౭. అనుసయయమకం

పరిచ్ఛేదపరిచ్ఛిన్నుద్దేసవారవణ్ణనా

౧. ‘‘అవిజ్జాసముదయా రూపసముదయో, తణ్హాసముదయా రూపసముదయో, కమ్మసముదయా రూపసముదయో. లోభో నిదానం కమ్మానం సముదయాయా’’తి చ ఏవమాదినా కుసలమూలకుసలాదీనం పచ్చయభావో వుత్తోతి ఆహ ‘‘పచ్చయదీపకేన మూలయమకేనా’’తి. ‘‘సో ‘అనిచ్చం రూపం, అనిచ్చం రూప’న్తి యథాభూతం పజానాతి. చక్ఖు అనిచ్చం, రూపా అనిచ్చా’’తి చ ఆదినా బహులఖన్ధాదిముఖేన అనిచ్చానుపస్సనాదయో విహితాతి వుత్తం ‘‘ఖన్ధాదీసు తీరణబాహుల్లతో’’తి. కిలేసానం సముచ్ఛిన్దనతో పరం పహానకిచ్చం నత్థీతి ఆహ ‘‘అనుసయపహానన్తా పహానపరిఞ్ఞా’’తి. యదిపి అనుసయేహి సమ్పయోగతో ఆరమ్మణతో వా పహానపరిఞ్ఞా నప్పవత్తతి, అనుసయాభావే పన తదారమ్భో ఏవ నత్థీతి కత్వా వుత్తం ‘‘అనుసయేహి పహానపరిఞ్ఞం విభావేతు’’న్తి. అనుసయభావేన లబ్భమానానన్తి అనుసయభావేన విజ్జమానానం, అనుసయసభావానన్తి అత్థో. తీహాకారేహీతి పరిచ్ఛేదాదీహి తీహి పకారేహి. అనుసయేసు గణనసరూపప్పవత్తిట్ఠానతో అబోధితేసు పుగ్గలోకాసాదివసేన పవత్తియమానా తబ్బిసయా దేసనా న సువిఞ్ఞేయ్యా హోతీతి దస్సేన్తో ఆహ ‘‘తేసు తథా…పే… దురవబోధత్తా’’తి.

ఏత్థ పురిమేసూతి పదుద్ధారో అనన్తరస్స విధి పటిసేధో వాతి కత్వా సానుసయవారాదిఅపేక్ఖో, న అనుసయవారాదిఅపేక్ఖో అనుసయవారే పాళివవత్థానస్స పగేవ కతత్తాతి దస్సేన్తో ‘‘ఏతేసు సానుసయవారాదీసు పురిమేసూతి అత్థో’’తి ఆహ. సానుసయవారాదీసు హి తీసు పురిమేసు ఓకాసవారే యతో తతోతి దేసనా పవత్తా, న అనుసయవారాదీసు. అత్థవిసేసాభావతోతి ‘‘కామధాతుయా చుతస్సా’’తిఆదినా (యమ. ౨.అనుసయయమక.౩౦౨) పాళిఆగతపదస్స, ‘‘కామధాతుం వా పన ఉపపజ్జన్తస్సా’’తిఆదినా యమకభావేన అట్ఠకథాఆదిగతపదస్స చ అత్థవిసేసాభావతో. కథమయం యమకదేసనా సియా దుతియస్స పదస్స అభావతోతి అత్థో. యది నాయం యమకదేసనా, అథ కస్మా ఇధాగతాతి ఆహ ‘‘పురిమవారే హీ’’తిఆది. తత్థ అనుసయట్ఠానపరిచ్ఛేదదస్సనన్తి అనుసయట్ఠానతాయ పరిచ్ఛేదదస్సనం. ఏవమ్పి కథమిదం అనుసయయమకం యమకదేసనాసబ్భావతోతి ఆహ ‘‘యమకదేసనా…పే… నామం దట్ఠబ్బ’’న్తి. అత్థవసేనాతి పటిలోమత్థవసేన. పఠమపదేన హి వుత్తస్స విపరివత్తనవసేనపి యమకదేసనా హోతి ‘‘రూపం రూపక్ఖన్ధో, రూపక్ఖన్ధో రూప’’న్తిఆదీసు (యమ. ౧.ఖన్ధయమక.౨), తత్థ పన అత్థవిసేసో అత్థి, ఇధ నత్థి, తస్మా న తథా దేసనా కతాతి దస్సేన్తో ఆహ ‘‘అత్థవిసేసాభావతో పన న వుత్తా’’తి. లబ్భమానతావసేనాతి పుచ్ఛాయ లబ్భమానతావసేన.

