యమకపకరణ-అనుటీకా
గన్థారమ్భవణ్ణనా
సఙ్ఖేపేనేవాతి ఉద్దేసేనేవ. యం ‘‘మాతికాఠపన’’న్తి వుత్తం. ధమ్మేసూతి ఖన్ధాదిధమ్మేసు కుసలాదిధమ్మేసు చ. అవిపరీతతో గహితేసు ధమ్మేసు మూలయమకాదివసేన పవత్తియమానా దేసనా వేనేయ్యానం నానప్పకారకోసల్లావహా పరిఞ్ఞాకిచ్చసాధనీ చ హోతి, న విపరీతతోతి ఆహ ‘‘విపరీతగ్గహణం…పే… ఆరద్ధ’’న్తి. ఏతేన కథావత్థుపకరణదేసనానన్తరం యమకపకరణదేసనాయ కారణమాహ. తత్థ విపరీతగ్గహణన్తి పుగ్గలపరిగ్గహణాదిమిచ్ఛాగాహం. ధమ్మపుగ్గలోకాసాదినిస్సయానన్తి ‘‘యే కేచి కుసలా ధమ్మా, సబ్బే తే కుసలమూలా’’తిఆదినా (యమ. ౧.మూలయమక.౧) ధమ్మే, ‘‘యస్స రూపక్ఖన్ధో ఉప్పజ్జతి, తస్స వేదనాక్ఖన్ధో ఉప్పజ్జతీ’’తిఆదినా (యమ. ౧.ఖన్ధయమక.౫౦) పుగ్గలం ‘‘యత్థ రూపక్ఖన్ధో ఉప్పజ్జతి, తత్థ వేదనాక్ఖన్ధో ఉప్పజ్జతీ’’తిఆదినా (యమ. ౧.ఖన్ధయమక.౫౧) ఓకాసం నిస్సాయ ఆరబ్భ పవత్తానం. ఆది-సద్దేన పుగ్గలోకాసఉప్పాదనిరోధతదుభయపరిఞ్ఞాదీనం సఙ్గహో దట్ఠబ్బో. సన్నిట్ఠానసంసయానన్తి పాళిగతిపటివచనసరూపదస్సనపటిక్ఖిపనపటిసేధననయేహి యథాపుచ్ఛితస్స అత్థస్స నిచ్ఛయకరణం సన్నిట్ఠానం, తదభావతో సంసయనం సంసయో. తేసం సన్నిట్ఠానసంసయానం.
కామఞ్చేత్థ ధమ్మపటిగ్గాహకానం సంసయపుబ్బకం సన్నిట్ఠానన్తి పఠమం సంసయో వత్తబ్బో, దేసేన్తస్స పన భగవతో సన్నిట్ఠానపుబ్బకో సంసయోతి దస్సనత్థం అయం పదానుక్కమో కతో. సబ్బఞ్హి పరిఞ్ఞేయ్యం హత్థామలకం వియ పచ్చక్ఖం కత్వా ఠితస్స ధమ్మసామినో న కత్థచి సంసయో, విస్సజ్జేతుకామతాయ పన వినేయ్యజ్ఝాసయగతం సంసయం దస్సేన్తో సంసయితవసేన పుచ్ఛం కరోతీతి ఏవం విస్సజ్జనపుచ్ఛనవసేన న సన్నిట్ఠానసంసయా లబ్భన్తీతి అయమత్థో దస్సితో, నిచ్ఛితసంసయధమ్మవసేనేవ పనేత్థ సన్నిట్ఠానసంసయా వేదితబ్బా. తేనాహ అట్ఠకథాయం ‘‘కుసలేసు కుసలా ను ఖో, న ను ఖో కుసలాతి సన్దేహాభావతో’’తిఆది. తేనేవ చ ‘‘సన్నిట్ఠానసంసయాన’’న్తి, ‘‘సన్నిట్ఠానసంసయవసేనా’’తి చ పఠమం సన్నిట్ఠానగ్గహణం కతం.
తన్తి యమకపకరణం. తస్స యే సమయాదయో వత్తబ్బా, తే కథావత్థుపకరణదేసనానన్తరో దేసనాసమయో, తావతింసభవనమేవ దేసనాదేసో, కుసలాకుసలమూలాదియమకాకారేన దేసనాతి విభాగతో ‘‘సఙ్ఖేపేనేవా’’తిఆదిగాథాహి విభావితా నిమిత్తేన సద్ధిం సంవణ్ణనపటిఞ్ఞా చాతి ఇమమత్థం దస్సేన్తో ‘‘సమయదేసదేసనావసేనా’’తిఆదిమాహ. నిమిత్తఞ్హేతం ఇధ సంవణ్ణనాయ, యదిదం కమానుప్పత్తి ఆగతభారవాహితా చ పణ్డితానం పణ్డితకిచ్చభావతో. తత్థ అనుప్పత్తం దస్సేత్వాతి సమ్బన్ధో.
తత్థాతి తస్మిం సమయాదిదస్సనే. యమనం ఉపరమనన్తి యమో మరణన్తి ఆహ ‘‘జాతియా సతి మరణం హోతీతి…పే… విసయో’’తి. తత్థ యథా ‘‘జాతియా సతి మరణం హోతీ’’తి జాతి యమస్స విసయో, ఏవం ‘‘ఉపాదానక్ఖన్ధేసు సన్తేసు మరణం హోతీ’’తి ఉపాదానక్ఖన్ధా యమస్స విసయోతి యోజేతబ్బం. తే హి మరణధమ్మినోతి. అనుప్పత్తమరణంయేవ కిబ్బిసకారినం పుగ్గలం యమపురిసా వివిధా కమ్మకారణా కరోన్తి, న అప్పత్తమరణన్తి మరణం యమస్స విసయో వుత్తో. ఆణాపవత్తిట్ఠానన్తి ఇదం విసయ-సద్దస్స అత్థవచనం. దేసం వాతి కామాదిధాతుత్తయదేసం సన్ధాయాహ. ధాతుత్తయిస్సరో హి మచ్చురాజా. పఞ్చానన్తరియాని అఞ్ఞసత్థారుద్దేసో చ, తేన వా సద్ధిం పఞ్చ వేరాని ఛ అభబ్బట్ఠానాని. ఆవత్తాతి పదక్ఖిణావత్తా. తనురుహాతి లోమా.
గన్థారమ్భవణ్ణనా నిట్ఠితా.
౧. మూలయమకం
ఉద్దేసవారవణ్ణనా
౧. యమకసమూహస్సాతి మూలయమకాదికస్స యమకసమూహస్స. మూలయమకాదయో హి పకరణాపేక్ఖాయ అవయవభూతాపి నిచ్చావయవాపేక్ఖాయ యమకసమూహోతి వుత్తో. తేనాహ ‘‘తంసమూహస్స చ సకలస్స పకరణస్సా’’తి.
కుసలాకుసలమూలవిసేసానన్తి దుతియపుచ్ఛాయ వుత్తానం సంసయపదసఙ్గహితానం కుసలసఙ్ఖాతానం, తథా పఠమపుచ్ఛాయ వుత్తానం కుసలమూలసఙ్ఖాతానం విసేసానం అత్థయమకభావస్స వుత్తత్తాతి యోజనా. యథా హి పఠమపుచ్ఛాయ విసేసవన్తభావేన వుత్తాయేవ కుసలధమ్మా దుతియపుచ్ఛాయం విసేసభావేన వుత్తా, ఏవం పఠమపుచ్ఛాయం విసేసభావేన వుత్తాయేవ కుసలమూలధమ్మా దుతియపుచ్ఛాయం విసేసవన్తభావేన వుత్తా. వత్తువచనిచ్ఛావసేన హి ధమ్మానం విసేసవిసేసవన్తతావిభాగా హోన్తీతి. కుసలమూలకుసలవిసేసేహి సంసయితపదసఙ్గహితేహి కుసలకుసలమూలానం విసేసవన్తానన్తి అధిప్పాయో. ఏత్థ చ విసేసవన్తాపేక్ఖవిసేసవసేన పఠమో అత్థవికప్పో వుత్తో, దుతియో పన విసేసాపేక్ఖవిసేసవన్తవసేనాతి అయమేతేసం విసేసో. తేనాహ ‘‘ఞాతుం ఇచ్ఛితానం హీ’’తిఆది.
తత్థ ఞాతుం ఇచ్ఛితానన్తి పుచ్ఛాయ విసయభూతానన్తి అత్థో. విసేసానన్తి కుసలకుసలమూలవిసేసానం. విసేసవన్తాపేక్ఖానన్తి కుసలమూలకుసలసఙ్ఖాతేహి విసేసవన్తేహి సాపేక్ఖానం. విసేసవతన్తి కుసలమూలకుసలానం. విసేసాపేక్ఖానన్తి కుసలకుసలమూలవిసేసేహి సాపేక్ఖానం. ఏత్థాతి ఏతస్మిం మూలయమకే. పధానభావోతి పఠమవికప్పే తావ సంసయితప్పధానత్తా పుచ్ఛాయ విసేసానం పధానభావో వేదితబ్బో. తే హి సంసయితానం విసేసవన్తోతి. దుతియవికప్పే పన విసేసా నామ విసేసవన్తాధీనాతి విసేసవన్తానం తత్థ పధానభావో దట్ఠబ్బో. ద్విన్నం పన ఏకజ్ఝం పధానభావో న యుజ్జతి. సతి హి అప్పధానే పధానం నామ సియా. తేనాహ ‘‘ఏకేకాయ పుచ్ఛాయ ఏకేకో ఏవ అత్థో సఙ్గహితో హోతీ’’తి. ఏవఞ్చేతం సమ్పటిచ్ఛితబ్బం, అఞ్ఞథా వినిచ్ఛితవిసేసితబ్బభావేహి ఇధ పధానభావో న యుజ్జతేవాతి. న ధమ్మవాచకోతి న సభావధమ్మవాచకో. సభావధమ్మోపి హి అత్థోతి వుచ్చతి ‘‘గమ్భీరపఞ్ఞం నిపుణత్థదస్సి’’న్తిఆదీసు (సు. ని. ౧౭౮). ‘‘హేతుఫలే ఞాణం అత్థపటిసమ్భిదా’’తిఆదీసు (విభ. ౭౨౦) అత్థ-సద్దస్స హేతుఫలవాచకతా దట్ఠబ్బా. ఆది-సద్దేనస్స ‘‘అత్థాభిసమయా’’తిఆదీసు (సం. ని. ౧.౧౨౯) ఆగతా హితాదివాచకతా సఙ్గయ్హతి. తేనేవాతి పాళిఅత్థవాచకత్తా ఏవ.
తీణిపి పదానీతి ఏత్థ పి-సద్దో సముచ్చయత్థో, సముచ్చయో చ తుల్యయోగే సియా. కిం నామ-పదేన అనవసేసతో కుసలాదీనం సఙ్గహోతి ఆసఙ్కాయ తదాసఙ్కానివత్తనత్థమాహ ‘‘తీణిపి…పే… సఙ్గాహకత్త’’న్తి. తత్థ సఙ్గాహకత్తమత్తన్తి మత్త-సద్దో విసేసనివత్తిఅత్థోతి. తేన నివత్తితం విసేసం దస్సేతుం ‘‘న నిరవసేససఙ్గాహకత్త’’న్తి వుత్తం. న హి రూపం నామ-పదేన సఙ్గయ్హతి. కుసలాదియేవ నామన్తి నియమో దట్ఠబ్బో, న నామంయేవ కుసలాదీతి ఇమమేవ చ నియమం సన్ధాయాహ ‘‘కుసలాదీనం సఙ్గాహకత్తమత్తమేవ సన్ధాయ వుత్త’’న్తి. యదిపి నామ-పదం న నిరవసేసకుసలాదిసఙ్గాహకం, కుసలాదిసఙ్గాహకం పన హోతి, తదత్థమేవ చ తం గహితన్తి నామస్స కుసలత్తికపరియాపన్నతా వుత్తాతి దస్సేన్తో ఆహ ‘‘కుసలాది…పే… వుత్త’’న్తి.
ఉద్దేసవారవణ్ణనా నిట్ఠితా.
నిద్దేసవారవణ్ణనా
౫౨. దుతియయమకేతి ఏకమూలయమకే. ఏవమిధాపీతి యథా ఏకమూలయమకే ‘‘యే కేచి కుసలా’’ఇచ్చేవ పుచ్ఛా ఆరద్ధా, ఏవం ఇధాపి అఞ్ఞమఞ్ఞమూలయమకేపి ‘‘యే కేచి కుసలా’’ఇచ్చేవ పుచ్ఛా ఆరభితబ్బా సియా. కస్మా? పురిమయమక…పే… అప్పవత్తత్తాతి. ఇదఞ్చ దుతియయమకస్స తథా అప్పవత్తత్తా వుత్తం, తతియయమకం పన తథేవ పవత్తం. కేచీతి పదకారా. తే హి యథా పఠమదుతియయమకేసు పురిమపుచ్ఛా ఏవ పరివత్తనవసేన పచ్ఛిమపుచ్ఛా కతాతి పచ్ఛిమపుచ్ఛాయ పురిమపుచ్ఛా సమానా ఠపేత్వా పటిలోమభావం, న తథా అఞ్ఞమఞ్ఞయమకే. తత్థ హి ద్వేపి పుచ్ఛా అఞ్ఞమఞ్ఞవిసదిసా. యది తత్థాపి ద్వీహిపి పుచ్ఛాహి సదిసాహి భవితబ్బం, ‘‘యే కేచి కుసలా’’తి పఠమపుచ్ఛా ఆరభితబ్బా, పచ్ఛిమపుచ్ఛా వా ‘‘సబ్బే తే ధమ్మా కుసలమూలేన ఏకమూలా’’తి వత్తబ్బా సియా. ఏవం పన అవత్వా పఠమదుతియయమకేసు వియ పురిమపచ్ఛిమపుచ్ఛా సదిసా అకత్వా తతియయమకే తాసం విసదిసతా ‘‘యే కేచి కుసలా’’తి అనారద్ధత్తా, తస్మా పటిలోమపుచ్ఛానురూపాయ అనులోమపుచ్ఛాయ భవితబ్బన్తి ఇమమత్థం సన్ధాయ ‘‘యే కేచి కుసలాతి అపుచ్ఛిత్వా’’తి వుత్తన్తి వదన్తి.
అత్థవసేనాతి సమ్భవన్తానం నిచ్ఛితసంసయితానం అత్థానం వసేన. తదనురూపాయాతి తస్సా పురిమపుచ్ఛాయ అత్థతో బ్యఞ్జనతో చ అనుచ్ఛవికాయ. పురిమఞ్హి అపేక్ఖిత్వా పచ్ఛిమాయ భవితబ్బం. తేనాతి తస్మా. యస్మా అనులోమే సంసయచ్ఛేదే జాతేపి పటిలోమే సంసయో ఉప్పజ్జతి, యది న ఉప్పజ్జేయ్య, పటిలోమపుచ్ఛాయ పయోజనమేవ న సియా, తస్మా న పచ్ఛిమపుచ్ఛానురూపా పురిమపుచ్ఛా, అథ ఖో వుత్తనయేన పురిమపుచ్ఛానురూపా పచ్ఛిమపుచ్ఛా, తాయ చ అనురూపతాయ అత్థాదివసేన ద్విన్నం పదానం సమ్బన్ధత్తా అత్థాదియమకతా వుత్తా. దేసనాక్కమతో చేత్థ అనులోమపటిలోమతా వేదితబ్బా ‘‘కుసలా కుసలమూలా’’తి వత్వా ‘‘కుసలమూలా కుసలా’’తి చ వుత్తత్తా. సేసయమకేసుపి ఏసేవ నయో. విసేసవన్తవిసేస, విసేసవిసేసవన్తగ్గహణతో వా ఇధ అనులోమపటిలోమతా వేదితబ్బా. పఠమపుచ్ఛాయఞ్హి యే ధమ్మా విసేసవన్తో, తే నిచ్ఛయాధిట్ఠానే కత్వా దస్సేన్తో ‘‘యే కేచి కుసలా ధమ్మా’’తి వత్వా తేసు యస్మిం విసేసో సంసయాధిట్ఠానో, తందస్సనత్థం ‘‘సబ్బే తే కుసలమూలా’’తి పుచ్ఛా కతా. దుతియపుచ్ఛాయం పన తప్పటిలోమతో యేన విసేసేన తే విసేసవన్తో, తం విసేసం సన్నిట్ఠానం కత్వా దస్సేన్తో ‘‘యే వా పన కుసలమూలా’’తి వత్వా తే విసేసవన్తే సంసయాధిట్ఠానభూతే దస్సేతుం ‘‘సబ్బే తే ధమ్మా కుసలా’’తి పుచ్ఛా కతా. అనియతవత్థుకా హి సన్నిట్ఠానసంసయా అనేకజ్ఝాసయత్తా సత్తానం.
ఇమినాపి బ్యఞ్జనేనాతి ‘‘యే కేచి కుసలమూలేన ఏకమూలా’’తి ఇమినాపి వాక్యేన. ఏవం న సక్కా వత్తున్తి యేనాధిప్పాయేన వుత్తం, తమేవాధిప్పాయం వివరతి ‘‘న హీ’’తిఆదినా. తత్థ తేనేవాతి కుసలబ్యఞ్జనత్థస్స కుసలమూలేన ఏకమూలబ్యఞ్జనత్థస్స భిన్నత్తా ఏవ. విస్సజ్జనన్తి విభజనం. ఇతరథాతి కుసలమూలేన ఏకమూలబ్యఞ్జనేన పుచ్ఛాయ కతాయ. తాని వచనానీతి కుసలవచనం కుసలమూలేన ఏకమూలవచనఞ్చ. కుసలచిత్తసముట్ఠానరూపవసేన చస్స అబ్యాకతదీపనతా దట్ఠబ్బా. ఏత్థాతి ‘‘ఇమినాపి బ్యఞ్జనేన తస్సేవత్థస్స సమ్భవతో’’తి ఏతస్మిం వచనే. యే కేచి కుసలా…పే… సమ్భవతోతి ఏతేన కుసలానం కుసలమూలేన ఏకమూలతాయ బ్యభిచారాభావం దస్సేతి. తేనేవాహ ‘‘న హి…పే… సన్తీ’’తి. వుత్తబ్యఞ్జనత్థస్సేవ సమ్భవతోతి హి ఇమినా అవుత్తబ్యఞ్జనత్థస్స సమ్భవాభావవచనేన స్వాయమధిప్పాయమత్థో విభావితో. యథా హి కుసలమూలేన ఏకమూలబ్యఞ్జనత్థో కుసలబ్యఞ్జనత్థం బ్యభిచరతి, న ఏవం తం కుసలబ్యఞ్జనత్థో. కథం కత్వా చోదనా, కథఞ్చ కత్వా పరిహారో? కుసలమూలేన ఏకమూలా కుసలా ఏవాతి చోదనా కతా, కుసలమూలేన ఏకమూలా ఏవ కుసలాతి పన పరిహారో పవత్తోతి వేదితబ్బం. దుతియయమకే వియ అపుచ్ఛిత్వాతి ‘‘యే కేచి కుసలా’’తి అపుచ్ఛిత్వా. కుసలమూలేహీతి కుసలేహి మూలేహి. తేతి కుసలమూలేన ఏకమూలా.
ఏకతో ఉప్పజ్జన్తీతి ఏత్థ ఇతి-సద్దో ఆదిఅత్థో పకారత్థో వా. తేన ‘‘కుసలమూలాని ఏకమూలాని చేవ అఞ్ఞమఞ్ఞమూలాని చా’’తిఆదిపాళిసేసం దస్సేతి. యం సన్ధాయ ‘‘హేట్ఠా వుత్తనయేనేవ విస్సజ్జనం కాతబ్బం భవేయ్యా’’తి వుత్తం. తత్థ హేట్ఠాతి అనులోమపుచ్ఛావిస్సజ్జనే. వుత్తనయేనాతి ‘‘మూలాని యాని ఏకతో ఉప్పజ్జన్తీ’’తిఆదినా వుత్తనయేన. తమ్పీతి ‘‘కుసలమూలేనా’’తిఆది అట్ఠకథావచనమ్పి. తథాతి తేన పకారేన, అనులోమపుచ్ఛాయం వియ విస్సజ్జనం కాతబ్బం భవేయ్యాతి ఇమినా పకారేనాతి అత్థో. యేన కారణేన ‘‘న సక్కా వత్తు’’న్తి వుత్తం, తం కారణం దస్సేతుం ‘‘యే వా పనా’’తిఆదిమాహ. తత్థ ‘‘ఆమన్తా’’ఇచ్చేవ విస్సజ్జనేన భవితబ్బన్తి ‘‘సబ్బే తే ధమ్మా కుసలా’’తి పుచ్ఛాయం వియ ‘‘సబ్బే తే ధమ్మా కుసలమూలేన ఏకమూలా’’తి పుచ్ఛితేపి పటివచనవిస్సజ్జనమేవ లబ్భతి, న అనులోమపుచ్ఛాయం వియ సరూపదస్సనవిస్సజ్జనం విభజిత్వా దస్సేతబ్బస్స అభావతో. యే హి ధమ్మా కుసలమూలేన ఏకమూలా, న తే ధమ్మా కుసలమూలేన అఞ్ఞమఞ్ఞమూలావ. యే పన కుసలమూలేన అఞ్ఞమఞ్ఞమూలా, తే కుసలమూలేన ఏకమూలావ. తేనాహ ‘‘న హి…పే… విభాగో కాతబ్బో భవేయ్యా’’తి.
