౮. చిత్తయమకం

ఉద్దేసవారవణ్ణనా

౧-౬౨. సరాగాదీతి ఏత్థ ఆది-సద్దేన ‘‘యస్స సరాగం చిత్తం ఉప్పజ్జతి, న నిరుజ్ఝతీ’’తి ఆరభిత్వా యావ ‘‘యస్స అవిముత్తం చిత్త’’న్తి వారో, తావ సఙ్గణ్హాతి. కుసలాదీతి పన ఆది-సద్దేన ‘‘యస్స కుసలం చిత్తం ఉప్పజ్జతి, న నిరుజ్ఝతీ’’తి ఆరభిత్వా యావ ‘‘యస్స సరణం చిత్తం ఉప్పజ్జతి, న నిరుజ్ఝతీ’’తి వారో, తావ సఙ్గణ్హాతి, తస్మా సరాగాదికుసలాదీహీతి సరాగాదీహి అవిముత్తన్తేహి, కుసలాదీహి అరణన్తేహి పదేహి మిస్సకా వారా. సుద్ధికాతి కేవలా యథావుత్తసరాగాదీహి కుసలాదీహి చ అమిస్సకా. తయో తయోతి పుగ్గలధమ్మవసేన తయో తయో మహావారా. యది ఏవం కథం సోళస పుగ్గలవారాతి ఆహ ‘‘తత్థ తత్థ పన వుత్తే సమ్పిణ్డేత్వా’’తి. తత్థ తత్థ సోళసవిధే సరాగాదిమిస్సకచిత్తే వుత్తే పుగ్గలే ఏవ ఏకజ్ఝం సమ్పిణ్డేత్వా సఙ్గహేత్వా ‘‘సోళస పుగ్గలవారా’’తి వుత్తం. ‘‘ధమ్మపుగ్గలధమ్మవారా’’తి ఏత్థాపి ఏసేవ నయో. న నిరన్తరం వుత్తేతి ధమ్మే పుగ్గలధమ్మే చ అనామసిత్వా సోళససుపి ఠానేసు నిరన్తరం పుగ్గలే ఏవ వుత్తే సమ్పిణ్డేత్వా సోళస పుగ్గలవారా న వుత్తాతి అత్థో.

సంసగ్గవసేనాతి సంసజ్జనవసేన దేసనాయ విమిస్సనవసేన. అఞ్ఞథా హి ఉప్పాదనిరోధా పచ్చుప్పన్నానాగతకాలా చ కథం సంసజ్జీయన్తి. సేసానమ్పి వారానన్తి ఉప్పాదుప్పన్నవారాదీనం. తంతంనామతాతి యథా ‘‘యస్స చిత్తం ఉప్పజ్జతి, తస్స చిత్తం ఉప్పన్న’’న్తిఆదినా ఉప్పాదఉప్పన్నభావామసనతో ఉప్పాదఉప్పన్నవారోతి నామం పాళితో ఏవ విఞ్ఞాయతి, ఏవం సేసవారానమ్పీతి ఆహ ‘‘తంతంనామతా పాళిఅనుసారేన వేదితబ్బా’’తి.

ఉద్దేసవారవణ్ణనా నిట్ఠితా.

నిద్దేసవారవణ్ణనా

౬౩. తథారూపస్సేవాతి పచ్ఛిమచిత్తసమఙ్గినో ఏవ. తఞ్చ చిత్తన్తి తఞ్చ యథావుత్తక్ఖణం పచ్ఛిమచిత్తం. ‘‘ఏవంపకార’’న్తి ఇమస్స అత్థం దస్సేతుం ‘‘భఙ్గక్ఖణసమఙ్గిమేవా’’తి వుత్తం నిరుజ్ఝమానాకారస్స ‘‘ఏవంపకార’’న్తి వుత్తత్తా.

