౧. పణ్ణత్తివారో
ఉద్దేసవారవణ్ణనా
౧-౯. వుత్తనయేనాతి ‘‘అవయవపదేహి వుత్తో ఏకదేసో సకలో వా సముదాయపదానం అత్థో, సముదాయపదేహి పన వుత్తో ఏకన్తేన అవయవపదానం అత్థో’’తిఆదినా వుత్తేన నయేన. ఏతేన యథావుత్తఅత్థవణ్ణనానయదస్సనతాయ సబ్బపణ్ణత్తివారాదీసు యథారహం అత్థో నేతబ్బోతి దస్సేతి.
ఉద్దేసవారవణ్ణనా నిట్ఠితా.
నిద్దేసవారవణ్ణనా
౧౦-౧౭. వాయనం సవిసయం బ్యాపేత్వా పవత్తనం, తయిదం యథా గన్ధాయతనే లబ్భతి, ఏవం సీలాదీసుపీతి పాళియం ‘‘సీలగన్ధో’’తిఆది వుత్తం ‘‘సీలాదియేవ గన్ధో’’తి కత్వా. తేనాహ అట్ఠకథాయం ‘‘సీలగన్ధో…పే… నామానీ’’తి. యస్మా పన సవిసయబ్యాపనం తత్థ పసటభావో పాకటభావో వా హోతి, తస్మా ‘‘పసారణట్ఠేన పాకటభావట్ఠేన వా’’తి వుత్తం. అత్తనో వత్థుస్స సూచనం వా వాయనం. ‘‘దేవకాయా సమాగతా (దీ. ని. ౨.౩౩౨; సం. ని. ౧.౩౭), పణ్ణత్తిధమ్మా’’తిఆదీసు (ధ. స. దుకమాతికా ౧౦౮) సమూహపఞ్ఞత్తీసుపి కాయధమ్మసద్దా ఆగతాతి ‘‘ససభావ’’న్తి విసేసేతి. కాయవచనేన…పే… నత్థీతి ఇదం ‘‘న ధమ్మో నాయతన’’న్తి ఏత్థ ధమ్మసద్దస్స వినివత్తవిసేససబ్బసభావధమ్మవాచకతం సన్ధాయ వుత్తం, న ధమ్మాయతనసఙ్ఖాతధమ్మవిసేసవాచకతన్తి దట్ఠబ్బం.
నిద్దేసవారవణ్ణనా నిట్ఠితా.
౨. పవత్తివారవణ్ణనా
౧౮-౨౧. ఏతస్మిన్తి పవత్తివారే. పుచ్ఛామత్తలాభేనాతి మోఘపుచ్ఛాభావమాహ. ఏకేకన్తి ‘‘యస్స చక్ఖాయతనం ఉప్పజ్జతి, తస్స సద్దాయతనం ఉప్పజ్జతీ’’తిఆదికం ఏకేకం. పఞ్చాతి ‘‘యస్స సద్దాయతనం ఉప్పజ్జతి, తస్స గన్ధాయతనం ఉప్పజ్జతీ’’తిఆదీని పఞ్చ. పుచ్ఛామత్తలాభేన సఙ్గహం అనుజానన్తో ‘‘విస్సజ్జనవసేన హాపేతబ్బానీ’’తి ఆహ. ‘‘వక్ఖతి హీ’’తిఆదినా యథావుత్తమత్థం అట్ఠకథాయ సమత్థేతి.
సదిసవిస్సజ్జనన్తి సామఞ్ఞవచనం విసేసనివిట్ఠమేవ హోతీతి తం విసేసం దస్సేన్తో ‘‘పుగ్గలవారమేవ సన్ధాయ వుత్త’’న్తి వత్వా తస్సా పన సదిసవిస్సజ్జనతాయ అబ్యాపితత్తా యత్థ సదిసం, తత్థాపి విస్సజ్జితన్తి దస్సేన్తో ‘‘ఓకాసవారే పన…పే… విస్సజ్జిత’’న్తి ఆహ. తత్థ తన్తి దుతియం. పుగ్గలవారేపీతి యత్థ సదిసం విస్సజ్జనం, తత్థ పుగ్గలవారేపి విస్సజ్జితం, పగేవ ఓకాసవారేతి అధిప్పాయో. విరత్తకామకమ్మనిబ్బత్తస్సాతి భావనాబలేన విరత్తో కామో ఏతేనాతి విరత్తకామం, రూపావచరకమ్మం, తతో నిబ్బత్తస్స. పటిసన్ధి ఏవ బీజం పటిసన్ధిబీజం, తస్స. ‘‘ఏవంసభావత్తా’’తి ఏతేన ఏకన్తతో కామతణ్హానిదానకమ్మహేతుకాని ఘానాదీనీతి దస్సేతి. గన్ధాదయో చ న సన్తీతి సబ్బేన సబ్బం తేసమ్పి అభావం సన్ధాయ వదతి. తత్థ యం వత్తబ్బం, తం హేట్ఠా వుత్తమేవ.
‘‘సచ్చ’’న్తి యథావుత్తవసేన గహేతబ్బం చోదకేన వుత్తమత్థం సమ్పటిచ్ఛిత్వా పున యేనాధిప్పాయేన తాని యమకాని సదిసవిస్సజ్జనాని, తం దస్సేతుం ‘‘యథా పనా’’తిఆది వుత్తం. తత్రాయం సఙ్ఖేపత్థో – తత్థ చక్ఖాయతనమూలకేసు ఘానాయతనయమకేన ‘‘సచక్ఖుకానం అఘానకానం ఉపపజ్జన్తాన’’న్తిఆదినా నయేన జివ్హాకాయాయతనయమకాని యథా సదిసవిస్సజ్జనాని, తథా ఇధ ఘానాయతనమూలకేసు ఘానాయతనయమకేన తాని జివ్హాకాయాయతనయమకాని ‘‘యస్స ఘానాయతనం ఉప్పజ్జతి, తస్స జివ్హాయతనం ఉప్పజ్జతీతి? ఆమన్తా’’తిఆదినా నయేన సదిసవిస్సజ్జనానీతి. ఏవమేత్థ ఉభయేసం విసుం అఞ్ఞమఞ్ఞం సదిసవిస్సజ్జనతాయ ఇదం వుత్తం, న ఏకజ్ఝం అఞ్ఞమఞ్ఞం సదిసవిస్సజ్జనతాయ. తేనాహ ‘‘తస్మా తత్థ తత్థేవ సదిసవిస్సజ్జనతా పాళిఅనారుళ్హతాయ కారణ’’న్తి. ఏవఞ్చ సతి చక్ఖాయతనమూలగ్గహణం కిమత్థియన్తి ఆహ ‘‘నిదస్సనభావేనా’’తిఆది. తత్థ నిదస్సనభావేనాతి నిదస్సనభూతానం అఞ్ఞమఞ్ఞసదిసవిస్సజ్జనతాసఙ్ఖాతేన నిదస్సనభావేనేవ, న పన తేసం నిదస్సితబ్బేహి సబ్బథా సదిసవిస్సజ్జనతాయాతి అధిప్పాయో. ‘‘యేభుయ్యతాయా’’తి వుత్తం యేభుయ్యతం దస్సేతుం ‘‘తేసు హీ’’తిఆది వుత్తం.
ఏవన్తి ఇమినా ‘‘ఆమన్తా’’తి పటివచనవిస్సజ్జనేన యథావుత్తవచనస్సేవ విస్సజ్జనభావానుజాననం కత్తబ్బన్తి ఇమమత్థం ఆకడ్ఢతి. సాతి దుతియపుచ్ఛా. ఘానాయతనయమకేనాతి చక్ఖాయతనమూలకేసు ఘానాయతనయమకేనేవ. తంసేసానీతి తేన ఘానాయతనమూలకకాయాయతనయమకేన సద్ధిం సేసాని. సదిసవిస్సజ్జనత్తా అనారుళ్హానీతి ఏత్థ ‘‘అనారుళ్హానీ’’తి ఏత్తకమేవ తథా-సద్దేన అనుకడ్ఢీయతి, న ‘‘సదిసవిస్సజ్జనత్తా’’తి దస్సేన్తో ‘‘తథాతి…పే… సమఞ్ఞేనా’’తి వత్వా ఇదాని ‘‘కారణసామఞ్ఞేనా’’తి వుత్తస్స సదిసవిస్సజ్జనత్తస్స తత్థ అభావం దస్సేతుం ‘‘ఘానజివ్హాకాయాయతనానం పనా’’తిఆది వుత్తం. తత్థ అగబ్భసేయ్యకేసు పవత్తమానానన్తి ఏత్థాపి ‘‘సహచారితాయా’’తి పదం ఆనేత్వా సమ్బన్ధితబ్బం, తథా ‘‘గబ్భసేయ్యకేసు చ పవత్తమానాన’’న్తి. ఇతరాని ఘానాయతనమూలకాని జివ్హాకాయాయతనయమకాని ద్వే న విస్సజ్జీయన్తి, ఘానాయతనమూలకేసు చ యమకేసు విస్సజ్జితేసు ఇతరద్వయమూలకాని జివ్హాకాయాయతనమూలకాని న విస్సజ్జీయన్తి అవిసేసత్తా అప్పవిసేసత్తా చాతి యోజేతబ్బం. తత్థ కాయాయతనయమకే దుతియపుచ్ఛావసేన అప్పవిసేసో, ఇతరవసేన అవిసేసో వేదితబ్బో. రూపాయతనమనాయతనేహి సద్ధిన్తి ఇదం రూపాయతనమూలకమనాయతనవసేన వుత్తన్తి ఆహ ‘‘రూపాయతన…పే… అధిప్పాయో’’తి. తేనేవాహ ‘‘రూపాయతనమూలకేసు హీ’’తిఆది. యమకానన్తి రూపాయతనమూలకగన్ధరసఫోట్ఠబ్బాయతనయమకానం. దుతియపుచ్ఛానన్తి యథావుత్తయమకానంయేవ దుతియపుచ్ఛానం. వుత్తనయేనాతి ‘‘సరూపకానం అచిత్తకాన’’న్తిఆదినా వుత్తేన నయేన. ఆదిపుచ్ఛానన్తి తేసంయేవ యమకానం పఠమపుచ్ఛానం.
హేట్ఠిమేహీతి ఇదం అవిసేసవచనమ్పి యేసు సదిసవిస్సజ్జనతా సమ్భవతి, తదపేక్ఖన్తి ఆహ ‘‘గన్ధరస…పే… అత్థో’’తి. ఉద్దిట్ఠధమ్మేసు ఉద్దేసానురూపం లబ్భమానవిసేసకథనం విస్సజ్జనం, యో తత్థ న సబ్బేన సబ్బం ఉద్దేసానురూపగుణేన ఉపలబ్భతి, తస్స అకథనమ్పి అత్థతో విస్సజ్జనమేవ నామ హోతీతి ఆహ ‘‘అవిస్సజ్జనేనేవ అలబ్భమానతాదస్సనేన విస్సజ్జితాని నామ హోన్తీ’’తి.
చక్ఖువికలసోతవికలా వియ చక్ఖుసోతవికలోపి లబ్భతీతి సో పన అట్ఠకథాయం పి-సద్దేన సఙ్గహితోతి దస్సేన్తో ‘‘జచ్చన్ధమ్పి…పే… వేదితబ్బో’’తి ఆహ. పరిపుణ్ణాయతనమేవ ఓపపాతికం సన్ధాయ వుత్తన్తి ఏత్థ అట్ఠానప్పయుత్తో ఏవ-సద్దోతి తస్స ఠానం దస్సేన్తో ‘‘వుత్తమేవాతి అత్థో’’తి వత్వా తేన పరిపుణ్ణాయతనస్స తత్థ అనియతత్తా అపరిపుణ్ణాయతనస్సపి సఙ్గహో సిద్ధోతి దస్సేన్తో ‘‘తేన జచ్చన్ధబధిరమ్పి సన్ధాయ వుత్తతా న నివారితా హోతీ’’తి ఆహ.
౨౨-౨౫౪. తస్మిం పుగ్గలస్స అనామట్ఠత్తాతి కస్మా వుత్తం, యావతా ‘‘రూపీబ్రహ్మలోకం పుచ్ఛతీ’’తి ఇమినాపి ఓకాసోయేవ ఆమట్ఠోతి. ‘‘ఆమన్తా’’తి పటిఞ్ఞాయ కారణవిభావనాధిప్పాయేనేవ ‘‘కస్మా పటిఞ్ఞాత’’న్తి చోదనం సముట్ఠాపేత్వా తం కారణం దస్సేతుకామో ‘‘ననూ’’తిఆదిమాహ. గబ్భసేయ్యకభావం గన్త్వా పరినిబ్బాయిస్సతీతి పచ్ఛిమభవికం సన్ధాయాహ. తదవత్థస్సాతి పచ్ఛిమభవావత్థస్స. భవిస్సన్తస్సాతి భావినో. పటిఞ్ఞాతబ్బత్తాతి ‘‘ఉప్పజ్జిస్సతీ’’తి పటిఞ్ఞాతబ్బత్తా.
అథ కస్మాతి ఏత్థాయం సఙ్ఖేపత్థో – యది ‘‘యస్స రూపాయతనం ఉప్పజ్జిస్సతి, తస్స చక్ఖాయతనం ఉప్పజ్జిస్సతీ’’తి పుచ్ఛాయం వుత్తేన విధినా పటిఞ్ఞాతబ్బం, అథ కస్మా అథ కేన కారణేన పటిలోమే ‘‘యస్స వా పన రూపాయతనం నుప్పజ్జిస్సతి, తస్స చక్ఖాయతనం నుప్పజ్జిస్సతీ’’తి పుచ్ఛాయ ‘‘ఆమన్తా’’తి పటిఞ్ఞాతం, నను ఇదం అఞ్ఞమఞ్ఞం విరుద్ధన్తి? ననూతిఆదినాపి చోదకో తమేవ విరోధం విభావేతి. నో చ నుప్పజ్జిస్సతి ఉప్పజ్జిస్సతి ఏవాతి అత్థో. ‘‘తస్మిం భవే’’తిఆది తస్స పరిహారో. తత్థ తస్మిం భవేతి యస్మిం భవే ‘‘రూపాయతనం నుప్పజ్జిస్సతీ’’తి వుత్తం పవత్తమానత్తా, తస్మిం భవే. అనాగతభావేన అవచనతోతి భావీభావేన అవత్తబ్బతో ఆరద్ధుప్పాదభావేన పవత్తమానత్తాతి అధిప్పాయో. తేనేవాహ ‘‘భవన్తరే హీ’’తిఆది. న పన వుచ్చతీతి సమ్బన్ధో. ఏవఞ్చ కత్వాతిఆదినా పాఠన్తరేన యథావుత్తమత్థం సమత్థేతి.
యస్మిం అత్తభావే యేహి ఆయతనేహి భవితబ్బం, తంతంఆయతననిబ్బత్తకకమ్మేన అవస్సంభావీఆయతనస్స సత్తస్స, సన్తానస్స వా, ‘‘యస్స వా పన రూపాయతనం ఉప్పజ్జిస్సతి, తస్స చక్ఖాయతనం ఉప్పజ్జిస్సతీతి? ఆమన్తా, యస్స వా పన రూపాయతనం నుప్పజ్జిస్సతి, తస్స చక్ఖాయతనం నుప్పజ్జిస్సతీతి? ఆమన్తా’’తి చ ఏవం పవత్తం పుచ్ఛాద్వయవిస్సజ్జనం ఆయతనపటిలాభస్స జాతిభావతో సుట్ఠు ఉపపన్నం భవతి. పచ్ఛిమభవికాదయోతి ఏత్థ ఆది-సద్దేన అరూపే ఉప్పజ్జిత్వా పరినిబ్బాయనకా సఙ్గయ్హన్తి. ఇదమ్పి విస్సజ్జనం. అభినన్దితబ్బత్తాతి ‘‘ఆమన్తా’’తి సమ్పటిచ్ఛితబ్బత్తా.
