ఉద్దేసవణ్ణనా

కేనచీతి రూపేన వా అరూపేన వా. చిత్తుప్పాదేన తావ రూపస్స సమయవవత్థానం న సక్కా కాతుం అబ్యాపితాయ అనేకన్తికతాయ చాతి ఇమమత్థం దస్సేన్తో ‘‘అచిత్తసముట్ఠానసబ్భావతో’’తిఆదిమాహ. తత్థ అచిత్తసముట్ఠానం రూపం చిత్తస్స తీసు ఖణేసు ఉప్పజ్జతీతి ఇమస్మిం తావ వాదే చిత్తుప్పత్తిసమయేన రూపూపపత్తిసమయస్స వవత్థానం మా హోతు, చిత్తస్స ఉప్పాదక్ఖణేయేవ సబ్బమ్పి రూపం ఉప్పజ్జతీతి ఇమస్మిం పన వాదే కథన్తి? ఏత్థాపి అచిత్తసముట్ఠానం రూపం చిత్తేన సహుప్పాదేపి అనిన్ద్రియబద్ధరూపం వియ అచిత్తపటి బన్ధుప్పాదతాయ న చిత్తేన వవత్థాపేతబ్బసమయన్తి వుత్తం ‘‘అచిత్తసముట్ఠానసబ్భావతో’’తి. తేన చిత్తుప్పాదేన రూపస్స సమయవవత్థానం న బ్యాపీతి దస్సేతి. అనేకచిత్తసముట్ఠానతాయ వవత్థానాభావతోతి సమ్బన్ధో. నియతే హి సముట్ఠాపకచిత్తే చిత్తసముట్ఠానరూపస్స సియా వవత్థానన్తి.

కేసఞ్చీతి కామావచరకుసలాదీనం. కత్థచీతి ఆరుప్పే. కేసఞ్చీతి వా కేసఞ్చి పఞ్చవోకారవిపాకానం. కత్థచీతి పటిసన్ధిక్ఖణే చరిమక్ఖణే చ. ‘‘తస్మిం సమయే ఫస్సో హోతీ’’తిఆదినా (ధ. స. ౧) చిత్తసహభావినం ఏవ చిత్తేన సమయవవత్థానం కతన్తి వుత్తం ‘‘అచిత్తసహభుభావతో’’తి. తేసన్తి ఉపాదారూపానం. యో యస్స సహభావేన ఉపకారకో, సో ఏవ తస్స సమయవవత్థాపకభావేన వుత్తోతి ఆహ ‘‘సహజాత…పే… త్తనతో’’తి. నాపి మహాభూతేహీతిఆదినా వవత్థానాభావమేవ దస్సేతి. కేసఞ్చీతి అకమ్మజాదీనం. కేహిచీతి కమ్మజాదీహి. పవత్తితోతి పవత్తనతో. సహాతి ఏకస్మిం కాలే. అభావాతి నియోగతో అభావా.

విఞ్ఞత్తి …పే… న సక్కా వత్తుం మహాభూతేహి సమయవవత్థానే కరియమానే తేహి అయావభావితతాయాతి అధిప్పాయో. ఏకస్మిం కాలేతిఆదినాపి మహాభూతేహి సమయనియమనే వవత్థానాభావమేవ విభావేతి. ‘‘తథా విభజనత్థ’’న్తి, ‘‘అవిభత్తం అబ్యాకతం అత్థీతి దస్సేతు’’న్తి చ ఇమేసం పదానం ‘‘విభత్తం అవిభత్తఞ్చ సబ్బం సఙ్గణ్హన్తో ఆహా’’తి ఇమినా సమ్బన్ధో. సమయవవత్థానం కత్వా నిద్దిసియమానస్స నిప్పదేసతాయ అసమ్భవతో ఏకదేసం నిద్దిసిత్వా సామఞ్ఞేన నిగమనం యుత్తం, అకత్వా పన సమయవవత్థానం సరూపతో నిద్దిసనేన తథాతి ఇమమత్థం ఆహ ‘‘సమయవవత్థానేనా’’తిఆదినా. అవిభత్తేతి విపాకకిరియాబ్యాకతం వియ న పుబ్బే విభత్తే. విభజితబ్బేతి భేదవన్తతాయ విభజనారహే. దస్సితేతి ఉద్దిసనవసేన దస్సితే. వుత్తమేవత్థం విత్థారతరేన దస్సేతుం ‘‘ఏత్థ పనా’’తిఆదిమాహ.