౬౫-౮౨. ద్వయమేతన్తి యం ‘‘ఖణపచ్చుప్పన్నమేవ చిత్తం ఉప్పాదక్ఖణాపగమేన ఉప్పజ్జిత్థ నామ, తదేవ ఉప్పాదక్ఖణే ఉప్పాదం పత్తత్తా ఉప్పజ్జిత్థ, అనతీతత్తా ఉప్పజ్జతి నామా’’తి వుత్తం, ఏతం ఉభయమ్పి. ఏవం న సక్కా వత్తున్తి ఇమినా వుత్తప్పకారేన న సక్కా వత్తుం, పకారన్తరేన పన సక్కా వత్తున్తి అధిప్పాయో. తత్థ ‘‘న హీ’’తిఆదినా పఠమపక్ఖం విభావేతి. విభజితబ్బం సియాతి ‘‘భఙ్గక్ఖణే తం చిత్తం ఉప్పజ్జిత్థ, నో చ ఉప్పజ్జతి, ఉప్పాదక్ఖణే తం చిత్తం ఉప్పజ్జిత్థ చేవ ఉప్పజ్జతి చా’’తి విభజితబ్బం సియా, న చ విభత్తం. ‘‘ఆమన్తా’’తి వత్తబ్బం సియా ఖణపచ్చుప్పన్నే చిత్తే వుత్తనయేన ఉభయస్సపి లబ్భమానత్తా, న చ వుత్తం. ఇదాని యేన పకారేన సక్కా వత్తుం, తం దస్సేతుం ‘‘చిత్తస్స భఙ్గక్ఖణే’’తిఆదిమాహ. పుగ్గలో వుత్తో, పుగ్గలవారో హేసోతి అధిప్పాయో. తస్సాతి పుగ్గలస్స. న చ కిఞ్చి చిత్తం ఉప్పజ్జతి చిత్తస్స భఙ్గక్ఖణసమఙ్గిభావతో. తం పన చిత్తం ఉప్పజ్జతి, యం చిత్తసమఙ్గీ సో పుగ్గలోతి ఏవమేత్థ అత్థో దట్ఠబ్బో. యది అనేకచిత్తవసేనాయం యమకదేసనా పవత్తాతి చోదనం సన్ధాయాహ ‘‘చిత్తన్తి హి…పే… తిట్ఠతీ’’తి. సన్నిట్ఠానవసేన నియమో వేదితబ్బో, అఞ్ఞథా ‘‘నో చ తేసం చిత్తం ఉప్పజ్జతీ’’తిఆదినా పటిసేధో న యుజ్జేయ్యాతి అధిప్పాయో. తాదిసన్తి తథారూపం, యదవత్థో ఉప్పన్నఉప్పజ్జమానతాదిపరియాయేహి వత్తబ్బో హోతి, తదవత్థన్తి అత్థో.

౮౩-౧౧౩. ఇమస్స పుగ్గలవారత్తాతి ‘‘యస్స చిత్తం ఉప్పజ్జమాన’’న్తిఆదినయప్పవత్తస్స ఇమస్స అతిక్కన్తకాలవారస్స పుగ్గలవారత్తా. పుగ్గలో పుచ్ఛితోతి ‘‘యస్స చిత్తం ఉప్పజ్జమానం…పే… తస్స చిత్త’’న్తి చిత్తసమఙ్గిపుగ్గలో పుచ్ఛితోతి పుగ్గలస్సేవ విస్సజ్జనేన భవితబ్బం, ఇతరథా అఞ్ఞం పుచ్ఛితం అఞ్ఞం విస్సజ్జితం సియా. న కోచి పుగ్గలో న గహితో సబ్బసత్తానం అనిబ్బత్తచిత్తతాభావతో. తే చ పన సబ్బే పుగ్గలా. నిరుజ్ఝమానక్ఖణాతీతచిత్తాతి నిరుజ్ఝమానక్ఖణా హుత్వా అతీతచిత్తా. తథా దుతియతతియాతి యథా పఠమపఞ్హో అనవసేసపుగ్గలవిసయత్తా పటివచనేన విస్సజ్జేతబ్బో సియా, తథా తతో ఏవ దుతియతతియపఞ్హా ‘‘ఆమన్తా’’ఇచ్చేవ విస్సజ్జేతబ్బా సియున్తి అత్థో. చతుత్థో పన పఞ్హో ఏవం విభజిత్వా పుగ్గలవసేనేవ విస్సజ్జేతబ్బోతి దస్సేన్తో ‘‘పచ్ఛిమచిత్తస్సా’’తిఆదిం వత్వా తథా అవచనే కారణం దస్సేన్తో ‘‘చిత్తవసేన పుగ్గలవవత్థానతో’’తిఆదిమాహ. ‘‘భఙ్గక్ఖణే చిత్తం ఉప్పాదక్ఖణం వీతిక్కన్త’’న్తి ఇమినా వత్తమానస్స చిత్తస్స వసేన పుగ్గలో ఉప్పాదక్ఖణాతీతచిత్తో, ‘‘అతీతం చిత్తం ఉప్పాదక్ఖణఞ్చ వీతిక్కన్తన్తి భఙ్గక్ఖణఞ్చ వీతిక్కన్త’’న్తి ఇమినా పన అతీతస్స చిత్తస్స వసేన పుగ్గలో ఉప్పాదక్ఖణాతీతచిత్తో వుత్తో.