తత్థ యేనాతి యేన అఞ్ఞమఞ్ఞమూలేసు ఏకమూలస్స అభావేన. యత్థాతి యస్మిం ఞాణసమ్పయుత్తచిత్తుప్పాదే. అఞ్ఞమఞ్ఞమూలకత్తా ఏకమూలకత్తా చాతి అధిప్పాయో. ద్విన్నం ద్విన్నఞ్హి ఏకేకేన అఞ్ఞమఞ్ఞమూలకత్తే వుత్తే తేసం ఏకేకేన ఏకమూలకత్తమ్పి వుత్తమేవ హోతి సమానత్థో ఏకసద్దోతి కత్వా. తేనేవాహ ‘‘యత్థ పన…పే… న ఏకమూలానీ’’తి. తయిదం మిచ్ఛా, ద్వీసుపి ఏకేకేన ఇతరస్స ఏకమూలకత్తం సమ్భవతి ఏవాతి. తేనాహ ‘‘ఏతస్స గహణస్స నివారణత్థ’’న్తిఆది. ‘‘యే ధమ్మా కుసలమూలేన అఞ్ఞమఞ్ఞమూలా, తే కుసలమూలేన ఏకమూలా’’తి ఇమమత్థం విభావేన్తేన ఇధ ‘‘ఆమన్తా’’తి పదేన యత్థ ద్వే మూలాని ఉప్పజ్జన్తి, తత్థ ఏకేకేన ఇతరస్స ఏకమూలకత్తం పకాసితమేవాతి ఆహ ‘‘ఆమన్తాతి ఇమినావ విస్సజ్జనేన తంగహణనివారణతో’’తి. నిచ్ఛితత్తాతి ఏత్థ ఏకతో ఉప్పజ్జమానానం తిణ్ణన్నం తావ మూలానం నిచ్ఛితం హోతు అఞ్ఞమఞ్ఞేకమూలకత్తం, ద్విన్నం పన కథన్తి ఆహ ‘‘అఞ్ఞమఞ్ఞమూలానం హీ’’తిఆది. సమానమూలతా ఏవాతి అవధారణేన నివత్తితత్థం దస్సేతుం ‘‘న అఞ్ఞమఞ్ఞసమానమూలతా’’తి వుత్తం. తేన అఞ్ఞమఞ్ఞమూలానం సమానమూలతామత్తవచనిచ్ఛాయ ఏకమూలగ్గహణం, న తేసం అఞ్ఞమఞ్ఞపచ్చయతావిసిట్ఠసమానమూలతాదస్సనత్థన్తి ఇమమత్థం దస్సేతి. ద్విన్నం మూలానన్తి ద్విన్నం ఏకమూలానం ఏకతో ఉప్పజ్జమానానం. యథా తేసం సమానమూలతా, తం దస్సేతుం ‘‘తేసు హీ’’తిఆది వుత్తం. తంమూలేహి అఞ్ఞేహీతి ఇతరమూలేహి మూలద్వయతో అఞ్ఞేహి సహజాతధమ్మేహి.
ఇదాని యేన అధిప్పాయేన పటిలోమే ‘‘కుసలా’’ఇచ్చేవ పుచ్ఛా కతా, న ‘‘కుసలమూలేన ఏకమూలా’’తి, తం దస్సేతుం ‘‘అఞ్ఞమఞ్ఞమూలత్తే పన…పే… కతాతి దట్ఠబ్బ’’న్తి ఆహ. న హి కుసలమూలేన అఞ్ఞమఞ్ఞమూలేసు కిఞ్చి ఏకమూలం న హోతీతి వుత్తోవాయమత్థో. మూలయుత్తతమేవ వదతి, న మూలేహి అయుత్తన్తి అధిప్పాయో. అఞ్ఞథా పుబ్బేనాపరం విరుజ్ఝేయ్య. తేనేవాతి మూలయుత్తతాయ ఏవ వుచ్చమానత్తా. ఉభయత్థాపీతి అఞ్ఞమఞ్ఞమూలా ఏకమూలాతి ద్వీసుపి పదేసు. ‘‘కుసలమూలేనా’’తి వుత్తం, కుసలమూలేన సమ్పయుత్తేనాతి హి అత్థో. యది ఉభయమ్పి వచనం మూలయుత్తతమేవ వదతి, అథ కస్మా అనులోమపుచ్ఛాయమేవ ఏకమూలగ్గహణం కతం, న పటిలోమపుచ్ఛాయన్తి ఉభయత్థాపి తం గహేతబ్బం న వా గహేతబ్బం. ఏవఞ్హి మూలేకమూలయమకదేసనాహి అయం అఞ్ఞమఞ్ఞయమకదేసనా సమానరసా సియాతి చోదనం మనసి కత్వా ఆహ ‘‘తత్థా’’తిఆది.
తత్థ తత్థాతి తస్మిం అఞ్ఞమఞ్ఞయమకే. యదిపి ఏకమూలా అఞ్ఞమఞ్ఞమూలాతి ఇదం పదద్వయం వుత్తనయేన మూలయుత్తతమేవ వదతి, తథాపి సామఞ్ఞవిసేసలక్ఖణే అత్థేవ భేదోతి దస్సేతుం ‘‘మూలయోగసామఞ్ఞే’’తిఆది వుత్తం. సమూలకానం సమానమూలతా ఏకమూలత్తన్తి ఏకమూలవచనం తేసు అవిసేసతో మూలసబ్భావమత్తం వదతి, న అఞ్ఞమఞ్ఞమూలసద్దో వియ మూలేసు లబ్భమానం విసేసం, న చ సామఞ్ఞే నిచ్ఛయో విసేసే సంసయం విధమతీతి ఇమమత్థమాహ ‘‘మూలయోగసామఞ్ఞే…పే… పవత్తా’’తి ఇమినా. విసేసే పన నిచ్ఛయో సామఞ్ఞే సంసయం విధమన్తో ఏవ పవత్తతీతి ఆహ ‘‘మూలయోగవిసేసే పన…పే… నిచ్ఛితమేవ హోతీ’’తి. తస్మాతి వుత్తస్సేవ తస్స హేతుభావేన పరామసనం, విసేసనిచ్ఛయేనేవ అవినాభావతో, సామఞ్ఞస్స నిచ్ఛితత్తా తత్థ వా సంసయాభావతోతి అత్థో. తేనాహ ‘‘ఏకమూలాతి పుచ్ఛం అకత్వా’’తి. కుసలభావదీపకం న హోతీతి కుసలభావస్సేవ దీపకం న హోతి తదఞ్ఞజాతికస్సపి దీపనతో. తేనాహ ‘‘కుసలభావే సంసయసబ్భావా’’తి. అఞ్ఞమఞ్ఞమూలవచనన్తి కేవలం అఞ్ఞమఞ్ఞమూలవచనన్తి అధిప్పాయో. కుసలాధికారస్స అనువత్తమానత్తాతి ఇమినా ‘‘సబ్బే తే ధమ్మా కుసలా’’తి కుసలగ్గహణే కారణమాహ. ఏకమూలగ్గహణే హి పయోజనాభావో దస్సితో, కుసలస్స వసేన చాయం దేసనాతి.
౫౩-౬౧. మూలనయే వుత్తే ఏవ అత్థేతి మూలనయే వుత్తే ఏవ కుసలాదిధమ్మే. కుసలాదయో హి సభావధమ్మా ఇధ పాళిఅత్థతాయ అత్థోతి వుత్తో. కుసలమూలభావేన, మూలస్స విసేసనేన, మూలయోగదీపనేన చ పకాసేతుం. కుసలమూలభూతా మూలా కుసలమూలమూలాతి సమాసయోజనా. మూలవచనఞ్హి నివత్తేతబ్బగహేతబ్బసాధారణం. అకుసలాబ్యాకతాపి మూలధమ్మా అత్థీతి కుసలమూలభావేన మూలధమ్మా విసేసితా. మూలగ్గహణేన చ మూలవన్తానం మూలయోగో దీపితో హోతి. సమానేన మూలేన, మూలస్స విసేసనేన, మూలయోగదీపనేన చ పకాసేతుం ‘‘ఏకమూలమూలా’’తి, అఞ్ఞమఞ్ఞస్స మూలేన మూలభావేన, మూలస్స విసేసనేన, మూలయోగదీపనేన చ పకాసేతుం ‘‘అఞ్ఞమఞ్ఞమూలమూలా’’తి మూలమూలనయో వుత్తోతి యోజనా. తీసుపి యమకేసు యథావుత్తవిసేసనమేవేత్థ పరియాయన్తరం దట్ఠబ్బం.
మూలయోగం దీపేతున్తి మూలయోగమేవ పధానం సాతిసయఞ్చ కత్వా దీపేతున్తి అధిప్పాయో. యథా హి కుసలాని మూలాని ఏతేసన్తి కుసలమూలకానీతి బాహిరత్థసమాసే మూలయోగో పధానభావేన వుత్తో హోతి, న ఏవం ‘‘కుసలసఙ్ఖాతా మూలా కుసలమూలా’’తి కేవలం, ‘‘కుసలమూలమూలా’’తి సవిసేసనం వా వుత్తే ఉత్తరపదత్థప్పధానసమాసే. తేనాహ ‘‘అఞ్ఞపదత్థ…పే… దీపేతు’’న్తి. వుత్తప్పకారోవాతి ‘‘కుసలమూలభావేన మూలస్స విసేసనేనా’’తిఆదినా మూలమూలనయే చ, ‘‘అఞ్ఞపదత్థసమాసన్తేన క-కారేనా’’తిఆదినా మూలకనయే చ వుత్తప్పకారో ఏవ. వచనపరియాయో మూలమూలకనయే ఏకజ్ఝం కత్వా యోజేతబ్బో.
౭౪-౮౫. న ఏకమూలభావం లభమానేహీతి అబ్యాకతమూలేన న ఏకమూలకం తథావత్తబ్బతం లభమానేహి అట్ఠారసఅహేతుకచిత్తుప్పాదాహేతుకసముట్ఠానరూపనిబ్బానేహి ఏకతో అలబ్భమానత్తా. యథా హి యథావుత్తచిత్తుప్పాదాదయో హేతుపచ్చయవిరహితా అహేతుకవోహారం లభన్తి, న ఏవం సహేతుకసముట్ఠానం రూపం. తేనాహ ‘‘అహేతుకవోహారరహితం కత్వా’’తి. ఏత్థ చ ‘‘సబ్బం రూపం న హేతుకమేవ, అహేతుకమేవా’’తి వుత్తత్తా కిఞ్చాపి సహేతుకసముట్ఠానమ్పి రూపం అహేతుకం, ‘‘అబ్యాకతో ధమ్మో అబ్యాకతస్స ధమ్మస్స హేతుపచ్చయేన పచ్చయో, విపాకాబ్యాకతా కిరియాబ్యాకతా హేతూ సమ్పయుత్తకానం ఖన్ధానం చిత్తసముట్ఠానానఞ్చ రూపానం హేతుపచ్చయేన పచ్చయో’’తి (పట్ఠా. ౧.౧.౪౦౩) పన వచనతో హేతుపచ్చయయోగేన సహేతుకసముట్ఠానస్స రూపస్స అహేతుకవోహారాభావో వుత్తో. కేచి పన ‘‘అబ్బోహారికం కత్వాతి సహేతుకవోహారేన అబ్బోహారికం కత్వాతి అత్థం వత్వా అఞ్ఞథా ‘అహేతుకం అబ్యాకతం అబ్యాకతమూలేన ఏకమూల’న్తి న సక్కా వత్తు’’న్తి వదన్తి. తత్థ యం వత్తబ్బం, తం వుత్తమేవ అహేతుకవోహారాభావేన సహేతుకతాపరియాయస్స అత్థసిద్ధత్తా. అపిచ హేతుపచ్చయసబ్భావతో తస్స సహేతుకతాపరియాయో లబ్భతేవ. తేనాహ ‘‘న వా సహేతుకదుకే వియ…పే… అబ్బోహారికం కత’’న్తి. ఏత్థ ఏత్థాతి ఏతస్మిం ఏకమూలకదుకే. హేతుపచ్చయయోగాయోగవసేనాతి హేతుపచ్చయేన యోగాయోగవసేన, హేతుపచ్చయస్స సబ్భావాసబ్భావవసేనాతి అత్థో. సహేతుకవోహారమేవ లభతి పచ్చయభూతహేతుసబ్భావతో.
అపరే పన భణన్తి ‘‘సహేతుకచిత్తసముట్ఠానం రూపం అహేతుకం అబ్యాకతన్తి ఇమినా వచనేన సఙ్గహం గచ్ఛన్తమ్పి సమూలకత్తా ‘అబ్యాకతమూలేన న ఏకమూల’న్తి న సక్కా వత్తుం, సతిపి సమూలకత్తే నిప్పరియాయేన సహేతుకం న హోతీతి ‘అబ్యాకతమూలేన ఏకమూల’న్తి చ న సక్కా వత్తుం, తస్మా ‘అహేతుకం అబ్యాకతం అబ్యాకతమూలేన న ఏకమూలం, సహేతుకం అబ్యాకతం అబ్యాకతమూలేన ఏకమూల’న్తి ద్వీసుపి పదేసు అనవరోధతో అబ్బోహారికం కత్వాతి వుత్త’’న్తి, తం తేసం మతిమత్తం ‘‘సహేతుకఅబ్యాకతసముట్ఠానం రూపం అబ్యాకతమూలేన ఏకమూలం హోతీ’’తి అట్ఠకథాయం తస్స ఏకమూలభావస్స నిచ్ఛితత్తా, తస్మా వుత్తనయేనేవ చేత్థ అత్థో వేదితబ్బో.
౮౬-౯౭. కుసలాకుసలాబ్యాకతరాసితో నమననామనసఙ్ఖాతేన విసేసేన అరూపధమ్మానం గహణం నిద్ధారణం నామ హోతీతి ఆహ ‘‘నామానం నిద్ధారితత్తా’’తి. తేన తేసం అధికభావమాహ విఞ్ఞాయమానమేవ పకరణేన అపరిచ్ఛిన్నత్తా. యది ఏవం ‘‘అహేతుకం నామం సహేతుకం నామ’’న్తి పాఠన్తరే కస్మా నామగ్గహణం కతన్తి ఆహ ‘‘సుపాకటభావత్థ’’న్తి, పరిబ్యత్తం కత్వా వుత్తే కిం వత్తబ్బన్తి అధిప్పాయో.
నిద్దేసవారవణ్ణనా నిట్ఠితా.
మూలయమకవణ్ణనా నిట్ఠితా.
౨. ఖన్ధయమకం
౧. పణ్ణత్తివారో
ఉద్దేసవారవణ్ణనా
౨-౩. ఖన్ధయమకే …పే… పరిఞ్ఞా చ వత్తబ్బాతి ఇదం పధానభావేన వత్తబ్బదస్సనం. అభిఞ్ఞేయ్యకథా హి అభిధమ్మో, సా చ యావదేవ పరిఞ్ఞత్తాతి పరిఞ్ఞాసు చ న వినా తీరణపరిఞ్ఞాయ పహానపరిఞ్ఞా, తీరణఞ్చ సమ్పుణ్ణపరానుగ్గహస్స అధిప్పేతత్తా కాలపుగ్గలోకాసవిభాగముఖేన ఖన్ధానం విసుం సహ చ ఉప్పాదనిరోధలక్ఖణపరిగ్గహవసేన సాతిసయం సమ్భవతి, నాఞ్ఞథాతి ఇమమత్థం దస్సేన్తో ‘‘ఛసు కాలభేదేసు…పే… పరిఞ్ఞా చ వత్తబ్బా’’తి పధానం వత్తబ్బం ఉద్ధరతి. తత్థ పన యథా న తీరణపరిఞ్ఞాయ వినా పహానపరిఞ్ఞా, ఏవం తీరణపరిఞ్ఞా వినా ఞాతపరిఞ్ఞాయ. సా చ సుతమయఞాణమూలికాతి దేసనాకుసలో సత్థా అన్వయతో బ్యతిరేకతో చ సముదాయావయవపదత్థాదివిభాగదస్సనముఖేన ఖన్ధేసు పరిఞ్ఞాప్పభేదం పకాసేతుకామో ‘‘పఞ్చక్ఖన్ధా’’తిఆదినా దేసనం ఆరభీతి దస్సేన్తో ‘‘తే పన ఖన్ధా’’తిఆదిమాహ. పఞ్చహి పదేహీతి పఞ్చహి సముదాయపదేహి.
తత్థాతి తేసు సముదాయావయవపదేసు. ధమ్మోతి రుప్పనాదికో ఞేయ్యధమ్మో. సముదాయపదస్సాతి రూపక్ఖన్ధాదిసముదాయపదస్స. యదిపి అవయవవినిముత్తో పరమత్థతో సముదాయో నామ నత్థి, యథా పన అవయవో సముదాయో న హోతి, ఏవం న సముదాయోపి అవయవోతి సతిపి సముదాయావయవానం భేదే ద్విన్నం పదానం సమానాధికరణభావతో అత్థేవాభేదోతి పదద్వయస్స సమానత్థతాయ సియా ఆసఙ్కాతి ఆహ ‘‘ఏతస్మిం సంసయట్ఠానే’’తి. ‘‘చక్ఖాయతనం రూపక్ఖన్ధగణనం గచ్ఛతి, విఞ్ఞాణక్ఖన్ధో తజ్జా మనోవిఞ్ఞాణధాతూ’’తిఆదీసు ఏకదేసో సముదాయపదత్థో వుత్తో, ‘‘యం కిఞ్చి రూపం…పే… అయం వుచ్చతి రూపక్ఖన్ధో’’తిఆదీసు (విభ. ౨) పన సకలోతి ఆహ ‘‘రూపాది…పే… అత్థో’’తి. అవయవపదానఞ్చేత్థ విసేసనవిసేసితబ్బవిసయానం సమానాధికరణతాయ సముదాయపదత్థతా వుత్తా, తతో ఏవ సముదాయపదానమ్పి అవయవపదత్థతా. న హి విసేసనవిసేసితబ్బానం అత్థానం అచ్చన్తం భేదో అభేదో వా ఇచ్ఛితో, అథ ఖో భేదాభేదో, తస్మా అభేదదస్సనవసేన పఠమనయో వుత్తో, భేదదస్సనవసేన దుతియనయో. యో హి రుప్పనాదిసఙ్ఖాతో రాసట్ఠో అవయవపదేహి రూపాదిసద్దేహి చ ఖన్ధసద్దేన చ విసేసనవిసేసితబ్బభావేన భిన్దిత్వా వుత్తో, స్వాయం అత్థతో రాసిభావేన అపేక్ఖితో రుప్పనాదిఅత్థో ఏవాతి.
యథా అవయవపదేహి వుచ్చమానోపి సముదాయపదస్స అత్థో హోతి, ఏవం సముదాయపదేహి వుచ్చమానోపి అవయవపదస్స అత్థోతి ‘‘రూపక్ఖన్ధో రూపఞ్చేవ రూపక్ఖన్ధో చ, రూపక్ఖన్ధో రూపన్తి? ఆమన్తా’’తిఆదినా పదసోధనా కతాతి దస్సేన్తో ఆహ ‘‘రూపాదిఅవయవపదేహి…పే… పదసోధనవారో వుత్తో’’తి. తత్థ ఏకచ్చస్స అవయవపదస్స అఞ్ఞత్థ వుత్తియా అవయవపదత్థస్స సముదాయపదత్థతాయ సియా అనేకన్తికతా, సముదాయపదస్స పన తం నత్థీతి సముదాయపదత్థస్స అవయవపదత్థతాయ బ్యభిచారాభావో ‘‘రూపక్ఖన్ధో రూపన్తి? ఆమన్తా’’తి పాళియా పకాసితోతి వుత్తం ‘‘రూపాది…పే… దస్సేతు’’న్తి.
‘‘రూపక్ఖన్ధో’’తిఆదీసు ఖన్ధత్థస్స విసేసితబ్బత్తా వుత్తం ‘‘పధానభూతస్స ఖన్ధపదస్సా’’తి. వేదనాదిఉపపదత్థస్స చ సమ్భవతో ‘‘వేదనాక్ఖన్ధో’’తిఆదీసు. రూపావయవపదేన వుత్తస్సాతి రూపసఙ్ఖాతేన అవయవపదేన విసేసనభావేన వుత్తస్స ఖన్ధత్థస్స రూపక్ఖన్ధభావో హోతి. తేన వుత్తం ‘‘రూపక్ఖన్ధో రూపన్తి? ఆమన్తా’’తి. తత్థాతి తస్మిం రూపక్ఖన్ధపదే. పధానభూతేన విసేసితబ్బత్తా ఖన్ధావయవపదేన వుత్తస్స రుప్పనట్ఠస్స కిం వేదనాక్ఖన్ధాదిభావో హోతీతి యోజనా. సమానే అవయవపదాభిధేయ్యభావే అప్పధానేన పదేన యో అత్థో విఞ్ఞాయతి, సో కస్మా పధానేన న విఞ్ఞాయతీతి అధిప్పాయో. ఖన్ధావయవపదేన వుత్తో ధమ్మోతి రాసట్ఠమాహ. తత్థ కోచీతి రుప్పనట్ఠో. కేనచి సముదాయపదేనాతి రూపక్ఖన్ధపదేన, న వేదనాక్ఖన్ధాదిపదేన. తేనాహ ‘‘న సబ్బో సబ్బేనా’’తి. ఏస నయో వేదనాక్ఖన్ధాదీసు. రూపరూపక్ఖన్ధాదిఅవయవసముదాయపదసోధనముఖేన తత్థ చ చతుక్ఖన్ధవసేన పవత్తా పాళిగతి పదసోధనమూలచక్కవారో. ఏవఞ్చ దస్సేన్తేనాతి ఇమినా య్వాయం రూపాదిఅవయవపదేహి రూపక్ఖన్ధాదిసముదాయపదేహి చ దస్సితాకారో అత్థవిసేసో, తం పచ్చామసతి. విసేసనభావో భేదకతాయ సామఞ్ఞతో అవచ్ఛేదకత్తా, విసేసితబ్బభావో అభేదయోగేన భేదన్తరతో అవిచ్ఛిన్దితబ్బత్తా, సమానాధికరణభావో తేసం భేదాభేదానం ఏకవత్థుసన్నిస్సయత్తా.