యం పన అఘానకానం కామావచరం ఉపపజ్జన్తానన్తి వుత్తన్తి సమ్బన్ధో. యస్స విపాకో ఘానాయతనుప్పత్తితో పురేతరమేవ ఉపచ్ఛిజ్జిస్సతి, తం ఘానాయతనానిబ్బత్తకకమ్మన్తి వుత్తం. కథం పనీదిసం కమ్మం అత్థీతి విఞ్ఞాయతీతి ఆహ ‘‘యస్స యత్థా’’తిఆది. ఏవమ్పి గబ్భసేయ్యకో ఏవ ఇధ అఘానకోతి అధిప్పేతోతి కథమిదం విఞ్ఞాయతీతి చోదనాయ ‘‘న హీ’’తిఆదిం వత్వా తమత్థం సాధేతుం ‘‘ధమ్మహదయవిభఙ్గే’’తిఆది వుత్తం. అవచనత్తమ్పి హి యథాధమ్మసాసనే అభిధమ్మే పటిక్ఖేపోయేవాతి. ఇధాతి ఇమస్మిం ఆయతనయమకే. యథాదస్సితాసూతి ‘‘యస్స వా పన సోతాయతనం నుప్పజ్జిస్సతి, తస్స చక్ఖాయతనం నుప్పజ్జతి, యస్స యత్థ ఘానాయతనం న నిరుజ్ఝతి, తస్స తత్థ రూపాయతనం న నిరుజ్ఝిస్సతీ’’తి చ దస్సితప్పకారాసు పుచ్ఛాసు. ఆమన్తాతి వుత్తన్తి అథ కస్మా న విఞ్ఞాయతీతి యోజనా. ఏతాసు పుచ్ఛాసు కస్మా పటివచనేన విస్సజ్జనం న కతన్తి అధిప్పాయో. సన్నిట్ఠానేన గహితత్థస్సాతి ‘‘యస్స వా పన సోతాయతనం నుప్పజ్జిస్సతి, యస్స యత్థ ఘానాయతనం న నిరుజ్ఝిస్సతీ’’తి చ ఏవమాదికేన సన్నిట్ఠానపదేన గహితస్స అత్థస్స. ఏకదేసే సంసయత్థస్స సమ్భవేనాతి ఏకదేసే సంసయితబ్బస్స అత్థస్స సమ్భవేన సన్నిట్ఠానత్థపటియోగభూతసంసయత్థస్స పటివచనస్స అకరణతో ‘‘ఆమన్తా’’తి పటివచనవిస్సజ్జనస్స అకత్తబ్బతో అత్థస్స అభిన్దిత్వా ఏకజ్ఝం కత్వా అవత్తబ్బతో. తేనాహ ‘‘భిన్దితబ్బేహి న పటివచనవిస్సజ్జనం హోతీ’’తి.
యది సియాతి భిన్దిత్వా వత్తబ్బేపి అత్థే యది పటివచనవిస్సజ్జనం సియా, పరిపుణ్ణవిస్సజ్జనమేవ న సియా అనోకాసభావతో భిన్దితబ్బతో చాతి అత్థో. తథా హి ‘‘పఞ్చవోకారే పరినిబ్బన్తానం, అరూపే పచ్ఛిమభవికానం, యే చ అరూపం ఉపపజ్జిత్వా పరినిబ్బాయిస్సన్తి, తేసం చవన్తానం తేసం సోతాయతనఞ్చ నుప్పజ్జిస్సతి, చక్ఖాయతనఞ్చ నుప్పజ్జతీ’’తి చ, తథా ‘‘రూపావచరే పరినిబ్బన్తానం, అరూపానం తేసం తత్థ ఘానాయతనఞ్చ న నిరుజ్ఝతి, రూపాయతనఞ్చ న నిరుజ్ఝిస్సతీ’’తి చ తత్థ విభాగవసేన పవత్తో పాఠసేసో. అథ కస్మాతి యది అభిన్దితబ్బే పటివచనవిస్సజ్జనం, న భిన్దితబ్బే, ఏవం సన్తే ‘‘యస్స వా పన సోమనస్సిన్ద్రియం ఉప్పజ్జతి, తస్స చక్ఖున్ద్రియం ఉప్పజ్జతీతి? ఆమన్తా’’తి ఇమినా పటివచనవిస్సజ్జనేన గబ్భసేయ్యకానం సోమనస్సపటిసన్ధి నత్థీతి కస్మా న విఞ్ఞాయతి, భిన్దితబ్బే న పటివచనవిస్సజ్జనం హోతీతి సమ్పటిచ్ఛితబ్బన్తి? తం న, అఞ్ఞాయ పాళియా తదత్థస్స విఞ్ఞాయమానత్తాతి దస్సేన్తో ‘‘కామధాతుయా’’తిఆదిమాహ.
‘‘యం చిత్తం ఉప్పజ్జతి, న నిరుజ్ఝతి, తం చిత్తం నిరుజ్ఝిస్సతి, నుప్పజ్జిస్సతీతి? ఆమన్తా’’తి తస్సేవ చిత్తస్స నిరోధో అనాగతభావేన తస్స ఉప్పాదక్ఖణే యథా వుత్తో, ఏవం తస్సేవ కమ్మజసన్తానస్స నిరోధో తస్స ఉప్పాదే అనాగతభావేన వత్తబ్బో. తేనేతం దస్సేతి ‘‘ఏకచిత్తస్స నామ ఉప్పాదక్ఖణే నిరోధో అనాగతభావేన వుచ్చతి, కిమఙ్గం పన ఏకసన్తానస్సా’’తి. సబ్బత్థ సబ్బస్మిం అనాగతవారే. ఉపపజ్జన్తానం ఏవ వసేన సో నిరోధో తథా అనాగతభావేన వుత్తో, కస్మా పనేత్థ నిరోధో ఉపపన్నానం వసేన న వుత్తోతి ఆహ ‘‘ఉప్పన్నానం పనా’’తిఆది. తస్సేవ యథాపవత్తస్స కమ్మజసన్తానస్స ఏవ. తస్మాతి యస్మా ఉప్పాదక్ఖణతో ఉద్ధం నిరోధో ఆరద్ధో నామ హోతి, తస్మా. భేదే సతిపి కాలభేదామసనస్స కారణే సతిపి. అనాగతకాలామసనవసేనేవ నిరోధస్సేవ వసేన విస్సజ్జనద్వయం ఉపపన్నమేవ యుత్తమేవ హోతీతి. అఞ్ఞేసం వసేన నిరోధస్సేవ వత్తుం అసక్కుణేయ్యత్తా ‘‘అరహత’’న్తి వుత్తం.
యది ఉపపత్తిఅనన్తరం నిరోధో ఆరద్ధో నామ హోతి, అథ కస్మా చుతియా నిరోధవచనన్తి చోదనం సన్ధాయాహ ‘‘తన్నిట్ఠానభావతో పన చుతియా నిరోధవచన’’న్తి. తన్నిట్ఠానభావతోతి తస్స సన్తానస్స నిట్ఠానభావతో. పవత్తేతిఆది వుత్తస్సేవత్థస్స పాకటకరణం. తత్థ తస్సాతి సన్తానస్స. వక్ఖతీతిఆదిపి పవత్తే నిరోధం అనాదియిత్వా చుతినిరోధస్సేవ గహితతాయ కారణవచనం. తేనాతి తేన యథావుత్తేన పాఠన్తరవచనేన. ఏత్థాతి ఏతస్మిం ‘‘యస్స చక్ఖాయతనం నిరుజ్ఝిస్సతీ’’తిఆదికే ఆయతనయమకే. యది పవత్తే నిరుద్ధస్సపి చుతియా ఏవ నిరోధో ఇచ్ఛితో, ‘‘సచక్ఖుకాన’’న్తిఆది కథన్తి ఆహ ‘‘సచక్ఖుకానన్తిఆదీసు చ పటిలద్ధచక్ఖుకానన్తిఆదినా అత్థో విఞ్ఞాయతీ’’తి. తేతి అరూపే పచ్ఛిమభవికా. అచక్ఖుకవచనఞ్చ సావసేసన్తి యోజనా.
పవత్తివారవణ్ణనా నిట్ఠితా.
ఆయతనయమకవణ్ణనా నిట్ఠితా.
౪. ధాతుయమకం
౧-౧౯. సద్దధాతుసమ్బన్ధానన్తి ఇదం యాని చక్ఖుధాతాదిమూలకేసు సద్దయమకాని, సబ్బాని చ సద్దధాతుమూలకాని, తాని సన్ధాయ వుత్తం. న హి తాని చక్ఖువిఞ్ఞాణధాతాదిసమ్బన్ధాని వియ చుతిపటిసన్ధివసేన లబ్భన్తి, ఏతేనేవ ఆయతనయమకేపి పవత్తివారే సద్దధాతుసమ్బన్ధానం యమకానం అలబ్భమానతా చ వేదితబ్బా.
ధాతుయమకవణ్ణనా నిట్ఠితా.
౫. సచ్చయమకం
౧. పణ్ణత్తివారవణ్ణనా
౧౦-౨౬. సోతి దుక్ఖసద్దో. అఞ్ఞత్థాతి సఙ్ఖారదుక్ఖవిపరిణామదుక్ఖదుక్ఖాధిట్ఠానేసు. అఞ్ఞనిరపేక్ఖోతి సఙ్ఖారాదిపదన్తరానపేక్ఖో. తేనాతి అఞ్ఞనిరపేక్ఖదుక్ఖపదగ్గహణతో. తస్మిం దుక్ఖదుక్ఖే విసయభూతే. ఏస దుక్ఖసద్దో ‘‘దుక్ఖం దుక్ఖసచ్చ’’న్తి ఏత్థ పఠమో దుక్ఖసద్దో. తఞ్చ దుక్ఖదుక్ఖం. ‘‘దుక్ఖం దుక్ఖసచ్చ’’న్తి ఏత్థ దుక్ఖమేవ దుక్ఖసచ్చన్తి నయిదం అవధారణం ఇచ్ఛితబ్బం, దుక్ఖం దుక్ఖసచ్చమేవాతి పన ఇచ్ఛితబ్బన్తి ఆహ ‘‘ఏకన్తేన దుక్ఖసచ్చమేవా’’తి. సచ్చవిభఙ్గే వుత్తేసు సముదయేసు కోచి ఫలధమ్మేసు నత్థీతి సచ్చవిభఙ్గే పఞ్చధా వుత్తేసు సముదయేసు ఏకోపి ఫలసభావేసు నత్థి, ఫలసభావో నత్థీతి అత్థో. ‘‘ఫలధమ్మో నత్థీ’’తి చ పాఠో. మగ్గసద్దో చ ఫలఙ్గేసూతి సామఞ్ఞఫలఙ్గేసు సమ్మాదిట్ఠిఆదీసు ‘‘మగ్గఙ్గం మగ్గపరియాపన్న’’న్తిఆదినా (విభ. ౪౯౨, ౪౯౫) ఆగతో మగ్గసద్దో మగ్గఫలత్తా పవత్తతి కారణూపచారేనాతి అధిప్పాయో. తేనాహ ‘‘న మగ్గకిచ్చసబ్భావా’’తిఆది. తస్మాతి యస్మా సచ్చదేసనాయ పభవాదిసభావా ఏవ ధమ్మా సముదయాదిపరియాయేన వుత్తా, న అప్పభవాదిసభావా, తస్మా. ఏత్థ చ తేభూమకధమ్మానం యథారహం దుక్ఖసముదయసచ్చన్తోగధత్తా అసచ్చసభావే సభావధమ్మే చ ఉద్ధరన్తో ఫలధమ్మే ఏవ ఉద్ధరి. నను చ మగ్గసమ్పయుత్తాపి ధమ్మా అసచ్చసభావాతి తేపి ఉద్ధరితబ్బాతి? న, తేసం మగ్గగతికత్తా. ‘‘ఫలధమ్మేసూ’’తి ఏత్థ ధమ్మగ్గహణేన వా ఫలసమ్పయుత్తధమ్మానం వియ తేసమ్పి గహణం దట్ఠబ్బం.
పదసోధనేన…పే… ఇధ గహితాతి ఏతేన అసచ్చసభావానం ధమ్మానం పకరణేన నివత్తితతం ఆహ. తేసన్తి దుక్ఖాదీనం. తబ్బిసేసనయోగవిసేసన్తి తేన దుక్ఖాదివిసేసనయోగేన విసిట్ఠతం. సచ్చవిసేసనభావేనేవ దుక్ఖాదీనం పరిఞ్ఞేయ్యతాదిభావో సిద్ధోతి ఆహ ‘‘ఏకన్తసచ్చత్తా’’తి. యథా చేత్థాతి యథా ఏతస్మిం సచ్చయమకే సుద్ధసచ్చవారే సచ్చవిసేసనభూతా ఏవ దుక్ఖాదయో గహితా. ఏవం ఖన్ధయమకాదీసుపీతి న సుద్ధసచ్చవారే ఏవ అయం నయో దస్సితోతి అత్థో. పదసోధనవారే తంమూలచక్కవారే చ ‘‘రూపం రూపక్ఖన్ధో’’తిఆదినా సముదాయపదానంయేవ వుత్తత్తా వత్తబ్బమేవ నత్థీతి ‘‘సుద్ధక్ఖన్ధాదివారేసూ’’తి వుత్తం. తథా చేత్థాపి సుద్ధవారే ఏవ అయం నయో దస్సితో. యది సుద్ధక్ఖన్ధాదివారేసు ఖన్ధాదివిసేసనభూతానమేవ రూపాదీనం గహణేన భవితబ్బం, అథ కస్మా ఖన్ధాదివిసేసనతో అఞ్ఞేసమ్పి రూపాదీనం వసేన అత్థో దస్సితోతి చోదనం సన్ధాయాహ ‘‘అట్ఠకథాయం పనా’’తిఆది. పురిమో ఏవ అత్థో యుత్తో, యుత్తితో పాఠోవ బలవాతి.
పణ్ణత్తివారవణ్ణనా నిట్ఠితా.
౨. పవత్తివారవణ్ణనా
౨౭-౧౬౪. దుక్ఖపరిఞ్ఞా యావ దుక్ఖసమతిక్కమనత్థాతి సప్పదేసం పవత్తాపి సా తదత్థావహా భవేయ్యాతి కస్సచి ఆసఙ్కా సియాతి దస్సేన్తో ఆహ ‘‘అరియత్తా…పే… కత్వా వుత్త’’న్తి. కేచి పనేత్థ ‘‘అన్తిమభవే ఠితత్తా’’తి కారణం వదన్తి, తం న యుజ్జతి ఉపపత్తియా దుక్ఖవిచారత్తా, న చ సబ్బే సుద్ధావాసా అన్తిమభవికా ఉద్ధంసోతవచనతో. ‘‘యస్స దుక్ఖసచ్చం ఉప్పజ్జతీ’’తి ఉప్పాదావత్థా. అవిసేసేన దుక్ఖసచ్చపరియాపన్నా ధమ్మా సమ్బన్ధీభావేనేవ తంసమఙ్గీ చ పుగ్గలో వుత్తోతి దస్సేన్తో ‘‘సబ్బే ఉపపజ్జన్తా’’తిఆదిం వత్వా స్వాయమత్థో యస్మా నిచ్ఛయరూపేన గహితో, నిచ్ఛితస్సేవ చ అత్థస్స విభాగదస్సనేన భవితబ్బం, తస్మా ‘‘తేస్వేవ…పే… ఉపపన్నమేవా’’తి ఆహ. తత్థ తేస్వేవ కేచి దస్సీయన్తీతి సమ్బన్ధో. ఏకకోట్ఠాసుప్పత్తిసమఙ్గినోతి దుక్ఖకోట్ఠాసుప్పత్తిసమఙ్గినో. తేసూతి సన్నిట్ఠానేన గహితేసు. మగ్గఫలుప్పాదసమఙ్గీసూతి మగ్గఫలుప్పాదసమఙ్గీనం, అయమేవ వా పాఠో.
