మహావారో
౧. అనుసయవారవణ్ణనా
౩. పవత్తావిరామవసేనాతి అనుసయప్పవత్తియా అవిరామవసేన, అవిచ్ఛేదవసేనాతి అత్థో. కథం పన కుసలాబ్యాకతచిత్తక్ఖణే అనుసయానం పవత్తీతి ఆహ ‘‘మగ్గేనేవ…పే… పుబ్బే’’తి.
౨౦. చిత్తచేతసికానఞ్చ ఠానం నామ చిత్తుప్పాదోతి ఆహ ‘‘ఏకస్మిం చిత్తుప్పాదే’’తి. తేసం తేసం పుగ్గలానన్తి పుథుజ్జనాదీనం పుగ్గలానం. పకతియా సభావేన. సభావసిద్ధా హి దుక్ఖాయ వేదనాయ కామరాగస్స అననుసయనట్ఠానతా. ఏవం సేసేసుపి యథారహం వత్తబ్బం. వక్ఖతి హి ‘‘పకతియా దుక్ఖాదీనం కామరాగాదీనం అననుసయనట్ఠానతం సన్ధాయ వుత్త’’న్తి. పహానేనాతి తస్స తస్స అనుసయస్స సముచ్ఛిన్దనేన. తిణ్ణం పుగ్గలానన్తి పుథుజ్జనసోతాపన్నసకదాగామీనం. ద్విన్నం పుగ్గలానన్తి అనాగామిఅరహన్తానం. ఏత్థాతి ఏతస్మిం పుగ్గలోకాసవారే. పురిమనయేతి ‘‘తిణ్ణం పుగ్గలాన’’న్తిఆదికే పురిమస్మిం విస్సజ్జననయే. ఓకాసన్తి ఉప్పత్తిట్ఠానం, ఇధ పన దుక్ఖవేదనా వేదితబ్బా. పచ్ఛిమనయేతి ‘‘ద్విన్నం పుగ్గలాన’’న్తిఆదికే విస్సజ్జననయే. అనోకాసతా అననుసయనట్ఠానతా.
అనుసయవారవణ్ణనా నిట్ఠితా.
౨. సానుసయవారవణ్ణనా
౬౬-౧౩౧. ‘‘సానుసయో, పజహతి, పరిజానాతీ’’తి పుగ్గలో వుత్తోతి ‘‘కామరాగేన సానుసయో, కామరాగం పజహతి, కామరాగం పరిజానాతీ’’తిఆదీసు అనుసయసమఙ్గిభావేన పహానపరిఞ్ఞాకిరియాయ కత్తుభావేన చ పుగ్గలో వుత్తో, న ధమ్మో. భవవిసేసేన వాతి కేవలేన భవవిసేసేన వా. ఇతరేసూతి పటిఘానుసయాదీసు. భవానుసయవిసేసేన వాతి కామభవాదిభవవిసిట్ఠానుసయవిసేసేన వా. సానుసయతానిరనుసయతాదికాతి ఏత్థ ఆది-సద్దేన పహానాపహానపరిఞ్ఞాపరిఞ్ఞా సఙ్గయ్హన్తి. నను చ భవవిసేసే కేసఞ్చి అనుసయానం అప్పహానన్తి? న తం అనుసయకతం, అథ ఖో పచ్చయవేకల్లతో అనోకాసతాయ చాతి నాయం విరోధో. ద్వీసు వేదనాసూతి సుఖఉపేక్ఖాసు వేదనాసు దుక్ఖాయ వేదనాయ కామరాగానుసయేన నిరనుసయోతి యోజేతబ్బం. ఇదమ్పి నత్థి పుగ్గలవసేన వుచ్చమానత్తా. తేనాహ ‘‘న హి పుగ్గలస్స…పే… అనుసయాన’’న్తి. యదిపి పుగ్గలస్స అనుసయనోకాసో అనోకాసో, తస్స పన సానుసయతాదిహేతు హోతీతి దస్సేన్తో ‘‘అనుసయస్స పనా’’తిఆదిమాహ. నిరనుసయతాదీనన్తి ఆది-సద్దేన అప్పహానాపరిఞ్ఞా సఙ్గణ్హాతి. పరిజాననం సమతిక్కమనన్తి పరిఞ్ఞావారేపి ‘‘అపాదానే నిస్సక్కవచన’’న్తి వుత్తం.