ఉప్పత్తిఅరహతం దస్సేతీతి ఇమినా నిప్పరియాయేన అనుసయా అనాగతాతి దస్సితం హోతి యతో తే మగ్గవజ్ఝా, న చ అతీతపచ్చుప్పన్నా ఉప్పత్తిరహాతి వుచ్చన్తి ఉప్పన్నత్తా. యంసభావా పన ధమ్మా అనాగతా అనుసయాతి వుచ్చన్తి, తంసభావా ఏవ తే అతీతపచ్చుప్పన్నా వుత్తా. న హి ధమ్మానం అద్ధాభేదేన సభావభేదో అత్థి, తస్మా అనుసయానం అతీతపచ్చుప్పన్నభావా పరియాయతో లబ్భన్తీతి అట్ఠకథాయం (యమ. అట్ఠ. అనుసయయమక ౧) ‘‘అతీతోపి హోతీ’’తిఆది వుత్తం. ఏవంపకారాతి అనుసయప్పకారా, కారణలాభే సతి ఉప్పజ్జనారహాఇచ్చేవ అత్థో. సో ఏవంపకారో ఉప్పజ్జనవారే ఉప్పజ్జతి-సద్దేన గహితో ఉప్పజ్జనారహతాయ అవిచ్ఛిన్నభావదీపనత్థన్తి అధిప్పాయో. తేనాహ ‘‘న ఖన్ధయమకాదీసు వియ ఉప్పజ్జమానతా’’తి, పచ్చుప్పన్నతాతి అత్థో. తేనేవాతిఆదినా యథావుత్తమత్థం పాకటతరం కరోతి. తత్థ నిన్నానాకరణోతి నిబ్బిసేసో. ఉప్పజ్జనానుసయానం నిన్నానాకరణత్తా ఏవ హి ‘‘ఏత్థేసా తణ్హా ఉప్పజ్జమానా ఉప్పజ్జతి, ఏత్థ నివిసమానా నివిసతీ’’తి విభఙ్గే (విభ. ౨౦౩) ఆగతం. అనుసయనఞ్హి ఏత్థ నివిసనన్తి అధిప్పేతం.

ఇదాని యేన పరియాయేన అతీతపచ్చుప్పన్నేసు అనుసయవోహారో, తం దస్సేతుకామో అనాగతమ్పి తేహి సద్ధిం ఏకజ్ఝం కత్వా దస్సేన్తో ‘‘అనురూపం కారణం పన…పే… వుచ్చన్తీ’’తి ఆహ. ఏతేన భూతపుబ్బగతియా అతీతపచ్చుప్పన్నేసు ఉప్పత్తిరహతా వేదితబ్బాతి దస్సేతి. ఉప్పత్తిఅరహతా నామ కిలేసానం మగ్గేన అసముచ్ఛిన్నతాయ వేదితబ్బా. సా చ అతీతపచ్చుప్పన్నేసుపి అత్థేవాతి పకారన్తరేనపి తేసం పరియాయతోవ అనుసయభావం పకాసేతి. తేనేవాహ ‘‘మగ్గస్స పనా’’తిఆది. తాదిసానన్తి యే మగ్గభావనాయ అసతి ఉప్పత్తిరహా, తాదిసానం. ధమ్మో ఏవ చ ఉప్పజ్జతి, న ధమ్మాకారోతి అధిప్పాయో. న హి ధమ్మాకారా అనిచ్చతాదయో ఉప్పజ్జన్తీతి వుచ్చన్తి. యది పన తే ఉప్పాదాదిసమఙ్గినో సియుం, ధమ్మా ఏవ సియుం. తేన వుత్తం ‘‘అప్పహీనాకారో చ ఉప్పజ్జతీతి వత్తుం న యుజ్జతీ’’తి.