ఏత్థ చాతిఆదినా ‘‘సబ్బేస’’న్తిఆదిపాళియా పిణ్డత్థం దస్సేతి. తత్థ సముదయసచ్చుప్పాదవోమిస్సస్స దుక్ఖసచ్చుప్పాదస్సాతి ఇదం అనాదరే సామివచనం. కత్థచి సముదయసచ్చుప్పాదవోమిస్సేపి దుక్ఖసచ్చే తంరహితస్స సముదయసచ్చుప్పాదరహితస్స దుక్ఖసచ్చుప్పాదస్స దస్సనవసేన వుత్తన్తి యోజనా. కేచి పన ‘‘సముదయసచ్చావోమిస్సస్సా’’తి పఠన్తి, తేసం ‘‘తంరహితస్సా’’తి ఇదం పురిమపదస్స అత్థవివరణం వేదితబ్బం. తంసహితస్సాతి సముదయసచ్చుప్పాదసహితస్స దుక్ఖసచ్చుప్పాదస్స దస్సనవసేన వుత్తన్తి యోజనా. తేసన్తి అసఞ్ఞసత్తానం, పవత్తియం దుక్ఖసచ్చస్స ఉప్పాదో ‘‘పవత్తే’’తిఆదినా వుత్తేసు ద్వీసుపి కోట్ఠాసేసు న గహితోతి అత్థో. పటిసన్ధియం పన తేసం ఉప్పాదస్స పఠమకోట్ఠాసేన గహితతా దస్సితా ఏవ. తథా నిరోధో చాతి యథా అసఞ్ఞసత్తానం పటిసన్ధియం దుక్ఖసచ్చస్స ఉప్పాదో పఠమకోట్ఠాసేన గహితో, పవత్తియం పన సో ద్వీహి కోట్ఠాసేహి న గహితో, తథా తేసం దుక్ఖసచ్చస్స నిరోధోపీతి అత్థో. తథా హి ‘‘సబ్బేసం చవన్తానం పవత్తే తణ్హావిప్పయుత్తచిత్తస్స భఙ్గక్ఖణే’’తిఆదినా (యమ. ౧.సచ్చయమక.౮౮) నిరోధవారే పాళి పవత్తా. ఏసేవ నయోతి య్వాయం ‘‘ఏత్థ చా’’తిఆదినా సముదయసచ్చయమకే పాళియా అత్థనయో వుత్తో, మగ్గసచ్చయమకేపి ఏసేవ నయో, ఏవమేవ తత్థాపి అత్థో నేతబ్బోతి అత్థో. తథా హి ‘‘సబ్బేసం ఉపపజ్జన్తాన’’న్తిఆదినా తత్థ పాళి పవత్తా.
ఏవఞ్చ సతీతి ఏవం ఖణవసేన ఓకాసగ్గహణే సతీతి యథావుత్తమత్థం అననుజాననవసేన పచ్చామసతి. ఏతస్స విస్సజ్జనేతి ఏతస్స యమకపదస్స విస్సజ్జనే. ‘‘అగ్గమగ్గస్స ఉప్పాదక్ఖణే, అరహన్తానం చిత్తస్స ఉప్పాదక్ఖణే, యస్స చిత్తస్స అనన్తరా అగ్గమగ్గం పటిలభిస్సన్తి, తస్స చిత్తస్స ఉప్పాదక్ఖణే, అసఞ్ఞసత్తం ఉపపజ్జన్తానం తేసం తత్థ దుక్ఖసచ్చం ఉప్పజ్జతి, నో చ తేసం తత్థ సముదయసచ్చం ఉప్పజ్జిస్సతీ’’తి (యమ. ౧.సచ్చయమక.౭౧) పురిమకోట్ఠాసస్స ఆగతత్తా విరోధో నత్థీతి ‘‘పచ్ఛిమకోట్ఠాసే’’తిఆది వుత్తం. తత్థ తస్మాతి యస్మా న ఉపపత్తిచిత్తుప్పాదక్ఖణో భావినో సముదయపచ్చుప్పాదస్స ఆధారో, అథ ఖో కామావచరాదిఓకాసో, తస్మా. పుగ్గలోకాసవారో హేసాతి యస్మా పుగ్గలోకాసవారో ఏస, తస్మా ‘‘తేసం తత్థా’’తి ఏత్థ ఓకాసవసేన తత్థ-సద్దస్స అత్థో వేదితబ్బో. యది పుగ్గలోకాసవారే కామావచరాదిఓకాసవసేనేవ అత్థో గహేతబ్బో, న ఖణవసేన, అథ కస్మా ‘‘సబ్బేసం ఉపపజ్జన్తాన’’న్తిఆదినా ఓకాసం అనామసిత్వా తత్థ విస్సజ్జనం పవత్తన్తి చోదనం సన్ధాయాహ ‘‘తత్థ…పే… సో ఏవా’’తి. తత్థ తత్థాతి ఓకాసవారే. పుగ్గలవిసేసదస్సనత్థన్తి పుగ్గలసఙ్ఖాతవిసేసదస్సనత్థం. యత్థ తేతి యస్మిం కామావచరాదిఓకాసే తే పుగ్గలా.
కేచీతి ధమ్మసిరిత్థేరం సన్ధాయాహ. సో హి ‘‘పవత్తే చిత్తస్స భఙ్గక్ఖణే దుక్ఖసచ్చం నుప్పజ్జతీ’’తి ఏత్థ చిత్తజరూపమేవ అధిప్పేతం చిత్తపటిబద్ధవుత్తిత్తాతి కారణం వదతి. అపరే ‘‘అరూపేతి ఇమం పురిమాపేక్ఖమ్పి హోతీతి తేన పవత్తం విసేసేత్వా అరూపభవవసేన అయమత్థో వుత్తో, తస్మా ‘యస్స వా పన సముదయసచ్చం నిరుజ్ఝతి, తస్స దుక్ఖసచ్చం ఉప్పజ్జతీతి? నో’తిఆదీసుపి ఏవమత్థో వేదితబ్బో’’తి వదన్తి. పుగ్గలో న చిత్తం అపేక్ఖిత్వావ గహితోతి ఇదం చిత్తస్స అనధికతత్తా వుత్తం. యత్థ పన సముదయసచ్చస్స ఉప్పాదనిచ్ఛయో, తత్థేవ తస్స అనుప్పాదనిచ్ఛయేనపి భవితబ్బం చిత్తేన చ వినా పుగ్గలస్సేవ అనుపలబ్భనతోతి ‘‘యస్స సముదయసచ్చం నుప్పజ్జతీ’’తి ఏత్థ సముదయసచ్చాధారం చిత్తం అత్థతో గహితమేవాతి సక్కా విఞ్ఞాతుం. అపిచ ఇన్ద్రియబద్ధేపి న సబ్బో రూపుప్పాదో ఏకన్తేన చిత్తుప్పాదాధీనోతి సక్కా వత్తుం చిత్తుప్పత్తియా వినాపి తత్థ రూపుప్పత్తిదస్సనతో, తస్మా చిత్తజరూపమేవ చిత్తస్స ఉప్పాదక్ఖణే ఉప్పజ్జతి, న ఇతరం, ఇతరం పన తస్స తీసుపి ఖణేసు ఉప్పజ్జతీతి నిట్ఠమేత్థ గన్తబ్బం. విభజితబ్బా అవిభత్తా నామ నత్థీతి సియాయం పసఙ్గో పఠమవారే, దుతియవారే పన విభజనా ఏవ సాతి నాయం పసఙ్గో లబ్భతి, పఠమవారేపి వా నాయం పసఙ్గో. కస్మా? ఏసా హి యమకస్స పకతి, యదిదం యథాలాభవసేన యోజనా.
దుతియే చిత్తే వత్తమానేతి ఏత్థ ‘‘పఠమం భవఙ్గం, దుతియం చిత్త’’న్తి వదన్తి. భవనికన్తియా ఆవజ్జనమ్పి విపాకప్పవత్తితో విసదిసత్తా ‘‘దుతియ’’న్తి వత్తుం సక్కా, తతో పట్ఠాయ పుబ్బే తస్స తత్థ సముదయసచ్చం నుప్పజ్జిత్థాతి వత్తబ్బాతి అపరే. భవనికన్తియా పన సహజాతం పఠమం చిత్తం ఇధ దుతియం చిత్తన్తి అధిప్పేతం. తతో పుబ్బే పవత్తం సబ్బం అబ్యాకతభావేన సమానజాతికత్తా ఏకన్తి కత్వా తతో పట్ఠాయ హేట్ఠా తస్స తత్థ సముదయసచ్చం నుప్పజ్జిత్థేవాతి. తేనాహ ‘‘సబ్బన్తిమేన పరిచ్ఛేదేనా’’తిఆది. తస్మిన్తి దుతియే చిత్తే. తేన సమానగతికత్తాతి తేన యథావుత్తదుతియచిత్తేన చ తంసమఙ్గినో వా దుక్ఖసచ్చం ఉప్పజ్జిత్థ, నో చ సముదయసచ్చన్తి వత్తబ్బభావేన సమానగతికత్తా. ఏవఞ్చ కత్వాతి తేన సమానగతికతాయ దస్సితత్తా ఏవ. యథావుత్తాతి దుతియాకుసలచిత్తతో పురిమసబ్బచిత్తసమఙ్గినో అగ్గహితా హోన్తి ఇతరభావాభావతో. వుత్తమేవత్థం పాఠన్తరేన సమత్థేతుం ‘‘యథా’’తిఆది వుత్తం. తేతి చతువోకారా. వజ్జేతబ్బాతి ‘‘ఇతరేస’’న్తి విసేసనేన నివత్తేతబ్బా. పఞ్చవోకారా వియ యథావుత్తా సుద్ధావాసాతి దుతియచిత్తక్ఖణసమఙ్గిభావేన వుత్తప్పకారా యథా సుద్ధావాససఙ్ఖాతా పఞ్చవోకారా పుబ్బే వుత్తా సన్తి, ఏవం చతువోకారా పుబ్బే వుత్తా న హి సన్తీతి యోజనా.
‘‘యస్స యత్థా’’తి పుగ్గలోకాసా ఆధేయ్యాధారభావేన అపేక్ఖితాతి ఆహ ‘‘పుగ్గలోకాసా అఞ్ఞమఞ్ఞపరిచ్ఛిన్నా గహితా’’తి. కామావచరే…పే… ఉపపన్నాతి ఏత్థ కామావచరే అభిసమేతావినో రూపావచరం ఉపపన్నా, రూపావచరే అభిసమేతావినో అరూపావచరం ఉపపన్నా, వా-సద్దేన కామావచరే అభిసమేతావినో అరూపావచరం ఉపపన్నాతి చ యోజేతబ్బం. తత్థాతి ఉపపన్నోకాసే. అభిసమయోతి ఉపరిమగ్గాభిసమయో యావ ఉపపన్నో న భవిస్సతి, తావ తే తత్థ ఉపపన్నపుగ్గలా ఏత్థ ఏతస్మిం ‘‘అభిసమేతావీన’’న్తిఆదినా వుత్తే దుతియకోట్ఠాసే న గయ్హన్తి పుగ్గలోకాసానం అఞ్ఞమఞ్ఞం పరిచ్ఛిన్నత్తా. యది ఏవం కిం తే ఇమస్మిం యమకే అసఙ్గహితాతి ఆహ ‘‘తే పనా’’తిఆది. తత్థ యం వుత్తం ‘‘సమానగతికాతి విసుం న దస్సితా’’తి, తం పాకటతరం కాతుం ‘‘అనభిసమేతావీన’’న్తిఆది వుత్తం. తస్సత్థో – ‘‘అనభిసమేతావీన’’న్తి ఇమినా పఠమపదేన గహితా సబ్బత్థ మగ్గుప్పత్తిరహే సమ్పత్తిభవే తత్థ సుద్ధావాసే యే అనభిసమేతావినో, తేసు ద్విప్పకారేసు సుద్ధావాసా యస్మిం కాలే తత్థ అనభిసమేతావినోతి గహేతబ్బా, తత్థ నేసం తథా గహేతబ్బకాలస్స విసేసనత్థం ‘‘సుద్ధావాసానం దుతియే చిత్తే వత్తమానే’’తి వుత్తన్తి.
ఏతేనాతి ఏతేన వచనేన. వోదానచిత్తం నామ మగ్గచిత్తానం అనన్తరపచ్చయభూతం చిత్తం, ఇధ పన అగ్గమగ్గచిత్తస్స. తతోతి యథావుత్తవోదానచిత్తతో పురిమతరచిత్తసమఙ్గినో, అనులోమఞాణసమ్పయుత్తచిత్తసమఙ్గినో, అవసిట్ఠవుట్ఠానగామినివిపస్సనాచిత్తాదిసమఙ్గినోపి. తేనాహ ‘‘యావ సబ్బన్తిమతణ్హాసమ్పయుత్తచిత్తసమఙ్గీ, తావ దస్సితా’’తి.
పటిసన్ధిచుతిచిత్తానం భఙ్గుప్పాదక్ఖణా పవత్తే చిత్తస్స భఙ్గుప్పాదక్ఖణేహి దుక్ఖసచ్చాదీనం నుప్పాదాదీసు సమానగతికాతి కత్వా వుత్తం ‘‘పవత్తే చిత్తస్సా’’తిఆది. తత్థ చుతిచిత్తస్సపి ఉప్పాదక్ఖణస్స గహణం దట్ఠబ్బన్తి యోజనా. ద్వీసుపి కోట్ఠాసేసూతి సముదయసచ్చస్స భావినో నిరోధస్స అప్పటిక్ఖేపపటిక్ఖేపవసేన పవత్తేసు పురిమపచ్ఛిమకోట్ఠాసేసు. న విసేసితన్తి యథావుత్తే అప్పటిక్ఖేపే చ సతిపి విసేసేత్వా న వుత్తన్తి అత్థో. ఏకస్సపి పుగ్గలస్స తాదిసస్స మగ్గస్స చ ఫలస్స చ భఙ్గక్ఖణసమఙ్గినో పురిమకోట్ఠాసస్సేవ అభజనతో కోట్ఠాసద్వయసమ్భవాభావతోతి అత్థో. ఇదాని తమేవత్థం వివరితుం ‘‘యస్స దుక్ఖసచ్చ’’న్తిఆది వుత్తం. కేసఞ్చి పుగ్గలానం. నిద్ధారణే చేతం సామివచనం. ‘‘మగ్గస్స చ ఫలస్స చా’’తి వుత్తమగ్గఫలాని దస్సేన్తో ‘‘తిణ్ణం ఫలానం ద్విన్నఞ్చ మగ్గాన’’న్తి ఆహ. తాని పన హేట్ఠిమాని తీణి ఫలాని మజ్ఝే చ ద్వే మగ్గా వేదితబ్బా. నిరన్తరం అనుప్పాదేత్వాతి పటిపక్ఖధమ్మేహి అవోకిణ్ణం కత్వా సహ విపస్సనాయ మగ్గం ఉప్పాదేన్తేన యా సాతచ్చకిరియా కాతబ్బా, తం అకత్వాతి అత్థో. తేనాహ ‘‘అన్తరన్తరా…పే… ఉప్పాదేత్వా’’తి. ‘‘అరూపే మగ్గస్స చ ఫలస్స చ భఙ్గక్ఖణే’’తి అవిసేసతో వుత్తే కథమయం విసేసో లబ్భతీతి ఆహ ‘‘సామఞ్ఞవచనేనపీ’’తిఆది. తేన అపవాదవిసయపరియాయేన ఉపసగ్గా అభినివిసన్తీతి లోకసిద్ధోయం ఞాయోతి దస్సేతి.
పవత్తివారవణ్ణనా నిట్ఠితా.
౩. పరిఞ్ఞావారవణ్ణనా
౧౬౫-౧౭౦. ఏత్థేవాతి ఇమస్మిం సచ్చయమకే ఏవ. అపరిఞ్ఞేయ్యతాదస్సనత్థన్తి ఏత్థ అ-కారో న పరిఞ్ఞేయ్యాభావవచనో, నాపి పరిఞ్ఞేయ్యపటిపక్ఖవచనో, అథ ఖో తదఞ్ఞవచనోతి యథారహం సచ్చేసు లబ్భమానానం పహాతబ్బతాదీనమ్పి దస్సనే ఆపన్నేయేవ సమయవారో దస్సనపరో, యేసఞ్చ న దస్సనపరో, తేసు కేసుచి సచ్చేసు లబ్భమానానమ్పి కేసఞ్చి విసేసానం అయం వారో న దస్సనపరోతి దస్సేన్తో ‘‘సచ్ఛికరణ…పే… దస్సనత్థఞ్చా’’తి ఆహ. సముదయే పహానపరిఞ్ఞావ వుత్తా, న తీరణపరిఞ్ఞాతి యుత్తం తావేతం సముదయస్సపి తీరేతబ్బసభావత్తా, ‘‘దుక్ఖే తీరణపరిఞ్ఞావ వుత్తా, న పహానపరిఞ్ఞా’’తి ఇదం పన కస్మా వుత్తం, నను దుక్ఖం అప్పహాతబ్బమేవాతి? సముదయసచ్చవిభఙ్గే వుత్తానం కేసఞ్చి సముదయకోట్ఠాసానం దుక్ఖసచ్చే సఙ్గహణతో దుక్ఖసముదయే వా అసఙ్కరతోవ గహేత్వా భూతకథనమేతం దట్ఠబ్బం. ఉభయత్థాతి దుక్ఖే సముదయే చ వుత్తా. కస్మా? తేసం సాధారణాతి. ఏవం సాధారణాసాధారణభేదభిన్నం యథావుత్తం పరిఞ్ఞాకిచ్చం పుబ్బభాగే నానక్ఖణే లబ్భమానమ్పి మగ్గకాలే ఏకక్ఖణే ఏవ లబ్భతి ఏకఞాణకిచ్చత్తాతి దస్సేతుం ‘‘మగ్గఞాణఞ్హీ’’తిఆది వుత్తం.