తేనాతి యథావుత్తేన విసేసనవిసేసితబ్బభావేన. ఏత్థాతి ఏతస్మిం సమానాధికరణే. తేనాతి వా సమానాధికరణభావేన. ఏత్థాతి రూపక్ఖన్ధపదే. యథా నీలుప్పలపదే ఉప్పలవిసేసనభూతం నీలం విసిట్ఠమేవ హోతి, న యం కిఞ్చి, ఏవమిధాపి ఖన్ధవిసేసనభూతం రూపమ్పి విసిట్ఠమేవ సియాతి దస్సేన్తో ‘‘కిం ఖన్ధతో…పే… హోతీ’’తి ఆహ. తథా ‘‘రూపఞ్చ తం ఖన్ధో చా’’తి సమానాధికరణభావేనేవ యం రూపం, సో ఖన్ధో. యో ఖన్ధో, తం రూపన్తి అయమ్పి ఆపన్నో ఏవాతి ఆహ ‘‘సబ్బేవ…పే… విసేసితబ్బా’’తి. విసేసనేన చ నామ నిద్ధారితరూపేన భవితబ్బం అవచ్ఛేదకత్తా, న అనిద్ధారితరూపేనాతి ఆహ ‘‘కిం పన త’’న్తిఆది, తస్సేవ గహితత్తా న పియరూపసాతరూపస్సాతి అధిప్పాయో. న హి తం ఖన్ధవిసేసనభావేన గహితం, విస్సజ్జనం కతం తస్సేవాతి యోజనా. న ఖన్ధతో అఞ్ఞం రూపం అత్థీతి ఇదం రుప్పనట్ఠో రూపన్తి కత్వా వుత్తం, న హి సో ఖన్ధవినిముత్తో అత్థి. తేనేవాతి యథావుత్తరూపస్స ఖన్ధవినిముత్తస్స అభావేనేవ. ‘‘పియరూపం సాతరూపం, దస్సేన్తేనప్పక’’న్తి చ ఆదీసు అతదత్థస్స రూపసద్దస్స లబ్భమానత్తా ‘‘తేన రూపసద్దేనా’’తి విసేసేత్వా వుత్తం. వుచ్చమానం భూతుపాదాయమ్పి భేదం ధమ్మజాతం. సుద్ధేనాతి కేవలేన, రూపసద్దేన వినాపీతి అత్థో. తయిదం పకరణాదిఅవచ్ఛిన్నతం సన్ధాయ వుత్తం, సమానాధికరణతం వా. యో హి రూపసద్దేన సమానాధికరణో ఖన్ధసద్దో, తేన యథావుత్తరూపసద్దేన వియ తదత్థో వుచ్చతేవ. తేనాహ ‘‘ఖన్ధా రూపక్ఖన్ధో’’తి. యదిపి యథావుత్తం రూపం ఖన్ధో ఏవ చ, ఖన్ధో పన న రూపమేవాతి ఆహ ‘‘న చ సబ్బే…పే… విసేసితబ్బా’’తి. తేనేవాతి అరూపసభావస్స ఖన్ధస్స అత్థిభావేనేవ. తేతి ఖన్ధా. విభజితబ్బాతి ‘‘ఖన్ధా రూపక్ఖన్ధో’’తి పదం ఉద్ధరిత్వా ‘‘రూపక్ఖన్ధో ఖన్ధో చేవ రూపక్ఖన్ధో చ, అవసేసా ఖన్ధా న రూపక్ఖన్ధో’’తిఆదినా విభాగేన దస్సేతబ్బా.
ఖన్ధానం రూపవిసేసన…పే… సంసయో హోతీతి ఏత్థ కిం ఖన్ధతో అఞ్ఞాపి వేదనా అత్థి, యతో వినివత్తా వేదనా ఖన్ధవిసేసనం హోతి, సబ్బే చ ఖన్ధా కిం ఖన్ధవిసేసనభూతాయ వేదనాయ విసేసితబ్బాతి ఏవం యోజనా వేదితబ్బా. కేచీతి అనుభవనాదిప్పకారా. కేనచి విసేసనేనాతి వేదనాదినా విసేసనేన.
ఏత్థ చ రూపాదిపణ్ణత్తి ఖన్ధపణ్ణత్తి చ ‘‘రూపం ఖన్ధో, ఖన్ధా రూపక్ఖన్ధో’’తిఆదినా విసుం సహ చ రుప్పనాదికే అత్థే పవత్తమానా కదాచి అవయవభూతే పవత్తతి, కదాచి సముదాయభూతే, తస్సా పన తథా పవత్తనాకారే నిద్ధారితే యస్మా రూపాదిక్ఖన్ధా పదతో అత్థతో చ విసోధితా నామ హోన్తి తబ్బిసయకఙ్ఖాపనోదనతో, తస్మా ‘‘రూపక్ఖన్ధో రూపఞ్చేవ రూపక్ఖన్ధో చ, రూపక్ఖన్ధో రూపన్తి? ఆమన్తా’’తిఆదినయప్పవత్తేన పఠమవారేన రూపాదిఅవయవపదేహి అవయవత్థో వియ సముదాయత్థోపి వుచ్చతి, తథా సముదాయపదేహిపీతి అయమత్థో దస్సితో. ‘‘రూపం రూపక్ఖన్ధో, ఖన్ధా వేదనాక్ఖన్ధో’’తిఆదినయప్పవత్తేన పన దుతియవారేన విసేసవాచీ వియ రూపాదిఅవయవపదేహి సామఞ్ఞభూతేనపి తంతంవిసిట్ఠేన ఖన్ధావయవపదేన సో సో ఏవ సముదాయత్థో వుచ్చతి, న సబ్బోతి అయమత్థో దస్సితో. ఖన్ధవినిముత్తస్స యథాధిప్పేతస్స అభావా యదిపి ఖన్ధోయేవ రూపం, సో పన న సబ్బో రూపం, అథ ఖో తదేకదేసో, తథా వేదనాదయోపీతి అయమత్థో ‘‘రూపం ఖన్ధో, ఖన్ధా రూప’’న్తిఆదినయప్పవత్తేన తతియవారేన దస్సితో. ‘‘రూపం ఖన్ధో, ఖన్ధా వేదనాక్ఖన్ధో’’తిఆదినయప్పవత్తేన పన చతుత్థవారేన ‘‘రూపం ఖన్ధో’’తి రూపస్స ఖన్ధభావే నిచ్ఛితే ఖన్ధో నామాయం న కేవలం రూపమేవ, అథ ఖో వేదనాది చాతి వేదనాదీనమ్పి ఖన్ధభావప్పకాసనే న సబ్బే ఖన్ధా వేదనాదివిసేసవన్తో, కేచిదేవ పన తేన తేన విసేసేన తథా వుచ్చన్తీతి అయమత్థో దస్సితో. ఏవం దస్సేన్తీ చేసా పాళి ఖన్ధానం యథావుత్తపణ్ణత్తిసోధనముఖేన సరూపావధారణాయ సంవత్తతి, తఞ్చ తేసం యావదేవ ఉప్పాదాదినిచ్ఛయత్థన్తి దస్సేన్తో ‘‘ఏవం యేసం…పే… వేదితబ్బో’’తి ఆహ.
ఏకదేసేపి సముదాయవోహారో దిస్సతి యథా పటో దడ్ఢో, సముద్దో దిట్ఠోతి ఆహ ‘‘చక్కావయవభావతో చక్కానీతి యమకాని వుత్తానీ’’తి. బన్ధిత్వాతి యమకభావేన బన్ధిత్వా, యమకమూలభావేనేవ వా. మూలభావేన గహణం సమ్బన్ధభావో, తంసమ్బన్ధతా చ మూలపదాదీనం నాభిఆదిసదిసతా దట్ఠబ్బా. అపుబ్బస్స వత్తబ్బస్స అభావతో నయిధ దేసనా మణ్డలభావేనేవ సమ్బజ్ఝతీతి ఆహ ‘‘న మణ్డలభావేన సమ్బజ్ఝనతో’’తి. యదిపి రూపక్ఖన్ధమూలకే అపుబ్బం నత్థి, వేదనాక్ఖన్ధాదిమూలకేసు పన సఞ్ఞాదిముఖేన దేసనప్పవత్తియం అపుబ్బవసేనేవ గతో సియా మణ్డలభావేన సమ్బన్ధో, న తథా పాఠో పవత్తోతి ఆహ ‘‘వేదనాక్ఖన్ధ…పే… సమ్బన్ధేనా’’తి. పచ్ఛిమస్స పురిమేన అసమ్బజ్ఝనమేవ హి హేట్ఠిమసోధనం. సుద్ధక్ఖన్ధలాభమత్తమేవ గహేత్వాతి ‘‘ఖన్ధా రూప’’న్తి ఏత్థ ఖన్ధాతి ఖన్ధసద్దేన లబ్భమానం రూపాదీహి అసమ్మిస్సం ఖన్ధట్ఠమత్తమేవ ఉద్దేసవసేన గహేత్వా. యదిపి ఉద్దేసే ఖన్ధవిసేసనం రూపాది ‘‘ఖన్ధా రూప’’న్తి సుద్ధరూపాదిమత్తమేవ గహితం, తథాపి విసేసరహితస్స సామఞ్ఞస్స అభావతో తత్థ సుద్ధరూపాదిమత్తతాయ అట్ఠత్వా. ఖన్ధవిసేసనభావసఙ్ఖాతన్తి యథాధిగతం ఖన్ధానం విసేసనభావేన కథితం రుప్పనాదికం విసేసనత్థం దస్సేతుం. కేవలమేవ తం అగ్గణ్హన్తో ఖన్ధసద్దేన సహ యోజేత్వా…పే… విభత్తత్తా సుద్ధక్ఖన్ధవారోతి వుత్తోతి యోజనా.
ఉద్దేసవారవణ్ణనా నిట్ఠితా.
౧. పణ్ణత్తివారో
నిద్దేసవారవణ్ణనా
౨౬. ఏవం వుత్తన్తి ఏవం ద్వారాలమ్బనేహి సద్ధిం ద్వారప్పవత్తధమ్మవిభాగవసేన వుత్తం. పియసభావం పియజాతికం ‘‘కథం రూపేన ఖో, ఆవుసో’’తిఆదీసు వియ పియసభావట్ఠేన రూపం, న రుప్పనట్ఠేనాతి వుత్తం ‘‘పియరూపం…పే… రూపం న రూపక్ఖన్ధో’’తి. రుప్పనట్ఠేన రూపక్ఖన్ధపరియాపన్నమ్పి చక్ఖాది పియసభావమత్తవచనిచ్ఛావసేన పియరూపమేవ అనుప్పవిసతి, న రూపక్ఖన్ధన్తి ఆహ ‘‘పియసభావ…పే… న రూపక్ఖన్ధోతి వుత్త’’న్తి. ‘‘యో పన యత్థ విసేసో’’తి వుత్తో విసేససద్దో నానువత్తతీతి అధిప్పాయేనాహ ‘‘వచనసేసో’’తి. న హి అధికారతో లబ్భమానస్స అజ్ఝాహరణకిచ్చం అత్థి. దిట్ఠిసఞ్ఞాతి వా పదుద్ధారోయం వేదితబ్బో. విసేసతా పనస్సా ‘‘విసేసం వణ్ణయిస్సామా’’తి పటిఞ్ఞాయ ఏవ పాకటా. ‘‘అవసేసా సఙ్ఖారా’’తి ఏత్థాపి ఏసేవ నయో. సంయోజనవసేన జానాతి అభినివిసతీతి సఞ్ఞా దిట్ఠీతి ఆహ ‘‘దిట్ఠి ఏవ సఞ్ఞా’’తి. దిట్ఠి చాతి చ-సద్దేన అవసిట్ఠం పపఞ్చం సఙ్గణ్హాతి. తథా హి ‘‘పపఞ్చసఞ్ఞాసఙ్ఖా’’తి ఏత్థ పపఞ్చసూదనియం (మ. ని. అట్ఠ. ౧.౨౦౧) వుత్తం ‘‘సఞ్ఞానామేన వా పపఞ్చా ఏవ వుత్తా’’తి.
౨౮. ‘‘ఖన్ధా వేదనాక్ఖన్ధో’’తి ఏతస్మిం అనులోమే యథా సరూపదస్సనేన విస్సజ్జనం లబ్భతి, న ఏవం ‘‘న ఖన్ధా న వేదనాక్ఖన్ధో’’తి పటిలోమే, ఇధ పన పటివచనేన విస్సజ్జనన్తి తదత్థం వివరన్తో ‘‘ఖన్ధసద్దప్పవత్తియా చ అభావే వేదనాక్ఖన్ధసద్దప్పవత్తియా చ అభావో’’తి ఆహ. తేన సత్తాపటిసేధే అయం న-కారోతి దస్సేతి. సద్దగ్గహణఞ్చేత్థ సద్దనిబన్ధనత్తా పఞ్ఞత్తియా సద్దసభాగతం వా సన్ధాయ కతం. పణ్ణత్తిసోధనఞ్హేతం. తేనాహ ‘‘పణ్ణత్తిసోధనమత్తమేవ కరోతీ’’తి. తేన నిద్ధారేతబ్బస్స ధమ్మన్తరస్స అభావం దస్సేతి. యతో వుత్తం ‘‘న అఞ్ఞధమ్మసబ్భావో ఏవేత్థ పమాణ’’న్తి. ఏవఞ్చ కత్వాతిఆదినా యథావుత్తమత్థం పాఠన్తరేన సమత్థేతి. కామం కత్థచి సతిపి ఖన్ధే నత్థి వేదనాక్ఖన్ధో, అఖన్ధత్తసభావా పన నత్థి వేదనాతి ‘‘న ఖన్ధా న వేదనాక్ఖన్ధోతి? ఆమన్తా’’తి వుత్తన్తి ఏవం వా ఏతం దట్ఠబ్బం. తేనాహ అట్ఠకథాయం ‘‘పఞ్ఞత్తినిబ్బానసఙ్ఖాతా’’తిఆది.
౩౯. ‘‘రూపతో అఞ్ఞే’’తి ఏత్థ భూతుపాదాయ ధమ్మో వియ పియసభావోపి రూపసద్దాభిధేయ్యతాసామఞ్ఞేన గహితోతి ఆహ ‘‘లోకుత్తరా వేదనాదయో దట్ఠబ్బా’’తి. అప్పవత్తిమత్తమేవాతి ఖన్ధసద్దప్పవత్తియా అభావే రూపసద్దప్పవత్తియా చ అభావోతి పణ్ణత్తిసోధనమత్తతంయేవ సన్ధాయ వదతి, తథా చాహ ‘‘ఏవఞ్చ కత్వా’’తిఆది. తేనేతం దస్సేతి – యథా చక్ఖుతో అఞ్ఞస్స సబ్బస్సపి సభావధమ్మస్స ఆయతనగ్గహణేన గహితత్తా తదుభయవినిముత్తం కిఞ్చి నత్థీతి కేవలం పఞ్ఞత్తిసోధనత్థం తమేవ అభావం దస్సేతుం ‘‘చక్ఖుఞ్చ ఆయతనే చ ఠపేత్వా అవసేసా న చేవ చక్ఖు న చ ఆయతన’’న్తి వుత్తం, ఏవమిధాపి తదత్థమేవ ఉభయవినిముత్తస్స అభావం దస్సేతుం ‘‘రూపఞ్చ ఖన్ధే చ ఠపేత్వా అవసేసా న చేవ రూపం న చ ఖన్ధా’’తి వుత్తన్తి. విసమోపఞ్ఞాసో. ‘‘చక్ఖుఞ్చ ఆయతనే చ ఠపేత్వా’’తి ఏత్థ హి అవసేసగ్గహణేన గయ్హమానం కిఞ్చి నత్థీతి సక్కా వత్తుం ఆయతనవినిముత్తస్స సభావధమ్మస్స అభావా. తేనాహ ‘‘యది సియా’’తి. ‘‘రూపఞ్చ ఖన్ధే చ ఠపేత్వా’’తి ఏత్థ పన న తథా సక్కా వత్తుం ఖన్ధవినిముత్తస్స సభావధమ్మస్స అత్థిభావతో. యది పన తాదిసం ఖన్ధగతం ధమ్మజాతం నత్థీతి ఏవమిదం వుత్తం సియా, ఏవం సతి యుత్తమేతం సియా. తథా హి ‘‘అట్ఠకథాయం పనా’’తిఆదినా పఞ్ఞత్తిగ్గహణమేవ ఉద్ధరీయతి. తణ్హావత్థు చ న సియా అవసేసగ్గహణేన గయ్హమానన్తి ఆనేత్వా సమ్బన్ధో. ఖన్ధో చ సియాతి యోజనా.
నిద్దేసవారవణ్ణనా నిట్ఠితా.
౨. పవత్తివారవణ్ణనా
౫౦-౨౦౫. మిస్సకకాలభేదేసు యమకేసు పదానం భిన్నకాలత్తా సియా అత్థవిసేసోతి ఆహ ‘‘అమిస్సకకాలభేదేసు వారేసు అత్థవిసేసాభావతో’’తి. ఇదాని తమేవత్థం ‘‘పురిమస్స హీ’’తిఆదినా వివరతి. తేనాతి అత్థవిసేసాభావేన. ఏత్థాతి ఏతస్మిం పవత్తివారపాఠే, ఏతిస్సం వా పవత్తివారవణ్ణనాయం. ఛ ఏవ వుత్తా, న నవాతి అధిప్పాయో. తేనాహ ‘‘అతీతేనా’’తిఆది. ఏతే పన తయోతి అత్తనా విసుం అనన్తరం దస్సితే సన్ధాయాహ. యథాదస్సితాతి అట్ఠకథాయం నిద్ధారేత్వా దస్సితబ్బాకారా పచ్చుప్పన్నేనాతీతాదయో యే పాళియం ఉజుకమేవ ఆగతా. ‘‘న విసుం విజ్జన్తీ’’తి వుత్తమేవత్థం ‘‘తత్థ తత్థ హీ’’తిఆదినా పాకటతరం కరోతి. తత్థ పటిలోమపుచ్ఛాహీతి ‘‘యస్స వా పన వేదనాక్ఖన్ధో ఉప్పజ్జిత్థ, తస్స రూపక్ఖన్ధో ఉప్పజ్జతీ’’తి ఏవమాదికాహి పఠమపదే వుత్తస్స పటిలోమవసేన పవత్తాహి. తేనేవాతి నయతో యోజేతుం సక్కుణేయ్యత్తా ఏవ. మిస్సకకాలభేదేసు చాతి న కేవలం అమిస్సకకాలభేదేసుయేవ, అథ ఖో మిస్సకకాలభేదేసు చాతి అత్థో. న యోజనాసుకరతాయ ఏవ పురిమే అయోజనా, అథ ఖో సుఖగ్గహణత్థమ్పీతి దస్సేన్తో ఆహ ‘‘అమిస్సక…పే… వుత్తానీ’’తి.
యేన కారణేనాతి యేన ఏకపదద్వయసఙ్గహితానం ఖన్ధానం ఉప్పాదస్స నిరోధస్స లాభసఙ్ఖాతేన కారణేన. యథాక్కమం పురేపఞ్హో పచ్ఛాపఞ్హోతి చ నామం వుత్తం. చ-సద్దేన పురేపచ్ఛాపఞ్హోతి చ నామం వుత్తన్తి నిద్ధారేత్వా యోజేతబ్బం. తత్థ పన ‘‘ఏకపదద్వయసఙ్గహితాన’’న్తి ఇదం ఏకజ్ఝం కత్వా గహేతబ్బం. తమేవత్థమ్పి వివరతి ‘‘యస్స హీ’’తిఆదినా. తత్థ యస్సాతి యస్స పఞ్హస్స. ‘‘పఞ్హో’’తి చేత్థ పుచ్ఛనవసేన పవత్తం వచనం వేదితబ్బం. తేనేవాహ ‘‘పరిపూరేత్వా విస్సజ్జేతబ్బత్థసఙ్గణ్హనతో’’తి. తం సరూపదస్సనేన విస్సజ్జనం తంవిస్సజ్జనం, తం వా యథావుత్తం విస్సజ్జనం ఏతస్సాతి తంవిస్సజ్జనో, తస్స తంవిస్సజ్జనస్స. పురిమకోట్ఠాసేనాతి పురిమేన ఉద్దేసపదేన. తేన హి విస్సజ్జనపదస్స సమానత్థతా ఇధ సదిసత్థతా. ఏకేన పదేనాతి ఏకేన పధానాప్పధానేన యమకపదేన, న పఠమపదేనేవాతి అత్థో. ఉప్పాదనిరోధలాభసామఞ్ఞమత్తేనాతి ఉప్పాదస్స వా నిరోధస్స వా లబ్భమానతాయ సమానతామత్తేన. సన్నిట్ఠానపద…పే… యుత్తన్తి ఇదం అట్ఠకథాయం ‘‘యత్థ రూపక్ఖన్ధో నుప్పజ్జతీ’’తిఆదినా పురేపఞ్హస్స దస్సితత్తా వుత్తం. యదిపి తత్థ ‘‘ఉప్పజ్జతీ’’తి విస్సజ్జితత్తా వేదనాక్ఖన్ధస్స ఉప్పాదో లబ్భతీతి వుత్తం, యో పన సన్నిట్ఠానపదసఙ్గహితో రూపక్ఖన్ధస్స అనుప్పాదో పాళియం అనుఞ్ఞాతరూపేన ఠితో, తస్స వసేన పురేపఞ్హో యుత్తోతి అధిప్పాయో. ఏవఞ్హి పురిమకోట్ఠాసేన సదిసత్థతా హోతి.
‘‘యస్స రూపక్ఖన్ధో నుప్పజ్జిత్థ, తస్స వేదనాక్ఖన్ధో నుప్పజ్జిత్థా’’తి ఏత్థ రూపక్ఖన్ధస్స అనుప్పన్నపుబ్బతాపటిక్ఖేపముఖేన ఇతరస్స పటిక్ఖిపీయతీతి రూపక్ఖన్ధస్సేవ యథావుత్తపటిక్ఖేపో పధానభావేన వుత్తో. ఏసేవ నయో అఞ్ఞేసుపి ఏదిసేసు ఠానేసూతి ఆహ ‘‘సన్నిట్ఠానత్థస్సేవ పటిక్ఖిపనం పటిక్ఖేపో’’తి. ‘‘యస్స రూపక్ఖన్ధో ఉప్పజ్జతి, తస్స వేదనాక్ఖన్ధో నిరుజ్ఝతీ’’తి ఏత్థ పన రూపక్ఖన్ధస్స ఉప్పాదలక్ఖణం కత్వా వేదనాక్ఖన్ధస్స నిరోధో పుచ్ఛీయతీతి సో ఏవ ‘‘నో’’తి పటిసేధీయతి. ఏస నయో అఞ్ఞేసుపి ఏదిసేసు ఠానేసూతి వుత్తం ‘‘సంసయత్థనివారణం పటిసేధో’’తి. ‘‘న-కారవిరహిత’’న్తి ఏతేన పటిసేధస్స పటిసేధితమాహ. యది ఏవం పాళిగతిపటిసేధవిస్సజ్జనానం కో విసేసోతి ఆహ ‘‘తత్థ ఉప్పత్తీ’’తిఆది.
తదేకదేసపక్ఖేపవసేనాతి తేసం చతున్నం పఞ్హానం పఞ్చన్నఞ్చ విస్సజ్జనానం ఏకదేసస్స పక్ఖిపనవసేన. తేనాహ అట్ఠకథాయం ‘‘పఠమే ఠానే పరిపుణ్ణపఞ్హస్స పురిమకోట్ఠాసే సరూపదస్సనేనా’’తిఆది. యో పనేత్థ పఞ్హేసు విస్సజ్జనేసు చ సత్తవీసతియా ఠానేసు పక్ఖేపం లభతి, తం దస్సేతుం ‘‘పరిపుణ్ణపఞ్హో ఏవా’’తిఆది వుత్తం. పాళివవత్థానదస్సనాదితోతి ఏత్థ ఆది-సద్దేన పుచ్ఛావిభఙ్గో విస్సజ్జనాఠానాని ఏకస్మిం పఞ్హే యోజనానయోతి ఇమేసం సఙ్గహో దట్ఠబ్బో.