విపాకాదిధమ్మానం నయనం నయో, సోవ దస్సనన్తి నయదస్సనం. ‘‘దేసనా’’తి వుత్తం హేట్ఠా గహణమేవ నయదస్సనన్తి. దుతియవికప్పే పన కామావచరాదిభావేన నీయతీతి నయో, కిరియాబ్యాకతం. తస్స దస్సనం నయదస్సనన్తి యోజేతబ్బం. దుకాదీసు నిద్దేసవారే చ హదయవత్థునో అనాగతత్తా తం అగ్గహేత్వా పఠమవికప్పో వుత్తో, ఏకకే పన వత్థుపి గహితన్తి ‘‘హదయవత్థుఞ్చా’’తి దుతియవికప్పే వుత్తం. కిం పన కారణం దుకాదీసు నిద్దేసవారే చ హదయవత్థు న గహితన్తి? ఇతరవత్థూహి అసమానగతికత్తా దేసనాభేదతో చ. యథా హి చక్ఖువిఞ్ఞాణాదీని ఏకన్తతో చక్ఖాదినిస్సయాని, న ఏవం మనోవిఞ్ఞాణం ఏకన్తతో హదయవత్థునిస్సయం, నిస్సితముఖేన చ వత్థుదుకాదిదేసనా పవత్తా. యమ్పి ఏకన్తతో హదయవత్థునిస్సయం, తస్స వసేన ‘‘అత్థి రూపం మనోవిఞ్ఞాణస్స వత్థూ’’తిఆదినా దుకాదీసు వుచ్చమానేసుపి తదనుకూలఆరమ్మణదుకాదయో న సమ్భవన్తి. న హి ‘‘అత్థి రూపం మనోవిఞ్ఞాణస్స ఆరమ్మణం, అత్థి రూపం న మనోవిఞ్ఞాణస్స ఆరమ్మణ’’న్తిఆదినా సక్కా వత్తున్తి వత్థారమ్మణదుకదేసనా భిన్నగతికా సియుం, సమానగతికా చ తా దేసేతుం భగవతో అజ్ఝాసయో. ఏసా హి భగవతో దేసనా పకతి. తేనేవ హి నిక్ఖేపకణ్డే చిత్తుప్పాదవిభాగేన అవుచ్చమానత్తా అవితక్కావిచారపదవిస్సజ్జనే విచారోతి వత్తుం న సక్కాతి అవితక్కవిచారమత్తపదవిస్సజ్జనే లబ్భమానోపి వితక్కో న ఉద్ధటో, అఞ్ఞథా వితక్కో చాతి వత్తబ్బం సియాతి. ఏవం ఇతరవత్థూహి అసమానగతికత్తా దేసనాభేదతో చ దుకాదీసు ఉద్దేసే న గహితం. ఉద్దిట్ఠస్సేవ హి నిద్దిసనతో నిద్దేసేపి న గహితం హదయవత్థూతి వదన్తి.

చక్ఖాదిదసకా సత్తాతి చక్ఖుసోతఘానజివ్హాకాయఇత్థిభావపురిసభావదసకా సత్త, ఏకసన్తానవసేన వా చక్ఖుసోతఘానజివ్హాకాయభావవత్థుదసకా సత్త. నిబ్బానస్స అసతిపి పరమత్థతో భేదే పరికప్పితభేదోపి భేదోయేవ వోహారవిసయేతి కత్వా సోపాదిసేసాదిభేదో వుత్తో.

౫౮౪. కిఞ్చాపి అఞ్ఞత్థ కుక్కుటణ్డసణ్ఠానే పరిమణ్డల-సద్దో దిస్సతి, చక్కసణ్ఠానతా పన వట్టసణ్ఠానే చక్కవాళే వుచ్చమానో పరిమణ్డల-సద్దో వట్టపరియాయో సియా. అనేకత్థా హి సద్దాతి అధిప్పాయేనాహ ‘‘వట్టం పరిమణ్డల’’న్తి. ఏత్థ చ సినేరుయుగన్ధరాదీనం సముద్దతో ఉపరిఅధోభాగానం వసేన ఉబ్బేధో వుత్తో, ఆయామవిత్థారేహిపి సినేరు చతురాసీతియోజనసహస్సపరిమాణోవ. యథాహ ‘‘సినేరు, భిక్ఖవే, పబ్బతరాజా చతురాసీతి యోజనసహస్సాని ఆయామేన, చతురాసీతి యోజనసహస్సాని విత్థారేనా’’తి (అ. ని. ౭.౬౬). సినేరుం పాకారపరిక్ఖేపవసేన పరిక్ఖిపిత్వా ఠితా యుగన్ధరాదయో, సినేరుయుగన్ధరాదీనం అన్తరేపి సీతసముద్దా నామ. ‘‘తే విసాలతో యథాక్కమం సినేరుఆదీనం అచ్చుగ్గమనసమానపరిమాణా’’తి వదన్తి.