పరిఞ్ఞావారవణ్ణనా నిట్ఠితా.
సచ్చయమకవణ్ణనా నిట్ఠితా.
౬. సఙ్ఖారయమకం
౧. పణ్ణత్తివారవణ్ణనా
౧. సతిపి కుసలమూలాదీనమ్పి విభత్తభావే ఖన్ధాదివిభాగో తతో సాతిసయోతి దస్సేన్తో ‘‘ఖన్ధాదయో వియ పుబ్బే అవిభత్తా’’తి ఆహ. పకారత్థో వా ఏత్థ ఆది-సద్దో ‘‘భూవాదయో’’తిఆదీసు వియాతి కుసలమూలాదీనమ్పి సఙ్గహో దట్ఠబ్బో. అవిఞ్ఞాతత్తా నిసామేన్తేహి. హేతుఅత్థో వా ఏత్థ లుత్తనిద్దిట్ఠో అవిఞ్ఞాపితత్తాతి అత్థో. యదిపి కాయసఙ్ఖారానం వికప్పద్వయేపి హేతుఫలభావోయేవ ఇచ్ఛితో, సామివచనరూపావిభూతో పన అత్థేవ అత్థభేదోతి దస్సేన్తో ‘‘కాయస్స…పే… కత్తుఅత్థే’’తి ఆహ. సో పనాతి కత్తుఅత్థో.
౨-౭. సుద్ధికఏకేకపదవసేనాతి ‘‘కాయో సఙ్ఖారో’’తిఆదీసు ద్వీసు ద్వీసు పదేసు అఞ్ఞమఞ్ఞం అసమ్మిస్సఏకేకపదవసేన. అత్థాభావతోతి యథాధిప్పేతత్థాభావతో. అఞ్ఞథా కరజకాయాదికో అత్థో అత్థేవ. తేనేవాహ ‘‘పదసోధన…పే… అవచనీయత్తా’’తి. ఇదాని తమేవ అత్థాభావం బ్యతిరేకవసేన దస్సేన్తో ‘‘యథా’’తిఆదిమాహ. కస్మా పన ఉభయత్థ సమానే సమాసపదభావే తత్థ అత్థో లబ్భతి, ఇధ న లబ్భతీతి? భిన్నలక్ఖణత్తా. తత్థ హి రూపక్ఖన్ధాదిపదాని సమానాధికరణానీతి పదద్వయాధిట్ఠానో ఏకో అత్థో లబ్భతి, ఇధ పన కాయసఙ్ఖారాదిపదాని భిన్నాధికరణానీతి తథారూపో అత్థో న లబ్భతీతి. తేనాహ ‘‘యథాధిప్పేతత్థాభావతో’’తి.
విసుం అదీపేత్వాతి ‘‘కాయసఙ్ఖారో’’తిఆదినా సహ వుచ్చమానోపి కాయసఙ్ఖారసద్దో విసుం విసుం అత్తనో అత్థం అజోతేత్వా ఏకం అత్థం యది దీపేతీతి పరికప్పవసేన వదతి. తేన కాయసఙ్ఖారసద్దానం సమానాధికరణతం ఉల్లిఙ్గేతి. ‘‘కాయసఙ్ఖారసద్దో కాయసఙ్ఖారత్థే వత్తమానో’’తి కస్మా వుత్తం, ‘‘సఙ్ఖారసద్దో సఙ్ఖారత్థేవ వత్తమానో’’తి పన వత్తబ్బం సియా. ఏవఞ్హి సతి ఖన్ధత్థే వత్తమానో ఖన్ధసద్దో వియ రూపసద్దేన కాయసద్దేన విసేసితబ్బోతి ఇదం వచనం యుజ్జేయ్య, కాయసఙ్ఖారసద్దానం పన సమానాధికరణత్తే న కేవలం సఙ్ఖారసద్దోయేవ సఙ్ఖారత్థే వత్తతి, అథ ఖో కాయసద్దోపీతి ఇమమత్థం దస్సేతుం ‘‘కాయసఙ్ఖారసద్దో కాయసఙ్ఖారత్థే వత్తమానో’’తి వుత్తం సియా, కాయసద్దేన సమానాధికరణేనాతి అధిప్పాయో. బ్యధికరణేన పన సఙ్ఖారస్స విసేసితబ్బతా అత్థేవాతి.
ఇమస్స వారస్సాతి సుద్ధసఙ్ఖారవారస్స. పదసోధనేన దస్సితానన్తి ఏత్తకేవ వుచ్చమానే తత్థ దస్సితభావసామఞ్ఞేన సుద్ధకాయాదీనమ్పి గహణం ఆపజ్జేయ్యాతి తంనివారణత్థం ‘‘యథాధిప్పేతానమేవా’’తి ఆహ. కాయాదిపదేహి అగ్గహితత్తాతి సుద్ధకాయాదిపదేహి అగ్గహితత్తా. ఇధ పనాతి అట్ఠకథాయం. సుద్ధసఙ్ఖారవారం సన్ధాయ వుత్తమ్పి సుద్ధసఙ్ఖారవారమేవేత్థ అననుజానన్తో సకలసఙ్ఖారయమకవిసయన్తి ఆహ ‘‘ఇధ పన సఙ్ఖారయమకే’’తి. అధిప్పేతత్థపరిచ్చాగోతి అస్సాసపస్సాసాదికస్స అధిప్పేతత్థస్స అగ్గహణం చేతనాకాయఅభిసఙ్ఖరణసఙ్ఖారాది అనధిప్పేతత్థపరిగ్గహో. యది ‘‘కాయో సఙ్ఖారో’’తిఆదినా సుద్ధసఙ్ఖారతంమూలచక్కవారా అత్థాభావతో ఇధ న గహేతబ్బా, అథ కస్మా పవత్తివారమేవ అనారభిత్వా అఞ్ఞథా దేసనా ఆరద్ధాతి ఆహ ‘‘పదసోధనవారతంమూలచక్కవారేహీ’’తిఆది. సంసయో హోతి సఙ్ఖారసద్దవచనీయతాసామఞ్ఞతో కాయసఙ్ఖారాదిపదానం బ్యధికరణభావతో చ. తేనేవాహ ‘‘అసమానాధికరణేహి…పే… దస్సితాయా’’తి.
పణ్ణత్తివారవణ్ణనా నిట్ఠితా.
౨. పవత్తివారవణ్ణనా
౧౯. సఙ్ఖారానం పుగ్గలానఞ్చ ఓకాసత్తాతి సమ్పయుత్తానం నిస్సయపచ్చయతాయ, సఙ్ఖారానం సమాపజ్జితబ్బతాయ పుగ్గలానం ఝానస్స ఓకాసతా వేదితబ్బా, భూమి పన యదగ్గేన పుగ్గలానం ఓకాసో, తదగ్గేన సఙ్ఖారానమ్పి ఓకాసో. ‘‘దుతియే ఝానే తతియే ఝానే’’తిఆదినా ఝానం, ‘‘కామావచరే రూపావచరే’’తిఆదినా భూమి చ విసుం ఓకాసభావేన గహితా. ఇతీతి హేతుఅత్థో, యస్మా ఝానమ్పి ఓకాసభావేన గహితం, తస్మాతి అత్థో. పుగ్గలవారే చ ఓకాసవసేన పుగ్గలగ్గహణేతి పుగ్గలవారే చ యదా పుగ్గలోకాససఙ్ఖారాదీనం ఓకాసభావేన గయ్హతి, తదా తేసం ద్విన్నం ఓకాసానం వసేన గయ్హనం హోతీతి యత్థ సో పుగ్గలో, యఞ్చ తస్మిం పుగ్గలే ఝానం ఉపలబ్భతి, తేసం ద్విన్నం భూమిఝానసఙ్ఖాతానం ఓకాసానం వసేన యథారహం కాయసఙ్ఖారాదీనం గహణం కథనం హోతీతి. తస్మాతి యస్మా ఏతదేవ, తస్మా. దుతియతతియజ్ఝానోకాసవసేనాతి దుతియతతియజ్ఝానసఙ్ఖాతఓకాసవసేన గహితా. కథం? ‘‘వినా వితక్కవిచారేహి అస్సాసపస్సాసానం ఉప్పాదక్ఖణే’’తి ఏవం గహితా పుగ్గలా విసేసేత్వా దస్సితా. కేన? తేనేవ వితక్కవిచారరహితఅస్సాసపస్సాసుప్పాదక్ఖణేనాతి యోజేతబ్బం.
పఠమకోట్ఠాసే ఝానోకాసవసేన పుగ్గలదస్సనం కతన్తి వుత్తం ‘‘పున…పే… దస్సేతీ’’తి. భూమిఓకాసవసేన పుగ్గలం దస్సేతీతి సమ్బన్ధో. ద్విప్పకారానన్తి ఝానభూమిఓకాసభేదేన దువిధానం. తేసన్తి పుగ్గలానం. ‘‘పఠమం ఝానం సమాపన్నానం కామావచరాన’’న్తి చ ఇదం నివత్తేతబ్బగహేతబ్బసాధారణవచనం, తస్స చ అవచ్ఛేదకం ‘‘అస్సాసపస్సాసానం ఉప్పాదక్ఖణే’’తి ఇదన్తి వుత్తం ‘‘విసేస…పే… ఖణే’’తి. తేన విసేసనేన. కామావచరానమ్పీతి పి-సద్దో సమ్పిణ్డనత్థో. తేన న కేవలం రూపారూపావచరేసు పఠమజ్ఝానం సమాపన్నానం, అథ ఖో కామావచరానమ్పీతి వుత్తమేవత్థం సమ్పిణ్డేతి. కీదిసానం కామావచరానన్తి ఆహ ‘‘గబ్భగతాదీన’’న్తి. ఆది-సద్దేన ఉదకనిముగ్గవిసఞ్ఞిభూతా సఙ్గహితా, న మతచతుత్థజ్ఝానసమాపన్ననిరోధసమాపన్నా. తే హి అకామావచరతాయ వియ రూపారూపభవసమఙ్గినో వితక్కవిచారుప్పత్తియావ నివత్తితా. ఏకన్తికత్తాతి అస్సాసపస్సాసాభావస్స ఏకన్తికత్తా. నిదస్సితాతి రూపారూపావచరా నిదస్సనభావేన వుత్తా, న తబ్బిరహితానం అఞ్ఞేసం అభావతోతి అధిప్పాయో. పఠమజ్ఝానోకాసా అస్సాసపస్సాసవిరహవిసిట్ఠాతి యోజనా. పఠమఞ్చేత్థ పఠమజ్ఝానసమఙ్గీనం రూపారూపావచరానం గహణం, దుతియం యథావుత్తగబ్భగతాదీనం. ఇమినా నయేనాతి య్వాయం ‘‘సఙ్ఖారానం పుగ్గలానఞ్చా’’తిఆదినా ఝానోకాసభూమిఓకాసవసేన పుగ్గలవిభాగనయో వుత్తో, ఇమినా నయేన ఉపాయేన. సబ్బత్థ సబ్బపుచ్ఛాసు.
౨౧. ఏతస్మిం పన అత్థే సతీతి య్వాయం ఉప్పత్తిభూమియా ఝానం విసేసేత్వా అత్థో వుత్తో, ఏతస్మిం అత్థే గయ్హమానే అఞ్ఞత్థపి ఉప్పత్తిభూమియా ఝానం విసేసితబ్బం భవేయ్య, తథా చ అనిట్ఠం ఆపజ్జతీతి దస్సేన్తో ‘‘చతుత్థజ్ఝానే’’తిఆదిమాహ. కిం పన తం అనిట్ఠన్తి ఆహ ‘‘భూమీనం ఓకాసభావస్సేవ అగ్గహితతాపత్తితో’’తి. యత్థ యత్థ హి ఝానం గయ్హతి, తత్థ తత్థ తం ఉప్పత్తిభూమియా విసేసితబ్బం హోతి. తథా సతి ఝానోకాసోవ గహితో సియా, న భూమిఓకాసో గుణభూతత్తా. కిఞ్చ ‘‘చతుత్థజ్ఝానే రూపావచరే అరూపావచరే’’తి ఏత్థ రూపారూపభూమియా చతుత్థజ్ఝానే విసేసియమానే తదేకదేసోవ ఓకాసవసేన గహితో సియా, న సబ్బం చతుత్థజ్ఝానం. తేనాహ ‘‘సబ్బచతుత్థజ్ఝానస్స ఓకాసవసేన అగ్గహితతాపత్తితో చా’’తి. ఝానభూమోకాసానన్తి ఝానోకాసభూమిఓకాసానం.
నను చ ఝానభూమిఓకాసే అసఙ్కరతో యోజియమానే న సబ్బస్మిం పఠమజ్ఝానోకాసే కాయసఙ్ఖారో వచీసఙ్ఖారో చ అత్థి, తథా సబ్బస్మిం కామావచరోకాసేతి చోదనుప్పత్తిం సన్ధాయ తస్స పరిహారం వత్తుం ‘‘యదిపీ’’తిఆదిమాహ. తత్థాతి పఠమజ్ఝానోకాసే కామావచరోకాసే చ. తంద్వయుప్పత్తీతి తస్స కాయవచీసఙ్ఖారద్వయస్స ఉప్పత్తి. ఓకాసద్వయస్స అసఙ్కరతో గహణే అయఞ్చ గుణో లద్ధో హోతీతి ఆహ ‘‘విసుం…పే… న వత్తబ్బం హోతీ’’తి. తత్థ అఙ్గమత్తవసేనాతి వితక్కాదిఝానఙ్గమత్తవసేన. తత్థ వత్తబ్బం అట్ఠకథాయం వుత్తమేవ. వితక్కరహితోపి విచారో వచీసఙ్ఖారోయేవాతి ఆహ ‘‘అవితక్క…పే… గచ్ఛతీ’’తి. ముద్ధభూతం దుతియజ్ఝానన్తి చతుక్కనయే దుతియజ్ఝానమాహ. తఞ్హి సకలక్ఖోభకరధమ్మవిగమేన వితక్కేకఙ్గప్పహాయికతో సాతిసయత్తా ‘‘ముద్ధభూత’’న్తి వత్తబ్బతం లభతి. అసఞ్ఞసత్తా వియాతి ఇదం విసదిసుదాహరణం దట్ఠబ్బం.
౩౭. ఆవజ్జనతో పుబ్బే పవత్తం సబ్బం చిత్తం పటిసన్ధిచిత్తేన సమానగతికత్తా ఏకం కత్వా వుత్తం ‘‘పఠమతో’’తి. తేనాహ ‘‘అవితక్కఅవిచారతో’’తిఆది. చిత్తసఙ్ఖారస్స ఆదిదస్సనత్థన్తి సుద్ధావాసే చిత్తసఙ్ఖారస్స ఆదిదస్సనత్థం. తథా ‘‘వచీసఙ్ఖారస్స ఆదిదస్సనత్థ’’న్తి ఏత్థాపి.
పవత్తివారవణ్ణనా నిట్ఠితా.
సఙ్ఖారయమకవణ్ణనా నిట్ఠితా.
౭. అనుసయయమకం
పరిచ్ఛేదపరిచ్ఛిన్నుద్దేసవారవణ్ణనా
౧. ‘‘అవిజ్జాసముదయా రూపసముదయో, తణ్హాసముదయా రూపసముదయో, కమ్మసముదయా రూపసముదయో. లోభో నిదానం కమ్మానం సముదయాయా’’తి చ ఏవమాదినా కుసలమూలకుసలాదీనం పచ్చయభావో వుత్తోతి ఆహ ‘‘పచ్చయదీపకేన మూలయమకేనా’’తి. ‘‘సో ‘అనిచ్చం రూపం, అనిచ్చం రూప’న్తి యథాభూతం పజానాతి. చక్ఖు అనిచ్చం, రూపా అనిచ్చా’’తి చ ఆదినా బహులఖన్ధాదిముఖేన అనిచ్చానుపస్సనాదయో విహితాతి వుత్తం ‘‘ఖన్ధాదీసు తీరణబాహుల్లతో’’తి. కిలేసానం సముచ్ఛిన్దనతో పరం పహానకిచ్చం నత్థీతి ఆహ ‘‘అనుసయపహానన్తా పహానపరిఞ్ఞా’’తి. యదిపి అనుసయేహి సమ్పయోగతో ఆరమ్మణతో వా పహానపరిఞ్ఞా నప్పవత్తతి, అనుసయాభావే పన తదారమ్భో ఏవ నత్థీతి కత్వా వుత్తం ‘‘అనుసయేహి పహానపరిఞ్ఞం విభావేతు’’న్తి. అనుసయభావేన లబ్భమానానన్తి అనుసయభావేన విజ్జమానానం, అనుసయసభావానన్తి అత్థో. తీహాకారేహీతి పరిచ్ఛేదాదీహి తీహి పకారేహి. అనుసయేసు గణనసరూపప్పవత్తిట్ఠానతో అబోధితేసు పుగ్గలోకాసాదివసేన పవత్తియమానా తబ్బిసయా దేసనా న సువిఞ్ఞేయ్యా హోతీతి దస్సేన్తో ఆహ ‘‘తేసు తథా…పే… దురవబోధత్తా’’తి.