తత్థాతి తేసు ద్వీసు పుగ్గలేసు. పురిమస్సాతి పఠమం వుత్తస్స సన్నిట్ఠానపదసఙ్గహితస్స చిత్తం న భఙ్గక్ఖణం వీతిక్కన్తం. ‘‘నో చ భఙ్గక్ఖణం వీతిక్కన్త’’న్తి హి వుత్తం. పచ్ఛిమస్స వీతిక్కన్తం చిత్తం భఙ్గక్ఖణన్తి సమ్బన్ధో. ‘‘భఙ్గక్ఖణఞ్చ వీతిక్కన్త’’న్తి హి వుత్తం. ఏవమాదికో పుగ్గలవిభాగోతి దుతియపఞ్హాదీసు వుత్తం సన్ధాయాహ. తస్స చిత్తస్స తంతంఖణవీతిక్కమావీతిక్కమదస్సనవసేనాతి తస్స తస్స ఉప్పాదక్ఖణస్స భఙ్గక్ఖణస్స చ యథారహం వీతిక్కమస్స అవీతిక్కమస్స చ దస్సనవసేన దస్సితో హోతి పుగ్గలవిభాగోతి యోజనా. ఇధాతి ఇమస్మిం అతిక్కన్తకాలవారే. పుగ్గలవిసిట్ఠం చిత్తం పుచ్ఛితం ‘‘యస్స చిత్తం తస్స చిత్త’’న్తి వుత్తత్తా. యదిపి పుగ్గలప్పధానా పుచ్ఛా పుగ్గలవారత్తా. అథాపి చిత్తప్పధానా పుగ్గలం విసేసనభావేన గహేత్వా చిత్తస్స విసేసితత్తా. ఉభయథాపి దుతియపుచ్ఛాయ ‘‘ఆమన్తా’’తి వత్తబ్బం సియా అనవసేసపుగ్గలవిసయత్తా. తథా పన అవత్వా ‘‘అతీతం చిత్త’’న్తి వుత్తం, కస్మా నిరోధక్ఖణ…పే… దస్సనత్థన్తి దట్ఠబ్బన్తి యోజనా. ఏస నయో ‘‘న నిరుజ్ఝమాన’’న్తి ఏత్థాపీతి నిరుజ్ఝమానం ఖణం నిరోధక్ఖణం ఖణం వీతిక్కన్తకాలం కిం తస్స చిత్తం న హోతీతి అత్థో.

౧౧౪-౧౧౬. సరాగపచ్ఛిమచిత్తస్సాతి సరాగచిత్తేసు పచ్ఛిమస్స చిత్తస్స, ఏకస్స పుగ్గలస్స రాగసమ్పయుత్తచిత్తేసు యం సబ్బపచ్ఛిమం చిత్తం, తస్స. సో పన పుగ్గలో అనాగామీ వేదితబ్బో. న నిరుజ్ఝతి నిరోధాసమఙ్గితాయ. నిరుజ్ఝిస్సతి ఇదాని నిరోధం పాపుణిస్సతి. అప్పటిసన్ధికత్తా పన తతో అఞ్ఞం నుప్పజ్జిస్సతి. ఇతరేసన్తి యథావుత్తసరాగపచ్ఛిమచిత్తసమఙ్గిం వీతరాగచిత్తసమఙ్గిఞ్చ ఠపేత్వా అవసేసానం ఇతరసేక్ఖానఞ్చేవ పుథుజ్జనానఞ్చ.

నిద్దేసవారవణ్ణనా నిట్ఠితా.

చిత్తయమకవణ్ణనా నిట్ఠితా.