సుద్ధావాసానన్తిఆది పాళియా పదం ఉద్ధరిత్వా అత్థదస్సనత్థం ఆరద్ధం. ‘‘యస్స యత్థ రూపక్ఖన్ధో నుప్పజ్జిత్థ, తస్స తత్థ వేదనాక్ఖన్ధో నుప్పజ్జిత్థా’’తి ఇమస్స విస్సజ్జనం హోతి ‘‘సుద్ధావాసానం తేసం తత్థా’’తి. తత్థ ఏకభూమియం దుతియా ఉపపత్తి నత్థీతి ఏకిస్సా భూమియా ఏకస్స అరియపుగ్గలస్స దుతియవారం పటిసన్ధిగ్గహణం నత్థీతి అత్థో. తతియవారాదీసు వత్తబ్బమేవ నత్థి. స్వాయమత్థో యథా ఞాపితో హోతి, తం దస్సేతుం ‘‘పటిసన్ధితో పభుతి హి…పే… పవత్తా’’తి వుత్తం. తేన అద్ధాపచ్చుప్పన్నవసేనాయం దేసనా పవత్తాతి దస్సేతి. ఆదాననిక్ఖేపపరిచ్ఛిన్నం కమ్మజసన్తానం ఏకత్తేన గహేత్వా తస్స వసేన ఉప్పాదనిరోధేసు వుచ్చమానేసు అకమ్మజేసు కుసలాదీసు కథన్తి చోదనాయం తేపి ఇధ తంనిస్సితా ఏవ కతాతి దస్సేన్తో ఆహ ‘‘తస్మిఞ్హి…పే… దస్సితా’’తి. తేనేవాతి కమ్మజసన్తానేనేవ. తస్మాతి ఏకకమ్మనిబ్బత్తస్స విపాకసన్తానస్స ఏకత్తేన గహితత్తా. తస్సాతి కమ్మజసన్తానస్స. పఞ్చసు సుద్ధావాసేసు యథా పచ్చేకం ‘‘ఏకిస్సా భూమియా దుతియా ఉపపత్తి నత్థీ’’తి యథావుత్తపాళియా విఞ్ఞాయతి, ఏవం ‘‘సుద్ధావాసాన’’న్తి అవిసేసవచనతో సకలేపి సుద్ధావాసే సా నత్థీతి తాయ కస్మా న విఞ్ఞాయతీతి చోదనం సముట్ఠాపేత్వా సయమేవ పరిహరితుం ‘‘కస్మా పనా’’తిఆదిమాహ. తత్థ సుద్ధావాసేసు హేట్ఠాభూమికస్స అసతి ఇన్ద్రియపరిపాకే ఉపరిభూమిసముప్పత్తి న సక్కా పటిసేధేతుం ఉద్ధంసోతవచనతో. ఉద్ధమస్స తణ్హాసోతం వట్టసోతఞ్చాతి హి ఉద్ధంసోతో. తేనాహ ‘‘ఉద్ధంసోతపాళిసబ్భావా’’తి. సంసన్దేతబ్బాతి యథా న విరుజ్ఝన్తి, ఏవం నేతబ్బా. తథా చేవ సంవణ్ణితం.
ఏతేన సన్నిట్ఠానేనాతి అఙ్కితోకాసభావిరూపుప్పాదసన్నిస్సయేన నిచ్ఛయేన. విసేసితా తథాభావిరూపభావినో. అసఞ్ఞసత్తాపీతి న కేవలం పఞ్చవోకారా ఏవ, అథ ఖో అసఞ్ఞసత్తాపి. తే ఏవ అసఞ్ఞసత్తే ఏవ గహేత్వా పురిమకోట్ఠాసేతి అధిప్పాయో. తేన యే సన్నిట్ఠానేన వజ్జితాతి తేన యథావుత్తసన్నిట్ఠానేన యే విరహితా, తే తథా న వత్తబ్బాతి అత్థో. ఇదాని ‘‘తే తతో’’తిఆదినా దస్సేతి. తతోతి అసఞ్ఞాభవతో. పచ్ఛిమభవికానన్తి ఏత్థ పచ్ఛిమభవం సరూపతో దస్సేతుం ‘‘కిం పఞ్చవోకారాదీ’’తిఆది వుత్తం. అపచ్ఛిమభవికానమ్పి అరూపానం అరూపభవే యథా రూపక్ఖన్ధో నుప్పాది, ఏవం తత్థ పచ్ఛిమభవికానం వేదనాక్ఖన్ధోపీతి ఆహ ‘‘ఏతేన సన్నిట్ఠానేన సఙ్గహితత్తా’’తి. తేనాహ ‘‘తేసం…పే… ఆహా’’తి. తత్థ తేసన్తి పచ్ఛిమభవికానం. తత్థాతి అరూపభవే. ఇతరానుప్పత్తిభావఞ్చాతి ఇతరస్స వేదనాక్ఖన్ధస్స అనుప్పజ్జనసబ్భావమ్పి. సప్పటిసన్ధికానమ్పి సుద్ధావాసానం ఖన్ధభేదస్స పరినిబ్బానపరియాయో ఓళారికదోసప్పహానతో కిలేసూపసమసామఞ్ఞేన వుత్తోతి వేదితబ్బం.
సబ్బేసఞ్హి తేసన్తి తంతంభూమియం ఠితానం సబ్బేసం సుద్ధావాసానం. యథా పనాతిఆదినా వుత్తమేవత్థం పాకటతరం కరోతి. అనన్తా లోకధాతుయోతి ఇదం ఓకాసస్స పరిచ్ఛేదాభావంయేవ దస్సేతుం వుత్తం. పుగ్గలవసేన సమానాధారతాయ సమానకాలత్తేన అసమ్భవన్తో ఓకాసవసేన పన సమ్భవన్తో సంకిణ్ణా వియ హోన్తీతి ఆహ ‘‘సంకిణ్ణతా హోతీ’’తి.
పవత్తివారవణ్ణనా నిట్ఠితా.
౩. పరిఞ్ఞావారవణ్ణనా
౨౦౬-౨౦౮. తస్సాపీతి పుగ్గలోకాసవారస్సపి. ఓకాసే పుగ్గలస్సేవాతి యథాగహితే ఓకాసే యో పుగ్గలో, తస్సేవ ఓకాసవిసిట్ఠపుగ్గలస్సేవాతి అత్థో. యథా పన పుగ్గలవారే లబ్భమానే పుగ్గలోకాసవారోపి లబ్భతి, ఏవం ఓకాసవారోపి లబ్భేయ్యాతి చోదనం సన్ధాయాహ ‘‘ఓకాసవారోపి చా’’తి. తస్మాతి యస్మా వుచ్చమానోపి ఓకాసో పుగ్గలస్స విసేసభావేనేవ వుచ్చేయ్య, న విసుం, తస్మా.
అఞ్ఞథాతి పవత్తివారే వియ ఆదాననిక్ఖేపపరిచ్ఛిన్నం కమ్మజసన్తానం ఏకత్తేన గహేత్వా తస్స ఉప్పాదనిరోధవసేన పరిఞ్ఞావచనే. ‘‘యో రూపక్ఖన్ధం పరిజానాతీ’’తి సన్నిట్ఠానపదసఙ్గహితత్థాభావదస్సనముఖేన ఇతరస్సపి అభావం దస్సేతుం ‘‘రుపక్ఖన్ధపరిజాననస్స అభావా’’తి వుత్తం. ‘‘ఆమన్తా’’తి చ కతం, తస్మా పవత్తే చిత్తక్ఖణవసేనేవేత్థ తయో అద్ధో లబ్భన్తీతి అత్థో. ‘‘అగ్గమగ్గసమఙ్గిఞ్చ అరహన్తఞ్చా’’తి ద్విన్నం పదానం ‘‘రూపక్ఖన్ధఞ్చ న పరిజానన్తి వేదనాక్ఖన్ధఞ్చ న పరిజానిత్థా’’తి ద్వీహి పదేహి యథాక్కమం సమ్బన్ధో. ‘‘ఠపేత్వా అవసేసా పుగ్గలా’’తి పన పచ్చేకం యోజేతబ్బం. అగ్గమగ్గ…పే… నత్థీతి ఇమినా అరహత్తమగ్గఞాణస్సేవ పరిఞ్ఞామత్థకప్పత్తియా పరిఞ్ఞాకిచ్చం సాతిసయం, తదభావా న ఇతరేసన్తి దస్సేతి. యతో తస్సేవ వజిరూపమతా వుత్తా, సేసానఞ్చ విజ్జూపమతా. తేనాతి తేన యథావుత్తేన వచనేన. తదవసేససబ్బపుగ్గలేతి తతో అగ్గమగ్గసమఙ్గితో అవసేససబ్బపుగ్గలే. ఇమం పన యథావుత్తదోసం పరిహరన్తా ‘‘పుథుజ్జనాదయో సన్ధాయా’’తి వదన్తి.
పరిఞ్ఞావారవణ్ణనా నిట్ఠితా.
ఖన్ధయమకవణ్ణనా నిట్ఠితా.
౩. ఆయతనయమకం
౧. పణ్ణత్తివారో
ఉద్దేసవారవణ్ణనా
౧-౯. వుత్తనయేనాతి ‘‘అవయవపదేహి వుత్తో ఏకదేసో సకలో వా సముదాయపదానం అత్థో, సముదాయపదేహి పన వుత్తో ఏకన్తేన అవయవపదానం అత్థో’’తిఆదినా వుత్తేన నయేన. ఏతేన యథావుత్తఅత్థవణ్ణనానయదస్సనతాయ సబ్బపణ్ణత్తివారాదీసు యథారహం అత్థో నేతబ్బోతి దస్సేతి.
ఉద్దేసవారవణ్ణనా నిట్ఠితా.
నిద్దేసవారవణ్ణనా
౧౦-౧౭. వాయనం సవిసయం బ్యాపేత్వా పవత్తనం, తయిదం యథా గన్ధాయతనే లబ్భతి, ఏవం సీలాదీసుపీతి పాళియం ‘‘సీలగన్ధో’’తిఆది వుత్తం ‘‘సీలాదియేవ గన్ధో’’తి కత్వా. తేనాహ అట్ఠకథాయం ‘‘సీలగన్ధో…పే… నామానీ’’తి. యస్మా పన సవిసయబ్యాపనం తత్థ పసటభావో పాకటభావో వా హోతి, తస్మా ‘‘పసారణట్ఠేన పాకటభావట్ఠేన వా’’తి వుత్తం. అత్తనో వత్థుస్స సూచనం వా వాయనం. ‘‘దేవకాయా సమాగతా (దీ. ని. ౨.౩౩౨; సం. ని. ౧.౩౭), పణ్ణత్తిధమ్మా’’తిఆదీసు (ధ. స. దుకమాతికా ౧౦౮) సమూహపఞ్ఞత్తీసుపి కాయధమ్మసద్దా ఆగతాతి ‘‘ససభావ’’న్తి విసేసేతి. కాయవచనేన…పే… నత్థీతి ఇదం ‘‘న ధమ్మో నాయతన’’న్తి ఏత్థ ధమ్మసద్దస్స వినివత్తవిసేససబ్బసభావధమ్మవాచకతం సన్ధాయ వుత్తం, న ధమ్మాయతనసఙ్ఖాతధమ్మవిసేసవాచకతన్తి దట్ఠబ్బం.
నిద్దేసవారవణ్ణనా నిట్ఠితా.
౨. పవత్తివారవణ్ణనా
౧౮-౨౧. ఏతస్మిన్తి పవత్తివారే. పుచ్ఛామత్తలాభేనాతి మోఘపుచ్ఛాభావమాహ. ఏకేకన్తి ‘‘యస్స చక్ఖాయతనం ఉప్పజ్జతి, తస్స సద్దాయతనం ఉప్పజ్జతీ’’తిఆదికం ఏకేకం. పఞ్చాతి ‘‘యస్స సద్దాయతనం ఉప్పజ్జతి, తస్స గన్ధాయతనం ఉప్పజ్జతీ’’తిఆదీని పఞ్చ. పుచ్ఛామత్తలాభేన సఙ్గహం అనుజానన్తో ‘‘విస్సజ్జనవసేన హాపేతబ్బానీ’’తి ఆహ. ‘‘వక్ఖతి హీ’’తిఆదినా యథావుత్తమత్థం అట్ఠకథాయ సమత్థేతి.
సదిసవిస్సజ్జనన్తి సామఞ్ఞవచనం విసేసనివిట్ఠమేవ హోతీతి తం విసేసం దస్సేన్తో ‘‘పుగ్గలవారమేవ సన్ధాయ వుత్త’’న్తి వత్వా తస్సా పన సదిసవిస్సజ్జనతాయ అబ్యాపితత్తా యత్థ సదిసం, తత్థాపి విస్సజ్జితన్తి దస్సేన్తో ‘‘ఓకాసవారే పన…పే… విస్సజ్జిత’’న్తి ఆహ. తత్థ తన్తి దుతియం. పుగ్గలవారేపీతి యత్థ సదిసం విస్సజ్జనం, తత్థ పుగ్గలవారేపి విస్సజ్జితం, పగేవ ఓకాసవారేతి అధిప్పాయో. విరత్తకామకమ్మనిబ్బత్తస్సాతి భావనాబలేన విరత్తో కామో ఏతేనాతి విరత్తకామం, రూపావచరకమ్మం, తతో నిబ్బత్తస్స. పటిసన్ధి ఏవ బీజం పటిసన్ధిబీజం, తస్స. ‘‘ఏవంసభావత్తా’’తి ఏతేన ఏకన్తతో కామతణ్హానిదానకమ్మహేతుకాని ఘానాదీనీతి దస్సేతి. గన్ధాదయో చ న సన్తీతి సబ్బేన సబ్బం తేసమ్పి అభావం సన్ధాయ వదతి. తత్థ యం వత్తబ్బం, తం హేట్ఠా వుత్తమేవ.
‘‘సచ్చ’’న్తి యథావుత్తవసేన గహేతబ్బం చోదకేన వుత్తమత్థం సమ్పటిచ్ఛిత్వా పున యేనాధిప్పాయేన తాని యమకాని సదిసవిస్సజ్జనాని, తం దస్సేతుం ‘‘యథా పనా’’తిఆది వుత్తం. తత్రాయం సఙ్ఖేపత్థో – తత్థ చక్ఖాయతనమూలకేసు ఘానాయతనయమకేన ‘‘సచక్ఖుకానం అఘానకానం ఉపపజ్జన్తాన’’న్తిఆదినా నయేన జివ్హాకాయాయతనయమకాని యథా సదిసవిస్సజ్జనాని, తథా ఇధ ఘానాయతనమూలకేసు ఘానాయతనయమకేన తాని జివ్హాకాయాయతనయమకాని ‘‘యస్స ఘానాయతనం ఉప్పజ్జతి, తస్స జివ్హాయతనం ఉప్పజ్జతీతి? ఆమన్తా’’తిఆదినా నయేన సదిసవిస్సజ్జనానీతి. ఏవమేత్థ ఉభయేసం విసుం అఞ్ఞమఞ్ఞం సదిసవిస్సజ్జనతాయ ఇదం వుత్తం, న ఏకజ్ఝం అఞ్ఞమఞ్ఞం సదిసవిస్సజ్జనతాయ. తేనాహ ‘‘తస్మా తత్థ తత్థేవ సదిసవిస్సజ్జనతా పాళిఅనారుళ్హతాయ కారణ’’న్తి. ఏవఞ్చ సతి చక్ఖాయతనమూలగ్గహణం కిమత్థియన్తి ఆహ ‘‘నిదస్సనభావేనా’’తిఆది. తత్థ నిదస్సనభావేనాతి నిదస్సనభూతానం అఞ్ఞమఞ్ఞసదిసవిస్సజ్జనతాసఙ్ఖాతేన నిదస్సనభావేనేవ, న పన తేసం నిదస్సితబ్బేహి సబ్బథా సదిసవిస్సజ్జనతాయాతి అధిప్పాయో. ‘‘యేభుయ్యతాయా’’తి వుత్తం యేభుయ్యతం దస్సేతుం ‘‘తేసు హీ’’తిఆది వుత్తం.
ఏవన్తి ఇమినా ‘‘ఆమన్తా’’తి పటివచనవిస్సజ్జనేన యథావుత్తవచనస్సేవ విస్సజ్జనభావానుజాననం కత్తబ్బన్తి ఇమమత్థం ఆకడ్ఢతి. సాతి దుతియపుచ్ఛా. ఘానాయతనయమకేనాతి చక్ఖాయతనమూలకేసు ఘానాయతనయమకేనేవ. తంసేసానీతి తేన ఘానాయతనమూలకకాయాయతనయమకేన సద్ధిం సేసాని. సదిసవిస్సజ్జనత్తా అనారుళ్హానీతి ఏత్థ ‘‘అనారుళ్హానీ’’తి ఏత్తకమేవ తథా-సద్దేన అనుకడ్ఢీయతి, న ‘‘సదిసవిస్సజ్జనత్తా’’తి దస్సేన్తో ‘‘తథాతి…పే… సమఞ్ఞేనా’’తి వత్వా ఇదాని ‘‘కారణసామఞ్ఞేనా’’తి వుత్తస్స సదిసవిస్సజ్జనత్తస్స తత్థ అభావం దస్సేతుం ‘‘ఘానజివ్హాకాయాయతనానం పనా’’తిఆది వుత్తం. తత్థ అగబ్భసేయ్యకేసు పవత్తమానానన్తి ఏత్థాపి ‘‘సహచారితాయా’’తి పదం ఆనేత్వా సమ్బన్ధితబ్బం, తథా ‘‘గబ్భసేయ్యకేసు చ పవత్తమానాన’’న్తి. ఇతరాని ఘానాయతనమూలకాని జివ్హాకాయాయతనయమకాని ద్వే న విస్సజ్జీయన్తి, ఘానాయతనమూలకేసు చ యమకేసు విస్సజ్జితేసు ఇతరద్వయమూలకాని జివ్హాకాయాయతనమూలకాని న విస్సజ్జీయన్తి అవిసేసత్తా అప్పవిసేసత్తా చాతి యోజేతబ్బం. తత్థ కాయాయతనయమకే దుతియపుచ్ఛావసేన అప్పవిసేసో, ఇతరవసేన అవిసేసో వేదితబ్బో. రూపాయతనమనాయతనేహి సద్ధిన్తి ఇదం రూపాయతనమూలకమనాయతనవసేన వుత్తన్తి ఆహ ‘‘రూపాయతన…పే… అధిప్పాయో’’తి. తేనేవాహ ‘‘రూపాయతనమూలకేసు హీ’’తిఆది. యమకానన్తి రూపాయతనమూలకగన్ధరసఫోట్ఠబ్బాయతనయమకానం. దుతియపుచ్ఛానన్తి యథావుత్తయమకానంయేవ దుతియపుచ్ఛానం. వుత్తనయేనాతి ‘‘సరూపకానం అచిత్తకాన’’న్తిఆదినా వుత్తేన నయేన. ఆదిపుచ్ఛానన్తి తేసంయేవ యమకానం పఠమపుచ్ఛానం.
హేట్ఠిమేహీతి ఇదం అవిసేసవచనమ్పి యేసు సదిసవిస్సజ్జనతా సమ్భవతి, తదపేక్ఖన్తి ఆహ ‘‘గన్ధరస…పే… అత్థో’’తి. ఉద్దిట్ఠధమ్మేసు ఉద్దేసానురూపం లబ్భమానవిసేసకథనం విస్సజ్జనం, యో తత్థ న సబ్బేన సబ్బం ఉద్దేసానురూపగుణేన ఉపలబ్భతి, తస్స అకథనమ్పి అత్థతో విస్సజ్జనమేవ నామ హోతీతి ఆహ ‘‘అవిస్సజ్జనేనేవ అలబ్భమానతాదస్సనేన విస్సజ్జితాని నామ హోన్తీ’’తి.
చక్ఖువికలసోతవికలా వియ చక్ఖుసోతవికలోపి లబ్భతీతి సో పన అట్ఠకథాయం పి-సద్దేన సఙ్గహితోతి దస్సేన్తో ‘‘జచ్చన్ధమ్పి…పే… వేదితబ్బో’’తి ఆహ. పరిపుణ్ణాయతనమేవ ఓపపాతికం సన్ధాయ వుత్తన్తి ఏత్థ అట్ఠానప్పయుత్తో ఏవ-సద్దోతి తస్స ఠానం దస్సేన్తో ‘‘వుత్తమేవాతి అత్థో’’తి వత్వా తేన పరిపుణ్ణాయతనస్స తత్థ అనియతత్తా అపరిపుణ్ణాయతనస్సపి సఙ్గహో సిద్ధోతి దస్సేన్తో ‘‘తేన జచ్చన్ధబధిరమ్పి సన్ధాయ వుత్తతా న నివారితా హోతీ’’తి ఆహ.
౨౨-౨౫౪. తస్మిం పుగ్గలస్స అనామట్ఠత్తాతి కస్మా వుత్తం, యావతా ‘‘రూపీబ్రహ్మలోకం పుచ్ఛతీ’’తి ఇమినాపి ఓకాసోయేవ ఆమట్ఠోతి. ‘‘ఆమన్తా’’తి పటిఞ్ఞాయ కారణవిభావనాధిప్పాయేనేవ ‘‘కస్మా పటిఞ్ఞాత’’న్తి చోదనం సముట్ఠాపేత్వా తం కారణం దస్సేతుకామో ‘‘ననూ’’తిఆదిమాహ. గబ్భసేయ్యకభావం గన్త్వా పరినిబ్బాయిస్సతీతి పచ్ఛిమభవికం సన్ధాయాహ. తదవత్థస్సాతి పచ్ఛిమభవావత్థస్స. భవిస్సన్తస్సాతి భావినో. పటిఞ్ఞాతబ్బత్తాతి ‘‘ఉప్పజ్జిస్సతీ’’తి పటిఞ్ఞాతబ్బత్తా.