ఏత్థ పురిమేసూతి పదుద్ధారో అనన్తరస్స విధి పటిసేధో వాతి కత్వా సానుసయవారాదిఅపేక్ఖో, న అనుసయవారాదిఅపేక్ఖో అనుసయవారే పాళివవత్థానస్స పగేవ కతత్తాతి దస్సేన్తో ‘‘ఏతేసు సానుసయవారాదీసు పురిమేసూతి అత్థో’’తి ఆహ. సానుసయవారాదీసు హి తీసు పురిమేసు ఓకాసవారే యతో తతోతి దేసనా పవత్తా, న అనుసయవారాదీసు. అత్థవిసేసాభావతోతి ‘‘కామధాతుయా చుతస్సా’’తిఆదినా (యమ. ౨.అనుసయయమక.౩౦౨) పాళిఆగతపదస్స, ‘‘కామధాతుం వా పన ఉపపజ్జన్తస్సా’’తిఆదినా యమకభావేన అట్ఠకథాఆదిగతపదస్స చ అత్థవిసేసాభావతో. కథమయం యమకదేసనా సియా దుతియస్స పదస్స అభావతోతి అత్థో. యది నాయం యమకదేసనా, అథ కస్మా ఇధాగతాతి ఆహ ‘‘పురిమవారే హీ’’తిఆది. తత్థ అనుసయట్ఠానపరిచ్ఛేదదస్సనన్తి అనుసయట్ఠానతాయ పరిచ్ఛేదదస్సనం. ఏవమ్పి కథమిదం అనుసయయమకం యమకదేసనాసబ్భావతోతి ఆహ ‘‘యమకదేసనా…పే… నామం దట్ఠబ్బ’’న్తి. అత్థవసేనాతి పటిలోమత్థవసేన. పఠమపదేన హి వుత్తస్స విపరివత్తనవసేనపి యమకదేసనా హోతి ‘‘రూపం రూపక్ఖన్ధో, రూపక్ఖన్ధో రూప’’న్తిఆదీసు (యమ. ౧.ఖన్ధయమక.౨), తత్థ పన అత్థవిసేసో అత్థి, ఇధ నత్థి, తస్మా న తథా దేసనా కతాతి దస్సేన్తో ఆహ ‘‘అత్థవిసేసాభావతో పన న వుత్తా’’తి. లబ్భమానతావసేనాతి పుచ్ఛాయ లబ్భమానతావసేన.
ఉప్పత్తిఅరహతం దస్సేతీతి ఇమినా నిప్పరియాయేన అనుసయా అనాగతాతి దస్సితం హోతి యతో తే మగ్గవజ్ఝా, న చ అతీతపచ్చుప్పన్నా ఉప్పత్తిరహాతి వుచ్చన్తి ఉప్పన్నత్తా. యంసభావా పన ధమ్మా అనాగతా అనుసయాతి వుచ్చన్తి, తంసభావా ఏవ తే అతీతపచ్చుప్పన్నా వుత్తా. న హి ధమ్మానం అద్ధాభేదేన సభావభేదో అత్థి, తస్మా అనుసయానం అతీతపచ్చుప్పన్నభావా పరియాయతో లబ్భన్తీతి అట్ఠకథాయం (యమ. అట్ఠ. అనుసయయమక ౧) ‘‘అతీతోపి హోతీ’’తిఆది వుత్తం. ఏవంపకారాతి అనుసయప్పకారా, కారణలాభే సతి ఉప్పజ్జనారహాఇచ్చేవ అత్థో. సో ఏవంపకారో ఉప్పజ్జనవారే ఉప్పజ్జతి-సద్దేన గహితో ఉప్పజ్జనారహతాయ అవిచ్ఛిన్నభావదీపనత్థన్తి అధిప్పాయో. తేనాహ ‘‘న ఖన్ధయమకాదీసు వియ ఉప్పజ్జమానతా’’తి, పచ్చుప్పన్నతాతి అత్థో. తేనేవాతిఆదినా యథావుత్తమత్థం పాకటతరం కరోతి. తత్థ నిన్నానాకరణోతి నిబ్బిసేసో. ఉప్పజ్జనానుసయానం నిన్నానాకరణత్తా ఏవ హి ‘‘ఏత్థేసా తణ్హా ఉప్పజ్జమానా ఉప్పజ్జతి, ఏత్థ నివిసమానా నివిసతీ’’తి విభఙ్గే (విభ. ౨౦౩) ఆగతం. అనుసయనఞ్హి ఏత్థ నివిసనన్తి అధిప్పేతం.
ఇదాని యేన పరియాయేన అతీతపచ్చుప్పన్నేసు అనుసయవోహారో, తం దస్సేతుకామో అనాగతమ్పి తేహి సద్ధిం ఏకజ్ఝం కత్వా దస్సేన్తో ‘‘అనురూపం కారణం పన…పే… వుచ్చన్తీ’’తి ఆహ. ఏతేన భూతపుబ్బగతియా అతీతపచ్చుప్పన్నేసు ఉప్పత్తిరహతా వేదితబ్బాతి దస్సేతి. ఉప్పత్తిఅరహతా నామ కిలేసానం మగ్గేన అసముచ్ఛిన్నతాయ వేదితబ్బా. సా చ అతీతపచ్చుప్పన్నేసుపి అత్థేవాతి పకారన్తరేనపి తేసం పరియాయతోవ అనుసయభావం పకాసేతి. తేనేవాహ ‘‘మగ్గస్స పనా’’తిఆది. తాదిసానన్తి యే మగ్గభావనాయ అసతి ఉప్పత్తిరహా, తాదిసానం. ధమ్మో ఏవ చ ఉప్పజ్జతి, న ధమ్మాకారోతి అధిప్పాయో. న హి ధమ్మాకారా అనిచ్చతాదయో ఉప్పజ్జన్తీతి వుచ్చన్తి. యది పన తే ఉప్పాదాదిసమఙ్గినో సియుం, ధమ్మా ఏవ సియుం. తేన వుత్తం ‘‘అప్పహీనాకారో చ ఉప్పజ్జతీతి వత్తుం న యుజ్జతీ’’తి.
వుత్తమ్పి థామగమనం అగ్గహేత్వా అప్పహీనట్ఠమత్తమేవ గహేత్వా చోదకో చోదేతీతి దస్సేన్తో ఆహ ‘‘సత్తానుసయ…పే… ఆపజ్జతీతి చే’’తి. న హి థామగమనే గహితే చోదనాయ ఓకాసో అత్థి. తేనాహ ‘‘నాపజ్జతీ’’తిఆది. వుత్తం అట్ఠకథాయం, న కేవలమట్ఠకథాయమేవ పాఠగతోవాయమత్థో, తస్మా ఏవమేవ గహేతబ్బోతి దస్సేన్తో ‘‘థామగతో…పే… యుత్త’’న్తి వత్వా కిం పన తం థామగమనన్తి పరాసఙ్కం నివత్తేన్తో ‘‘థామగతన్తి చ…పే… వుత్తా’’తి ఆహ. తత్థ అఞ్ఞేహి అసాధారణోతి కిలేసవత్థుఆదీనం కిలేసతాదిసభావో వియ కామరాగాదితో అఞ్ఞత్థ అలబ్భమానో తేసంయేవ ఆవేణికో సభావో, యతో తే భవబీజం భవమూలన్తి చ వుచ్చన్తి. యస్మా చ థామగమనం తేసం అనఞ్ఞసాధారణో సభావో, తస్మా అనుసయనన్తి వుత్తం హోతీతి దస్సేన్తో ‘‘థామగతోతి అనుసయసమఙ్గీతి అత్థో’’తి ఆహ.
‘‘యస్స కామరాగానుసయో అనుసేతి, తస్స పటిఘానుసయో అనుసేతీతి? ఆమన్తా’’తిఆదినా (యమ. ౨.అనుసయయమక.౩) అనుసయవారే వుత్తో ఏవ అత్థో ‘‘యస్స కామరాగానుసయో ఉప్పజ్జతి, తస్స పటిఘానుసయో ఉప్పజ్జతీతి? ఆమన్తా’’తిఆదినా (యమ. ౨.అనుసయయమక.౩౦౦) వుత్తోతి అనుసయనాకారో ఏవ ఉప్పజ్జనవారే ఉప్పజ్జతి-సద్దేన గహితోతి ‘‘ఉప్పజ్జనవారో అనుసయవారేన నిన్నానాకరణో విభత్తో’’తి యం వుత్తం, తత్థ విచారం ఆరభతి ‘‘అనుసయఉప్పజ్జనవారానం సమానగతికత్తా’’తిఆదినా. ‘‘ఉప్పజ్జతీ’’తి వచనం సియాతి ఉప్పజ్జనవారే ‘‘ఉప్పజ్జతీ’’తి వచనం అప్పహీనాకారదీపకం సియా. తథా చ సతి యథా ‘‘ఇమస్స ఉప్పాదా’’తి ఏత్థ ఇమస్స అనిరోధాతి అయమత్థోపి ఞాయతి, ఏవం ‘‘ఉప్పజ్జతీ’’తి వుత్తే అత్థతో ‘‘న ఉప్పజ్జతీ’’తి అయమత్థో వుత్తో హోతి అప్పహీనాకారస్స ఉప్పత్తిరహభావస్స అనుప్పజ్జమానసభావత్తాతి చోదనం దస్సేన్తో ‘‘ఉప్పజ్జతీతి వచనస్స అవుత్తతా న సక్కా వత్తున్తి చే’’తి ఆహ. వచనత్థవిసేసేన తంద్వయస్స వుత్తత్తాతి ఏతేన ధమ్మనానత్తాభావేపి పదత్థనానత్థేన వారన్తరదేసనా హోతి యథా సహజాతసంసట్ఠవారేసూతి దస్సేతి. అనురూపం కారణం లభిత్వాతిఆది తమేవ వచనత్థవిసేసం విభావేతుం ఆరద్ధం. ఉప్పత్తియోగ్గన్తి ఉప్పత్తియా యోగ్గం, ఉప్పజ్జనసభాగతన్తి అత్థో. యతో అనుసయా ఉప్పత్తిరహాతి వుచ్చన్తి, ఏకన్తేన చేతదేవ సమ్పటిచ్ఛితబ్బం ‘‘యస్స కామరాగానుసయో ఉప్పజ్జతి, తస్స పటిఘానుసయో ఉప్పజ్జతీతి? ఆమన్తా’’తిఆదివచనతో (యమ. ౨.అనుసయయమక.౩౦౦). ‘‘అనుసేన్తీతి అనుసయా’’తి ఏత్తకే వుత్తే సదా విజ్జమానా ను ఖో తే అపరినిప్ఫన్నానుసయనట్ఠేన ‘‘అనుసయా’’తి వుచ్చన్తీతి అయమత్థో ఆపజ్జతీతి తంనిసేధనత్థం ‘‘అనురూపం కారణం లభిత్వా ఉప్పజ్జన్తీ’’తి వుత్తం. ఉప్పత్తిఅరహభావేన థామగతతా అనుసయట్ఠోతి యం తేసం ఉప్పత్తియోగవచనం వుత్తం, తం సమ్మదేవ వుత్తన్తి ఇమమత్థమాహ ‘‘అనుసయసద్దస్సా’’తిఆదినా. తేన వారద్వయదేసనుప్పాదికా అనుసయసద్దత్థనిద్ధారణాతి దస్సేతి. తమ్పి సువుత్తమేవ ఇమినా తన్తిప్పమాణేనాతి ఇదమ్పి ‘‘అభిధమ్మే తావా’’తిఆదినా ఆగతం తివిధమేవ తన్తిం సన్ధాయాహాతి దస్సేన్తో ఆహ ‘‘తన్తిత్తయేనపి హి చిత్తసమ్పయుత్తతా దీపితా హోతీ’’తి.
పరిచ్ఛేదపరిచ్ఛిన్నుద్దేసవారవణ్ణనా నిట్ఠితా.
ఉప్పత్తిట్ఠానవారవణ్ణనా
౨. ఏవం సతీతి వేదనానం విసేసితబ్బభావే కామధాతుయా చ విసేసనభావే సతి. కామాధాతుయా అనుసయనట్ఠానతా న వుత్తా హోతి అప్పధానభావతో, పధానాప్పధానేసు పధానే కిచ్చదస్సనతో, విసేసనభావేన చరితబ్బతాయ చాతి అధిప్పాయో. హోతు కో దోసోతి కదాచి వదేయ్యాతి ఆసఙ్కమానో ఆహ ‘‘ద్వీసు పనా’’తిఆది. ద్వీసూతి నిద్ధారణే భుమ్మం, తథా ‘‘తీసు ధాతూసూ’’తి ఏత్థాపి. తస్మాతి యస్మా ధాతుఆదిభేదేన తివిధం అనుసయట్ఠానం, తత్థ చ రూపారూపధాతూనం భవరాగస్స అనుసయట్ఠానతా వుత్తాతి కామధాతుయా కామరాగస్స అనుసయట్ఠానతా ఏకన్తేన వత్తబ్బా, తస్మా. తీసు ధాతూసు తీసు వేదనాసూతి చ నిద్ధారణే భుమ్మం, కామధాతుయా ద్వీసు వేదనాసూతి చ ఆధారే.
ద్వీస్వేవాతి ద్వీసు సుఖోపేక్ఖాసు ఏవ. సబ్బాసు ద్వీసూతి యాసు కాసుచి ద్వీసు. తేనాతి ‘‘కామరాగో ద్వీసు వేదనాసు అనుసేతీ’’తి వచనసామత్థియలద్ధేన విసేసనిచ్ఛయేనేవ. భవరాగానుసయట్ఠానం రూపారూపధాతుయో తదనురూపా చ వేదనా. న హి ద్వీసు వేదనాసు కామరాగానుసయోవ అనుసేతీతి అవధారణం ఇచ్ఛితం, ద్వీసు ఏవ పన వేదనాసూతి ఇచ్ఛితం. తేనేవాహ ‘‘ద్వీస్వేవ అనుసేతి, న తీసూ’’తి. అట్ఠానఞ్చ అనుసయానం, కిం తం అపరియాపన్నం సక్కాయే? సబ్బో లోకుత్తరో ధమ్మో. చ-సద్దేన పటిఘానుసయట్ఠానం సఙ్గణ్హాతి. తేన వుత్తం ‘‘యథా చా’’తిఆది. అఞ్ఞాతి కామరాగానుసయట్ఠానభూతా ద్వే వేదనా.