వుత్తమ్పి థామగమనం అగ్గహేత్వా అప్పహీనట్ఠమత్తమేవ గహేత్వా చోదకో చోదేతీతి దస్సేన్తో ఆహ ‘‘సత్తానుసయ…పే… ఆపజ్జతీతి చే’’తి. న హి థామగమనే గహితే చోదనాయ ఓకాసో అత్థి. తేనాహ ‘‘నాపజ్జతీ’’తిఆది. వుత్తం అట్ఠకథాయం, న కేవలమట్ఠకథాయమేవ పాఠగతోవాయమత్థో, తస్మా ఏవమేవ గహేతబ్బోతి దస్సేన్తో ‘‘థామగతో…పే… యుత్త’’న్తి వత్వా కిం పన తం థామగమనన్తి పరాసఙ్కం నివత్తేన్తో ‘‘థామగతన్తి చ…పే… వుత్తా’’తి ఆహ. తత్థ అఞ్ఞేహి అసాధారణోతి కిలేసవత్థుఆదీనం కిలేసతాదిసభావో వియ కామరాగాదితో అఞ్ఞత్థ అలబ్భమానో తేసంయేవ ఆవేణికో సభావో, యతో తే భవబీజం భవమూలన్తి చ వుచ్చన్తి. యస్మా చ థామగమనం తేసం అనఞ్ఞసాధారణో సభావో, తస్మా అనుసయనన్తి వుత్తం హోతీతి దస్సేన్తో ‘‘థామగతోతి అనుసయసమఙ్గీతి అత్థో’’తి ఆహ.

‘‘యస్స కామరాగానుసయో అనుసేతి, తస్స పటిఘానుసయో అనుసేతీతి? ఆమన్తా’’తిఆదినా (యమ. ౨.అనుసయయమక.౩) అనుసయవారే వుత్తో ఏవ అత్థో ‘‘యస్స కామరాగానుసయో ఉప్పజ్జతి, తస్స పటిఘానుసయో ఉప్పజ్జతీతి? ఆమన్తా’’తిఆదినా (యమ. ౨.అనుసయయమక.౩౦౦) వుత్తోతి అనుసయనాకారో ఏవ ఉప్పజ్జనవారే ఉప్పజ్జతి-సద్దేన గహితోతి ‘‘ఉప్పజ్జనవారో అనుసయవారేన నిన్నానాకరణో విభత్తో’’తి యం వుత్తం, తత్థ విచారం ఆరభతి ‘‘అనుసయఉప్పజ్జనవారానం సమానగతికత్తా’’తిఆదినా. ‘‘ఉప్పజ్జతీ’’తి వచనం సియాతి ఉప్పజ్జనవారే ‘‘ఉప్పజ్జతీ’’తి వచనం అప్పహీనాకారదీపకం సియా. తథా చ సతి యథా ‘‘ఇమస్స ఉప్పాదా’’తి ఏత్థ ఇమస్స అనిరోధాతి అయమత్థోపి ఞాయతి, ఏవం ‘‘ఉప్పజ్జతీ’’తి వుత్తే అత్థతో ‘‘న ఉప్పజ్జతీ’’తి అయమత్థో వుత్తో హోతి అప్పహీనాకారస్స ఉప్పత్తిరహభావస్స అనుప్పజ్జమానసభావత్తాతి చోదనం దస్సేన్తో ‘‘ఉప్పజ్జతీతి వచనస్స అవుత్తతా న సక్కా వత్తున్తి చే’’తి ఆహ. వచనత్థవిసేసేన తంద్వయస్స వుత్తత్తాతి ఏతేన ధమ్మనానత్తాభావేపి పదత్థనానత్థేన వారన్తరదేసనా హోతి యథా సహజాతసంసట్ఠవారేసూతి దస్సేతి. అనురూపం కారణం లభిత్వాతిఆది తమేవ వచనత్థవిసేసం విభావేతుం ఆరద్ధం. ఉప్పత్తియోగ్గన్తి ఉప్పత్తియా యోగ్గం, ఉప్పజ్జనసభాగతన్తి అత్థో. యతో అనుసయా ఉప్పత్తిరహాతి వుచ్చన్తి, ఏకన్తేన చేతదేవ సమ్పటిచ్ఛితబ్బం ‘‘యస్స కామరాగానుసయో ఉప్పజ్జతి, తస్స పటిఘానుసయో ఉప్పజ్జతీతి? ఆమన్తా’’తిఆదివచనతో (యమ. ౨.అనుసయయమక.౩౦౦). ‘‘అనుసేన్తీతి అనుసయా’’తి ఏత్తకే వుత్తే సదా విజ్జమానా ను ఖో తే అపరినిప్ఫన్నానుసయనట్ఠేన ‘‘అనుసయా’’తి వుచ్చన్తీతి అయమత్థో ఆపజ్జతీతి తంనిసేధనత్థం ‘‘అనురూపం కారణం లభిత్వా ఉప్పజ్జన్తీ’’తి వుత్తం. ఉప్పత్తిఅరహభావేన థామగతతా అనుసయట్ఠోతి యం తేసం ఉప్పత్తియోగవచనం వుత్తం, తం సమ్మదేవ వుత్తన్తి ఇమమత్థమాహ ‘‘అనుసయసద్దస్సా’’తిఆదినా. తేన వారద్వయదేసనుప్పాదికా అనుసయసద్దత్థనిద్ధారణాతి దస్సేతి. తమ్పి సువుత్తమేవ ఇమినా తన్తిప్పమాణేనాతి ఇదమ్పి ‘‘అభిధమ్మే తావా’’తిఆదినా ఆగతం తివిధమేవ తన్తిం సన్ధాయాహాతి దస్సేన్తో ఆహ ‘‘తన్తిత్తయేనపి హి చిత్తసమ్పయుత్తతా దీపితా హోతీ’’తి.