అనుసయనట్ఠానతోతి అనుసయనట్ఠానహేతు. ‘‘అననుసయనట్ఠానతో’’తి ఏత్థాపి ఏసేవ నయో. నిమిత్తాపాదానభావదస్సనత్థన్తి సానుసయవారే నిమిత్తభావదస్సనత్థం, పజహనపరిఞ్ఞావారేసు అపాదానభావదస్సనత్థఞ్చాతి యోజేతబ్బం. పజహతీతి ఏత్థ ‘‘రూపధాతుయా అరూపధాతుయా తతో మానానుసయం పజహతీ’’తి పాళిపదం ఆహరిత్వా యోజేతబ్బం, న పజహతీతి ఏత్థ పన ‘‘దుక్ఖాయ వేదనాయ తతో కామరాగానుసయం నప్పజహతీ’’తి. ఏవమాదీసూతి ఆది-సద్దేన పరిఞ్ఞావారమ్పి సఙ్గణ్హాతి. భుమ్మనిద్దేసేనేవ హేతుఅత్థేనేవ నిద్దిట్ఠాతి అత్థో.
చతుత్థపఞ్హవిస్సజ్జనేనాతి ‘‘యతో వా పన మానానుసయేన సానుసయో, తతో కామరాగానుసయేన సానుసయో’’తి ఏతస్స పఞ్హస్స విస్సజ్జనేన. తత్థ హి ‘‘రూపధాతుయా అరూపధాతుయా’’తిఆదినా సరూపతో అనుసయనట్ఠానాని దస్సితాని. తదత్థేతి తం అనుసయనట్ఠానదస్సనం అత్థో ఏతస్సాతి తదత్థో, తస్మిం తదత్థే. ‘‘అనుసయస్స ఉప్పత్తిట్ఠానదస్సనత్థం అయం వారో ఆరద్ధో’’తిఆదినా ‘‘యతో’’తి ఏతేన అనుసయనట్ఠానం వుత్తన్తి ఇమమత్థం విభావేత్వా. పమాదలిఖితం వియ దిస్సతి ఉప్పన్న-సద్దేన వత్తమానుప్పన్నే వుచ్చమానే. యథా పన ఉప్పజ్జనవారే ఉప్పజ్జతి-సద్దేన ఉప్పత్తియోగదీపకత్తా ఉప్పత్తిరహా వుచ్చన్తి, ఏవమిధాపి ఉప్పత్తిఅరహే వుచ్చమానే న కోచి విరోధో. యం పన వక్ఖతి ‘‘న హి అపరియాపన్నానం అనుసయుప్పత్తిరహట్ఠానతా’’తి, సోపి న దోసో. యత్థ యత్థ హి అనుసయా ఉప్పత్తిరహా, తదేవ ఏకజ్ఝం గహేత్వా ‘‘సబ్బత్థా’’తి వుత్తన్తి. తథేవ దిస్సతీతి తం పమాదలిఖితం వియ దిస్సతీతి అత్థో.
యతో ఉప్పన్నేన భవితబ్బన్తి యతో అనుసయనట్ఠానతో కామగారానుసయేన ఉప్పన్నేన భవితబ్బం, తేన కామరాగానుసయేన ఉప్పత్తిరహట్ఠానే నిస్సక్కవచనం కతం ‘‘యతో’’తి. తథాతి ఏత్థ తథా-సద్దో యథా ‘‘యతో ఉప్పన్నేనా’’తి ఏత్థ ఉప్పత్తిరహట్ఠానతో అనుసయస్స ఉప్పత్తిరహతా వుత్తా, తథా ‘‘ఉప్పజ్జనకేనా’’తి ఏత్థాపి సా ఏవ వుచ్చతీతి దీపేతీతి ఆహ ‘‘సబ్బధమ్మేసు…పే… ఆపన్నేనా’’తి. తత్థ ‘‘ఉప్పజ్జనకో’’తి వుత్తే అనుప్పజ్జనకో న హోతీతి అయమత్థో విఞ్ఞాయతి, తథా చ సతి తేన అనుప్పత్తి నిచ్ఛితాతి ఉప్పన్నసభావతా చ పకాసితా హోతీతి. తేనాహ ‘‘సబ్బధమ్మేసు…పే… అపనేతీ’’తి. ‘‘యో యతో కామరాగానుసయేన నిరనుసయో, సో తతో మానానుసయేన నిరనుసయో’’తి పుచ్ఛాయ ‘‘యతో తతో’’తి ఆగతత్తా విస్సజ్జనే ‘‘సబ్బత్థా’’తి పదస్స నిస్సక్కవసేనేవ సక్కా యోజేతున్తి దస్సేన్తో ‘‘సబ్బత్థాతి…పే… న న సమ్భవతీ’’తి ఆహ. భుమ్మతో అఞ్ఞత్థాపి సద్దవిదూ ఇచ్ఛన్తి, యతో సబ్బేసం పాదకం ‘‘సబ్బత్థపాదక’’న్తి వుచ్చతి, ఇధ పన నిస్సక్కవసేన వేదితబ్బం.