అఞ్ఞేసు ద్వీహి వేదనాహి విప్పయుత్తేసు. పియరూపసాతరూపేసూతి పియాయితబ్బమధురసభావేసు. విసేసనఞ్చేతం రూపాదీనం సబ్బద్వారసబ్బపురిసేసు ఇట్ఠభావస్స అనియతతాయ కతం. సాతసన్తసుఖగిద్ధియాతి సాతసుఖే సన్తసుఖే చ గిజ్ఝనాకారేన అభికఙ్ఖనాకారేన. తత్థ సాతసుఖం కాయికం, సన్తసుఖం చేతసికం. సాతసుఖం వా కాయికసుఖం, సన్తసుఖం ఉపేక్ఖాసుఖం. తథా చాహు ‘‘ఉపేక్ఖా పన సన్తత్తా, సుఖమిచ్చేవ భాసితా’’తి (విసుద్ధి. ౨.౬౪౪; మహాని. అట్ఠ. ౨౭). పరిత్తం వా ఓళారికం సుఖం సాతసుఖం, అనోళారికం సన్తసుఖం. పరిత్తగ్గహణఞ్చేత్థ కామరాగానుసయస్స అధిప్పేతత్తా. అఞ్ఞత్థాతి వేదనాహి అఞ్ఞత్థ. సోతి కామరాగానుసయో. వేదనాసు అనుగతో హుత్వా సేతీతి వేదనాపేక్ఖో ఏవ హుత్వా పవత్తతి యథా పుత్తాపేక్ఖాయ ధాతియా అనుగ్గణ్హనప్పవత్తి, సయనసఙ్ఖాతా పవత్తి చ కామరాగస్స నికామనమేవ. తేనాహ ‘‘సుఖమిచ్చేవ అభిలపతీ’’తి. యథా తస్స, ఏవం పటిఘానుసయాదీనమ్పి వుత్తనియామేన యథాసకం కిచ్చకరణమేవ దుక్ఖవేదనాదీసు అనుసయనం దట్ఠబ్బం. తేన వుత్తం ‘‘ఏవం పటిఘానుసయో చా’’తిఆది. తీసు వేదనాసు అనుసయనవచనేనాతి తీసు వేదనాసు యథారహం అనుసయనవచనేన. ఇట్ఠాదిభావేన గహితేసూతి ఇట్ఠాదీసు ఆరమ్మణపకతియా వసేన ఇట్ఠాదిభావేన గహితేసు విపరీతసఞ్ఞాయ వసేన అనిట్ఠాదీసు ఇట్ఠాదిభావేన గహితేసూతి యోజనా. న హి ఇట్ఠాదిభావేన గహణం విపరీతసఞ్ఞా.
తత్థాతి ఇట్ఠారమ్మణాదీసు. ఏత్థాతి అనుసయనే. కామస్సాదాదివత్థుభూతానం కామభవాదీనన్తి కామస్సాదభవస్సాదవత్థుభూతానం కామరూపారూపభవానం గహణం వేదితబ్బన్తి యోజనా. తత్థాతి వేదనాత్తయధాతుత్తయేసు. నిద్ధారణే చేతం భుమ్మం. దుక్ఖపటిఘాతో దుక్ఖే అనభిరతి. యత్థ తత్థాతి దుక్ఖవేదనాయ తంసమ్పయుత్తేసు అనిట్ఠరూపాదీసు వాతి యత్థ తత్థ. మహగ్గతా ఉపాదిన్నక్ఖన్ధా రూపారూపభవా, అనుపాదిన్నక్ఖన్ధా రూపారూపావచరధమ్మా. తత్థాతి యథావుత్తేసు మహగ్గతధమ్మేసు భవరాగోఇచ్చేవ వేదితబ్బో. తేన వుత్తం ‘‘రూపధాతుయా అరూపధాతుయా ఏత్థ కామరాగానుసయో నానుసేతీ’’తి. దిట్ఠానుసయాదీనన్తి ఆది-సద్దేన విచికిచ్ఛానుసయఅవిజ్జానుసయాదీనం సఙ్గహో దట్ఠబ్బో.
ధాతుత్తయవేదనాత్తయవినిముత్తం దిట్ఠానుసయాదీనం అనుసయనట్ఠానం న వుత్తన్తి సువుత్తమేతం దిట్ఠానుసయాదీనం ఉప్పత్తిట్ఠానపుచ్ఛాయం ‘‘సబ్బసక్కాయపరియాపన్నేసు ధమ్మేసు’’ఇచ్చేవ విస్సజ్జితత్తా. కామరాగో పన యత్థ నానుసేతి, తం దుక్ఖవేదనారూపారూపధాతువినిముత్తం దిట్ఠానుసయాదీనం అనుసయనట్ఠానం అత్థీతి దస్సేతుం ‘‘నను చా’’తిఆది ఆరద్ధం. తత్థ తదనుసయనట్ఠానతోతి తస్స కామరాగానుసయస్స అనుసయనట్ఠానతో. అఞ్ఞా నేక్ఖమ్మస్సితసోమనస్సుపేక్ఖాసఙ్ఖాతా. అయమేత్థ సఙ్ఖేపత్థో – నేక్ఖమ్మస్సితదోమనస్సే వియ పటిఘానుసయో నేక్ఖమ్మస్సితసోమనస్సుపేక్ఖాసు కామరాగానుసయో నానుసేతీతి ‘‘యత్థ కామరాగానుసయో నానుసేతి, తత్థ దిట్ఠానుసయో నానుసేతీ’’తి సక్కా వత్తున్తి తస్మా తం ఉద్ధరిత్వా న వుత్తన్తి. హోన్తూతి తాసం వేదనానం అత్థితం పటిజానిత్వా ఉద్ధరిత్వా అవచనస్స కారణం దస్సేన్తో ఆహ ‘‘న పన…పే… తం న వుత్త’’న్తి. తదనుసయనట్ఠానన్తి తేసం దిట్ఠానుసయాదీనం అనుసయనట్ఠానం. తస్మాతి యస్మా సతిపి కామరాగానుసయనట్ఠానతో అఞ్ఞస్మిం దిట్ఠానుసయాదీనం అనుసయనట్ఠానే తం పన ధాతుత్తయవేదనాత్తయవినిముత్తం నత్థి వేదనాద్వయభావతో, తస్మా. తం వేదనాద్వయం న వుత్తం విసుం న ఉద్ధటన్తి అత్థో. తస్మాతి యస్మా ‘‘యత్థ కామరాగాదయో నానుసేన్తి, తత్థ దిట్ఠివిచికిచ్ఛా నానుసేన్తీ’’తి అయమత్థో ‘‘ఆమన్తా’’తి ఇమినా పటివచనవిస్సజ్జనేన అవిభాగతో వుత్తోతి ‘‘యత్థ కామరాగాదయో అనుసేన్తి, తత్థ దిట్ఠివిచికిచ్ఛా అనుసేన్తీ’’తి అయమ్పి అత్థో అవిభాగతోవ లబ్భతి, తస్మా. అవిభాగతో చ దుక్ఖం పటిఘస్స అనుసయనట్ఠానన్తి దీపితం హోతి. తేనాహ ‘‘అవిసేసేన…పే… వేదితబ్బ’’న్తి. తత్థ అవిసేసేనాతి గేహస్సితం నేక్ఖమ్మస్సితన్తి విసేసం అకత్వా. సముదాయవసేన గహేత్వాతి యథావుత్తఅవయవానం సమూహవసేన దుక్ఖన్త్వేవ గహేత్వా. ‘‘అవిసేసేన సముదాయవసేన గహేత్వా’’తి ఇమమత్థం తథా-సద్దేన అనుకడ్ఢతి ‘‘ద్వీసు వేదనాసూ’’తి ఏత్థాపి గేహస్సితాదివిభాగస్స అనిచ్ఛితత్తా.
యది ఏవం ‘‘పటిఘం తేన పజహతి, న తత్థ పటిఘానుసయో అనుసేతీ’’తి ఇదం సుత్తపదం కథన్తి చోదనం సన్ధాయ ‘‘అపిచా’’తిఆది వుత్తం. తత్థాతి తస్మిం దోమనస్సే, తంసమ్పయుత్తే వా పటిఘే. నేక్ఖమ్మస్సితం దోమనస్సన్తిఆదినా నేయ్యత్థమిదం సుత్తం, న నీతత్థన్తి దస్సేతి. యథా పన సుత్తం ఉదాహటం, తథా ఇధ కస్మా న వుత్తన్తి ఆహ ‘‘పటిఘుప్పత్తిరహట్ఠానతాయా’’తిఆది. ఏవమ్పి సుత్తాభిధమ్మపాఠానం కథమవిరోధోతి ఆహ నిప్పరియాయదేసనా హేసా, సా పన పరియాయదేసనాతి. ఏవఞ్చ కత్వాతి పరియాయదేసనత్తా ఏవ. రాగానుసయోతి కామరాగానుసయో అధిప్పేతో. యతో ‘‘అనాగామిమగ్గేన సముగ్ఘాతనం సన్ధాయా’’తి వుత్తం, తస్మా తస్స న మహగ్గతధమ్మా అనుసయనట్ఠానన్తి తం పఠమజ్ఝానఞ్చ అనామసిత్వా ‘‘న హి లోకియా…పే… నానుసేతీతి సక్కా వత్తు’’న్తి వుత్తం. అవత్థుభావతోతి సభావేనేవ అనుప్పత్తిట్ఠానత్తా. ఇధాతి ఇమస్మిం అనుసయయమకే. వుత్తనయేనాతి ‘‘నేక్ఖమ్మస్సితం దోమనస్సం ఉప్పాదేత్వా’’తిఆదినా వుత్తేన నయేన. తంపటిపక్ఖభావతోతి తేసం పటిఘాదీనం పటిపక్ఖస్స మగ్గస్స సబ్భావతో. న కేవలం మగ్గసబ్భావతో, అథ ఖో బలవవిపస్సనాసబ్భావతోపీతి దస్సేన్తో ఆహ ‘‘తంసముగ్ఘా…పే… భావతో చా’’తి.
ఇదాని యదేతం తత్థ తత్థ ‘‘అనుసయనట్ఠాన’’న్తి వుత్తం, తం గహేతబ్బధమ్మవసేన వా సియా గహణవిసేసేన వాతి ద్వే వికప్పా, తేసు పఠమం సన్ధాయాహ ‘‘ఆరమ్మణే అనుసయనట్ఠానే సతీ’’తి. రూపాదిఆరమ్మణే అనుసయానం అనుసయనట్ఠానన్తి గయ్హమానే యమత్థం సన్ధాయ ‘‘న సక్కా వత్తు’’న్తి వుత్తం, తం దస్సేతుం ‘‘దుక్ఖాయ హీ’’తిఆదిమాహ. యది సియాతి యది కామరాగానుసయో సియా. ఏతస్సపీతి దిట్ఠానుసయసమ్పయుత్తలోభస్సపి ‘‘సబ్బసక్కాయపరియాపన్నేసు ధమ్మేసూ’’తి కామరాగస్స ఠానం వత్తబ్బం సియా, న చ వుత్తం. అథ పనాతిఆది దుతియవికప్పం సన్ధాయ వుత్తం. అజ్ఝాసయవసేన తంనిన్నతాయాతి అసతిపి ఆరమ్మణకరణే యత్థ కామరాగాదయో అజ్ఝాసయతో నిన్నా, తం తేసం అనుసయనట్ఠానం. తేన వుత్తం ‘‘అనుగతో హుత్వా సేతీ’’తి. అథ పన వుత్తన్తి సమ్బన్ధో. యథాతిఆది యథావుత్తస్స అత్థస్స ఉదాహరణవసేన నిరూపనం. దుక్ఖే పటిహఞ్ఞనవసేనేవ పవత్తతి, నారమ్మణకరణవసేనాతి అధిప్పాయో. దుక్ఖమేవ తస్స అనుసయనట్ఠానం వుత్తన్తి అజ్ఝాసయస్స తత్థ నిన్నత్తా దుక్ఖమేవ తస్స పటిఘస్స అనుసయనట్ఠానం వుత్తం, నాలమ్బితం రూపాది సుఖవేదనా చాతి అధిప్పాయో. ఏవన్తి యథా అఞ్ఞారమ్మణస్సపి పటిఘస్స అజ్ఝాసయతో దుక్ఖనిన్నతాయ దుక్ఖమేవ అనుసయనట్ఠానం వుత్తం, ఏవం. దుక్ఖాదీసు…పే… వుత్తన్తి ‘‘దుక్ఖేన సుఖం అధిగన్తబ్బం. నత్థి దిన్న’’న్తి చ ఆదినా కాయకిలమనదుక్ఖే దానానుభావాదికే చ మిచ్ఛాభినివేసనవసేన ఉప్పజ్జమానేన దిట్ఠానుసయేన సమ్పయుత్తో అఞ్ఞారమ్మణోపి లోభో ‘‘ఏవం సుఖం భవిస్సతీ’’తి అజ్ఝాసయతో సుఖాభిసఙ్గవసేనేవ పవత్తతీతి సుఖుపేక్ఖాభేదం సాతసన్తసుఖద్వయమేవ అస్స లోభస్స అనుసయనట్ఠానం వుత్తం పాళియం, న యథావుత్తం దుక్ఖాది, తస్మా భవరాగ…పే… న విరుజ్ఝతి. ఏకస్మింయేవ చాతిఆది దుతియవికప్పంయేవ ఉపబ్రూహనత్థం వుత్తం. తత్థ రాగస్స సుఖజ్ఝాసయతా తంసమఙ్గినో పుగ్గలస్స వసేన వేదితబ్బా, తన్నిన్నభావేన వా చక్ఖుస్స విసమజ్ఝాసయతా వియ. ఏస నయో సేసేసుపి. తేసం రాగపటిఘానం నానానుసయట్ఠానతా హోతి ఏకస్మిమ్పి ఆరమ్మణేతి అత్థో.
ఏవఞ్చ కత్వాతి అసతిపి గహేతబ్బభేదే గహణవిసేసేన అనుసయనట్ఠానస్స భిన్నత్తా ఏవ. ‘‘యత్థ…పే… నో’’తి వుత్తం, అఞ్ఞథా విరుజ్ఝేయ్య. గహేతబ్బభేదేన హి రాగపటిఘానం అనుసయనట్ఠానభేదే గయ్హమానే విపాకమత్తే ఠాతబ్బం సియా, న చ తం యుత్తం, నపి సబ్బేసం పురిసద్వారానం ఇట్ఠానిట్ఠం నియతన్తి. యదిపి యథావుత్తలోభస్స వుత్తనయేన కామరాగానుసయతా సమ్భవతి, యథా పన సుఖుపేక్ఖాసు ఇట్ఠారమ్మణే చ ఉప్పజ్జన్తేన దోమనస్సేన సహ పవత్తో దోసో దుబ్బలభావేన పటిఘానుసయో న హోతి, ఏవం యథావుత్తలోభోపి కామరాగానుసయో న హోతీతి ఇమమత్థం దస్సేతుం ‘‘అట్ఠకథాయం పనా’’తిఆది వుత్తం. న పటిఘానుసయోతి ఏత్థ న-కారో పటిసేధనత్థో, న అఞ్ఞత్థో, ఇతరత్థ పన సమ్భవో ఏవ నత్థీతి దస్సేన్తో ‘‘యం పనేత’’న్తిఆదిమాహ. తత్థ ‘‘న హి దోమనస్సస్స పటిఘానుసయభావాసఙ్కా అత్థీ’’తి ఇమినా న-కారస్స అఞ్ఞత్థతాభావదస్సనముఖేన అభావత్థతం సమత్థేతి.
దేసనా సంకిణ్ణా వియ భవేయ్యాతి ఏత్థ దేసనాసఙ్కరం దస్సేతుం ‘‘భవరాగస్సపి…పే… భవేయ్యా’’తి వుత్తం. తస్సత్థో – యథా కామరాగస్స కామధాతుయా ద్వీసు వేదనాసు ఆరమ్మణకరణవసేన ఉప్పత్తి వుత్తా ‘‘కామరాగో కామధాతుయా ద్వీసు వేదనాసు అనుసేతీ’’తి, ఏవం యది ‘‘భవరాగో కామధాతుయా ద్వీసు వేదనాసు అనుసేతీ’’తి వుచ్చేయ్య, భవరాగస్సపి…పే… భవేయ్య. తతో చ కామరాగేన సద్ధిం భవరాగస్స దేసనా సంకిణ్ణా భవేయ్య, కామరాగతో చ భవరాగస్స విసేసో దస్సేతబ్బో. సో చ సహజాతానుసయవసేన న సక్కా దస్సేతున్తి ఆరమ్మణకరణవసేన దస్సేతబ్బో. తేన వుత్తం ‘‘తస్మా ఆరమ్మణ…పే… అధిప్పాయో’’తి. తత్థ ఆరమ్మణవిసేసేనాతి రూపారూపధాతుసఙ్ఖాతఆరమ్మణవిసేసేన. విసేసదస్సనత్థన్తి కామరాగతో భవరాగస్స విసేసదస్సనత్థం. ఏవం దేసనా కతాతి ‘‘రూపధాతుయా అరూపధాతుయా ఏత్థ భవరాగానుసయో అనుసేతీ’’తి ఏవం విసయే భుమ్మం కత్వా దేసనా కతా. తేనాహ ‘‘సహజాతవేదనావిసేసాభావతో’’తి.
ఉప్పత్తిట్ఠానవారవణ్ణనా నిట్ఠితా.