పరిచ్ఛేదపరిచ్ఛిన్నుద్దేసవారవణ్ణనా నిట్ఠితా.

ఉప్పత్తిట్ఠానవారవణ్ణనా

౨. ఏవం సతీతి వేదనానం విసేసితబ్బభావే కామధాతుయా చ విసేసనభావే సతి. కామాధాతుయా అనుసయనట్ఠానతా న వుత్తా హోతి అప్పధానభావతో, పధానాప్పధానేసు పధానే కిచ్చదస్సనతో, విసేసనభావేన చరితబ్బతాయ చాతి అధిప్పాయో. హోతు కో దోసోతి కదాచి వదేయ్యాతి ఆసఙ్కమానో ఆహ ‘‘ద్వీసు పనా’’తిఆది. ద్వీసూతి నిద్ధారణే భుమ్మం, తథా ‘‘తీసు ధాతూసూ’’తి ఏత్థాపి. తస్మాతి యస్మా ధాతుఆదిభేదేన తివిధం అనుసయట్ఠానం, తత్థ చ రూపారూపధాతూనం భవరాగస్స అనుసయట్ఠానతా వుత్తాతి కామధాతుయా కామరాగస్స అనుసయట్ఠానతా ఏకన్తేన వత్తబ్బా, తస్మా. తీసు ధాతూసు తీసు వేదనాసూతి చ నిద్ధారణే భుమ్మం, కామధాతుయా ద్వీసు వేదనాసూతి చ ఆధారే.

ద్వీస్వేవాతి ద్వీసు సుఖోపేక్ఖాసు ఏవ. సబ్బాసు ద్వీసూతి యాసు కాసుచి ద్వీసు. తేనాతి ‘‘కామరాగో ద్వీసు వేదనాసు అనుసేతీ’’తి వచనసామత్థియలద్ధేన విసేసనిచ్ఛయేనేవ. భవరాగానుసయట్ఠానం రూపారూపధాతుయో తదనురూపా చ వేదనా. న హి ద్వీసు వేదనాసు కామరాగానుసయోవ అనుసేతీతి అవధారణం ఇచ్ఛితం, ద్వీసు ఏవ పన వేదనాసూతి ఇచ్ఛితం. తేనేవాహ ‘‘ద్వీస్వేవ అనుసేతి, న తీసూ’’తి. అట్ఠానఞ్చ అనుసయానం, కిం తం అపరియాపన్నం సక్కాయే? సబ్బో లోకుత్తరో ధమ్మో. చ-సద్దేన పటిఘానుసయట్ఠానం సఙ్గణ్హాతి. తేన వుత్తం ‘‘యథా చా’’తిఆది. అఞ్ఞాతి కామరాగానుసయట్ఠానభూతా ద్వే వేదనా.