కోటిసతసహస్సచక్కవాళస్సేవ ఆణాఖేత్తభావో దససహస్సచక్కవాళస్స జాతిఖేత్తభావో వియ ధమ్మతావసేనేవ వేదితబ్బో. వికప్పసమానసముచ్చయవిభావనేసు వియ అవధారణే అనియమే చ వా-సద్దో వత్తతీతి తథా యోజనా కతా. అనేకత్థా హి నిపాతాతి. తత్థ అనేకన్తికత్థో అనియమత్థో.

సీలాదివిసుద్ధిసమ్పాదనేన, చతుధాతువవత్థానవసేనేవ వా మహాకిచ్చతాయ మహన్తేన వాయామేన. సతిపి లక్ఖణాదిభేదే ఏకస్మిం ఏవ కాలే ఏకస్మిం సన్తానే అనేకసతసహస్సకలాపవుత్తితో మహన్తాని బహూని భూతాని పరమత్థతో విజ్జమానానీతి వా మహాభూతాని యథా ‘‘మహాజనో’’తి. ఏవన్తి ‘‘ఉపాదాయ పవత్త’’న్తి అత్థే సతి పటిచ్చసముప్పన్నతా వుత్తా హోతి పచ్చయసమ్భూతతాదీపనతో. ఉపాదాయతీతి ఉపాదాయతి ఏవాతి అధిప్పాయో. తేనేవాహ ‘‘ఏకన్తనిస్సితస్సా’’తి. ‘‘భవతి హి నిస్సయరూపానం సామిభావో’’తి ఆధారాధేయ్యసమ్బన్ధవచనిచ్ఛాయ అభావే ఆధారభూతోపి అత్థో సంసామిసమ్బన్ధవచనిచ్ఛాయ సామిభావేన వుచ్చతి యథా ‘‘రుక్ఖస్స సాఖా’’తి అధిప్పాయో.

తివిధరూపసఙ్గహవణ్ణనా

౫౮౫. విఞ్ఞత్తిదుకో చాతి చ-సద్దేన చిత్తసహభుచిత్తానుపరివత్తిదుకాపి సఙ్గహితాతి వేదితబ్బా. సక్కా హి ఏతేన నయేన…పే… విఞ్ఞాతున్తి ఏత్థ పఞ్చవీసాయ తావ వత్థుదుకేసు పఠమదుకపఞ్చకాదయో చుద్దసహిపి పకిణ్ణకదుకేహి అవసిట్ఠేహి వత్థుదుకేహి పఞ్చవీసాయ ఆరమ్మణదుకేహి పఞ్చహి బాహిరాయతనదుకేహి రూపధాతుదుకాదీహి పఞ్చహి ధాతుదుకేహి పచ్ఛిమకేహి తీహి ఇన్ద్రియదుకేహి ద్వాదసహిపి సుఖుమరూపదుకేహి పఠమాదివజ్జేహి అవసిట్ఠేహి ఆయతనధాతుఇన్ద్రియదుకేహి చ యోజనం గచ్ఛన్తి. పఞ్చవీసాయ పన ఆరమ్మణదుకేసు పురిమకో దుకపఞ్చకో ఉపాదిన్నఉపాదిన్నుపాదానియసనిదస్సనచిత్తసముట్ఠానచిత్తసహభుచిత్తానుపరివత్తిదుకవజ్జేహి పకిణ్ణకదుకేహి సబ్బేహిపి వత్థుదుకేహి రూపాయతనరూపధాతుదుకవజ్జేహి ఆయతనధాతుదుకేహి సబ్బేహిపి ఇన్ద్రియదుకసుఖుమరూపదుకేహి యోజనం గచ్ఛతి. దుతియదుకపఞ్చకాదీసు యథాక్కమం సద్దాయతనసద్దధాతుదుకాదయో యోజనం న గచ్ఛన్తి, రూపాయతనరూపధాతుదుకాదయో గచ్ఛన్తి. పకిణ్ణకదుకేసు సనిదస్సనదుకఞ్చాతి అయమేవ విసేసో. యథా చ వత్థుదుకేసు, ఏవం చక్ఖాయతనచక్ఖుధాతుచక్ఖున్ద్రియాదిదుకపఞ్చకేసు. యథా చ ఆరమ్మణదుకేసు, ఏవం రూపాయతనరూపధాతుఆదిదుకపఞ్చకేసు తికయోజనా. ఇత్థిన్ద్రియపురిసిన్ద్రియజీవితిన్ద్రియదుకా సుఖుమరూపదుకా చ సబ్బేహిపి దుకేహి యోజనం గచ్ఛన్తీతి ఏవం తావ తికయోజనా వేదితబ్బా. నను చాయమ్పి యోజనా భగవతా న దేసితాతి న కాతబ్బాతి? నయిదం ఏకన్తికం. కస్మా? భగవతా దిన్ననయేన యోజనాపి భగవతోయేవ దేసనా. తథా హి వుత్తం మాతికావణ్ణనాయం (ధ. స. అట్ఠ. ౧-౬) ‘‘హేతూ చేవ ధమ్మా అహేతుకా చాతి ఇదమ్పి సమ్భవతీ’’తిఆది. సమ్భవో హి గహణస్స కారణన్తి చ.