అథ కస్మాతి ఏత్థాయం సఙ్ఖేపత్థో – యది ‘‘యస్స రూపాయతనం ఉప్పజ్జిస్సతి, తస్స చక్ఖాయతనం ఉప్పజ్జిస్సతీ’’తి పుచ్ఛాయం వుత్తేన విధినా పటిఞ్ఞాతబ్బం, అథ కస్మా అథ కేన కారణేన పటిలోమే ‘‘యస్స వా పన రూపాయతనం నుప్పజ్జిస్సతి, తస్స చక్ఖాయతనం నుప్పజ్జిస్సతీ’’తి పుచ్ఛాయ ‘‘ఆమన్తా’’తి పటిఞ్ఞాతం, నను ఇదం అఞ్ఞమఞ్ఞం విరుద్ధన్తి? ననూతిఆదినాపి చోదకో తమేవ విరోధం విభావేతి. నో చ నుప్పజ్జిస్సతి ఉప్పజ్జిస్సతి ఏవాతి అత్థో. ‘‘తస్మిం భవే’’తిఆది తస్స పరిహారో. తత్థ తస్మిం భవేతి యస్మిం భవే ‘‘రూపాయతనం నుప్పజ్జిస్సతీ’’తి వుత్తం పవత్తమానత్తా, తస్మిం భవే. అనాగతభావేన అవచనతోతి భావీభావేన అవత్తబ్బతో ఆరద్ధుప్పాదభావేన పవత్తమానత్తాతి అధిప్పాయో. తేనేవాహ ‘‘భవన్తరే హీ’’తిఆది. న పన వుచ్చతీతి సమ్బన్ధో. ఏవఞ్చ కత్వాతిఆదినా పాఠన్తరేన యథావుత్తమత్థం సమత్థేతి.
యస్మిం అత్తభావే యేహి ఆయతనేహి భవితబ్బం, తంతంఆయతననిబ్బత్తకకమ్మేన అవస్సంభావీఆయతనస్స సత్తస్స, సన్తానస్స వా, ‘‘యస్స వా పన రూపాయతనం ఉప్పజ్జిస్సతి, తస్స చక్ఖాయతనం ఉప్పజ్జిస్సతీతి? ఆమన్తా, యస్స వా పన రూపాయతనం నుప్పజ్జిస్సతి, తస్స చక్ఖాయతనం నుప్పజ్జిస్సతీతి? ఆమన్తా’’తి చ ఏవం పవత్తం పుచ్ఛాద్వయవిస్సజ్జనం ఆయతనపటిలాభస్స జాతిభావతో సుట్ఠు ఉపపన్నం భవతి. పచ్ఛిమభవికాదయోతి ఏత్థ ఆది-సద్దేన అరూపే ఉప్పజ్జిత్వా పరినిబ్బాయనకా సఙ్గయ్హన్తి. ఇదమ్పి విస్సజ్జనం. అభినన్దితబ్బత్తాతి ‘‘ఆమన్తా’’తి సమ్పటిచ్ఛితబ్బత్తా.
యం పన అఘానకానం కామావచరం ఉపపజ్జన్తానన్తి వుత్తన్తి సమ్బన్ధో. యస్స విపాకో ఘానాయతనుప్పత్తితో పురేతరమేవ ఉపచ్ఛిజ్జిస్సతి, తం ఘానాయతనానిబ్బత్తకకమ్మన్తి వుత్తం. కథం పనీదిసం కమ్మం అత్థీతి విఞ్ఞాయతీతి ఆహ ‘‘యస్స యత్థా’’తిఆది. ఏవమ్పి గబ్భసేయ్యకో ఏవ ఇధ అఘానకోతి అధిప్పేతోతి కథమిదం విఞ్ఞాయతీతి చోదనాయ ‘‘న హీ’’తిఆదిం వత్వా తమత్థం సాధేతుం ‘‘ధమ్మహదయవిభఙ్గే’’తిఆది వుత్తం. అవచనత్తమ్పి హి యథాధమ్మసాసనే అభిధమ్మే పటిక్ఖేపోయేవాతి. ఇధాతి ఇమస్మిం ఆయతనయమకే. యథాదస్సితాసూతి ‘‘యస్స వా పన సోతాయతనం నుప్పజ్జిస్సతి, తస్స చక్ఖాయతనం నుప్పజ్జతి, యస్స యత్థ ఘానాయతనం న నిరుజ్ఝతి, తస్స తత్థ రూపాయతనం న నిరుజ్ఝిస్సతీ’’తి చ దస్సితప్పకారాసు పుచ్ఛాసు. ఆమన్తాతి వుత్తన్తి అథ కస్మా న విఞ్ఞాయతీతి యోజనా. ఏతాసు పుచ్ఛాసు కస్మా పటివచనేన విస్సజ్జనం న కతన్తి అధిప్పాయో. సన్నిట్ఠానేన గహితత్థస్సాతి ‘‘యస్స వా పన సోతాయతనం నుప్పజ్జిస్సతి, యస్స యత్థ ఘానాయతనం న నిరుజ్ఝిస్సతీ’’తి చ ఏవమాదికేన సన్నిట్ఠానపదేన గహితస్స అత్థస్స. ఏకదేసే సంసయత్థస్స సమ్భవేనాతి ఏకదేసే సంసయితబ్బస్స అత్థస్స సమ్భవేన సన్నిట్ఠానత్థపటియోగభూతసంసయత్థస్స పటివచనస్స అకరణతో ‘‘ఆమన్తా’’తి పటివచనవిస్సజ్జనస్స అకత్తబ్బతో అత్థస్స అభిన్దిత్వా ఏకజ్ఝం కత్వా అవత్తబ్బతో. తేనాహ ‘‘భిన్దితబ్బేహి న పటివచనవిస్సజ్జనం హోతీ’’తి.
యది సియాతి భిన్దిత్వా వత్తబ్బేపి అత్థే యది పటివచనవిస్సజ్జనం సియా, పరిపుణ్ణవిస్సజ్జనమేవ న సియా అనోకాసభావతో భిన్దితబ్బతో చాతి అత్థో. తథా హి ‘‘పఞ్చవోకారే పరినిబ్బన్తానం, అరూపే పచ్ఛిమభవికానం, యే చ అరూపం ఉపపజ్జిత్వా పరినిబ్బాయిస్సన్తి, తేసం చవన్తానం తేసం సోతాయతనఞ్చ నుప్పజ్జిస్సతి, చక్ఖాయతనఞ్చ నుప్పజ్జతీ’’తి చ, తథా ‘‘రూపావచరే పరినిబ్బన్తానం, అరూపానం తేసం తత్థ ఘానాయతనఞ్చ న నిరుజ్ఝతి, రూపాయతనఞ్చ న నిరుజ్ఝిస్సతీ’’తి చ తత్థ విభాగవసేన పవత్తో పాఠసేసో. అథ కస్మాతి యది అభిన్దితబ్బే పటివచనవిస్సజ్జనం, న భిన్దితబ్బే, ఏవం సన్తే ‘‘యస్స వా పన సోమనస్సిన్ద్రియం ఉప్పజ్జతి, తస్స చక్ఖున్ద్రియం ఉప్పజ్జతీతి? ఆమన్తా’’తి ఇమినా పటివచనవిస్సజ్జనేన గబ్భసేయ్యకానం సోమనస్సపటిసన్ధి నత్థీతి కస్మా న విఞ్ఞాయతి, భిన్దితబ్బే న పటివచనవిస్సజ్జనం హోతీతి సమ్పటిచ్ఛితబ్బన్తి? తం న, అఞ్ఞాయ పాళియా తదత్థస్స విఞ్ఞాయమానత్తాతి దస్సేన్తో ‘‘కామధాతుయా’’తిఆదిమాహ.
‘‘యం చిత్తం ఉప్పజ్జతి, న నిరుజ్ఝతి, తం చిత్తం నిరుజ్ఝిస్సతి, నుప్పజ్జిస్సతీతి? ఆమన్తా’’తి తస్సేవ చిత్తస్స నిరోధో అనాగతభావేన తస్స ఉప్పాదక్ఖణే యథా వుత్తో, ఏవం తస్సేవ కమ్మజసన్తానస్స నిరోధో తస్స ఉప్పాదే అనాగతభావేన వత్తబ్బో. తేనేతం దస్సేతి ‘‘ఏకచిత్తస్స నామ ఉప్పాదక్ఖణే నిరోధో అనాగతభావేన వుచ్చతి, కిమఙ్గం పన ఏకసన్తానస్సా’’తి. సబ్బత్థ సబ్బస్మిం అనాగతవారే. ఉపపజ్జన్తానం ఏవ వసేన సో నిరోధో తథా అనాగతభావేన వుత్తో, కస్మా పనేత్థ నిరోధో ఉపపన్నానం వసేన న వుత్తోతి ఆహ ‘‘ఉప్పన్నానం పనా’’తిఆది. తస్సేవ యథాపవత్తస్స కమ్మజసన్తానస్స ఏవ. తస్మాతి యస్మా ఉప్పాదక్ఖణతో ఉద్ధం నిరోధో ఆరద్ధో నామ హోతి, తస్మా. భేదే సతిపి కాలభేదామసనస్స కారణే సతిపి. అనాగతకాలామసనవసేనేవ నిరోధస్సేవ వసేన విస్సజ్జనద్వయం ఉపపన్నమేవ యుత్తమేవ హోతీతి. అఞ్ఞేసం వసేన నిరోధస్సేవ వత్తుం అసక్కుణేయ్యత్తా ‘‘అరహత’’న్తి వుత్తం.
యది ఉపపత్తిఅనన్తరం నిరోధో ఆరద్ధో నామ హోతి, అథ కస్మా చుతియా నిరోధవచనన్తి చోదనం సన్ధాయాహ ‘‘తన్నిట్ఠానభావతో పన చుతియా నిరోధవచన’’న్తి. తన్నిట్ఠానభావతోతి తస్స సన్తానస్స నిట్ఠానభావతో. పవత్తేతిఆది వుత్తస్సేవత్థస్స పాకటకరణం. తత్థ తస్సాతి సన్తానస్స. వక్ఖతీతిఆదిపి పవత్తే నిరోధం అనాదియిత్వా చుతినిరోధస్సేవ గహితతాయ కారణవచనం. తేనాతి తేన యథావుత్తేన పాఠన్తరవచనేన. ఏత్థాతి ఏతస్మిం ‘‘యస్స చక్ఖాయతనం నిరుజ్ఝిస్సతీ’’తిఆదికే ఆయతనయమకే. యది పవత్తే నిరుద్ధస్సపి చుతియా ఏవ నిరోధో ఇచ్ఛితో, ‘‘సచక్ఖుకాన’’న్తిఆది కథన్తి ఆహ ‘‘సచక్ఖుకానన్తిఆదీసు చ పటిలద్ధచక్ఖుకానన్తిఆదినా అత్థో విఞ్ఞాయతీ’’తి. తేతి అరూపే పచ్ఛిమభవికా. అచక్ఖుకవచనఞ్చ సావసేసన్తి యోజనా.
పవత్తివారవణ్ణనా నిట్ఠితా.
ఆయతనయమకవణ్ణనా నిట్ఠితా.
౪. ధాతుయమకం
౧-౧౯. సద్దధాతుసమ్బన్ధానన్తి ఇదం యాని చక్ఖుధాతాదిమూలకేసు సద్దయమకాని, సబ్బాని చ సద్దధాతుమూలకాని, తాని సన్ధాయ వుత్తం. న హి తాని చక్ఖువిఞ్ఞాణధాతాదిసమ్బన్ధాని వియ చుతిపటిసన్ధివసేన లబ్భన్తి, ఏతేనేవ ఆయతనయమకేపి పవత్తివారే సద్దధాతుసమ్బన్ధానం యమకానం అలబ్భమానతా చ వేదితబ్బా.
ధాతుయమకవణ్ణనా నిట్ఠితా.
౫. సచ్చయమకం
౧. పణ్ణత్తివారవణ్ణనా
౧౦-౨౬. సోతి దుక్ఖసద్దో. అఞ్ఞత్థాతి సఙ్ఖారదుక్ఖవిపరిణామదుక్ఖదుక్ఖాధిట్ఠానేసు. అఞ్ఞనిరపేక్ఖోతి సఙ్ఖారాదిపదన్తరానపేక్ఖో. తేనాతి అఞ్ఞనిరపేక్ఖదుక్ఖపదగ్గహణతో. తస్మిం దుక్ఖదుక్ఖే విసయభూతే. ఏస దుక్ఖసద్దో ‘‘దుక్ఖం దుక్ఖసచ్చ’’న్తి ఏత్థ పఠమో దుక్ఖసద్దో. తఞ్చ దుక్ఖదుక్ఖం. ‘‘దుక్ఖం దుక్ఖసచ్చ’’న్తి ఏత్థ దుక్ఖమేవ దుక్ఖసచ్చన్తి నయిదం అవధారణం ఇచ్ఛితబ్బం, దుక్ఖం దుక్ఖసచ్చమేవాతి పన ఇచ్ఛితబ్బన్తి ఆహ ‘‘ఏకన్తేన దుక్ఖసచ్చమేవా’’తి. సచ్చవిభఙ్గే వుత్తేసు సముదయేసు కోచి ఫలధమ్మేసు నత్థీతి సచ్చవిభఙ్గే పఞ్చధా వుత్తేసు సముదయేసు ఏకోపి ఫలసభావేసు నత్థి, ఫలసభావో నత్థీతి అత్థో. ‘‘ఫలధమ్మో నత్థీ’’తి చ పాఠో. మగ్గసద్దో చ ఫలఙ్గేసూతి సామఞ్ఞఫలఙ్గేసు సమ్మాదిట్ఠిఆదీసు ‘‘మగ్గఙ్గం మగ్గపరియాపన్న’’న్తిఆదినా (విభ. ౪౯౨, ౪౯౫) ఆగతో మగ్గసద్దో మగ్గఫలత్తా పవత్తతి కారణూపచారేనాతి అధిప్పాయో. తేనాహ ‘‘న మగ్గకిచ్చసబ్భావా’’తిఆది. తస్మాతి యస్మా సచ్చదేసనాయ పభవాదిసభావా ఏవ ధమ్మా సముదయాదిపరియాయేన వుత్తా, న అప్పభవాదిసభావా, తస్మా. ఏత్థ చ తేభూమకధమ్మానం యథారహం దుక్ఖసముదయసచ్చన్తోగధత్తా అసచ్చసభావే సభావధమ్మే చ ఉద్ధరన్తో ఫలధమ్మే ఏవ ఉద్ధరి. నను చ మగ్గసమ్పయుత్తాపి ధమ్మా అసచ్చసభావాతి తేపి ఉద్ధరితబ్బాతి? న, తేసం మగ్గగతికత్తా. ‘‘ఫలధమ్మేసూ’’తి ఏత్థ ధమ్మగ్గహణేన వా ఫలసమ్పయుత్తధమ్మానం వియ తేసమ్పి గహణం దట్ఠబ్బం.
పదసోధనేన…పే… ఇధ గహితాతి ఏతేన అసచ్చసభావానం ధమ్మానం పకరణేన నివత్తితతం ఆహ. తేసన్తి దుక్ఖాదీనం. తబ్బిసేసనయోగవిసేసన్తి తేన దుక్ఖాదివిసేసనయోగేన విసిట్ఠతం. సచ్చవిసేసనభావేనేవ దుక్ఖాదీనం పరిఞ్ఞేయ్యతాదిభావో సిద్ధోతి ఆహ ‘‘ఏకన్తసచ్చత్తా’’తి. యథా చేత్థాతి యథా ఏతస్మిం సచ్చయమకే సుద్ధసచ్చవారే సచ్చవిసేసనభూతా ఏవ దుక్ఖాదయో గహితా. ఏవం ఖన్ధయమకాదీసుపీతి న సుద్ధసచ్చవారే ఏవ అయం నయో దస్సితోతి అత్థో. పదసోధనవారే తంమూలచక్కవారే చ ‘‘రూపం రూపక్ఖన్ధో’’తిఆదినా సముదాయపదానంయేవ వుత్తత్తా వత్తబ్బమేవ నత్థీతి ‘‘సుద్ధక్ఖన్ధాదివారేసూ’’తి వుత్తం. తథా చేత్థాపి సుద్ధవారే ఏవ అయం నయో దస్సితో. యది సుద్ధక్ఖన్ధాదివారేసు ఖన్ధాదివిసేసనభూతానమేవ రూపాదీనం గహణేన భవితబ్బం, అథ కస్మా ఖన్ధాదివిసేసనతో అఞ్ఞేసమ్పి రూపాదీనం వసేన అత్థో దస్సితోతి చోదనం సన్ధాయాహ ‘‘అట్ఠకథాయం పనా’’తిఆది. పురిమో ఏవ అత్థో యుత్తో, యుత్తితో పాఠోవ బలవాతి.
పణ్ణత్తివారవణ్ణనా నిట్ఠితా.
౨. పవత్తివారవణ్ణనా
౨౭-౧౬౪. దుక్ఖపరిఞ్ఞా యావ దుక్ఖసమతిక్కమనత్థాతి సప్పదేసం పవత్తాపి సా తదత్థావహా భవేయ్యాతి కస్సచి ఆసఙ్కా సియాతి దస్సేన్తో ఆహ ‘‘అరియత్తా…పే… కత్వా వుత్త’’న్తి. కేచి పనేత్థ ‘‘అన్తిమభవే ఠితత్తా’’తి కారణం వదన్తి, తం న యుజ్జతి ఉపపత్తియా దుక్ఖవిచారత్తా, న చ సబ్బే సుద్ధావాసా అన్తిమభవికా ఉద్ధంసోతవచనతో. ‘‘యస్స దుక్ఖసచ్చం ఉప్పజ్జతీ’’తి ఉప్పాదావత్థా. అవిసేసేన దుక్ఖసచ్చపరియాపన్నా ధమ్మా సమ్బన్ధీభావేనేవ తంసమఙ్గీ చ పుగ్గలో వుత్తోతి దస్సేన్తో ‘‘సబ్బే ఉపపజ్జన్తా’’తిఆదిం వత్వా స్వాయమత్థో యస్మా నిచ్ఛయరూపేన గహితో, నిచ్ఛితస్సేవ చ అత్థస్స విభాగదస్సనేన భవితబ్బం, తస్మా ‘‘తేస్వేవ…పే… ఉపపన్నమేవా’’తి ఆహ. తత్థ తేస్వేవ కేచి దస్సీయన్తీతి సమ్బన్ధో. ఏకకోట్ఠాసుప్పత్తిసమఙ్గినోతి దుక్ఖకోట్ఠాసుప్పత్తిసమఙ్గినో. తేసూతి సన్నిట్ఠానేన గహితేసు. మగ్గఫలుప్పాదసమఙ్గీసూతి మగ్గఫలుప్పాదసమఙ్గీనం, అయమేవ వా పాఠో.
ఏత్థ చాతిఆదినా ‘‘సబ్బేస’’న్తిఆదిపాళియా పిణ్డత్థం దస్సేతి. తత్థ సముదయసచ్చుప్పాదవోమిస్సస్స దుక్ఖసచ్చుప్పాదస్సాతి ఇదం అనాదరే సామివచనం. కత్థచి సముదయసచ్చుప్పాదవోమిస్సేపి దుక్ఖసచ్చే తంరహితస్స సముదయసచ్చుప్పాదరహితస్స దుక్ఖసచ్చుప్పాదస్స దస్సనవసేన వుత్తన్తి యోజనా. కేచి పన ‘‘సముదయసచ్చావోమిస్సస్సా’’తి పఠన్తి, తేసం ‘‘తంరహితస్సా’’తి ఇదం పురిమపదస్స అత్థవివరణం వేదితబ్బం. తంసహితస్సాతి సముదయసచ్చుప్పాదసహితస్స దుక్ఖసచ్చుప్పాదస్స దస్సనవసేన వుత్తన్తి యోజనా. తేసన్తి అసఞ్ఞసత్తానం, పవత్తియం దుక్ఖసచ్చస్స ఉప్పాదో ‘‘పవత్తే’’తిఆదినా వుత్తేసు ద్వీసుపి కోట్ఠాసేసు న గహితోతి అత్థో. పటిసన్ధియం పన తేసం ఉప్పాదస్స పఠమకోట్ఠాసేన గహితతా దస్సితా ఏవ. తథా నిరోధో చాతి యథా అసఞ్ఞసత్తానం పటిసన్ధియం దుక్ఖసచ్చస్స ఉప్పాదో పఠమకోట్ఠాసేన గహితో, పవత్తియం పన సో ద్వీహి కోట్ఠాసేహి న గహితో, తథా తేసం దుక్ఖసచ్చస్స నిరోధోపీతి అత్థో. తథా హి ‘‘సబ్బేసం చవన్తానం పవత్తే తణ్హావిప్పయుత్తచిత్తస్స భఙ్గక్ఖణే’’తిఆదినా (యమ. ౧.సచ్చయమక.౮౮) నిరోధవారే పాళి పవత్తా. ఏసేవ నయోతి య్వాయం ‘‘ఏత్థ చా’’తిఆదినా సముదయసచ్చయమకే పాళియా అత్థనయో వుత్తో, మగ్గసచ్చయమకేపి ఏసేవ నయో, ఏవమేవ తత్థాపి అత్థో నేతబ్బోతి అత్థో. తథా హి ‘‘సబ్బేసం ఉపపజ్జన్తాన’’న్తిఆదినా తత్థ పాళి పవత్తా.
ఏవఞ్చ సతీతి ఏవం ఖణవసేన ఓకాసగ్గహణే సతీతి యథావుత్తమత్థం అననుజాననవసేన పచ్చామసతి. ఏతస్స విస్సజ్జనేతి ఏతస్స యమకపదస్స విస్సజ్జనే. ‘‘అగ్గమగ్గస్స ఉప్పాదక్ఖణే, అరహన్తానం చిత్తస్స ఉప్పాదక్ఖణే, యస్స చిత్తస్స అనన్తరా అగ్గమగ్గం పటిలభిస్సన్తి, తస్స చిత్తస్స ఉప్పాదక్ఖణే, అసఞ్ఞసత్తం ఉపపజ్జన్తానం తేసం తత్థ దుక్ఖసచ్చం ఉప్పజ్జతి, నో చ తేసం తత్థ సముదయసచ్చం ఉప్పజ్జిస్సతీ’’తి (యమ. ౧.సచ్చయమక.౭౧) పురిమకోట్ఠాసస్స ఆగతత్తా విరోధో నత్థీతి ‘‘పచ్ఛిమకోట్ఠాసే’’తిఆది వుత్తం. తత్థ తస్మాతి యస్మా న ఉపపత్తిచిత్తుప్పాదక్ఖణో భావినో సముదయపచ్చుప్పాదస్స ఆధారో, అథ ఖో కామావచరాదిఓకాసో, తస్మా. పుగ్గలోకాసవారో హేసాతి యస్మా పుగ్గలోకాసవారో ఏస, తస్మా ‘‘తేసం తత్థా’’తి ఏత్థ ఓకాసవసేన తత్థ-సద్దస్స అత్థో వేదితబ్బో. యది పుగ్గలోకాసవారే కామావచరాదిఓకాసవసేనేవ అత్థో గహేతబ్బో, న ఖణవసేన, అథ కస్మా ‘‘సబ్బేసం ఉపపజ్జన్తాన’’న్తిఆదినా ఓకాసం అనామసిత్వా తత్థ విస్సజ్జనం పవత్తన్తి చోదనం సన్ధాయాహ ‘‘తత్థ…పే… సో ఏవా’’తి. తత్థ తత్థాతి ఓకాసవారే. పుగ్గలవిసేసదస్సనత్థన్తి పుగ్గలసఙ్ఖాతవిసేసదస్సనత్థం. యత్థ తేతి యస్మిం కామావచరాదిఓకాసే తే పుగ్గలా.