అఞ్ఞేసు ద్వీహి వేదనాహి విప్పయుత్తేసు. పియరూపసాతరూపేసూతి పియాయితబ్బమధురసభావేసు. విసేసనఞ్చేతం రూపాదీనం సబ్బద్వారసబ్బపురిసేసు ఇట్ఠభావస్స అనియతతాయ కతం. సాతసన్తసుఖగిద్ధియాతి సాతసుఖే సన్తసుఖే చ గిజ్ఝనాకారేన అభికఙ్ఖనాకారేన. తత్థ సాతసుఖం కాయికం, సన్తసుఖం చేతసికం. సాతసుఖం వా కాయికసుఖం, సన్తసుఖం ఉపేక్ఖాసుఖం. తథా చాహు ‘‘ఉపేక్ఖా పన సన్తత్తా, సుఖమిచ్చేవ భాసితా’’తి (విసుద్ధి. ౨.౬౪౪; మహాని. అట్ఠ. ౨౭). పరిత్తం వా ఓళారికం సుఖం సాతసుఖం, అనోళారికం సన్తసుఖం. పరిత్తగ్గహణఞ్చేత్థ కామరాగానుసయస్స అధిప్పేతత్తా. అఞ్ఞత్థాతి వేదనాహి అఞ్ఞత్థ. సోతి కామరాగానుసయో. వేదనాసు అనుగతో హుత్వా సేతీతి వేదనాపేక్ఖో ఏవ హుత్వా పవత్తతి యథా పుత్తాపేక్ఖాయ ధాతియా అనుగ్గణ్హనప్పవత్తి, సయనసఙ్ఖాతా పవత్తి చ కామరాగస్స నికామనమేవ. తేనాహ ‘‘సుఖమిచ్చేవ అభిలపతీ’’తి. యథా తస్స, ఏవం పటిఘానుసయాదీనమ్పి వుత్తనియామేన యథాసకం కిచ్చకరణమేవ దుక్ఖవేదనాదీసు అనుసయనం దట్ఠబ్బం. తేన వుత్తం ‘‘ఏవం పటిఘానుసయో చా’’తిఆది. తీసు వేదనాసు అనుసయనవచనేనాతి తీసు వేదనాసు యథారహం అనుసయనవచనేన. ఇట్ఠాదిభావేన గహితేసూతి ఇట్ఠాదీసు ఆరమ్మణపకతియా వసేన ఇట్ఠాదిభావేన గహితేసు విపరీతసఞ్ఞాయ వసేన అనిట్ఠాదీసు ఇట్ఠాదిభావేన గహితేసూతి యోజనా. న హి ఇట్ఠాదిభావేన గహణం విపరీతసఞ్ఞా.

తత్థాతి ఇట్ఠారమ్మణాదీసు. ఏత్థాతి అనుసయనే. కామస్సాదాదివత్థుభూతానం కామభవాదీనన్తి కామస్సాదభవస్సాదవత్థుభూతానం కామరూపారూపభవానం గహణం వేదితబ్బన్తి యోజనా. తత్థాతి వేదనాత్తయధాతుత్తయేసు. నిద్ధారణే చేతం భుమ్మం. దుక్ఖపటిఘాతో దుక్ఖే అనభిరతి. యత్థ తత్థాతి దుక్ఖవేదనాయ తంసమ్పయుత్తేసు అనిట్ఠరూపాదీసు వాతి యత్థ తత్థ. మహగ్గతా ఉపాదిన్నక్ఖన్ధా రూపారూపభవా, అనుపాదిన్నక్ఖన్ధా రూపారూపావచరధమ్మా. తత్థాతి యథావుత్తేసు మహగ్గతధమ్మేసు భవరాగోఇచ్చేవ వేదితబ్బో. తేన వుత్తం ‘‘రూపధాతుయా అరూపధాతుయా ఏత్థ కామరాగానుసయో నానుసేతీ’’తి. దిట్ఠానుసయాదీనన్తి ఆది-సద్దేన విచికిచ్ఛానుసయఅవిజ్జానుసయాదీనం సఙ్గహో దట్ఠబ్బో.