సానుసయవారవణ్ణనా నిట్ఠితా.
౩. పజహనవారవణ్ణనా
౧౩౨-౧౯౭. అప్పజహనసబ్భావాతి అప్పహానస్స, అప్పహీయమానస్స వా సబ్భావా. తస్మాతి యస్మా యో కామరాగానుసయం పజహతి, న సో మానానుసయం నిరవసేసతో పజహతి, యో చ మానానుసయం నిరవసేసతో పజహతి, న సో కామరాగానుసయం పజహతి పగేవ పహీనత్తా, తస్మా ‘‘యో వా పన మానానుసయం పజహతి, సో కామరాగానుసయం పజహతీతి? నో’’తి వుత్తన్తి వేదితబ్బం. యది ఏవం పఠమపుచ్ఛాయం కథన్తి ఆహ ‘‘యస్మా పన…పే… వుత్త’’న్తి. తత్థ పహానకరణమత్తమేవాతి పహానకిరియాసమ్భవమత్తమేవ, న నిరవసేసప్పహానన్తి అధిప్పాయో. తే ఠపేత్వాతి దిట్ఠివిచికిచ్ఛానుసయాదీనం నిరవసేసపజహనకే అట్ఠమకాదికే ఠపేత్వా. అవసేసాతి తస్స తస్స అనుసయస్స నిరవసేసప్పజహనకేహి అవసిట్ఠా. తేసు యేసం ఏకచ్చే అనుసయా పహీనా, తేపి అప్పజహనసబ్భావేనేవ నప్పజహన్తీతి వుత్తా. న చ యథావిజ్జమానేనాతి మగ్గకిచ్చభావేన విజ్జమానప్పకారేన పహానేన వజ్జితా రహితా ఏవ వుత్తాతి యోజనా.
కేసఞ్చీతి సోతాపన్నసకదాగామిమగ్గసమఙ్గిసకదాగామీనం. పున కేసఞ్చీతి అనాగామిఅగ్గమగ్గసమఙ్గిఅరహన్తానం. ఉభయన్తి కామరాగవిచికిచ్ఛానుసయద్వయం. సేసానన్తి ‘‘సేసా’’తి వుత్తానం యథావుత్తపుగ్గలానం. తేసన్తి వుత్తప్పకారానం ద్విన్నం అనుసయానం. ఉభయాప్పజహనస్సాతి కామరాగవిచికిచ్ఛానుసయాప్పజహనస్స. కారణం న హోతీతి యేసం విచికిచ్ఛానుసయో పహీనో, తేసం తస్స పహీనతా, యేసం యథావుత్తం ఉభయప్పహీనం, తేసం తదప్పజహనస్స కారణం న హోతీతి అత్థో. తేనాహ ‘‘తేసం పహీనత్తా ‘నప్పజహన్తీ’తి న సక్కా వత్తు’’న్తి. అథ పన న తత్థ కారణం వుత్తం, యేన కారణవచనేన యథావుత్తదోసాపత్తి సియా, కేవలం పన సన్నిట్ఠానేన తేసం పుగ్గలానం గహితతాదస్సనత్థం వుత్తం ‘‘కామరాగానుసయఞ్చ నప్పజహన్తీ’’తి, ఏవమ్పి పుచ్ఛితస్స సంసయత్థస్స కారణం వత్తబ్బం. తథా చ సతి ‘‘సేసపుగ్గలా తస్స అనుసయస్స పహీనత్తా నప్పజహన్తీ’’తి కారణం వత్తబ్బమేవాతి చోదనం సన్ధాయాహ ‘‘న వత్తబ్బ’’న్తిఆది. తత్థ న వత్తబ్బన్తి వుత్తనయేన కారణం న వత్తబ్బం కారణభావస్సేవ అభావతో. ‘‘ఉభయాప్పజహనస్స కారణం న హోతీ’’తి వుత్తం, యథా పన వత్తబ్బం, తం దస్సేతుం ‘‘యో కామరాగానుసయం…పే… వత్తబ్బత్తా’’తి ఆహ. తేన పహీనాప్పహీనవసేన కారణం న వత్తబ్బం, పహీనానంయేవ పన వసేన వత్తబ్బన్తి దస్సేతి. సంసయత్థసఙ్గహితేతి సంసయత్థేన పదేన సఙ్గహితే. సన్నిట్ఠానపదసఙ్గహితం పన పహీయమానత్తా ‘‘నప్పజహతీ’’తి న సక్కా వత్తున్తి.