కేచీతి ధమ్మసిరిత్థేరం సన్ధాయాహ. సో హి ‘‘పవత్తే చిత్తస్స భఙ్గక్ఖణే దుక్ఖసచ్చం నుప్పజ్జతీ’’తి ఏత్థ చిత్తజరూపమేవ అధిప్పేతం చిత్తపటిబద్ధవుత్తిత్తాతి కారణం వదతి. అపరే ‘‘అరూపేతి ఇమం పురిమాపేక్ఖమ్పి హోతీతి తేన పవత్తం విసేసేత్వా అరూపభవవసేన అయమత్థో వుత్తో, తస్మా ‘యస్స వా పన సముదయసచ్చం నిరుజ్ఝతి, తస్స దుక్ఖసచ్చం ఉప్పజ్జతీతి? నో’తిఆదీసుపి ఏవమత్థో వేదితబ్బో’’తి వదన్తి. పుగ్గలో న చిత్తం అపేక్ఖిత్వావ గహితోతి ఇదం చిత్తస్స అనధికతత్తా వుత్తం. యత్థ పన సముదయసచ్చస్స ఉప్పాదనిచ్ఛయో, తత్థేవ తస్స అనుప్పాదనిచ్ఛయేనపి భవితబ్బం చిత్తేన చ వినా పుగ్గలస్సేవ అనుపలబ్భనతోతి ‘‘యస్స సముదయసచ్చం నుప్పజ్జతీ’’తి ఏత్థ సముదయసచ్చాధారం చిత్తం అత్థతో గహితమేవాతి సక్కా విఞ్ఞాతుం. అపిచ ఇన్ద్రియబద్ధేపి న సబ్బో రూపుప్పాదో ఏకన్తేన చిత్తుప్పాదాధీనోతి సక్కా వత్తుం చిత్తుప్పత్తియా వినాపి తత్థ రూపుప్పత్తిదస్సనతో, తస్మా చిత్తజరూపమేవ చిత్తస్స ఉప్పాదక్ఖణే ఉప్పజ్జతి, న ఇతరం, ఇతరం పన తస్స తీసుపి ఖణేసు ఉప్పజ్జతీతి నిట్ఠమేత్థ గన్తబ్బం. విభజితబ్బా అవిభత్తా నామ నత్థీతి సియాయం పసఙ్గో పఠమవారే, దుతియవారే పన విభజనా ఏవ సాతి నాయం పసఙ్గో లబ్భతి, పఠమవారేపి వా నాయం పసఙ్గో. కస్మా? ఏసా హి యమకస్స పకతి, యదిదం యథాలాభవసేన యోజనా.
దుతియే చిత్తే వత్తమానేతి ఏత్థ ‘‘పఠమం భవఙ్గం, దుతియం చిత్త’’న్తి వదన్తి. భవనికన్తియా ఆవజ్జనమ్పి విపాకప్పవత్తితో విసదిసత్తా ‘‘దుతియ’’న్తి వత్తుం సక్కా, తతో పట్ఠాయ పుబ్బే తస్స తత్థ సముదయసచ్చం నుప్పజ్జిత్థాతి వత్తబ్బాతి అపరే. భవనికన్తియా పన సహజాతం పఠమం చిత్తం ఇధ దుతియం చిత్తన్తి అధిప్పేతం. తతో పుబ్బే పవత్తం సబ్బం అబ్యాకతభావేన సమానజాతికత్తా ఏకన్తి కత్వా తతో పట్ఠాయ హేట్ఠా తస్స తత్థ సముదయసచ్చం నుప్పజ్జిత్థేవాతి. తేనాహ ‘‘సబ్బన్తిమేన పరిచ్ఛేదేనా’’తిఆది. తస్మిన్తి దుతియే చిత్తే. తేన సమానగతికత్తాతి తేన యథావుత్తదుతియచిత్తేన చ తంసమఙ్గినో వా దుక్ఖసచ్చం ఉప్పజ్జిత్థ, నో చ సముదయసచ్చన్తి వత్తబ్బభావేన సమానగతికత్తా. ఏవఞ్చ కత్వాతి తేన సమానగతికతాయ దస్సితత్తా ఏవ. యథావుత్తాతి దుతియాకుసలచిత్తతో పురిమసబ్బచిత్తసమఙ్గినో అగ్గహితా హోన్తి ఇతరభావాభావతో. వుత్తమేవత్థం పాఠన్తరేన సమత్థేతుం ‘‘యథా’’తిఆది వుత్తం. తేతి చతువోకారా. వజ్జేతబ్బాతి ‘‘ఇతరేస’’న్తి విసేసనేన నివత్తేతబ్బా. పఞ్చవోకారా వియ యథావుత్తా సుద్ధావాసాతి దుతియచిత్తక్ఖణసమఙ్గిభావేన వుత్తప్పకారా యథా సుద్ధావాససఙ్ఖాతా పఞ్చవోకారా పుబ్బే వుత్తా సన్తి, ఏవం చతువోకారా పుబ్బే వుత్తా న హి సన్తీతి యోజనా.
‘‘యస్స యత్థా’’తి పుగ్గలోకాసా ఆధేయ్యాధారభావేన అపేక్ఖితాతి ఆహ ‘‘పుగ్గలోకాసా అఞ్ఞమఞ్ఞపరిచ్ఛిన్నా గహితా’’తి. కామావచరే…పే… ఉపపన్నాతి ఏత్థ కామావచరే అభిసమేతావినో రూపావచరం ఉపపన్నా, రూపావచరే అభిసమేతావినో అరూపావచరం ఉపపన్నా, వా-సద్దేన కామావచరే అభిసమేతావినో అరూపావచరం ఉపపన్నాతి చ యోజేతబ్బం. తత్థాతి ఉపపన్నోకాసే. అభిసమయోతి ఉపరిమగ్గాభిసమయో యావ ఉపపన్నో న భవిస్సతి, తావ తే తత్థ ఉపపన్నపుగ్గలా ఏత్థ ఏతస్మిం ‘‘అభిసమేతావీన’’న్తిఆదినా వుత్తే దుతియకోట్ఠాసే న గయ్హన్తి పుగ్గలోకాసానం అఞ్ఞమఞ్ఞం పరిచ్ఛిన్నత్తా. యది ఏవం కిం తే ఇమస్మిం యమకే అసఙ్గహితాతి ఆహ ‘‘తే పనా’’తిఆది. తత్థ యం వుత్తం ‘‘సమానగతికాతి విసుం న దస్సితా’’తి, తం పాకటతరం కాతుం ‘‘అనభిసమేతావీన’’న్తిఆది వుత్తం. తస్సత్థో – ‘‘అనభిసమేతావీన’’న్తి ఇమినా పఠమపదేన గహితా సబ్బత్థ మగ్గుప్పత్తిరహే సమ్పత్తిభవే తత్థ సుద్ధావాసే యే అనభిసమేతావినో, తేసు ద్విప్పకారేసు సుద్ధావాసా యస్మిం కాలే తత్థ అనభిసమేతావినోతి గహేతబ్బా, తత్థ నేసం తథా గహేతబ్బకాలస్స విసేసనత్థం ‘‘సుద్ధావాసానం దుతియే చిత్తే వత్తమానే’’తి వుత్తన్తి.
ఏతేనాతి ఏతేన వచనేన. వోదానచిత్తం నామ మగ్గచిత్తానం అనన్తరపచ్చయభూతం చిత్తం, ఇధ పన అగ్గమగ్గచిత్తస్స. తతోతి యథావుత్తవోదానచిత్తతో పురిమతరచిత్తసమఙ్గినో, అనులోమఞాణసమ్పయుత్తచిత్తసమఙ్గినో, అవసిట్ఠవుట్ఠానగామినివిపస్సనాచిత్తాదిసమఙ్గినోపి. తేనాహ ‘‘యావ సబ్బన్తిమతణ్హాసమ్పయుత్తచిత్తసమఙ్గీ, తావ దస్సితా’’తి.
పటిసన్ధిచుతిచిత్తానం భఙ్గుప్పాదక్ఖణా పవత్తే చిత్తస్స భఙ్గుప్పాదక్ఖణేహి దుక్ఖసచ్చాదీనం నుప్పాదాదీసు సమానగతికాతి కత్వా వుత్తం ‘‘పవత్తే చిత్తస్సా’’తిఆది. తత్థ చుతిచిత్తస్సపి ఉప్పాదక్ఖణస్స గహణం దట్ఠబ్బన్తి యోజనా. ద్వీసుపి కోట్ఠాసేసూతి సముదయసచ్చస్స భావినో నిరోధస్స అప్పటిక్ఖేపపటిక్ఖేపవసేన పవత్తేసు పురిమపచ్ఛిమకోట్ఠాసేసు. న విసేసితన్తి యథావుత్తే అప్పటిక్ఖేపే చ సతిపి విసేసేత్వా న వుత్తన్తి అత్థో. ఏకస్సపి పుగ్గలస్స తాదిసస్స మగ్గస్స చ ఫలస్స చ భఙ్గక్ఖణసమఙ్గినో పురిమకోట్ఠాసస్సేవ అభజనతో కోట్ఠాసద్వయసమ్భవాభావతోతి అత్థో. ఇదాని తమేవత్థం వివరితుం ‘‘యస్స దుక్ఖసచ్చ’’న్తిఆది వుత్తం. కేసఞ్చి పుగ్గలానం. నిద్ధారణే చేతం సామివచనం. ‘‘మగ్గస్స చ ఫలస్స చా’’తి వుత్తమగ్గఫలాని దస్సేన్తో ‘‘తిణ్ణం ఫలానం ద్విన్నఞ్చ మగ్గాన’’న్తి ఆహ. తాని పన హేట్ఠిమాని తీణి ఫలాని మజ్ఝే చ ద్వే మగ్గా వేదితబ్బా. నిరన్తరం అనుప్పాదేత్వాతి పటిపక్ఖధమ్మేహి అవోకిణ్ణం కత్వా సహ విపస్సనాయ మగ్గం ఉప్పాదేన్తేన యా సాతచ్చకిరియా కాతబ్బా, తం అకత్వాతి అత్థో. తేనాహ ‘‘అన్తరన్తరా…పే… ఉప్పాదేత్వా’’తి. ‘‘అరూపే మగ్గస్స చ ఫలస్స చ భఙ్గక్ఖణే’’తి అవిసేసతో వుత్తే కథమయం విసేసో లబ్భతీతి ఆహ ‘‘సామఞ్ఞవచనేనపీ’’తిఆది. తేన అపవాదవిసయపరియాయేన ఉపసగ్గా అభినివిసన్తీతి లోకసిద్ధోయం ఞాయోతి దస్సేతి.
పవత్తివారవణ్ణనా నిట్ఠితా.
౩. పరిఞ్ఞావారవణ్ణనా
౧౬౫-౧౭౦. ఏత్థేవాతి ఇమస్మిం సచ్చయమకే ఏవ. అపరిఞ్ఞేయ్యతాదస్సనత్థన్తి ఏత్థ అ-కారో న పరిఞ్ఞేయ్యాభావవచనో, నాపి పరిఞ్ఞేయ్యపటిపక్ఖవచనో, అథ ఖో తదఞ్ఞవచనోతి యథారహం సచ్చేసు లబ్భమానానం పహాతబ్బతాదీనమ్పి దస్సనే ఆపన్నేయేవ సమయవారో దస్సనపరో, యేసఞ్చ న దస్సనపరో, తేసు కేసుచి సచ్చేసు లబ్భమానానమ్పి కేసఞ్చి విసేసానం అయం వారో న దస్సనపరోతి దస్సేన్తో ‘‘సచ్ఛికరణ…పే… దస్సనత్థఞ్చా’’తి ఆహ. సముదయే పహానపరిఞ్ఞావ వుత్తా, న తీరణపరిఞ్ఞాతి యుత్తం తావేతం సముదయస్సపి తీరేతబ్బసభావత్తా, ‘‘దుక్ఖే తీరణపరిఞ్ఞావ వుత్తా, న పహానపరిఞ్ఞా’’తి ఇదం పన కస్మా వుత్తం, నను దుక్ఖం అప్పహాతబ్బమేవాతి? సముదయసచ్చవిభఙ్గే వుత్తానం కేసఞ్చి సముదయకోట్ఠాసానం దుక్ఖసచ్చే సఙ్గహణతో దుక్ఖసముదయే వా అసఙ్కరతోవ గహేత్వా భూతకథనమేతం దట్ఠబ్బం. ఉభయత్థాతి దుక్ఖే సముదయే చ వుత్తా. కస్మా? తేసం సాధారణాతి. ఏవం సాధారణాసాధారణభేదభిన్నం యథావుత్తం పరిఞ్ఞాకిచ్చం పుబ్బభాగే నానక్ఖణే లబ్భమానమ్పి మగ్గకాలే ఏకక్ఖణే ఏవ లబ్భతి ఏకఞాణకిచ్చత్తాతి దస్సేతుం ‘‘మగ్గఞాణఞ్హీ’’తిఆది వుత్తం.
పరిఞ్ఞావారవణ్ణనా నిట్ఠితా.
సచ్చయమకవణ్ణనా నిట్ఠితా.
౬. సఙ్ఖారయమకం
౧. పణ్ణత్తివారవణ్ణనా
౧. సతిపి కుసలమూలాదీనమ్పి విభత్తభావే ఖన్ధాదివిభాగో తతో సాతిసయోతి దస్సేన్తో ‘‘ఖన్ధాదయో వియ పుబ్బే అవిభత్తా’’తి ఆహ. పకారత్థో వా ఏత్థ ఆది-సద్దో ‘‘భూవాదయో’’తిఆదీసు వియాతి కుసలమూలాదీనమ్పి సఙ్గహో దట్ఠబ్బో. అవిఞ్ఞాతత్తా నిసామేన్తేహి. హేతుఅత్థో వా ఏత్థ లుత్తనిద్దిట్ఠో అవిఞ్ఞాపితత్తాతి అత్థో. యదిపి కాయసఙ్ఖారానం వికప్పద్వయేపి హేతుఫలభావోయేవ ఇచ్ఛితో, సామివచనరూపావిభూతో పన అత్థేవ అత్థభేదోతి దస్సేన్తో ‘‘కాయస్స…పే… కత్తుఅత్థే’’తి ఆహ. సో పనాతి కత్తుఅత్థో.
౨-౭. సుద్ధికఏకేకపదవసేనాతి ‘‘కాయో సఙ్ఖారో’’తిఆదీసు ద్వీసు ద్వీసు పదేసు అఞ్ఞమఞ్ఞం అసమ్మిస్సఏకేకపదవసేన. అత్థాభావతోతి యథాధిప్పేతత్థాభావతో. అఞ్ఞథా కరజకాయాదికో అత్థో అత్థేవ. తేనేవాహ ‘‘పదసోధన…పే… అవచనీయత్తా’’తి. ఇదాని తమేవ అత్థాభావం బ్యతిరేకవసేన దస్సేన్తో ‘‘యథా’’తిఆదిమాహ. కస్మా పన ఉభయత్థ సమానే సమాసపదభావే తత్థ అత్థో లబ్భతి, ఇధ న లబ్భతీతి? భిన్నలక్ఖణత్తా. తత్థ హి రూపక్ఖన్ధాదిపదాని సమానాధికరణానీతి పదద్వయాధిట్ఠానో ఏకో అత్థో లబ్భతి, ఇధ పన కాయసఙ్ఖారాదిపదాని భిన్నాధికరణానీతి తథారూపో అత్థో న లబ్భతీతి. తేనాహ ‘‘యథాధిప్పేతత్థాభావతో’’తి.
విసుం అదీపేత్వాతి ‘‘కాయసఙ్ఖారో’’తిఆదినా సహ వుచ్చమానోపి కాయసఙ్ఖారసద్దో విసుం విసుం అత్తనో అత్థం అజోతేత్వా ఏకం అత్థం యది దీపేతీతి పరికప్పవసేన వదతి. తేన కాయసఙ్ఖారసద్దానం సమానాధికరణతం ఉల్లిఙ్గేతి. ‘‘కాయసఙ్ఖారసద్దో కాయసఙ్ఖారత్థే వత్తమానో’’తి కస్మా వుత్తం, ‘‘సఙ్ఖారసద్దో సఙ్ఖారత్థేవ వత్తమానో’’తి పన వత్తబ్బం సియా. ఏవఞ్హి సతి ఖన్ధత్థే వత్తమానో ఖన్ధసద్దో వియ రూపసద్దేన కాయసద్దేన విసేసితబ్బోతి ఇదం వచనం యుజ్జేయ్య, కాయసఙ్ఖారసద్దానం పన సమానాధికరణత్తే న కేవలం సఙ్ఖారసద్దోయేవ సఙ్ఖారత్థే వత్తతి, అథ ఖో కాయసద్దోపీతి ఇమమత్థం దస్సేతుం ‘‘కాయసఙ్ఖారసద్దో కాయసఙ్ఖారత్థే వత్తమానో’’తి వుత్తం సియా, కాయసద్దేన సమానాధికరణేనాతి అధిప్పాయో. బ్యధికరణేన పన సఙ్ఖారస్స విసేసితబ్బతా అత్థేవాతి.
ఇమస్స వారస్సాతి సుద్ధసఙ్ఖారవారస్స. పదసోధనేన దస్సితానన్తి ఏత్తకేవ వుచ్చమానే తత్థ దస్సితభావసామఞ్ఞేన సుద్ధకాయాదీనమ్పి గహణం ఆపజ్జేయ్యాతి తంనివారణత్థం ‘‘యథాధిప్పేతానమేవా’’తి ఆహ. కాయాదిపదేహి అగ్గహితత్తాతి సుద్ధకాయాదిపదేహి అగ్గహితత్తా. ఇధ పనాతి అట్ఠకథాయం. సుద్ధసఙ్ఖారవారం సన్ధాయ వుత్తమ్పి సుద్ధసఙ్ఖారవారమేవేత్థ అననుజానన్తో సకలసఙ్ఖారయమకవిసయన్తి ఆహ ‘‘ఇధ పన సఙ్ఖారయమకే’’తి. అధిప్పేతత్థపరిచ్చాగోతి అస్సాసపస్సాసాదికస్స అధిప్పేతత్థస్స అగ్గహణం చేతనాకాయఅభిసఙ్ఖరణసఙ్ఖారాది అనధిప్పేతత్థపరిగ్గహో. యది ‘‘కాయో సఙ్ఖారో’’తిఆదినా సుద్ధసఙ్ఖారతంమూలచక్కవారా అత్థాభావతో ఇధ న గహేతబ్బా, అథ కస్మా పవత్తివారమేవ అనారభిత్వా అఞ్ఞథా దేసనా ఆరద్ధాతి ఆహ ‘‘పదసోధనవారతంమూలచక్కవారేహీ’’తిఆది. సంసయో హోతి సఙ్ఖారసద్దవచనీయతాసామఞ్ఞతో కాయసఙ్ఖారాదిపదానం బ్యధికరణభావతో చ. తేనేవాహ ‘‘అసమానాధికరణేహి…పే… దస్సితాయా’’తి.
పణ్ణత్తివారవణ్ణనా నిట్ఠితా.
౨. పవత్తివారవణ్ణనా
౧౯. సఙ్ఖారానం పుగ్గలానఞ్చ ఓకాసత్తాతి సమ్పయుత్తానం నిస్సయపచ్చయతాయ, సఙ్ఖారానం సమాపజ్జితబ్బతాయ పుగ్గలానం ఝానస్స ఓకాసతా వేదితబ్బా, భూమి పన యదగ్గేన పుగ్గలానం ఓకాసో, తదగ్గేన సఙ్ఖారానమ్పి ఓకాసో. ‘‘దుతియే ఝానే తతియే ఝానే’’తిఆదినా ఝానం, ‘‘కామావచరే రూపావచరే’’తిఆదినా భూమి చ విసుం ఓకాసభావేన గహితా. ఇతీతి హేతుఅత్థో, యస్మా ఝానమ్పి ఓకాసభావేన గహితం, తస్మాతి అత్థో. పుగ్గలవారే చ ఓకాసవసేన పుగ్గలగ్గహణేతి పుగ్గలవారే చ యదా పుగ్గలోకాససఙ్ఖారాదీనం ఓకాసభావేన గయ్హతి, తదా తేసం ద్విన్నం ఓకాసానం వసేన గయ్హనం హోతీతి యత్థ సో పుగ్గలో, యఞ్చ తస్మిం పుగ్గలే ఝానం ఉపలబ్భతి, తేసం ద్విన్నం భూమిఝానసఙ్ఖాతానం ఓకాసానం వసేన యథారహం కాయసఙ్ఖారాదీనం గహణం కథనం హోతీతి. తస్మాతి యస్మా ఏతదేవ, తస్మా. దుతియతతియజ్ఝానోకాసవసేనాతి దుతియతతియజ్ఝానసఙ్ఖాతఓకాసవసేన గహితా. కథం? ‘‘వినా వితక్కవిచారేహి అస్సాసపస్సాసానం ఉప్పాదక్ఖణే’’తి ఏవం గహితా పుగ్గలా విసేసేత్వా దస్సితా. కేన? తేనేవ వితక్కవిచారరహితఅస్సాసపస్సాసుప్పాదక్ఖణేనాతి యోజేతబ్బం.