తివిధరూపసఙ్గహవణ్ణనా నిట్ఠితా.

చతుబ్బిధాదిరూపసఙ్గహవణ్ణనా

౫౮౬. చిత్తతో ఏవ సముట్ఠాతీతి చిత్తసముట్ఠానన్తి ఇమమేవ అత్థం గహేత్వా ‘‘విఞ్ఞత్తిదుకాదీహి సమానగతికో చిత్తసముట్ఠానదుకో’’తి వుత్తం. వినివత్తితే హి సామఞ్ఞే యం రూపం జనకపచ్చయేసు చిత్తతో సముట్ఠాతి, తం చిత్తతో ఏవ సముట్ఠాతీతి. విఞ్ఞత్తిదుకాదీహీతి ఆది-సద్దేన చిత్తసహభుచిత్తానుపరివత్తిదుకే సఙ్గణ్హాతి. లబ్భమానోతి యం తం రూపం ఉపాదా, తం అత్థి చిత్తసముట్ఠానం, అత్థి న చిత్తసముట్ఠానం. యం తం రూపం నుపాదా, తం అత్థి చిత్తసముట్ఠానం, అత్థి న చిత్తసముట్ఠానన్తి ఏవం లబ్భమానో. సనిదస్సనదుకాదీనన్తి ఆది-సద్దేన సప్పటిఘమహాభూతదుకాదయో సఙ్గణ్హాతి. తేనాతి చిత్తసముట్ఠానదుకేన. తస్సాతి చిత్తసముట్ఠానదుకస్సేవ. అఞ్ఞే పనాతి విఞ్ఞత్తిచిత్తసముట్ఠానచిత్తసహభుచిత్తానుపరివత్తిదుకేహి అఞ్ఞేపి పకిణ్ణకదుకా.

సద్దాయతనస్స ఏకన్తతో అనుపాదిన్నత్తా ‘‘సోతసమ్ఫస్సారమ్మణదుకాదయో వజ్జేత్వా’’తి వుత్తం. చతుక్కా లబ్భన్తీతి యం తం రూపం ఉపాదిన్నం, తం అత్థి చక్ఖుసమ్ఫస్సస్స ఆరమ్మణం, అత్థి చక్ఖుసమ్ఫస్సస్స నారమ్మణం. యం తం రూపం అనుపాదిన్నం, తం అత్థి చక్ఖుసమ్ఫస్సస్స ఆరమ్మణం, అత్థి చక్ఖుసమ్ఫస్సస్స నారమ్మణన్తి ఏవమాదయో సబ్బారమ్మణబాహిరాయతనాదిలబ్భమానదుకేహి యోజనాయం చతుక్కా లబ్భన్తీతి సమ్బన్ధో. అవసేసేహీతి ఆరమ్మణబాహిరాయతనరూపధాతుదుకాదితో లబ్భమానదుకేహీతి వుత్తదుకరాసితో అవసేసేహి. తేసన్తి ఉపాదిన్నఉపాదిన్నుపాదానియచిత్తసముట్ఠానదుకానం. అఞ్ఞేసన్తి ఉపాదిన్నదుకాదితో అఞ్ఞేసం ఉపాదాదుకాదీనం. వత్థుదుకాదీహీతి ఆది-సద్దేన చక్ఖాయతనదుకాదయో సఙ్గణ్హాతి. ఏత్థాపి అవసేసేహి తేసం అఞ్ఞేసఞ్చ యోజనాయ చతుక్కా న లబ్భన్తీతి సమ్బన్ధో.

చతుబ్బిధాదిరూపసఙ్గహవణ్ణనా నిట్ఠితా.

ఉద్దేసవణ్ణనా నిట్ఠితా.