పజహనవారవణ్ణనా నిట్ఠితా.
౫. పహీనవారవణ్ణనా
౨౬౪-౨౭౪. ఫలట్ఠవసేనేవ దేసనా ఆరద్ధా, న మగ్గట్ఠవసేన, కుతో పుథుజ్జనవసేన. కస్మా? ఫలక్ఖణే హి అనుసయా పహీనాతి వుచ్చన్తి, మగ్గక్ఖణే పన పహీయన్తీతి. తేనేవాహ ‘‘మగ్గసమఙ్గీనం అగ్గహితతం దీపేతీ’’తి. పటిలోమే హి పుథుజ్జనవసేనపి దేసనా గహితా ‘‘యస్స దిట్ఠానుసయో అప్పహీనో, తస్స విచికిచ్ఛానుసయో అప్పహీనోతి? ఆమన్తా’’తిఆదినా. అనుసయచ్చన్తపటిపక్ఖేకచిత్తక్ఖణికానన్తి అనుసయానం అచ్చన్తం పటిపక్ఖభూతఏకచిత్తక్ఖణికానం. మగ్గసమఙ్గీనన్తి మగ్గట్ఠానం. ఏత్థ చ అనుసయానం అచ్చన్తపటిపక్ఖతాగ్గహణేన ఉప్పత్తిరహతం పటిక్ఖిపతి. న హి తే అచ్చన్తపటిపక్ఖసముప్పత్తితో పరతో ఉప్పత్తిరహా హోన్తి. మగ్గసమఙ్గితాగ్గహణేన అనుప్పత్తిరహతాపాదితతం పటిక్ఖిపతి. న హి మగ్గక్ఖణే తే అనుప్పత్తిరహతం ఆపాదితా నామ హోన్తి, అథ ఖో ఆపాదీయన్తీతి. ఏకచిత్తక్ఖణికతాగ్గహణేన సన్తానబ్యాపారం. తేనాహ ‘‘న కోచీ’’తిఆది. తత్థ తేతి మగ్గసమఙ్గినో. న కేవలం పహీనవారేయేవ, అథ ఖో అఞ్ఞేసుపీతి దస్సేన్తో ‘‘అనుసయ…పే… గహితా’’తి ఆహ.