మహావారో
౧. అనుసయవారవణ్ణనా
౩. పవత్తావిరామవసేనాతి అనుసయప్పవత్తియా అవిరామవసేన, అవిచ్ఛేదవసేనాతి అత్థో. కథం పన కుసలాబ్యాకతచిత్తక్ఖణే అనుసయానం పవత్తీతి ఆహ ‘‘మగ్గేనేవ…పే… పుబ్బే’’తి.
౨౦. చిత్తచేతసికానఞ్చ ఠానం నామ చిత్తుప్పాదోతి ఆహ ‘‘ఏకస్మిం చిత్తుప్పాదే’’తి. తేసం తేసం పుగ్గలానన్తి పుథుజ్జనాదీనం పుగ్గలానం. పకతియా సభావేన. సభావసిద్ధా హి దుక్ఖాయ వేదనాయ కామరాగస్స అననుసయనట్ఠానతా. ఏవం సేసేసుపి యథారహం వత్తబ్బం. వక్ఖతి హి ‘‘పకతియా దుక్ఖాదీనం కామరాగాదీనం అననుసయనట్ఠానతం సన్ధాయ వుత్త’’న్తి. పహానేనాతి తస్స తస్స అనుసయస్స సముచ్ఛిన్దనేన. తిణ్ణం పుగ్గలానన్తి పుథుజ్జనసోతాపన్నసకదాగామీనం. ద్విన్నం పుగ్గలానన్తి అనాగామిఅరహన్తానం. ఏత్థాతి ఏతస్మిం పుగ్గలోకాసవారే. పురిమనయేతి ‘‘తిణ్ణం పుగ్గలాన’’న్తిఆదికే పురిమస్మిం విస్సజ్జననయే. ఓకాసన్తి ఉప్పత్తిట్ఠానం, ఇధ పన దుక్ఖవేదనా వేదితబ్బా. పచ్ఛిమనయేతి ‘‘ద్విన్నం పుగ్గలాన’’న్తిఆదికే విస్సజ్జననయే. అనోకాసతా అననుసయనట్ఠానతా.
అనుసయవారవణ్ణనా నిట్ఠితా.
౨. సానుసయవారవణ్ణనా
౬౬-౧౩౧. ‘‘సానుసయో, పజహతి, పరిజానాతీ’’తి పుగ్గలో వుత్తోతి ‘‘కామరాగేన సానుసయో, కామరాగం పజహతి, కామరాగం పరిజానాతీ’’తిఆదీసు అనుసయసమఙ్గిభావేన పహానపరిఞ్ఞాకిరియాయ కత్తుభావేన చ పుగ్గలో వుత్తో, న ధమ్మో. భవవిసేసేన వాతి కేవలేన భవవిసేసేన వా. ఇతరేసూతి పటిఘానుసయాదీసు. భవానుసయవిసేసేన వాతి కామభవాదిభవవిసిట్ఠానుసయవిసేసేన వా. సానుసయతానిరనుసయతాదికాతి ఏత్థ ఆది-సద్దేన పహానాపహానపరిఞ్ఞాపరిఞ్ఞా సఙ్గయ్హన్తి. నను చ భవవిసేసే కేసఞ్చి అనుసయానం అప్పహానన్తి? న తం అనుసయకతం, అథ ఖో పచ్చయవేకల్లతో అనోకాసతాయ చాతి నాయం విరోధో. ద్వీసు వేదనాసూతి సుఖఉపేక్ఖాసు వేదనాసు దుక్ఖాయ వేదనాయ కామరాగానుసయేన నిరనుసయోతి యోజేతబ్బం. ఇదమ్పి నత్థి పుగ్గలవసేన వుచ్చమానత్తా. తేనాహ ‘‘న హి పుగ్గలస్స…పే… అనుసయాన’’న్తి. యదిపి పుగ్గలస్స అనుసయనోకాసో అనోకాసో, తస్స పన సానుసయతాదిహేతు హోతీతి దస్సేన్తో ‘‘అనుసయస్స పనా’’తిఆదిమాహ. నిరనుసయతాదీనన్తి ఆది-సద్దేన అప్పహానాపరిఞ్ఞా సఙ్గణ్హాతి. పరిజాననం సమతిక్కమనన్తి పరిఞ్ఞావారేపి ‘‘అపాదానే నిస్సక్కవచన’’న్తి వుత్తం.
అనుసయనట్ఠానతోతి అనుసయనట్ఠానహేతు. ‘‘అననుసయనట్ఠానతో’’తి ఏత్థాపి ఏసేవ నయో. నిమిత్తాపాదానభావదస్సనత్థన్తి సానుసయవారే నిమిత్తభావదస్సనత్థం, పజహనపరిఞ్ఞావారేసు అపాదానభావదస్సనత్థఞ్చాతి యోజేతబ్బం. పజహతీతి ఏత్థ ‘‘రూపధాతుయా అరూపధాతుయా తతో మానానుసయం పజహతీ’’తి పాళిపదం ఆహరిత్వా యోజేతబ్బం, న పజహతీతి ఏత్థ పన ‘‘దుక్ఖాయ వేదనాయ తతో కామరాగానుసయం నప్పజహతీ’’తి. ఏవమాదీసూతి ఆది-సద్దేన పరిఞ్ఞావారమ్పి సఙ్గణ్హాతి. భుమ్మనిద్దేసేనేవ హేతుఅత్థేనేవ నిద్దిట్ఠాతి అత్థో.
చతుత్థపఞ్హవిస్సజ్జనేనాతి ‘‘యతో వా పన మానానుసయేన సానుసయో, తతో కామరాగానుసయేన సానుసయో’’తి ఏతస్స పఞ్హస్స విస్సజ్జనేన. తత్థ హి ‘‘రూపధాతుయా అరూపధాతుయా’’తిఆదినా సరూపతో అనుసయనట్ఠానాని దస్సితాని. తదత్థేతి తం అనుసయనట్ఠానదస్సనం అత్థో ఏతస్సాతి తదత్థో, తస్మిం తదత్థే. ‘‘అనుసయస్స ఉప్పత్తిట్ఠానదస్సనత్థం అయం వారో ఆరద్ధో’’తిఆదినా ‘‘యతో’’తి ఏతేన అనుసయనట్ఠానం వుత్తన్తి ఇమమత్థం విభావేత్వా. పమాదలిఖితం వియ దిస్సతి ఉప్పన్న-సద్దేన వత్తమానుప్పన్నే వుచ్చమానే. యథా పన ఉప్పజ్జనవారే ఉప్పజ్జతి-సద్దేన ఉప్పత్తియోగదీపకత్తా ఉప్పత్తిరహా వుచ్చన్తి, ఏవమిధాపి ఉప్పత్తిఅరహే వుచ్చమానే న కోచి విరోధో. యం పన వక్ఖతి ‘‘న హి అపరియాపన్నానం అనుసయుప్పత్తిరహట్ఠానతా’’తి, సోపి న దోసో. యత్థ యత్థ హి అనుసయా ఉప్పత్తిరహా, తదేవ ఏకజ్ఝం గహేత్వా ‘‘సబ్బత్థా’’తి వుత్తన్తి. తథేవ దిస్సతీతి తం పమాదలిఖితం వియ దిస్సతీతి అత్థో.
యతో ఉప్పన్నేన భవితబ్బన్తి యతో అనుసయనట్ఠానతో కామగారానుసయేన ఉప్పన్నేన భవితబ్బం, తేన కామరాగానుసయేన ఉప్పత్తిరహట్ఠానే నిస్సక్కవచనం కతం ‘‘యతో’’తి. తథాతి ఏత్థ తథా-సద్దో యథా ‘‘యతో ఉప్పన్నేనా’’తి ఏత్థ ఉప్పత్తిరహట్ఠానతో అనుసయస్స ఉప్పత్తిరహతా వుత్తా, తథా ‘‘ఉప్పజ్జనకేనా’’తి ఏత్థాపి సా ఏవ వుచ్చతీతి దీపేతీతి ఆహ ‘‘సబ్బధమ్మేసు…పే… ఆపన్నేనా’’తి. తత్థ ‘‘ఉప్పజ్జనకో’’తి వుత్తే అనుప్పజ్జనకో న హోతీతి అయమత్థో విఞ్ఞాయతి, తథా చ సతి తేన అనుప్పత్తి నిచ్ఛితాతి ఉప్పన్నసభావతా చ పకాసితా హోతీతి. తేనాహ ‘‘సబ్బధమ్మేసు…పే… అపనేతీ’’తి. ‘‘యో యతో కామరాగానుసయేన నిరనుసయో, సో తతో మానానుసయేన నిరనుసయో’’తి పుచ్ఛాయ ‘‘యతో తతో’’తి ఆగతత్తా విస్సజ్జనే ‘‘సబ్బత్థా’’తి పదస్స నిస్సక్కవసేనేవ సక్కా యోజేతున్తి దస్సేన్తో ‘‘సబ్బత్థాతి…పే… న న సమ్భవతీ’’తి ఆహ. భుమ్మతో అఞ్ఞత్థాపి సద్దవిదూ ఇచ్ఛన్తి, యతో సబ్బేసం పాదకం ‘‘సబ్బత్థపాదక’’న్తి వుచ్చతి, ఇధ పన నిస్సక్కవసేన వేదితబ్బం.
సానుసయవారవణ్ణనా నిట్ఠితా.
౩. పజహనవారవణ్ణనా
౧౩౨-౧౯౭. అప్పజహనసబ్భావాతి అప్పహానస్స, అప్పహీయమానస్స వా సబ్భావా. తస్మాతి యస్మా యో కామరాగానుసయం పజహతి, న సో మానానుసయం నిరవసేసతో పజహతి, యో చ మానానుసయం నిరవసేసతో పజహతి, న సో కామరాగానుసయం పజహతి పగేవ పహీనత్తా, తస్మా ‘‘యో వా పన మానానుసయం పజహతి, సో కామరాగానుసయం పజహతీతి? నో’’తి వుత్తన్తి వేదితబ్బం. యది ఏవం పఠమపుచ్ఛాయం కథన్తి ఆహ ‘‘యస్మా పన…పే… వుత్త’’న్తి. తత్థ పహానకరణమత్తమేవాతి పహానకిరియాసమ్భవమత్తమేవ, న నిరవసేసప్పహానన్తి అధిప్పాయో. తే ఠపేత్వాతి దిట్ఠివిచికిచ్ఛానుసయాదీనం నిరవసేసపజహనకే అట్ఠమకాదికే ఠపేత్వా. అవసేసాతి తస్స తస్స అనుసయస్స నిరవసేసప్పజహనకేహి అవసిట్ఠా. తేసు యేసం ఏకచ్చే అనుసయా పహీనా, తేపి అప్పజహనసబ్భావేనేవ నప్పజహన్తీతి వుత్తా. న చ యథావిజ్జమానేనాతి మగ్గకిచ్చభావేన విజ్జమానప్పకారేన పహానేన వజ్జితా రహితా ఏవ వుత్తాతి యోజనా.
కేసఞ్చీతి సోతాపన్నసకదాగామిమగ్గసమఙ్గిసకదాగామీనం. పున కేసఞ్చీతి అనాగామిఅగ్గమగ్గసమఙ్గిఅరహన్తానం. ఉభయన్తి కామరాగవిచికిచ్ఛానుసయద్వయం. సేసానన్తి ‘‘సేసా’’తి వుత్తానం యథావుత్తపుగ్గలానం. తేసన్తి వుత్తప్పకారానం ద్విన్నం అనుసయానం. ఉభయాప్పజహనస్సాతి కామరాగవిచికిచ్ఛానుసయాప్పజహనస్స. కారణం న హోతీతి యేసం విచికిచ్ఛానుసయో పహీనో, తేసం తస్స పహీనతా, యేసం యథావుత్తం ఉభయప్పహీనం, తేసం తదప్పజహనస్స కారణం న హోతీతి అత్థో. తేనాహ ‘‘తేసం పహీనత్తా ‘నప్పజహన్తీ’తి న సక్కా వత్తు’’న్తి. అథ పన న తత్థ కారణం వుత్తం, యేన కారణవచనేన యథావుత్తదోసాపత్తి సియా, కేవలం పన సన్నిట్ఠానేన తేసం పుగ్గలానం గహితతాదస్సనత్థం వుత్తం ‘‘కామరాగానుసయఞ్చ నప్పజహన్తీ’’తి, ఏవమ్పి పుచ్ఛితస్స సంసయత్థస్స కారణం వత్తబ్బం. తథా చ సతి ‘‘సేసపుగ్గలా తస్స అనుసయస్స పహీనత్తా నప్పజహన్తీ’’తి కారణం వత్తబ్బమేవాతి చోదనం సన్ధాయాహ ‘‘న వత్తబ్బ’’న్తిఆది. తత్థ న వత్తబ్బన్తి వుత్తనయేన కారణం న వత్తబ్బం కారణభావస్సేవ అభావతో. ‘‘ఉభయాప్పజహనస్స కారణం న హోతీ’’తి వుత్తం, యథా పన వత్తబ్బం, తం దస్సేతుం ‘‘యో కామరాగానుసయం…పే… వత్తబ్బత్తా’’తి ఆహ. తేన పహీనాప్పహీనవసేన కారణం న వత్తబ్బం, పహీనానంయేవ పన వసేన వత్తబ్బన్తి దస్సేతి. సంసయత్థసఙ్గహితేతి సంసయత్థేన పదేన సఙ్గహితే. సన్నిట్ఠానపదసఙ్గహితం పన పహీయమానత్తా ‘‘నప్పజహతీ’’తి న సక్కా వత్తున్తి.
పజహనవారవణ్ణనా నిట్ఠితా.
౫. పహీనవారవణ్ణనా
౨౬౪-౨౭౪. ఫలట్ఠవసేనేవ దేసనా ఆరద్ధా, న మగ్గట్ఠవసేన, కుతో పుథుజ్జనవసేన. కస్మా? ఫలక్ఖణే హి అనుసయా పహీనాతి వుచ్చన్తి, మగ్గక్ఖణే పన పహీయన్తీతి. తేనేవాహ ‘‘మగ్గసమఙ్గీనం అగ్గహితతం దీపేతీ’’తి. పటిలోమే హి పుథుజ్జనవసేనపి దేసనా గహితా ‘‘యస్స దిట్ఠానుసయో అప్పహీనో, తస్స విచికిచ్ఛానుసయో అప్పహీనోతి? ఆమన్తా’’తిఆదినా. అనుసయచ్చన్తపటిపక్ఖేకచిత్తక్ఖణికానన్తి అనుసయానం అచ్చన్తం పటిపక్ఖభూతఏకచిత్తక్ఖణికానం. మగ్గసమఙ్గీనన్తి మగ్గట్ఠానం. ఏత్థ చ అనుసయానం అచ్చన్తపటిపక్ఖతాగ్గహణేన ఉప్పత్తిరహతం పటిక్ఖిపతి. న హి తే అచ్చన్తపటిపక్ఖసముప్పత్తితో పరతో ఉప్పత్తిరహా హోన్తి. మగ్గసమఙ్గితాగ్గహణేన అనుప్పత్తిరహతాపాదితతం పటిక్ఖిపతి. న హి మగ్గక్ఖణే తే అనుప్పత్తిరహతం ఆపాదితా నామ హోన్తి, అథ ఖో ఆపాదీయన్తీతి. ఏకచిత్తక్ఖణికతాగ్గహణేన సన్తానబ్యాపారం. తేనాహ ‘‘న కోచీ’’తిఆది. తత్థ తేతి మగ్గసమఙ్గినో. న కేవలం పహీనవారేయేవ, అథ ఖో అఞ్ఞేసుపీతి దస్సేన్తో ‘‘అనుసయ…పే… గహితా’’తి ఆహ.
