ్బం అబ్యాకతభావేన సమానజాతికత్తా ఏకన్తి కత్వా తతో పట్ఠాయ హేట్ఠా తస్స తత్థ సముదయసచ్చం నుప్పజ్జిత్థేవాతి. తేనాహ ‘‘సబ్బన్తిమేన పరిచ్ఛేదేనా’’తిఆది. తస్మిన్తి దుతియే చిత్తే. తేన సమానగతికత్తాతి తేన యథావుత్తదుతియచిత్తేన చ తంసమఙ్గినో వా దుక్ఖసచ్చం ఉప్పజ్జిత్థ, నో చ సముదయసచ్చన్తి వత్తబ్బభావేన సమానగతికత్తా. ఏవఞ్చ కత్వాతి తేన సమానగతికతాయ దస్సితత్తా ఏవ. యథావుత్తాతి దుతియాకుసలచిత్తతో పురిమసబ్బచిత్తసమఙ్గినో అగ్గహితా హోన్తి ఇతరభావాభావతో. వుత్తమేవత్థం పాఠన్తరేన సమత్థేతుం ‘‘యథా’’తిఆది వుత్తం. తేతి చతువోకారా. వజ్జేతబ్బాతి ‘‘ఇతరేస’’న్తి విసేసనేన నివత్తేతబ్బా. పఞ్చవోకారా వియ యథావుత్తా సుద్ధావాసాతి దుతియచిత్తక్ఖణసమఙ్గిభావేన వుత్తప్పకారా యథా సుద్ధావాససఙ్ఖాతా పఞ్చవోకారా పుబ్బే వుత్తా సన్తి, ఏవం చతువోకారా పుబ్బే వుత్తా న హి సన్తీతి యోజనా.

‘‘యస్స యత్థా’’తి పుగ్గలోకాసా ఆధేయ్యాధారభావేన అపేక్ఖితాతి ఆహ ‘‘పుగ్గలోకాసా అఞ్ఞమఞ్ఞపరిచ్ఛిన్నా గహితా’’తి. కామావచరే…పే… ఉపపన్నాతి ఏత్థ కామావచరే అభిసమేతావినో రూపావచరం ఉపపన్నా, రూపావచరే అభిసమేతావినో అరూపావచరం ఉపపన్నా, వా-సద్దేన కామావచరే అభిసమేతావినో అరూపావచరం ఉపపన్నాతి చ యోజేతబ్బం. తత్థాతి ఉపపన్నోకాసే. అభిసమయోతి ఉపరిమగ్గాభిసమయో యావ ఉపపన్నో న భవిస్సతి, తావ తే తత్థ ఉపపన్నపుగ్గలా ఏత్థ ఏతస్మిం ‘‘అభిసమేతావీన’’న్తిఆదినా వుత్తే దుతియకోట్ఠాసే న గయ్హన్తి పుగ్గలోకాసానం అఞ్ఞమఞ్ఞం పరిచ్ఛిన్నత్తా. యది ఏవం కిం తే ఇమస్మిం యమకే అసఙ్గహితాతి ఆహ ‘‘తే పనా’’తిఆది. తత్థ యం వుత్తం ‘‘సమానగతికాతి విసుం న దస్సితా’’తి, తం పాకటతరం కాతుం ‘‘అనభిసమేతావీన’’న్తిఆది వుత్తం. తస్సత్థో – ‘‘అనభిసమేతావీన’’న్తి ఇమినా పఠమపదేన గహితా సబ్బత్థ మగ్గుప్పత్తిరహే సమ్పత్తిభవే తత్థ సుద్ధావాసే యే అనభిసమేతావినో, తేసు ద్విప్పకారేసు సుద్ధావాసా యస్మిం కాలే తత్థ అనభిసమేతావినోతి గహేతబ్బా, తత్థ నేసం తథా గహేతబ్బకాలస్స విసేసనత్థం ‘‘సుద్ధావాసానం దుతియే చిత్తే వత్తమానే’’తి వుత్తన్తి.

ఏతేనాతి ఏతేన వచనేన. వోదానచిత్తం నామ మగ్గచిత్తానం అనన్తరపచ్చయభూతం చిత్తం, ఇధ పన అగ్గమగ్గచిత్తస్స. తతోతి యథావుత్తవోదానచిత్తతో పురిమతరచిత్తసమఙ్గినో, అనులోమఞాణసమ్పయుత్తచిత్తసమఙ్గినో, అవసిట్ఠవుట్ఠానగామినివిపస్సనాచిత్తాదిసమఙ్గినోపి. తేనాహ ‘‘యావ సబ్బన్తిమతణ్హాసమ్పయుత్తచిత్తసమఙ్గీ, తావ దస్సితా’’తి.

పటిసన్ధిచుతిచిత్తానం భఙ్గుప్పాదక్ఖణా పవత్తే చిత్తస్స భఙ్గుప్పాదక్ఖణేహి దుక్ఖసచ్చాదీనం నుప్పాదాదీసు సమానగతికాతి కత్వా వుత్తం ‘‘పవత్తే చిత్తస్సా’’తిఆది. తత్థ చుతిచిత్తస్సపి ఉప్పాదక్ఖణస్స గహణం దట్ఠబ్బన్తి యోజనా. ద్వీసుపి కోట్ఠాసేసూతి సముదయసచ్చస్స భావినో నిరోధస్స అప్పటిక్ఖేపపటిక్ఖేపవసేన పవత్తేసు పురిమపచ్ఛిమకోట్ఠాసేసు. న విసేసితన్తి యథావుత్తే అప్పటిక్ఖేపే చ సతిపి విసేసేత్వా న వుత్తన్తి అత్థో. ఏకస్సపి పుగ్గలస్స తాదిసస్స మగ్గస్స చ ఫలస్స చ భఙ్గక్ఖణసమఙ్గినో పురిమకోట్ఠాసస్సేవ అభజనతో కోట్ఠాసద్వయసమ్భవాభావతోతి అత్థో. ఇదాని తమేవత్థం వివరితుం ‘‘యస్స దుక్ఖసచ్చ’’న్తిఆది వుత్తం. కేసఞ్చి పుగ్గలానం. నిద్ధారణే చేతం సామివచనం. ‘‘మగ్గస్స చ ఫలస్స చా’’తి వుత్తమగ్గఫలాని దస్సేన్తో ‘‘తిణ్ణం ఫలానం ద్విన్నఞ్చ మగ్గాన’’న్తి ఆహ. తాని పన హేట్ఠిమాని తీణి ఫలాని మజ్ఝే చ ద్వే మగ్గా వేదితబ్బా. నిరన్తరం అనుప్పాదేత్వాతి పటిపక్ఖధమ్మేహి అవోకిణ్ణం కత్వా సహ విపస్సనాయ మగ్గం ఉప్పాదేన్తేన యా సాతచ్చకిరియా కాతబ్బా, తం అకత్వాతి అత్థో. తేనాహ ‘‘అన్తరన్తరా…పే… ఉప్పాదేత్వా’’తి. ‘‘అరూపే మగ్గస్స చ ఫలస్స చ భఙ్గక్ఖణే’’తి అవిసేసతో వుత్తే కథమయం విసేసో లబ్భతీతి ఆహ ‘‘సామఞ్ఞవచనేనపీ’’తిఆది. తేన అపవాదవిసయపరియాయేన ఉపసగ్గా అభినివిసన్తీతి లోకసిద్ధోయం ఞాయోతి దస్సేతి.

పవత్తివారవణ్ణనా నిట్ఠితా.