౨౭౫-౨౯౬. యత్థ అనుసయో ఉప్పత్తిరహో, తత్థేవస్స అనుప్పత్తిరహతాపాదనన్తి ‘‘అత్తనో అత్తనో ఓకాసే ఏవ అనుప్పత్తిధమ్మతం ఆపాదితో’’తి ఆహ. తథా హి వుత్తం ‘‘చక్ఖుం లోకే పియరూపం సాతరూపం, ఏత్థేసా తణ్హా ఉప్పజ్జమానా ఉప్పజ్జతి, ఏత్థ నివిసమానా నివిసతీ’’తి (విభ. ౨౦౩) వత్వా పున వుత్తం ‘‘చక్ఖుం లోకే పియరూపం సాతరూపం, ఏత్థేసా తణ్హా పహీయమానా పహీయతి, ఏత్థ నిరుజ్ఝమానా నిరుజ్ఝతీ’’తి (విభ. ౨౦౪). తస్మాతి యస్మా తదోకాసత్తమేవ కామధాతుఆదిఓకాసత్తమేవ అనుసయానం దీపేన్తి పహీనాప్పహీనవచనాని, తస్మా. అనోకాసే తదుభయావత్తబ్బతా వుత్తాతి యస్మా కామరాగపటిఘానుసయానం ద్విన్నం ఉప్పత్తిట్ఠానం, సో ఏవ పహానోకాసోతి స్వాయం తేసం అఞ్ఞమఞ్ఞం అనోకాసో, తస్మిం అనోకాసే తదుభయస్స పహానాప్పహానస్స నవత్తబ్బతా వుత్తా. కామరాగానుసయోకాసే హి పటిఘానుసయస్స అప్పహీనత్తా సో ‘‘తత్థ పహీనో’’తి న వత్తబ్బో, అట్ఠితత్తా పన ‘‘తత్థ అప్పహీనో’’తి చ, తస్మా అనోకాసే తదుభయావత్తబ్బతా వుత్తాతి. తేన సద్ధిం సమానోకాసేతి తేన కామరాగేన సద్ధిం సమానోకాసే. ‘‘సాధారణట్ఠానే’’తి వుత్తే కామధాతుయం సుఖుపేక్ఖాసు పహీనో నామ హోతి, న సమానకాలే పహీనో తతియచతుత్థమగ్గవజ్ఝత్తా కామరాగమానానుసయానం.
పహీనవారవణ్ణనా నిట్ఠితా.
౭. ధాతువారవణ్ణనా
౩౩౨-౩౪౦. అప్పహీనుప్పత్తిరహభావా ఇధ అనుగమనసయనానీతి దస్సేన్తో ‘‘యస్మిం …పే… అత్థో’’తి ఆహ. ఇధాపి యుత్తాతి పుబ్బే వుత్తమేవత్థం పరామసతి. తథా హి వుత్తం ‘‘కారణలాభే ఉప్పత్తిఅరహతం దస్సేతీ’’తి (యమ. మూలటీ. అనుసయయమక ౧). ఛ పటిసేధవచనానీతి తిస్సన్నం ధాతూనం చుతూపపాతవిసిట్ఠానం పటిసేధనవసేన వుత్తవచనాని, తతో ఏవ ధాతువిసేసనిద్ధారణాని న హోన్తి. పటిసేధోతి హి ఇధ సత్తాపటిసేధో వుత్తోతి అధిప్పాయేన వదతి. అఞ్ఞత్థే పన న-కారే నాయం దోసో. ఇమం నామ ధాతుం. తంమూలికాసూతి పటిసేధమూలికాసు. ఏవఞ్హీతి ‘‘న కామధాతుయా చుతస్స కామధాతుం ఉపపజ్జన్తస్సా’’తిఆదినా పఠమయోజనాయ సతి. నకామధాతుఆదీసు ఉపపత్తికిత్తనేనేవ నకామధాతుఆదిగ్గహణేనపి ధాతువిసేసస్సేవ గహితతాయ అత్థతో విఞ్ఞాయమానత్తా. తేనాహ ‘‘న కామధాతు…పే… విఞ్ఞాయతీ’’తి. భఞ్జితబ్బాతి విభజితబ్బా. విభాగో పనేత్థ దువిధో ఇచ్ఛితోతి ఆహ ‘‘ద్విధా కాతబ్బాతి అత్థో’’తి. పుచ్ఛా చ విస్సజ్జనాని చ పుచ్ఛావిస్సజ్జనాని. యథా అవుత్తే భఙ్గాభావస్స అవిఞ్ఞాతత్తా ‘‘అనుసయా భఙ్గా నత్థీ’’తి వత్తబ్బం, తథా తయిదం ‘‘కతి అనుసయా భఙ్గా’’తి ఏతదపేక్ఖన్తి తదపి వత్తబ్బం. పుచ్ఛాపేక్ఖఞ్హి విస్సజ్జనన్తి.
ధాతువారవణ్ణనా నిట్ఠితా.
అనుసయయమకవణ్ణనా నిట్ఠితా.