పఠమకోట్ఠాసే ఝానోకాసవసేన పుగ్గలదస్సనం కతన్తి వుత్తం ‘‘పున…పే… దస్సేతీ’’తి. భూమిఓకాసవసేన పుగ్గలం దస్సేతీతి సమ్బన్ధో. ద్విప్పకారానన్తి ఝానభూమిఓకాసభేదేన దువిధానం. తేసన్తి పుగ్గలానం. ‘‘పఠమం ఝానం సమాపన్నానం కామావచరాన’’న్తి చ ఇదం నివత్తేతబ్బగహేతబ్బసాధారణవచనం, తస్స చ అవచ్ఛేదకం ‘‘అస్సాసపస్సాసానం ఉప్పాదక్ఖణే’’తి ఇదన్తి వుత్తం ‘‘విసేస…పే… ఖణే’’తి. తేన విసేసనేన. కామావచరానమ్పీతి పి-సద్దో సమ్పిణ్డనత్థో. తేన న కేవలం రూపారూపావచరేసు పఠమజ్ఝానం సమాపన్నానం, అథ ఖో కామావచరానమ్పీతి వుత్తమేవత్థం సమ్పిణ్డేతి. కీదిసానం కామావచరానన్తి ఆహ ‘‘గబ్భగతాదీన’’న్తి. ఆది-సద్దేన ఉదకనిముగ్గవిసఞ్ఞిభూతా సఙ్గహితా, న మతచతుత్థజ్ఝానసమాపన్ననిరోధసమాపన్నా. తే హి అకామావచరతాయ వియ రూపారూపభవసమఙ్గినో వితక్కవిచారుప్పత్తియావ నివత్తితా. ఏకన్తికత్తాతి అస్సాసపస్సాసాభావస్స ఏకన్తికత్తా. నిదస్సితాతి రూపారూపావచరా నిదస్సనభావేన వుత్తా, న తబ్బిరహితానం అఞ్ఞేసం అభావతోతి అధిప్పాయో. పఠమజ్ఝానోకాసా అస్సాసపస్సాసవిరహవిసిట్ఠాతి యోజనా. పఠమఞ్చేత్థ పఠమజ్ఝానసమఙ్గీనం రూపారూపావచరానం గహణం, దుతియం యథావుత్తగబ్భగతాదీనం. ఇమినా నయేనాతి య్వాయం ‘‘సఙ్ఖారానం పుగ్గలానఞ్చా’’తిఆదినా ఝానోకాసభూమిఓకాసవసేన పుగ్గలవిభాగనయో వుత్తో, ఇమినా నయేన ఉపాయేన. సబ్బత్థ సబ్బపుచ్ఛాసు.
౨౧. ఏతస్మిం పన అత్థే సతీతి య్వాయం ఉప్పత్తిభూమియా ఝానం విసేసేత్వా అత్థో వుత్తో, ఏతస్మిం అత్థే గయ్హమానే అఞ్ఞత్థపి ఉప్పత్తిభూమియా ఝానం విసేసితబ్బం భవేయ్య, తథా చ అనిట్ఠం ఆపజ్జతీతి దస్సేన్తో ‘‘చతుత్థజ్ఝానే’’తిఆదిమాహ. కిం పన తం అనిట్ఠన్తి ఆహ ‘‘భూమీనం ఓకాసభావస్సేవ అగ్గహితతాపత్తితో’’తి. యత్థ యత్థ హి ఝానం గయ్హతి, తత్థ తత్థ తం ఉప్పత్తిభూమియా విసేసితబ్బం హోతి. తథా సతి ఝానోకాసోవ గహితో సియా, న భూమిఓకాసో గుణభూతత్తా. కిఞ్చ ‘‘చతుత్థజ్ఝానే రూపావచరే అరూపావచరే’’తి ఏత్థ రూపారూపభూమియా చతుత్థజ్ఝానే విసేసియమానే తదేకదేసోవ ఓకాసవసేన గహితో సియా, న సబ్బం చతుత్థజ్ఝానం. తేనాహ ‘‘సబ్బచతుత్థజ్ఝానస్స ఓకాసవసేన అగ్గహితతాపత్తితో చా’’తి. ఝానభూమోకాసానన్తి ఝానోకాసభూమిఓకాసానం.
నను చ ఝానభూమిఓకాసే అసఙ్కరతో యోజియమానే న సబ్బస్మిం పఠమజ్ఝానోకాసే కాయసఙ్ఖారో వచీసఙ్ఖారో చ అత్థి, తథా సబ్బస్మిం కామావచరోకాసేతి చోదనుప్పత్తిం సన్ధాయ తస్స పరిహారం వత్తుం ‘‘యదిపీ’’తిఆదిమాహ. తత్థాతి పఠమజ్ఝానోకాసే కామావచరోకాసే చ. తంద్వయుప్పత్తీతి తస్స కాయవచీసఙ్ఖారద్వయస్స ఉప్పత్తి. ఓకాసద్వయస్స అసఙ్కరతో గహణే అయఞ్చ గుణో లద్ధో హోతీతి ఆహ ‘‘విసుం…పే… న వత్తబ్బం హోతీ’’తి. తత్థ అఙ్గమత్తవసేనాతి వితక్కాదిఝానఙ్గమత్తవసేన. తత్థ వత్తబ్బం అట్ఠకథాయం వుత్తమేవ. వితక్కరహితోపి విచారో వచీసఙ్ఖారోయేవాతి ఆహ ‘‘అవితక్క…పే… గచ్ఛతీ’’తి. ముద్ధభూతం దుతియజ్ఝానన్తి చతుక్కనయే దుతియజ్ఝానమాహ. తఞ్హి సకలక్ఖోభకరధమ్మవిగమేన వితక్కేకఙ్గప్పహాయికతో సాతిసయత్తా ‘‘ముద్ధభూత’’న్తి వత్తబ్బతం లభతి. అసఞ్ఞసత్తా వియాతి ఇదం విసదిసుదాహరణం దట్ఠబ్బం.
౩౭. ఆవజ్జనతో పుబ్బే పవత్తం సబ్బం చిత్తం పటిసన్ధిచిత్తేన సమానగతికత్తా ఏకం కత్వా వుత్తం ‘‘పఠమతో’’తి. తేనాహ ‘‘అవితక్కఅవిచారతో’’తిఆది. చిత్తసఙ్ఖారస్స ఆదిదస్సనత్థన్తి సుద్ధావాసే చిత్తసఙ్ఖారస్స ఆదిదస్సనత్థం. తథా ‘‘వచీసఙ్ఖారస్స ఆదిదస్సనత్థ’’న్తి ఏత్థాపి.
పవత్తివారవణ్ణనా నిట్ఠితా.
సఙ్ఖారయమకవణ్ణనా నిట్ఠితా.
౭. అనుసయయమకం
పరిచ్ఛేదపరిచ్ఛిన్నుద్దేసవారవణ్ణనా
౧. ‘‘అవిజ్జాసముదయా రూపసముదయో, తణ్హాసముదయా రూపసముదయో, కమ్మసముదయా రూపసముదయో. లోభో నిదానం కమ్మానం సముదయాయా’’తి చ ఏవమాదినా కుసలమూలకుసలాదీనం పచ్చయభావో వుత్తోతి ఆహ ‘‘పచ్చయదీపకేన మూలయమకేనా’’తి. ‘‘సో ‘అనిచ్చం రూపం, అనిచ్చం రూప’న్తి యథాభూతం పజానాతి. చక్ఖు అనిచ్చం, రూపా అనిచ్చా’’తి చ ఆదినా బహులఖన్ధాదిముఖేన అనిచ్చానుపస్సనాదయో విహితాతి వుత్తం ‘‘ఖన్ధాదీసు తీరణబాహుల్లతో’’తి. కిలేసానం సముచ్ఛిన్దనతో పరం పహానకిచ్చం నత్థీతి ఆహ ‘‘అనుసయపహానన్తా పహానపరిఞ్ఞా’’తి. యదిపి అనుసయేహి సమ్పయోగతో ఆరమ్మణతో వా పహానపరిఞ్ఞా నప్పవత్తతి, అనుసయాభావే పన తదారమ్భో ఏవ నత్థీతి కత్వా వుత్తం ‘‘అనుసయేహి పహానపరిఞ్ఞం విభావేతు’’న్తి. అనుసయభావేన లబ్భమానానన్తి అనుసయభావేన విజ్జమానానం, అనుసయసభావానన్తి అత్థో. తీహాకారేహీతి పరిచ్ఛేదాదీహి తీహి పకారేహి. అనుసయేసు గణనసరూపప్పవత్తిట్ఠానతో అబోధితేసు పుగ్గలోకాసాదివసేన పవత్తియమానా తబ్బిసయా దేసనా న సువిఞ్ఞేయ్యా హోతీతి దస్సేన్తో ఆహ ‘‘తేసు తథా…పే… దురవబోధత్తా’’తి.
ఏత్థ పురిమేసూతి పదుద్ధారో అనన్తరస్స విధి పటిసేధో వాతి కత్వా సానుసయవారాదిఅపేక్ఖో, న అనుసయవారాదిఅపేక్ఖో అనుసయవారే పాళివవత్థానస్స పగేవ కతత్తాతి దస్సేన్తో ‘‘ఏతేసు సానుసయవారాదీసు పురిమేసూతి అత్థో’’తి ఆహ. సానుసయవారాదీసు హి తీసు పురిమేసు ఓకాసవారే యతో తతోతి దేసనా పవత్తా, న అనుసయవారాదీసు. అత్థవిసేసాభావతోతి ‘‘కామధాతుయా చుతస్సా’’తిఆదినా (యమ. ౨.అనుసయయమక.౩౦౨) పాళిఆగతపదస్స, ‘‘కామధాతుం వా పన ఉపపజ్జన్తస్సా’’తిఆదినా యమకభావేన అట్ఠకథాఆదిగతపదస్స చ అత్థవిసేసాభావతో. కథమయం యమకదేసనా సియా దుతియస్స పదస్స అభావతోతి అత్థో. యది నాయం యమకదేసనా, అథ కస్మా ఇధాగతాతి ఆహ ‘‘పురిమవారే హీ’’తిఆది. తత్థ అనుసయట్ఠానపరిచ్ఛేదదస్సనన్తి అనుసయట్ఠానతాయ పరిచ్ఛేదదస్సనం. ఏవమ్పి కథమిదం అనుసయయమకం యమకదేసనాసబ్భావతోతి ఆహ ‘‘యమకదేసనా…పే… నామం దట్ఠబ్బ’’న్తి. అత్థవసేనాతి పటిలోమత్థవసేన. పఠమపదేన హి వుత్తస్స విపరివత్తనవసేనపి యమకదేసనా హోతి ‘‘రూపం రూపక్ఖన్ధో, రూపక్ఖన్ధో రూప’’న్తిఆదీసు (యమ. ౧.ఖన్ధయమక.౨), తత్థ పన అత్థవిసేసో అత్థి, ఇధ నత్థి, తస్మా న తథా దేసనా కతాతి దస్సేన్తో ఆహ ‘‘అత్థవిసేసాభావతో పన న వుత్తా’’తి. లబ్భమానతావసేనాతి పుచ్ఛాయ లబ్భమానతావసేన.
ఉప్పత్తిఅరహతం దస్సేతీతి ఇమినా నిప్పరియాయేన అనుసయా అనాగతాతి దస్సితం హోతి యతో తే మగ్గవజ్ఝా, న చ అతీతపచ్చుప్పన్నా ఉప్పత్తిరహాతి వుచ్చన్తి ఉప్పన్నత్తా. యంసభావా పన ధమ్మా అనాగతా అనుసయాతి వుచ్చన్తి, తంసభావా ఏవ తే అతీతపచ్చుప్పన్నా వుత్తా. న హి ధమ్మానం అద్ధాభేదేన సభావభేదో అత్థి, తస్మా అనుసయానం అతీతపచ్చుప్పన్నభావా పరియాయతో లబ్భన్తీతి అట్ఠకథాయం (యమ. అట్ఠ. అనుసయయమక ౧) ‘‘అతీతోపి హోతీ’’తిఆది వుత్తం. ఏవంపకారాతి అనుసయప్పకారా, కారణలాభే సతి ఉప్పజ్జనారహాఇచ్చేవ అత్థో. సో ఏవంపకారో ఉప్పజ్జనవారే ఉప్పజ్జతి-సద్దేన గహితో ఉప్పజ్జనారహతాయ అవిచ్ఛిన్నభావదీపనత్థన్తి అధిప్పాయో. తేనాహ ‘‘న ఖన్ధయమకాదీసు వియ ఉప్పజ్జమానతా’’తి, పచ్చుప్పన్నతాతి అత్థో. తేనేవాతిఆదినా యథావుత్తమత్థం పాకటతరం కరోతి. తత్థ నిన్నానాకరణోతి నిబ్బిసేసో. ఉప్పజ్జనానుసయానం నిన్నానాకరణత్తా ఏవ హి ‘‘ఏత్థేసా తణ్హా ఉప్పజ్జమానా ఉప్పజ్జతి, ఏత్థ నివిసమానా నివిసతీ’’తి విభఙ్గే (విభ. ౨౦౩) ఆగతం. అనుసయనఞ్హి ఏత్థ నివిసనన్తి అధిప్పేతం.
ఇదాని యేన పరియాయేన అతీతపచ్చుప్పన్నేసు అనుసయవోహారో, తం దస్సేతుకామో అనాగతమ్పి తేహి సద్ధిం ఏకజ్ఝం కత్వా దస్సేన్తో ‘‘అనురూపం కారణం పన…పే… వుచ్చన్తీ’’తి ఆహ. ఏతేన భూతపుబ్బగతియా అతీతపచ్చుప్పన్నేసు ఉప్పత్తిరహతా వేదితబ్బాతి దస్సేతి. ఉప్పత్తిఅరహతా నామ కిలేసానం మగ్గేన అసముచ్ఛిన్నతాయ వేదితబ్బా. సా చ అతీతపచ్చుప్పన్నేసుపి అత్థేవాతి పకారన్తరేనపి తేసం పరియాయతోవ అనుసయభావం పకాసేతి. తేనేవాహ ‘‘మగ్గస్స పనా’’తిఆది. తాదిసానన్తి యే మగ్గభావనాయ అసతి ఉప్పత్తిరహా, తాదిసానం. ధమ్మో ఏవ చ ఉప్పజ్జతి, న ధమ్మాకారోతి అధిప్పాయో. న హి ధమ్మాకారా అనిచ్చతాదయో ఉప్పజ్జన్తీతి వుచ్చన్తి. యది పన తే ఉప్పాదాదిసమఙ్గినో సియుం, ధమ్మా ఏవ సియుం. తేన వుత్తం ‘‘అప్పహీనాకారో చ ఉప్పజ్జతీతి వత్తుం న యుజ్జతీ’’తి.
వుత్తమ్పి థామగమనం అగ్గహేత్వా అప్పహీనట్ఠమత్తమేవ గహేత్వా చోదకో చోదేతీతి దస్సేన్తో ఆహ ‘‘సత్తానుసయ…పే… ఆపజ్జతీతి చే’’తి. న హి థామగమనే గహితే చోదనాయ ఓకాసో అత్థి. తేనాహ ‘‘నాపజ్జతీ’’తిఆది. వుత్తం అట్ఠకథాయం, న కేవలమట్ఠకథాయమేవ పాఠగతోవాయమత్థో, తస్మా ఏవమేవ గహేతబ్బోతి దస్సేన్తో ‘‘థామగతో…పే… యుత్త’’న్తి వత్వా కిం పన తం థామగమనన్తి పరాసఙ్కం నివత్తేన్తో ‘‘థామగతన్తి చ…పే… వుత్తా’’తి ఆహ. తత్థ అఞ్ఞేహి అసాధారణోతి కిలేసవత్థుఆదీనం కిలేసతాదిసభావో వియ కామరాగాదితో అఞ్ఞత్థ అలబ్భమానో తేసంయేవ ఆవేణికో సభావో, యతో తే భవబీజం భవమూలన్తి చ వుచ్చన్తి. యస్మా చ థామగమనం తేసం అనఞ్ఞసాధారణో సభావో, తస్మా అనుసయనన్తి వుత్తం హోతీతి దస్సేన్తో ‘‘థామగతోతి అనుసయసమఙ్గీతి అత్థో’’తి ఆహ.
‘‘యస్స కామరాగానుసయో అనుసేతి, తస్స పటిఘానుసయో అనుసేతీతి? ఆమన్తా’’తిఆదినా (యమ. ౨.అనుసయయమక.౩) అనుసయవారే వుత్తో ఏవ అత్థో ‘‘యస్స కామరాగానుసయో ఉప్పజ్జతి, తస్స పటిఘానుసయో ఉప్పజ్జతీతి? ఆమన్తా’’తిఆదినా (యమ. ౨.అనుసయయమక.౩౦౦) వుత్తోతి అనుసయనాకారో ఏవ ఉప్పజ్జనవారే ఉప్పజ్జతి-సద్దేన గహితోతి ‘‘ఉప్పజ్జనవారో అనుసయవారేన నిన్నానాకరణో విభత్తో’’తి యం వుత్తం, తత్థ విచారం ఆరభతి ‘‘అనుసయఉప్పజ్జనవారానం సమానగతికత్తా’’తిఆదినా. ‘‘ఉప్పజ్జతీ’’తి వచనం సియాతి ఉప్పజ్జనవారే ‘‘ఉప్పజ్జతీ’’తి వచనం అప్పహీనాకారదీపకం సియా. తథా చ సతి యథా ‘‘ఇమస్స ఉప్పాదా’’తి ఏత్థ ఇమస్స అనిరోధాతి అయమత్థోపి ఞాయతి, ఏవం ‘‘ఉప్పజ్జతీ’’తి వుత్తే అత్థతో ‘‘న ఉప్పజ్జతీ’’తి అయమత్థో వుత్తో హోతి అప్పహీనాకారస్స ఉప్పత్తిరహభావస్స అనుప్పజ్జమానసభావత్తాతి చోదనం దస్సేన్తో ‘‘ఉప్పజ్జతీతి వచనస్స అవుత్తతా న సక్కా వత్తున్తి చే’’తి ఆహ. వచనత్థవిసేసేన తంద్వయస్స వుత్తత్తాతి ఏతేన ధమ్మనానత్తాభావేపి పదత్థనానత్థేన వారన్తరదేసనా హోతి యథా సహజాతసంసట్ఠవారేసూతి దస్సేతి. అనురూపం కారణం లభిత్వాతిఆది తమేవ వచనత్థవిసేసం విభావేతుం ఆరద్ధం. ఉప్పత్తియోగ్గన్తి ఉప్పత్తియా యోగ్గం, ఉప్పజ్జనసభాగతన్తి అత్థో. యతో అనుసయా ఉప్పత్తిరహాతి వుచ్చన్తి, ఏకన్తేన చేతదేవ సమ్పటిచ్ఛితబ్బం ‘‘యస్స కామరాగానుసయో ఉప్పజ్జతి, తస్స పటిఘానుసయో ఉప్పజ్జతీతి? ఆమన్తా’’తిఆదివచనతో (యమ. ౨.అనుసయయమక.౩౦౦). ‘‘అనుసేన్తీతి అనుసయా’’తి ఏత్తకే వుత్తే సదా విజ్జమానా ను ఖో తే అపరినిప్ఫన్నానుసయనట్ఠేన ‘‘అనుసయా’’తి వుచ్చన్తీతి అయమత్థో ఆపజ్జతీతి తంనిసేధనత్థం ‘‘అనురూపం కారణం లభిత్వా ఉప్పజ్జన్తీ’’తి వుత్తం. ఉప్పత్తిఅరహభావేన థామగతతా అనుసయట్ఠోతి యం తేసం ఉప్పత్తియోగవచనం వుత్తం, తం సమ్మదేవ వుత్తన్తి ఇమమత్థమాహ ‘‘అనుసయసద్దస్సా’’తిఆదినా. తేన వారద్వయదేసనుప్పాదికా అనుసయసద్దత్థనిద్ధారణాతి దస్సేతి. తమ్పి సువుత్తమేవ ఇమినా తన్తిప్పమాణేనాతి ఇదమ్పి ‘‘అభిధమ్మే తావా’’తిఆదినా ఆగతం తివిధమేవ తన్తిం సన్ధాయాహాతి దస్సేన్తో ఆహ ‘‘తన్తిత్తయేనపి హి చిత్తసమ్పయుత్తతా దీపితా హోతీ’’తి.
పరిచ్ఛేదపరిచ్ఛిన్నుద్దేసవారవణ్ణనా నిట్ఠితా.
ఉప్పత్తిట్ఠానవారవణ్ణనా
౨. ఏవం సతీతి వేదనానం విసేసితబ్బభావే కామధాతుయా చ విసేసనభావే సతి. కామాధాతుయా అనుసయనట్ఠానతా న వుత్తా హోతి అప్పధానభావతో, పధానాప్పధానేసు పధానే కిచ్చదస్సనతో, విసేసనభావేన చరితబ్బతాయ చాతి అధిప్పాయో. హోతు కో దోసోతి కదాచి వదేయ్యాతి ఆసఙ్కమానో ఆహ ‘‘ద్వీసు పనా’’తిఆది. ద్వీసూతి నిద్ధారణే భుమ్మం, తథా ‘‘తీసు ధాతూసూ’’తి ఏత్థాపి. తస్మాతి యస్మా ధాతుఆదిభేదేన తివిధం అనుసయట్ఠానం, తత్థ చ రూపారూపధాతూనం భవరాగస్స అనుసయట్ఠానతా వుత్తాతి కామధాతుయా కామరాగస్స అనుసయట్ఠానతా ఏకన్తేన వత్తబ్బా, తస్మా. తీసు ధాతూసు తీసు వేదనాసూతి చ నిద్ధారణే భుమ్మం, కామధాతుయా ద్వీసు వేదనాసూతి చ ఆధారే.
ద్వీస్వేవాతి ద్వీసు సుఖోపేక్ఖాసు ఏవ. సబ్బాసు ద్వీసూతి యాసు కాసుచి ద్వీసు. తేనాతి ‘‘కామరాగో ద్వీసు వేదనాసు అనుసేతీ’’తి వచనసామత్థియలద్ధేన విసేసనిచ్ఛయేనేవ. భవరాగానుసయట్ఠానం రూపారూపధాతుయో తదనురూపా చ వేదనా. న హి ద్వీసు వేదనాసు కామరాగానుసయోవ అనుసేతీతి అవధారణం ఇచ్ఛితం, ద్వీసు ఏవ పన వేదనాసూతి ఇచ్ఛితం. తేనేవాహ ‘‘ద్వీస్వేవ అనుసేతి, న తీసూ’’తి. అట్ఠానఞ్చ అనుసయానం, కిం తం అపరియాపన్నం సక్కాయే? సబ్బో లోకుత్తరో ధమ్మో. చ-సద్దేన పటిఘానుసయట్ఠానం సఙ్గణ్హాతి. తేన వుత్తం ‘‘యథా చా’’తిఆది. అఞ్ఞాతి కామరాగానుసయట్ఠానభూతా ద్వే వేదనా.