ధాతుత్తయవేదనాత్తయవినిముత్తం దిట్ఠానుసయాదీనం అనుసయనట్ఠానం న వుత్తన్తి సువుత్తమేతం దిట్ఠానుసయాదీనం ఉప్పత్తిట్ఠానపుచ్ఛాయం ‘‘సబ్బసక్కాయపరియాపన్నేసు ధమ్మేసు’’ఇచ్చేవ విస్సజ్జితత్తా. కామరాగో పన యత్థ నానుసేతి, తం దుక్ఖవేదనారూపారూపధాతువినిముత్తం దిట్ఠానుసయాదీనం అనుసయనట్ఠానం అత్థీతి దస్సేతుం ‘‘నను చా’’తిఆది ఆరద్ధం. తత్థ తదనుసయనట్ఠానతోతి తస్స కామరాగానుసయస్స అనుసయనట్ఠానతో. అఞ్ఞా నేక్ఖమ్మస్సితసోమనస్సుపేక్ఖాసఙ్ఖాతా. అయమేత్థ సఙ్ఖేపత్థో – నేక్ఖమ్మస్సితదోమనస్సే వియ పటిఘానుసయో నేక్ఖమ్మస్సితసోమనస్సుపేక్ఖాసు కామరాగానుసయో నానుసేతీతి ‘‘యత్థ కామరాగానుసయో నానుసేతి, తత్థ దిట్ఠానుసయో నానుసేతీ’’తి సక్కా వత్తున్తి తస్మా తం ఉద్ధరిత్వా న వుత్తన్తి. హోన్తూతి తాసం వేదనానం అత్థితం పటిజానిత్వా ఉద్ధరిత్వా అవచనస్స కారణం దస్సేన్తో ఆహ ‘‘న పన…పే… తం న వుత్త’’న్తి. తదనుసయనట్ఠానన్తి తేసం దిట్ఠానుసయాదీనం అనుసయనట్ఠానం. తస్మాతి యస్మా సతిపి కామరాగానుసయనట్ఠానతో అఞ్ఞస్మిం దిట్ఠానుసయాదీనం అనుసయనట్ఠానే తం పన ధాతుత్తయవేదనాత్తయవినిముత్తం నత్థి వేదనాద్వయభావతో, తస్మా. తం వేదనాద్వయం న వుత్తం విసుం న ఉద్ధటన్తి అత్థో. తస్మాతి యస్మా ‘‘యత్థ కామరాగాదయో నానుసేన్తి, తత్థ దిట్ఠివిచికిచ్ఛా నానుసేన్తీ’’తి అయమత్థో ‘‘ఆమన్తా’’తి ఇమినా పటివచనవిస్సజ్జనేన అవిభాగతో వుత్తోతి ‘‘యత్థ కామరాగాదయో అనుసేన్తి, తత్థ దిట్ఠివిచికిచ్ఛా అనుసేన్తీ’’తి అయమ్పి అత్థో అవిభాగతోవ లబ్భతి, తస్మా. అవిభాగతో చ దుక్ఖం పటిఘస్స అనుసయనట్ఠానన్తి దీపితం హోతి. తేనాహ ‘‘అవిసేసేన…పే… వేదితబ్బ’’న్తి. తత్థ అవిసేసేనాతి గేహస్సితం నేక్ఖమ్మస్సితన్తి విసేసం అకత్వా. సముదాయవసేన గహేత్వాతి యథావుత్తఅవయవానం సమూహవసేన దుక్ఖన్త్వేవ గహేత్వా. ‘‘అవిసేసేన సముదాయవసేన గహేత్వా’’తి ఇమమత్థం తథా-సద్దేన అనుకడ్ఢతి ‘‘ద్వీసు వేదనాసూ’’తి ఏత్థాపి గేహస్సితాదివిభాగస్స అనిచ్ఛితత్తా.

యది ఏవం ‘‘పటిఘం తేన పజహతి, న తత్థ పటిఘానుసయో అనుసేతీ’’తి ఇదం సుత్తపదం కథన్తి చోదనం సన్ధాయ ‘‘అపిచా’’తిఆది వుత్తం. తత్థాతి తస్మిం దోమనస్సే, తంసమ్పయుత్తే వా పటిఘే. నేక్ఖమ్మస్సితం దోమనస్సన్తిఆదినా నేయ్యత్థమిదం సుత్తం, న నీతత్థన్తి దస్సేతి. యథా పన సుత్తం ఉదాహటం, తథా ఇధ కస్మా న వుత్తన్తి ఆహ ‘‘పటిఘుప్పత్తిరహట్ఠానతాయా’’తిఆది. ఏవమ్పి సుత్తాభిధమ్మపాఠానం కథమవిరోధోతి ఆహ నిప్పరియాయదేసనా హేసా, సా పన పరియాయదేసనాతి. ఏవఞ్చ కత్వాతి పరియాయదేసనత్తా ఏవ. రాగానుసయోతి కామరాగానుసయో అధిప్పేతో. యతో ‘‘అనాగామిమగ్గేన సముగ్ఘాతనం సన్ధాయా’’తి వుత్తం, తస్మా తస్స న మహగ్గతధమ్మా అనుసయనట్ఠానన్తి తం పఠమజ్ఝానఞ్చ అనామసిత్వా ‘‘న హి లోకియా…పే… నానుసేతీతి సక్కా వత్తు’’న్తి వుత్తం. అవత్థుభావతోతి సభావేనేవ అనుప్పత్తిట్ఠానత్తా. ఇధాతి ఇమస్మిం అనుసయయమకే. వుత్తనయేనాతి ‘‘నేక్ఖమ్మస్సితం దోమనస్సం ఉప్పాదేత్వా’’తిఆదినా వుత్తేన నయేన. తంపటిపక్ఖభావతోతి తేసం పటిఘాదీనం పటిపక్ఖస్స మగ్గస్స సబ్భావతో. న కేవలం మగ్గసబ్భావతో, అథ ఖో బలవవిపస్సనాసబ్భావతోపీతి దస్సేన్తో ఆహ ‘‘తంసముగ్ఘా…పే… భావతో చా’’తి.