౮. చిత్తయమకం
ఉద్దేసవారవణ్ణనా
౧-౬౨. సరాగాదీతి ఏత్థ ఆది-సద్దేన ‘‘యస్స సరాగం చిత్తం ఉప్పజ్జతి, న నిరుజ్ఝతీ’’తి ఆరభిత్వా యావ ‘‘యస్స అవిముత్తం చిత్త’’న్తి వారో, తావ సఙ్గణ్హాతి. కుసలాదీతి పన ఆది-సద్దేన ‘‘యస్స కుసలం చిత్తం ఉప్పజ్జతి, న నిరుజ్ఝతీ’’తి ఆరభిత్వా యావ ‘‘యస్స సరణం చిత్తం ఉప్పజ్జతి, న నిరుజ్ఝతీ’’తి వారో, తావ సఙ్గణ్హాతి, తస్మా సరాగాదికుసలాదీహీతి సరాగాదీహి అవిముత్తన్తేహి, కుసలాదీహి అరణన్తేహి పదేహి మిస్సకా వారా. సుద్ధికాతి కేవలా యథావుత్తసరాగాదీహి కుసలాదీహి చ అమిస్సకా. తయో తయోతి పుగ్గలధమ్మవసేన తయో తయో మహావారా. యది ఏవం కథం సోళస పుగ్గలవారాతి ఆహ ‘‘తత్థ తత్థ పన వుత్తే సమ్పిణ్డేత్వా’’తి. తత్థ తత్థ సోళసవిధే సరాగాదిమిస్సకచిత్తే వుత్తే పుగ్గలే ఏవ ఏకజ్ఝం సమ్పిణ్డేత్వా సఙ్గహేత్వా ‘‘సోళస పుగ్గలవారా’’తి వుత్తం. ‘‘ధమ్మపుగ్గలధమ్మవారా’’తి ఏత్థాపి ఏసేవ నయో. న నిరన్తరం వుత్తేతి ధమ్మే పుగ్గలధమ్మే చ అనామసిత్వా సోళససుపి ఠానేసు నిరన్తరం పుగ్గలే ఏవ వుత్తే సమ్పిణ్డేత్వా సోళస పుగ్గలవారా న వుత్తాతి అత్థో.
సంసగ్గవసేనాతి సంసజ్జనవసేన దేసనాయ విమిస్సనవసేన. అఞ్ఞథా హి ఉప్పాదనిరోధా పచ్చుప్పన్నానాగతకాలా చ కథం సంసజ్జీయన్తి. సేసానమ్పి వారానన్తి ఉప్పాదుప్పన్నవారాదీనం. తంతంనామతాతి యథా ‘‘యస్స చిత్తం ఉప్పజ్జతి, తస్స చిత్తం ఉప్పన్న’’న్తిఆదినా ఉప్పాదఉప్పన్నభావామసనతో ఉప్పాదఉప్పన్నవారోతి నామం పాళితో ఏవ విఞ్ఞాయతి, ఏవం సేసవారానమ్పీతి ఆహ ‘‘తంతంనామతా పాళిఅనుసారేన వేదితబ్బా’’తి.
ఉద్దేసవారవణ్ణనా నిట్ఠితా.
నిద్దేసవారవణ్ణనా
౬౩. తథారూపస్సేవాతి పచ్ఛిమచిత్తసమఙ్గినో ఏవ. తఞ్చ చిత్తన్తి తఞ్చ యథావుత్తక్ఖణం పచ్ఛిమచిత్తం. ‘‘ఏవంపకార’’న్తి ఇమస్స అత్థం దస్సేతుం ‘‘భఙ్గక్ఖణసమఙ్గిమేవా’’తి వుత్తం నిరుజ్ఝమానాకారస్స ‘‘ఏవంపకార’’న్తి వుత్తత్తా.