అఞ్ఞేసు ద్వీహి వేదనాహి విప్పయుత్తేసు. పియరూపసాతరూపేసూతి పియాయితబ్బమధురసభావేసు. విసేసనఞ్చేతం రూపాదీనం సబ్బద్వారసబ్బపురిసేసు ఇట్ఠభావస్స అనియతతాయ కతం. సాతసన్తసుఖగిద్ధియాతి సాతసుఖే సన్తసుఖే చ గిజ్ఝనాకారేన అభికఙ్ఖనాకారేన. తత్థ సాతసుఖం కాయికం, సన్తసుఖం చేతసికం. సాతసుఖం వా కాయికసుఖం, సన్తసుఖం ఉపేక్ఖాసుఖం. తథా చాహు ‘‘ఉపేక్ఖా పన సన్తత్తా, సుఖమిచ్చేవ భాసితా’’తి (విసుద్ధి. ౨.౬౪౪; మహాని. అట్ఠ. ౨౭). పరిత్తం వా ఓళారికం సుఖం సాతసుఖం, అనోళారికం సన్తసుఖం. పరిత్తగ్గహణఞ్చేత్థ కామరాగానుసయస్స అధిప్పేతత్తా. అఞ్ఞత్థాతి వేదనాహి అఞ్ఞత్థ. సోతి కామరాగానుసయో. వేదనాసు అనుగతో హుత్వా సేతీతి వేదనాపేక్ఖో ఏవ హుత్వా పవత్తతి యథా పుత్తాపేక్ఖాయ ధాతియా అనుగ్గణ్హనప్పవత్తి, సయనసఙ్ఖాతా పవత్తి చ కామరాగస్స నికామనమేవ. తేనాహ ‘‘సుఖమిచ్చేవ అభిలపతీ’’తి. యథా తస్స, ఏవం పటిఘానుసయాదీనమ్పి వుత్తనియామేన యథాసకం కిచ్చకరణమేవ దుక్ఖవేదనాదీసు అనుసయనం దట్ఠబ్బం. తేన వుత్తం ‘‘ఏవం పటిఘానుసయో చా’’తిఆది. తీసు వేదనాసు అనుసయనవచనేనాతి తీసు వేదనాసు యథారహం అనుసయనవచనేన. ఇట్ఠాదిభావేన గహితేసూతి ఇట్ఠాదీసు ఆరమ్మణపకతియా వసేన ఇట్ఠాదిభావేన గహితేసు విపరీతసఞ్ఞాయ వసేన అనిట్ఠాదీసు ఇట్ఠాదిభావేన గహితేసూతి యోజనా. న హి ఇట్ఠాదిభావేన గహణం విపరీతసఞ్ఞా.
తత్థాతి ఇట్ఠారమ్మణాదీసు. ఏత్థాతి అనుసయనే. కామస్సాదాదివత్థుభూతానం కామభవాదీనన్తి కామస్సాదభవస్సాదవత్థుభూతానం కామరూపారూపభవానం గహణం వేదితబ్బన్తి యోజనా. తత్థాతి వేదనాత్తయధాతుత్తయేసు. నిద్ధారణే చేతం భుమ్మం. దుక్ఖపటిఘాతో దుక్ఖే అనభిరతి. యత్థ తత్థాతి దుక్ఖవేదనాయ తంసమ్పయుత్తేసు అనిట్ఠరూపాదీసు వాతి యత్థ తత్థ. మహగ్గతా ఉపాదిన్నక్ఖన్ధా రూపారూపభవా, అనుపాదిన్నక్ఖన్ధా రూపారూపావచరధమ్మా. తత్థాతి యథావుత్తేసు మహగ్గతధమ్మేసు భవరాగోఇచ్చేవ వేదితబ్బో. తేన వుత్తం ‘‘రూపధాతుయా అరూపధాతుయా ఏత్థ కామరాగానుసయో నానుసేతీ’’తి. దిట్ఠానుసయాదీనన్తి ఆది-సద్దేన విచికిచ్ఛానుసయఅవిజ్జానుసయాదీనం సఙ్గహో దట్ఠబ్బో.
ధాతుత్తయవేదనాత్తయవినిముత్తం దిట్ఠానుసయాదీనం అనుసయనట్ఠానం న వుత్తన్తి సువుత్తమేతం దిట్ఠానుసయాదీనం ఉప్పత్తిట్ఠానపుచ్ఛాయం ‘‘సబ్బసక్కాయపరియాపన్నేసు ధమ్మేసు’’ఇచ్చేవ విస్సజ్జితత్తా. కామరాగో పన యత్థ నానుసేతి, తం దుక్ఖవేదనారూపారూపధాతువినిముత్తం దిట్ఠానుసయాదీనం అనుసయనట్ఠానం అత్థీతి దస్సేతుం ‘‘నను చా’’తిఆది ఆరద్ధం. తత్థ తదనుసయనట్ఠానతోతి తస్స కామరాగానుసయస్స అనుసయనట్ఠానతో. అఞ్ఞా నేక్ఖమ్మస్సితసోమనస్సుపేక్ఖాసఙ్ఖాతా. అయమేత్థ సఙ్ఖేపత్థో – నేక్ఖమ్మస్సితదోమనస్సే వియ పటిఘానుసయో నేక్ఖమ్మస్సితసోమనస్సుపేక్ఖాసు కామరాగానుసయో నానుసేతీతి ‘‘యత్థ కామరాగానుసయో నానుసేతి, తత్థ దిట్ఠానుసయో నానుసేతీ’’తి సక్కా వత్తున్తి తస్మా తం ఉద్ధరిత్వా న వుత్తన్తి. హోన్తూతి తాసం వేదనానం అత్థితం పటిజానిత్వా ఉద్ధరిత్వా అవచనస్స కారణం దస్సేన్తో ఆహ ‘‘న పన…పే… తం న వుత్త’’న్తి. తదనుసయనట్ఠానన్తి తేసం దిట్ఠానుసయాదీనం అనుసయనట్ఠానం. తస్మాతి యస్మా సతిపి కామరాగానుసయనట్ఠానతో అఞ్ఞస్మిం దిట్ఠానుసయాదీనం అనుసయనట్ఠానే తం పన ధాతుత్తయవేదనాత్తయవినిముత్తం నత్థి వేదనాద్వయభావతో, తస్మా. తం వేదనాద్వయం న వుత్తం విసుం న ఉద్ధటన్తి అత్థో. తస్మాతి యస్మా ‘‘యత్థ కామరాగాదయో నానుసేన్తి, తత్థ దిట్ఠివిచికిచ్ఛా నానుసేన్తీ’’తి అయమత్థో ‘‘ఆమన్తా’’తి ఇమినా పటివచనవిస్సజ్జనేన అవిభాగతో వుత్తోతి ‘‘యత్థ కామరాగాదయో అనుసేన్తి, తత్థ దిట్ఠివిచికిచ్ఛా అనుసేన్తీ’’తి అయమ్పి అత్థో అవిభాగతోవ లబ్భతి, తస్మా. అవిభాగతో చ దుక్ఖం పటిఘస్స అనుసయనట్ఠానన్తి దీపితం హోతి. తేనాహ ‘‘అవిసేసేన…పే… వేదితబ్బ’’న్తి. తత్థ అవిసేసేనాతి గేహస్సితం నేక్ఖమ్మస్సితన్తి విసేసం అకత్వా. సముదాయవసేన గహేత్వాతి యథావుత్తఅవయవానం సమూహవసేన దుక్ఖన్త్వేవ గహేత్వా. ‘‘అవిసేసేన సముదాయవసేన గహేత్వా’’తి ఇమమత్థం తథా-సద్దేన అనుకడ్ఢతి ‘‘ద్వీసు వేదనాసూ’’తి ఏత్థాపి గేహస్సితాదివిభాగస్స అనిచ్ఛితత్తా.
యది ఏవం ‘‘పటిఘం తేన పజహతి, న తత్థ పటిఘానుసయో అనుసేతీ’’తి ఇదం సుత్తపదం కథన్తి చోదనం సన్ధాయ ‘‘అపిచా’’తిఆది వుత్తం. తత్థాతి తస్మిం దోమనస్సే, తంసమ్పయుత్తే వా పటిఘే. నేక్ఖమ్మస్సితం దోమనస్సన్తిఆదినా నేయ్యత్థమిదం సుత్తం, న నీతత్థన్తి దస్సేతి. యథా పన సుత్తం ఉదాహటం, తథా ఇధ కస్మా న వుత్తన్తి ఆహ ‘‘పటిఘుప్పత్తిరహట్ఠానతాయా’’తిఆది. ఏవమ్పి సుత్తాభిధమ్మపాఠానం కథమవిరోధోతి ఆహ నిప్పరియాయదేసనా హేసా, సా పన పరియాయదేసనాతి. ఏవఞ్చ కత్వాతి పరియాయదేసనత్తా ఏవ. రాగానుసయోతి కామరాగానుసయో అధిప్పేతో. యతో ‘‘అనాగామిమగ్గేన సముగ్ఘాతనం సన్ధాయా’’తి వుత్తం, తస్మా తస్స న మహగ్గతధమ్మా అనుసయనట్ఠానన్తి తం పఠమజ్ఝానఞ్చ అనామసిత్వా ‘‘న హి లోకియా…పే… నానుసేతీతి సక్కా వత్తు’’న్తి వుత్తం. అవత్థుభావతోతి సభావేనేవ అనుప్పత్తిట్ఠానత్తా. ఇధాతి ఇమస్మిం అనుసయయమకే. వుత్తనయేనాతి ‘‘నేక్ఖమ్మస్సితం దోమనస్సం ఉప్పాదేత్వా’’తిఆదినా వుత్తేన నయేన. తంపటిపక్ఖభావతోతి తేసం పటిఘాదీనం పటిపక్ఖస్స మగ్గస్స సబ్భావతో. న కేవలం మగ్గసబ్భావతో, అథ ఖో బలవవిపస్సనాసబ్భావతోపీతి దస్సేన్తో ఆహ ‘‘తంసముగ్ఘా…పే… భావతో చా’’తి.
ఇదాని యదేతం తత్థ తత్థ ‘‘అనుసయనట్ఠాన’’న్తి వుత్తం, తం గహేతబ్బధమ్మవసేన వా సియా గహణవిసేసేన వాతి ద్వే వికప్పా, తేసు పఠమం సన్ధాయాహ ‘‘ఆరమ్మణే అనుసయనట్ఠానే సతీ’’తి. రూపాదిఆరమ్మణే అనుసయానం అనుసయనట్ఠానన్తి గయ్హమానే యమత్థం సన్ధాయ ‘‘న సక్కా వత్తు’’న్తి వుత్తం, తం దస్సేతుం ‘‘దుక్ఖాయ హీ’’తిఆదిమాహ. యది సియాతి యది కామరాగానుసయో సియా. ఏతస్సపీతి దిట్ఠానుసయసమ్పయుత్తలోభస్సపి ‘‘సబ్బసక్కాయపరియాపన్నేసు ధమ్మేసూ’’తి కామరాగస్స ఠానం వత్తబ్బం సియా, న చ వుత్తం. అథ పనాతిఆది దుతియవికప్పం సన్ధాయ వుత్తం. అజ్ఝాసయవసేన తంనిన్నతాయాతి అసతిపి ఆరమ్మణకరణే యత్థ కామరాగాదయో అజ్ఝాసయతో నిన్నా, తం తేసం అనుసయనట్ఠానం. తేన వుత్తం ‘‘అనుగతో హుత్వా సేతీ’’తి. అథ పన వుత్తన్తి సమ్బన్ధో. యథాతిఆది యథావుత్తస్స అత్థస్స ఉదాహరణవసేన నిరూపనం. దుక్ఖే పటిహఞ్ఞనవసేనేవ పవత్తతి, నారమ్మణకరణవసేనాతి అధిప్పాయో. దుక్ఖమేవ తస్స అనుసయనట్ఠానం వుత్తన్తి అజ్ఝాసయస్స తత్థ నిన్నత్తా దుక్ఖమేవ తస్స పటిఘస్స అనుసయనట్ఠానం వుత్తం, నాలమ్బితం రూపాది సుఖవేదనా చాతి అధిప్పాయో. ఏవన్తి యథా అఞ్ఞారమ్మణస్సపి పటిఘస్స అజ్ఝాసయతో దుక్ఖనిన్నతాయ దుక్ఖమేవ అనుసయనట్ఠానం వుత్తం, ఏవం. దుక్ఖాదీసు…పే… వుత్తన్తి ‘‘దుక్ఖేన సుఖం అధిగన్తబ్బం. నత్థి దిన్న’’న్తి చ ఆదినా కాయకిలమనదుక్ఖే దానానుభావాదికే చ మిచ్ఛాభినివేసనవసేన ఉప్పజ్జమానేన దిట్ఠానుసయేన సమ్పయుత్తో అఞ్ఞారమ్మణోపి లోభో ‘‘ఏవం సుఖం భవిస్సతీ’’తి అజ్ఝాసయతో సుఖాభిసఙ్గవసేనేవ పవత్తతీతి సుఖుపేక్ఖాభేదం సాతసన్తసుఖద్వయమేవ అస్స లోభస్స అనుసయనట్ఠానం వుత్తం పాళియం, న యథావుత్తం దుక్ఖాది, తస్మా భవరాగ…పే… న విరుజ్ఝతి. ఏకస్మింయేవ చాతిఆది దుతియవికప్పంయేవ ఉపబ్రూహనత్థం వుత్తం. తత్థ రాగస్స సుఖజ్ఝాసయతా తంసమఙ్గినో పుగ్గలస్స వసేన వేదితబ్బా, తన్నిన్నభావేన వా చక్ఖుస్స విసమజ్ఝాసయతా వియ. ఏస నయో సేసేసుపి. తేసం రాగపటిఘానం నానానుసయట్ఠానతా హోతి ఏకస్మిమ్పి ఆరమ్మణేతి అత్థో.
ఏవఞ్చ కత్వాతి అసతిపి గహేతబ్బభేదే గహణవిసేసేన అనుసయనట్ఠానస్స భిన్నత్తా ఏవ. ‘‘యత్థ…పే… నో’’తి వుత్తం, అఞ్ఞథా విరుజ్ఝేయ్య. గహేతబ్బభేదేన హి రాగపటిఘానం అనుసయనట్ఠానభేదే గయ్హమానే విపాకమత్తే ఠాతబ్బం సియా, న చ తం యుత్తం, నపి సబ్బేసం పురిసద్వారానం ఇట్ఠానిట్ఠం నియతన్తి. యదిపి యథావుత్తలోభస్స వుత్తనయేన కామరాగానుసయతా సమ్భవతి, యథా పన సుఖుపేక్ఖాసు ఇట్ఠారమ్మణే చ ఉప్పజ్జన్తేన దోమనస్సేన సహ పవత్తో దోసో దుబ్బలభావేన పటిఘానుసయో న హోతి, ఏవం యథావుత్తలోభోపి కామరాగానుసయో న హోతీతి ఇమమత్థం దస్సేతుం ‘‘అట్ఠకథాయం పనా’’తిఆది వుత్తం. న పటిఘానుసయోతి ఏత్థ న-కారో పటిసేధనత్థో, న అఞ్ఞత్థో, ఇతరత్థ పన సమ్భవో ఏవ నత్థీతి దస్సేన్తో ‘‘యం పనేత’’న్తిఆదిమాహ. తత్థ ‘‘న హి దోమనస్సస్స పటిఘానుసయభావాసఙ్కా అత్థీ’’తి ఇమినా న-కారస్స అఞ్ఞత్థతాభావదస్సనముఖేన అభావత్థతం సమత్థేతి.
దేసనా సంకిణ్ణా వియ భవేయ్యాతి ఏత్థ దేసనాసఙ్కరం దస్సేతుం ‘‘భవరాగస్సపి…పే… భవేయ్యా’’తి వుత్తం. తస్సత్థో – యథా కామరాగస్స కామధాతుయా ద్వీసు వేదనాసు ఆరమ్మణకరణవసేన ఉప్పత్తి వుత్తా ‘‘కామరాగో కామధాతుయా ద్వీసు వేదనాసు అనుసేతీ’’తి, ఏవం యది ‘‘భవరాగో కామధాతుయా ద్వీసు వేదనాసు అనుసేతీ’’తి వుచ్చేయ్య, భవరాగస్సపి…పే… భవేయ్య. తతో చ కామరాగేన సద్ధిం భవరాగస్స దేసనా సంకిణ్ణా భవేయ్య, కామరాగతో చ భవరాగస్స విసేసో దస్సేతబ్బో. సో చ సహజాతానుసయవసేన న సక్కా దస్సేతున్తి ఆరమ్మణకరణవసేన దస్సేతబ్బో. తేన వుత్తం ‘‘తస్మా ఆరమ్మణ…పే… అధిప్పాయో’’తి. తత్థ ఆరమ్మణవిసేసేనాతి రూపారూపధాతుసఙ్ఖాతఆరమ్మణవిసేసేన. విసేసదస్సనత్థన్తి కామరాగతో భవరాగస్స విసేసదస్సనత్థం. ఏవం దేసనా కతాతి ‘‘రూపధాతుయా అరూపధాతుయా ఏత్థ భవరాగానుసయో అనుసేతీ’’తి ఏవం విసయే భుమ్మం కత్వా దేసనా కతా. తేనాహ ‘‘సహజాతవేదనావిసేసాభావతో’’తి.
ఉప్పత్తిట్ఠానవారవణ్ణనా నిట్ఠితా.
మహావారో
౧. అనుసయవారవణ్ణనా
౩. పవత్తావిరామవసేనాతి అనుసయప్పవత్తియా అవిరామవసేన, అవిచ్ఛేదవసేనాతి అత్థో. కథం పన కుసలాబ్యాకతచిత్తక్ఖణే అనుసయానం పవత్తీతి ఆహ ‘‘మగ్గేనేవ…పే… పుబ్బే’’తి.
౨౦. చిత్తచేతసికానఞ్చ ఠానం నామ చిత్తుప్పాదోతి ఆహ ‘‘ఏకస్మిం చిత్తుప్పాదే’’తి. తేసం తేసం పుగ్గలానన్తి పుథుజ్జనాదీనం పుగ్గలానం. పకతియా సభావేన. సభావసిద్ధా హి దుక్ఖాయ వేదనాయ కామరాగస్స అననుసయనట్ఠానతా. ఏవం సేసేసుపి యథారహం వత్తబ్బం. వక్ఖతి హి ‘‘పకతియా దుక్ఖాదీనం కామరాగాదీనం అననుసయనట్ఠానతం సన్ధాయ వుత్త’’న్తి. పహానేనాతి తస్స తస్స అనుసయస్స సముచ్ఛిన్దనేన. తిణ్ణం పుగ్గలానన్తి పుథుజ్జనసోతాపన్నసకదాగామీనం. ద్విన్నం పుగ్గలానన్తి అనాగామిఅరహన్తానం. ఏత్థాతి ఏతస్మిం పుగ్గలోకాసవారే. పురిమనయేతి ‘‘తిణ్ణం పుగ్గలాన’’న్తిఆదికే పురిమస్మిం విస్సజ్జననయే. ఓకాసన్తి ఉప్పత్తిట్ఠానం, ఇధ పన దుక్ఖవేదనా వేదితబ్బా. పచ్ఛిమనయేతి ‘‘ద్విన్నం పుగ్గలాన’’న్తిఆదికే విస్సజ్జననయే. అనోకాసతా అననుసయనట్ఠానతా.
అనుసయవారవణ్ణనా నిట్ఠితా.
౨. సానుసయవారవణ్ణనా
౬౬-౧౩౧. ‘‘సానుసయో, పజహతి, పరిజానాతీ’’తి పుగ్గలో వుత్తోతి ‘‘కామరాగేన సానుసయో, కామరాగం పజహతి, కామరాగం పరిజానాతీ’’తిఆదీసు అనుసయసమఙ్గిభావేన పహానపరిఞ్ఞాకిరియాయ కత్తుభావేన చ పుగ్గలో వుత్తో, న ధమ్మో. భవవిసేసేన వాతి కేవలేన భవవిసేసేన వా. ఇతరేసూతి పటిఘానుసయాదీసు. భవానుసయవిసేసేన వాతి కామభవాదిభవవిసిట్ఠానుసయవిసేసేన వా. సానుసయతానిరనుసయతాదికాతి ఏత్థ ఆది-సద్దేన పహానాపహానపరిఞ్ఞాపరిఞ్ఞా సఙ్గయ్హన్తి. నను చ భవవిసేసే కేసఞ్చి అనుసయానం అప్పహానన్తి? న తం అనుసయకతం, అథ ఖో పచ్చయవేకల్లతో అనోకాసతాయ చాతి నాయం విరోధో. ద్వీసు వేదనాసూతి సుఖఉపేక్ఖాసు వేదనాసు దుక్ఖాయ వేదనాయ కామరాగానుసయేన నిరనుసయోతి యోజేతబ్బం. ఇదమ్పి నత్థి పుగ్గలవసేన వుచ్చమానత్తా. తేనాహ ‘‘న హి పుగ్గలస్స…పే… అనుసయాన’’న్తి. యదిపి పుగ్గలస్స అనుసయనోకాసో అనోకాసో, తస్స పన సానుసయతాదిహేతు హోతీతి దస్సేన్తో ‘‘అనుసయస్స పనా’’తిఆదిమాహ. నిరనుసయతాదీనన్తి ఆది-సద్దేన అప్పహానాపరిఞ్ఞా సఙ్గణ్హాతి. పరిజాననం సమతిక్కమనన్తి పరిఞ్ఞావారేపి ‘‘అపాదానే నిస్సక్కవచన’’న్తి వుత్తం.
అనుసయనట్ఠానతోతి అనుసయనట్ఠానహేతు. ‘‘అననుసయనట్ఠానతో’’తి ఏత్థాపి ఏసేవ నయో. నిమిత్తాపాదానభావదస్సనత్థన్తి సానుసయవారే నిమిత్తభావదస్సనత్థం, పజహనపరిఞ్ఞావారేసు అపాదానభావదస్సనత్థఞ్చాతి యోజేతబ్బం. పజహతీతి ఏత్థ ‘‘రూపధాతుయా అరూపధాతుయా తతో మానానుసయం పజహతీ’’తి పాళిపదం ఆహరిత్వా యోజేతబ్బం, న పజహతీతి ఏత్థ పన ‘‘దుక్ఖాయ వేదనాయ తతో కామరాగానుసయం నప్పజహతీ’’తి. ఏవమాదీసూతి ఆది-సద్దేన పరిఞ్ఞావారమ్పి సఙ్గణ్హాతి. భుమ్మనిద్దేసేనేవ హేతుఅత్థేనేవ నిద్దిట్ఠాతి అత్థో.