ఇదాని యదేతం తత్థ తత్థ ‘‘అనుసయనట్ఠాన’’న్తి వుత్తం, తం గహేతబ్బధమ్మవసేన వా సియా గహణవిసేసేన వాతి ద్వే వికప్పా, తేసు పఠమం సన్ధాయాహ ‘‘ఆరమ్మణే అనుసయనట్ఠానే సతీ’’తి. రూపాదిఆరమ్మణే అనుసయానం అనుసయనట్ఠానన్తి గయ్హమానే యమత్థం సన్ధాయ ‘‘న సక్కా వత్తు’’న్తి వుత్తం, తం దస్సేతుం ‘‘దుక్ఖాయ హీ’’తిఆదిమాహ. యది సియాతి యది కామరాగానుసయో సియా. ఏతస్సపీతి దిట్ఠానుసయసమ్పయుత్తలోభస్సపి ‘‘సబ్బసక్కాయపరియాపన్నేసు ధమ్మేసూ’’తి కామరాగస్స ఠానం వత్తబ్బం సియా, న చ వుత్తం. అథ పనాతిఆది దుతియవికప్పం సన్ధాయ వుత్తం. అజ్ఝాసయవసేన తంనిన్నతాయాతి అసతిపి ఆరమ్మణకరణే యత్థ కామరాగాదయో అజ్ఝాసయతో నిన్నా, తం తేసం అనుసయనట్ఠానం. తేన వుత్తం ‘‘అనుగతో హుత్వా సేతీ’’తి. అథ పన వుత్తన్తి సమ్బన్ధో. యథాతిఆది యథావుత్తస్స అత్థస్స ఉదాహరణవసేన నిరూపనం. దుక్ఖే పటిహఞ్ఞనవసేనేవ పవత్తతి, నారమ్మణకరణవసేనాతి అధిప్పాయో. దుక్ఖమేవ తస్స అనుసయనట్ఠానం వుత్తన్తి అజ్ఝాసయస్స తత్థ నిన్నత్తా దుక్ఖమేవ తస్స పటిఘస్స అనుసయనట్ఠానం వుత్తం, నాలమ్బితం రూపాది సుఖవేదనా చాతి అధిప్పాయో. ఏవన్తి యథా అఞ్ఞారమ్మణస్సపి పటిఘస్స అజ్ఝాసయతో దుక్ఖనిన్నతాయ దుక్ఖమేవ అనుసయనట్ఠానం వుత్తం, ఏవం. దుక్ఖాదీసు…పే… వుత్తన్తి ‘‘దుక్ఖేన సుఖం అధిగన్తబ్బం. నత్థి దిన్న’’న్తి చ ఆదినా కాయకిలమనదుక్ఖే దానానుభావాదికే చ మిచ్ఛాభినివేసనవసేన ఉప్పజ్జమానేన దిట్ఠానుసయేన సమ్పయుత్తో అఞ్ఞారమ్మణోపి లోభో ‘‘ఏవం సుఖం భవిస్సతీ’’తి అజ్ఝాసయతో సుఖాభిసఙ్గవసేనేవ పవత్తతీతి సుఖుపేక్ఖాభేదం సాతసన్తసుఖద్వయమేవ అస్స లోభస్స అనుసయనట్ఠానం వుత్తం పాళియం, న యథావుత్తం దుక్ఖాది, తస్మా భవరాగ…పే… న విరుజ్ఝతి. ఏకస్మింయేవ చాతిఆది దుతియవికప్పంయేవ ఉపబ్రూహనత్థం వుత్తం. తత్థ రాగస్స సుఖజ్ఝాసయతా తంసమఙ్గినో పుగ్గలస్స వసేన వేదితబ్బా, తన్నిన్నభావేన వా చక్ఖుస్స విసమజ్ఝాసయతా వియ. ఏస నయో సేసేసుపి. తేసం రాగపటిఘానం నానానుసయట్ఠానతా హోతి ఏకస్మిమ్పి ఆరమ్మణేతి అత్థో.