౬౫-౮౨. ద్వయమేతన్తి యం ‘‘ఖణపచ్చుప్పన్నమేవ చిత్తం ఉప్పాదక్ఖణాపగమేన ఉప్పజ్జిత్థ నామ, తదేవ ఉప్పాదక్ఖణే ఉప్పాదం పత్తత్తా ఉప్పజ్జిత్థ, అనతీతత్తా ఉప్పజ్జతి నామా’’తి వుత్తం, ఏతం ఉభయమ్పి. ఏవం న సక్కా వత్తున్తి ఇమినా వుత్తప్పకారేన న సక్కా వత్తుం, పకారన్తరేన పన సక్కా వత్తున్తి అధిప్పాయో. తత్థ ‘‘న హీ’’తిఆదినా పఠమపక్ఖం విభావేతి. విభజితబ్బం సియాతి ‘‘భఙ్గక్ఖణే తం చిత్తం ఉప్పజ్జిత్థ, నో చ ఉప్పజ్జతి, ఉప్పాదక్ఖణే తం చిత్తం ఉప్పజ్జిత్థ చేవ ఉప్పజ్జతి చా’’తి విభజితబ్బం సియా, న చ విభత్తం. ‘‘ఆమన్తా’’తి వత్తబ్బం సియా ఖణపచ్చుప్పన్నే చిత్తే వుత్తనయేన ఉభయస్సపి లబ్భమానత్తా, న చ వుత్తం. ఇదాని యేన పకారేన సక్కా వత్తుం, తం దస్సేతుం ‘‘చిత్తస్స భఙ్గక్ఖణే’’తిఆదిమాహ. పుగ్గలో వుత్తో, పుగ్గలవారో హేసోతి అధిప్పాయో. తస్సాతి పుగ్గలస్స. న చ కిఞ్చి చిత్తం ఉప్పజ్జతి చిత్తస్స భఙ్గక్ఖణసమఙ్గిభావతో. తం పన చిత్తం ఉప్పజ్జతి, యం చిత్తసమఙ్గీ సో పుగ్గలోతి ఏవమేత్థ అత్థో దట్ఠబ్బో. యది అనేకచిత్తవసేనాయం యమకదేసనా పవత్తాతి చోదనం సన్ధాయాహ ‘‘చిత్తన్తి హి…పే… తిట్ఠతీ’’తి. సన్నిట్ఠానవసేన నియమో వేదితబ్బో, అఞ్ఞథా ‘‘నో చ తేసం చిత్తం ఉప్పజ్జతీ’’తిఆదినా పటిసేధో న యుజ్జేయ్యాతి అధిప్పాయో. తాదిసన్తి తథారూపం, యదవత్థో ఉప్పన్నఉప్పజ్జమానతాదిపరియాయేహి వత్తబ్బో హోతి, తదవత్థన్తి అత్థో.
౮౩-౧౧౩. ఇమస్స పుగ్గలవారత్తాతి ‘‘యస్స చిత్తం ఉప్పజ్జమాన’’న్తిఆదినయప్పవత్తస్స ఇమస్స అతిక్కన్తకాలవారస్స పుగ్గలవారత్తా. పుగ్గలో పుచ్ఛితోతి ‘‘యస్స చిత్తం ఉప్పజ్జమానం…పే… తస్స చిత్త’’న్తి చిత్తసమఙ్గిపుగ్గలో పుచ్ఛితోతి పుగ్గలస్సేవ విస్సజ్జనేన భవితబ్బం, ఇతరథా అఞ్ఞం పుచ్ఛితం అఞ్ఞం విస్సజ్జితం సియా. న కోచి పుగ్గలో న గహితో సబ్బసత్తానం అనిబ్బత్తచిత్తతాభావతో. తే చ పన సబ్బే పుగ్గలా. నిరుజ్ఝమానక్ఖణాతీతచిత్తాతి నిరుజ్ఝమానక్ఖణా హుత్వా అతీతచిత్తా. తథా దుతియతతియాతి యథా పఠమపఞ్హో అనవసేసపుగ్గలవిసయత్తా పటివచనేన విస్సజ్జేతబ్బో సియా, తథా తతో ఏవ దుతియతతియపఞ్హా ‘‘ఆమన్తా’’ఇచ్చేవ విస్సజ్జేతబ్బా సియున్తి అత్థో. చతుత్థో పన పఞ్హో ఏవం విభజిత్వా పుగ్గలవసేనేవ విస్సజ్జేతబ్బోతి దస్సేన్తో ‘‘పచ్ఛిమచిత్తస్సా’’తిఆదిం వత్వా తథా అవచనే కారణం దస్సేన్తో ‘‘చిత్తవసేన పుగ్గలవవత్థానతో’’తిఆదిమాహ. ‘‘భఙ్గక్ఖణే చిత్తం ఉప్పాదక్ఖణం వీతిక్కన్త’’న్తి ఇమినా వత్తమానస్స చిత్తస్స వసేన పుగ్గలో ఉప్పాదక్ఖణాతీతచిత్తో, ‘‘అతీతం చిత్తం ఉప్పాదక్ఖణఞ్చ వీతిక్కన్తన్తి భఙ్గక్ఖణఞ్చ వీతిక్కన్త’’న్తి ఇమినా పన అతీతస్స చిత్తస్స వసేన పుగ్గలో ఉప్పాదక్ఖణాతీతచిత్తో వుత్తో.