౨౭౫-౨౯౬. యత్థ అనుసయో ఉప్పత్తిరహో, తత్థేవస్స అనుప్పత్తిరహతాపాదనన్తి ‘‘అత్తనో అత్తనో ఓకాసే ఏవ అనుప్పత్తిధమ్మతం ఆపాదితో’’తి ఆహ. తథా హి వుత్తం ‘‘చక్ఖుం లోకే పియరూపం సాతరూపం, ఏత్థేసా తణ్హా ఉప్పజ్జమానా ఉప్పజ్జతి, ఏత్థ నివిసమానా నివిసతీ’’తి (విభ. ౨౦౩) వత్వా పున వుత్తం ‘‘చక్ఖుం లోకే పియరూపం సాతరూపం, ఏత్థేసా తణ్హా పహీయమానా పహీయతి, ఏత్థ నిరుజ్ఝమానా నిరుజ్ఝతీ’’తి (విభ. ౨౦౪). తస్మాతి యస్మా తదోకాసత్తమేవ కామధాతుఆదిఓకాసత్తమేవ అనుసయానం దీపేన్తి పహీనాప్పహీనవచనాని, తస్మా. అనోకాసే తదుభయావత్తబ్బతా వుత్తాతి యస్మా కామరాగపటిఘానుసయానం ద్విన్నం ఉప్పత్తిట్ఠానం, సో ఏవ పహానోకాసోతి స్వాయం తేసం అఞ్ఞమఞ్ఞం అనోకాసో, తస్మిం అనోకాసే తదుభయస్స పహానాప్పహానస్స నవత్తబ్బతా వుత్తా. కామరాగానుసయోకాసే హి పటిఘానుసయస్స అప్పహీనత్తా సో ‘‘తత్థ పహీనో’’తి న వత్తబ్బో, అట్ఠితత్తా పన ‘‘తత్థ అప్పహీనో’’తి చ, తస్మా అనోకాసే తదుభయావత్తబ్బతా వుత్తాతి. తేన సద్ధిం సమానోకాసేతి తేన కామరాగేన సద్ధిం సమానోకాసే. ‘‘సాధారణట్ఠానే’’తి వుత్తే కామధాతుయం సుఖుపేక్ఖాసు పహీనో నామ హోతి, న సమానకాలే పహీనో తతియచతుత్థమగ్గవజ్ఝత్తా కామరాగమానానుసయానం.
పహీనవారవణ్ణనా నిట్ఠితా.
౭. ధాతువారవణ్ణనా
౩౩౨-౩౪౦. అప్పహీనుప్పత్తిరహభావా ఇధ అనుగమనసయనానీతి దస్సేన్తో ‘‘యస్మిం …పే… అత్థో’’తి ఆహ. ఇధాపి యుత్తాతి పుబ్బే వుత్తమేవత్థం పరామసతి. తథా హి వుత్తం ‘‘కారణలాభే ఉప్పత్తిఅరహతం దస్సేతీ’’తి (యమ. మూలటీ. అనుసయయమక ౧). ఛ పటిసేధవచనానీతి తిస్సన్నం ధాతూనం చుతూపపాతవిసిట్ఠానం పటిసేధనవసేన వుత్తవచనాని, తతో ఏవ ధాతువిసేసనిద్ధారణాని న హోన్తి. పటిసేధోతి హి ఇధ సత్తాపటిసేధో వుత్తోతి అధిప్పాయేన వదతి. అఞ్ఞత్థే పన న-కారే నాయం దోసో. ఇమం నామ ధాతుం. తంమూలికాసూతి పటిసేధమూలికాసు. ఏవఞ్హీతి ‘‘న కామధాతుయా చుతస్స కామధాతుం ఉపపజ్జన్తస్సా’’తిఆదినా పఠమయోజనాయ సతి. నకామధాతుఆదీసు ఉపపత్తికిత్తనేనేవ నకామధాతుఆదిగ్గహణేనపి ధాతువిసేసస్సేవ గహితతాయ అత్థతో విఞ్ఞాయమానత్తా. తేనాహ ‘‘న కామధాతు…పే… విఞ్ఞాయతీ’’తి. భఞ్జితబ్బాతి విభజితబ్బా. విభాగో పనేత్థ దువిధో ఇచ్ఛితోతి ఆహ ‘‘ద్విధా కాతబ్బాతి అత్థో’’తి. పుచ్ఛా చ విస్సజ్జనాని చ పుచ్ఛావిస్సజ్జనాని. యథా అవుత్తే భఙ్గాభావస్స అవిఞ్ఞాతత్తా ‘‘అనుసయా భఙ్గా నత్థీ’’తి వత్తబ్బం, తథా తయిదం ‘‘కతి అనుసయా భఙ్గా’’తి ఏతదపేక్ఖన్తి తదపి వత్తబ్బం. పుచ్ఛాపేక్ఖఞ్హి విస్సజ్జనన్తి.
ధాతువారవణ్ణనా నిట్ఠితా.
అనుసయయమకవణ్ణనా నిట్ఠితా.
౮. చిత్తయమకం
ఉద్దేసవారవణ్ణనా
౧-౬౨. సరాగాదీతి ఏత్థ ఆది-సద్దేన ‘‘యస్స సరాగం చిత్తం ఉప్పజ్జతి, న నిరుజ్ఝతీ’’తి ఆరభిత్వా యావ ‘‘యస్స అవిముత్తం చిత్త’’న్తి వారో, తావ సఙ్గణ్హాతి. కుసలాదీతి పన ఆది-సద్దేన ‘‘యస్స కుసలం చిత్తం ఉప్పజ్జతి, న నిరుజ్ఝతీ’’తి ఆరభిత్వా యావ ‘‘యస్స సరణం చిత్తం ఉప్పజ్జతి, న నిరుజ్ఝతీ’’తి వారో, తావ సఙ్గణ్హాతి, తస్మా సరాగాదికుసలాదీహీతి సరాగాదీహి అవిముత్తన్తేహి, కుసలాదీహి అరణన్తేహి పదేహి మిస్సకా వారా. సుద్ధికాతి కేవలా యథావుత్తసరాగాదీహి కుసలాదీహి చ అమిస్సకా. తయో తయోతి పుగ్గలధమ్మవసేన తయో తయో మహావారా. యది ఏవం కథం సోళస పుగ్గలవారాతి ఆహ ‘‘తత్థ తత్థ పన వుత్తే సమ్పిణ్డేత్వా’’తి. తత్థ తత్థ సోళసవిధే సరాగాదిమిస్సకచిత్తే వుత్తే పుగ్గలే ఏవ ఏకజ్ఝం సమ్పిణ్డేత్వా సఙ్గహేత్వా ‘‘సోళస పుగ్గలవారా’’తి వుత్తం. ‘‘ధమ్మపుగ్గలధమ్మవారా’’తి ఏత్థాపి ఏసేవ నయో. న నిరన్తరం వుత్తేతి ధమ్మే పుగ్గలధమ్మే చ అనామసిత్వా సోళససుపి ఠానేసు నిరన్తరం పుగ్గలే ఏవ వుత్తే సమ్పిణ్డేత్వా సోళస పుగ్గలవారా న వుత్తాతి అత్థో.
సంసగ్గవసేనాతి సంసజ్జనవసేన దేసనాయ విమిస్సనవసేన. అఞ్ఞథా హి ఉప్పాదనిరోధా పచ్చుప్పన్నానాగతకాలా చ కథం సంసజ్జీయన్తి. సేసానమ్పి వారానన్తి ఉప్పాదుప్పన్నవారాదీనం. తంతంనామతాతి యథా ‘‘యస్స చిత్తం ఉప్పజ్జతి, తస్స చిత్తం ఉప్పన్న’’న్తిఆదినా ఉప్పాదఉప్పన్నభావామసనతో ఉప్పాదఉప్పన్నవారోతి నామం పాళితో ఏవ విఞ్ఞాయతి, ఏవం సేసవారానమ్పీతి ఆహ ‘‘తంతంనామతా పాళిఅనుసారేన వేదితబ్బా’’తి.
ఉద్దేసవారవణ్ణనా నిట్ఠితా.
నిద్దేసవారవణ్ణనా
౬౩. తథారూపస్సేవాతి పచ్ఛిమచిత్తసమఙ్గినో ఏవ. తఞ్చ చిత్తన్తి తఞ్చ యథావుత్తక్ఖణం పచ్ఛిమచిత్తం. ‘‘ఏవంపకార’’న్తి ఇమస్స అత్థం దస్సేతుం ‘‘భఙ్గక్ఖణసమఙ్గిమేవా’’తి వుత్తం నిరుజ్ఝమానాకారస్స ‘‘ఏవంపకార’’న్తి వుత్తత్తా.
౬౫-౮౨. ద్వయమేతన్తి యం ‘‘ఖణపచ్చుప్పన్నమేవ చిత్తం ఉప్పాదక్ఖణాపగమేన ఉప్పజ్జిత్థ నామ, తదేవ ఉప్పాదక్ఖణే ఉప్పాదం పత్తత్తా ఉప్పజ్జిత్థ, అనతీతత్తా ఉప్పజ్జతి నామా’’తి వుత్తం, ఏతం ఉభయమ్పి. ఏవం న సక్కా వత్తున్తి ఇమినా వుత్తప్పకారేన న సక్కా వత్తుం, పకారన్తరేన పన సక్కా వత్తున్తి అధిప్పాయో. తత్థ ‘‘న హీ’’తిఆదినా పఠమపక్ఖం విభావేతి. విభజితబ్బం సియాతి ‘‘భఙ్గక్ఖణే తం చిత్తం ఉప్పజ్జిత్థ, నో చ ఉప్పజ్జతి, ఉప్పాదక్ఖణే తం చిత్తం ఉప్పజ్జిత్థ చేవ ఉప్పజ్జతి చా’’తి విభజితబ్బం సియా, న చ విభత్తం. ‘‘ఆమన్తా’’తి వత్తబ్బం సియా ఖణపచ్చుప్పన్నే చిత్తే వుత్తనయేన ఉభయస్సపి లబ్భమానత్తా, న చ వుత్తం. ఇదాని యేన పకారేన సక్కా వత్తుం, తం దస్సేతుం ‘‘చిత్తస్స భఙ్గక్ఖణే’’తిఆదిమాహ. పుగ్గలో వుత్తో, పుగ్గలవారో హేసోతి అధిప్పాయో. తస్సాతి పుగ్గలస్స. న చ కిఞ్చి చిత్తం ఉప్పజ్జతి చిత్తస్స భఙ్గక్ఖణసమఙ్గిభావతో. తం పన చిత్తం ఉప్పజ్జతి, యం చిత్తసమఙ్గీ సో పుగ్గలోతి ఏవమేత్థ అత్థో దట్ఠబ్బో. యది అనేకచిత్తవసేనాయం యమకదేసనా పవత్తాతి చోదనం సన్ధాయాహ ‘‘చిత్తన్తి హి…పే… తిట్ఠతీ’’తి. సన్నిట్ఠానవసేన నియమో వేదితబ్బో, అఞ్ఞథా ‘‘నో చ తేసం చిత్తం ఉప్పజ్జతీ’’తిఆదినా పటిసేధో న యుజ్జేయ్యాతి అధిప్పాయో. తాదిసన్తి తథారూపం, యదవత్థో ఉప్పన్నఉప్పజ్జమానతాదిపరియాయేహి వత్తబ్బో హోతి, తదవత్థన్తి అత్థో.
౮౩-౧౧౩. ఇమస్స పుగ్గలవారత్తాతి ‘‘యస్స చిత్తం ఉప్పజ్జమాన’’న్తిఆదినయప్పవత్తస్స ఇమస్స అతిక్కన్తకాలవారస్స పుగ్గలవారత్తా. పుగ్గలో పుచ్ఛితోతి ‘‘యస్స చిత్తం ఉప్పజ్జమానం…పే… తస్స చిత్త’’న్తి చిత్తసమఙ్గిపుగ్గలో పుచ్ఛితోతి పుగ్గలస్సేవ విస్సజ్జనేన భవితబ్బం, ఇతరథా అఞ్ఞం పుచ్ఛితం అఞ్ఞం విస్సజ్జితం సియా. న కోచి పుగ్గలో న గహితో సబ్బసత్తానం అనిబ్బత్తచిత్తతాభావతో. తే చ పన సబ్బే పుగ్గలా. నిరుజ్ఝమానక్ఖణాతీతచిత్తాతి నిరుజ్ఝమానక్ఖణా హుత్వా అతీతచిత్తా. తథా దుతియతతియాతి యథా పఠమపఞ్హో అనవసేసపుగ్గలవిసయత్తా పటివచనేన విస్సజ్జేతబ్బో సియా, తథా తతో ఏవ దుతియతతియపఞ్హా ‘‘ఆమన్తా’’ఇచ్చేవ విస్సజ్జేతబ్బా సియున్తి అత్థో. చతుత్థో పన పఞ్హో ఏవం విభజిత్వా పుగ్గలవసేనేవ విస్సజ్జేతబ్బోతి దస్సేన్తో ‘‘పచ్ఛిమచిత్తస్సా’’తిఆదిం వత్వా తథా అవచనే కారణం దస్సేన్తో ‘‘చిత్తవసేన పుగ్గలవవత్థానతో’’తిఆదిమాహ. ‘‘భఙ్గక్ఖణే చిత్తం ఉప్పాదక్ఖణం వీతిక్కన్త’’న్తి ఇమినా వత్తమానస్స చిత్తస్స వసేన పుగ్గలో ఉప్పాదక్ఖణాతీతచిత్తో, ‘‘అతీతం చిత్తం ఉప్పాదక్ఖణఞ్చ వీతిక్కన్తన్తి భఙ్గక్ఖణఞ్చ వీతిక్కన్త’’న్తి ఇమినా పన అతీతస్స చిత్తస్స వసేన పుగ్గలో ఉప్పాదక్ఖణాతీతచిత్తో వుత్తో.
తత్థాతి తేసు ద్వీసు పుగ్గలేసు. పురిమస్సాతి పఠమం వుత్తస్స సన్నిట్ఠానపదసఙ్గహితస్స చిత్తం న భఙ్గక్ఖణం వీతిక్కన్తం. ‘‘నో చ భఙ్గక్ఖణం వీతిక్కన్త’’న్తి హి వుత్తం. పచ్ఛిమస్స వీతిక్కన్తం చిత్తం భఙ్గక్ఖణన్తి సమ్బన్ధో. ‘‘భఙ్గక్ఖణఞ్చ వీతిక్కన్త’’న్తి హి వుత్తం. ఏవమాదికో పుగ్గలవిభాగోతి దుతియపఞ్హాదీసు వుత్తం సన్ధాయాహ. తస్స చిత్తస్స తంతంఖణవీతిక్కమావీతిక్కమదస్సనవసేనాతి తస్స తస్స ఉప్పాదక్ఖణస్స భఙ్గక్ఖణస్స చ యథారహం వీతిక్కమస్స అవీతిక్కమస్స చ దస్సనవసేన దస్సితో హోతి పుగ్గలవిభాగోతి యోజనా. ఇధాతి ఇమస్మిం అతిక్కన్తకాలవారే. పుగ్గలవిసిట్ఠం చిత్తం పుచ్ఛితం ‘‘యస్స చిత్తం తస్స చిత్త’’న్తి వుత్తత్తా. యదిపి పుగ్గలప్పధానా పుచ్ఛా పుగ్గలవారత్తా. అథాపి చిత్తప్పధానా పుగ్గలం విసేసనభావేన గహేత్వా చిత్తస్స విసేసితత్తా. ఉభయథాపి దుతియపుచ్ఛాయ ‘‘ఆమన్తా’’తి వత్తబ్బం సియా అనవసేసపుగ్గలవిసయత్తా. తథా పన అవత్వా ‘‘అతీతం చిత్త’’న్తి వుత్తం, కస్మా నిరోధక్ఖణ…పే… దస్సనత్థన్తి దట్ఠబ్బన్తి యోజనా. ఏస నయో ‘‘న నిరుజ్ఝమాన’’న్తి ఏత్థాపీతి నిరుజ్ఝమానం ఖణం నిరోధక్ఖణం ఖణం వీతిక్కన్తకాలం కిం తస్స చిత్తం న హోతీతి అత్థో.
౧౧౪-౧౧౬. సరాగపచ్ఛిమచిత్తస్సాతి సరాగచిత్తేసు పచ్ఛిమస్స చిత్తస్స, ఏకస్స పుగ్గలస్స రాగసమ్పయుత్తచిత్తేసు యం సబ్బపచ్ఛిమం చిత్తం, తస్స. సో పన పుగ్గలో అనాగామీ వేదితబ్బో. న నిరుజ్ఝతి నిరోధాసమఙ్గితాయ. నిరుజ్ఝిస్సతి ఇదాని నిరోధం పాపుణిస్సతి. అప్పటిసన్ధికత్తా పన తతో అఞ్ఞం నుప్పజ్జిస్సతి. ఇతరేసన్తి యథావుత్తసరాగపచ్ఛిమచిత్తసమఙ్గిం వీతరాగచిత్తసమఙ్గిఞ్చ ఠపేత్వా అవసేసానం ఇతరసేక్ఖానఞ్చేవ పుథుజ్జనానఞ్చ.
నిద్దేసవారవణ్ణనా నిట్ఠితా.
చిత్తయమకవణ్ణనా నిట్ఠితా.