ఏవఞ్చ కత్వాతి అసతిపి గహేతబ్బభేదే గహణవిసేసేన అనుసయనట్ఠానస్స భిన్నత్తా ఏవ. ‘‘యత్థ…పే… నో’’తి వుత్తం, అఞ్ఞథా విరుజ్ఝేయ్య. గహేతబ్బభేదేన హి రాగపటిఘానం అనుసయనట్ఠానభేదే గయ్హమానే విపాకమత్తే ఠాతబ్బం సియా, న చ తం యుత్తం, నపి సబ్బేసం పురిసద్వారానం ఇట్ఠానిట్ఠం నియతన్తి. యదిపి యథావుత్తలోభస్స వుత్తనయేన కామరాగానుసయతా సమ్భవతి, యథా పన సుఖుపేక్ఖాసు ఇట్ఠారమ్మణే చ ఉప్పజ్జన్తేన దోమనస్సేన సహ పవత్తో దోసో దుబ్బలభావేన పటిఘానుసయో న హోతి, ఏవం యథావుత్తలోభోపి కామరాగానుసయో న హోతీతి ఇమమత్థం దస్సేతుం ‘‘అట్ఠకథాయం పనా’’తిఆది వుత్తం. న పటిఘానుసయోతి ఏత్థ న-కారో పటిసేధనత్థో, న అఞ్ఞత్థో, ఇతరత్థ పన సమ్భవో ఏవ నత్థీతి దస్సేన్తో ‘‘యం పనేత’’న్తిఆదిమాహ. తత్థ ‘‘న హి దోమనస్సస్స పటిఘానుసయభావాసఙ్కా అత్థీ’’తి ఇమినా న-కారస్స అఞ్ఞత్థతాభావదస్సనముఖేన అభావత్థతం సమత్థేతి.

దేసనా సంకిణ్ణా వియ భవేయ్యాతి ఏత్థ దేసనాసఙ్కరం దస్సేతుం ‘‘భవరాగస్సపి…పే… భవేయ్యా’’తి వుత్తం. తస్సత్థో – యథా కామరాగస్స కామధాతుయా ద్వీసు వేదనాసు ఆరమ్మణకరణవసేన ఉప్పత్తి వుత్తా ‘‘కామరాగో కామధాతుయా ద్వీసు వేదనాసు అనుసేతీ’’తి, ఏవం యది ‘‘భవరాగో కామధాతుయా ద్వీసు వేదనాసు అనుసేతీ’’తి వుచ్చేయ్య, భవరాగస్సపి…పే… భవేయ్య. తతో చ కామరాగేన సద్ధిం భవరాగస్స దేసనా సంకిణ్ణా భవేయ్య, కామరాగతో చ భవరాగస్స విసేసో దస్సేతబ్బో. సో చ సహజాతానుసయవసేన న సక్కా దస్సేతున్తి ఆరమ్మణకరణవసేన దస్సేతబ్బో. తేన వుత్తం ‘‘తస్మా ఆరమ్మణ…పే… అధిప్పాయో’’తి. తత్థ ఆరమ్మణవిసేసేనాతి రూపారూపధాతుసఙ్ఖాతఆరమ్మణవిసేసేన. విసేసదస్సనత్థన్తి కామరాగతో భవరాగస్స విసేసదస్సనత్థం. ఏవం దేసనా కతాతి ‘‘రూపధాతుయా అరూపధాతుయా ఏత్థ భవరాగానుసయో అనుసేతీ’’తి ఏవం విసయే భుమ్మం కత్వా దేసనా కతా. తేనాహ ‘‘సహజాతవేదనావిసేసాభావతో’’తి.

ఉప్పత్తిట్ఠానవారవణ్ణనా నిట్ఠితా.