తత్థాతి తేసు ద్వీసు పుగ్గలేసు. పురిమస్సాతి పఠమం వుత్తస్స సన్నిట్ఠానపదసఙ్గహితస్స చిత్తం న భఙ్గక్ఖణం వీతిక్కన్తం. ‘‘నో చ భఙ్గక్ఖణం వీతిక్కన్త’’న్తి హి వుత్తం. పచ్ఛిమస్స వీతిక్కన్తం చిత్తం భఙ్గక్ఖణన్తి సమ్బన్ధో. ‘‘భఙ్గక్ఖణఞ్చ వీతిక్కన్త’’న్తి హి వుత్తం. ఏవమాదికో పుగ్గలవిభాగోతి దుతియపఞ్హాదీసు వుత్తం సన్ధాయాహ. తస్స చిత్తస్స తంతంఖణవీతిక్కమావీతిక్కమదస్సనవసేనాతి తస్స తస్స ఉప్పాదక్ఖణస్స భఙ్గక్ఖణస్స చ యథారహం వీతిక్కమస్స అవీతిక్కమస్స చ దస్సనవసేన దస్సితో హోతి పుగ్గలవిభాగోతి యోజనా. ఇధాతి ఇమస్మిం అతిక్కన్తకాలవారే. పుగ్గలవిసిట్ఠం చిత్తం పుచ్ఛితం ‘‘యస్స చిత్తం తస్స చిత్త’’న్తి వుత్తత్తా. యదిపి పుగ్గలప్పధానా పుచ్ఛా పుగ్గలవారత్తా. అథాపి చిత్తప్పధానా పుగ్గలం విసేసనభావేన గహేత్వా చిత్తస్స విసేసితత్తా. ఉభయథాపి దుతియపుచ్ఛాయ ‘‘ఆమన్తా’’తి వత్తబ్బం సియా అనవసేసపుగ్గలవిసయత్తా. తథా పన అవత్వా ‘‘అతీతం చిత్త’’న్తి వుత్తం, కస్మా నిరోధక్ఖణ…పే… దస్సనత్థన్తి దట్ఠబ్బన్తి యోజనా. ఏస నయో ‘‘న నిరుజ్ఝమాన’’న్తి ఏత్థాపీతి నిరుజ్ఝమానం ఖణం నిరోధక్ఖణం ఖణం వీతిక్కన్తకాలం కిం తస్స చిత్తం న హోతీతి అత్థో.
౧౧౪-౧౧౬. సరాగపచ్ఛిమచిత్తస్సాతి సరాగచిత్తేసు పచ్ఛిమస్స చిత్తస్స, ఏకస్స పుగ్గలస్స రాగసమ్పయుత్తచిత్తేసు యం సబ్బపచ్ఛిమం చిత్తం, తస్స. సో పన పుగ్గలో అనాగామీ వేదితబ్బో. న నిరుజ్ఝతి నిరోధాసమఙ్గితాయ. నిరుజ్ఝిస్సతి ఇదాని నిరోధం పాపుణిస్సతి. అప్పటిసన్ధికత్తా పన తతో అఞ్ఞం నుప్పజ్జిస్సతి. ఇతరేసన్తి యథావుత్తసరాగపచ్ఛిమచిత్తసమఙ్గిం వీతరాగచిత్తసమఙ్గిఞ్చ ఠపేత్వా అవసేసానం ఇతరసేక్ఖానఞ్చేవ పుథుజ్జనానఞ్చ.
నిద్దేసవారవణ్ణనా నిట్ఠితా.
చిత్తయమకవణ్ణనా నిట్ఠితా.