రూపవిభత్తి

ఏకకనిద్దేసవణ్ణనా

౫౯౪. పథవీఆదీనం ధమ్మానం రుప్పనసభావో వియ న హేతుఆదిభావోపి సాధారణోతి న హేతూసు విభజితబ్బోతి వుత్తం ‘‘అవిజ్జమానవిభాగస్సా’’తి. తస్స పన విభాగాభావదస్సనసరూపదస్సనమేవ నిద్దేసో. ఏవఞ్చ కత్వా నిబ్బానస్సపి విభాగరహితత్తా ‘‘అసఙ్ఖతా ధాతూ’’తి ఏత్తకమేవ నిద్దేసవసేన వుత్తం.

యదిపి హినోతి ఏతేన పతిట్ఠాతి కుసలాదికో ధమ్మోతి అలోభాదయో కేవలం హేతుపదవచనీయా, కారణభావసామఞ్ఞతో పన మహాభూతాదయోపి హేతు-సద్దాభిధేయ్యాతి మూలట్ఠవాచినా దుతియేన హేతు-సద్దేన విసేసేత్వా ఆహ ‘‘హేతుహేతూ’’తి. సుప్పతిట్ఠితభావసాధనతో కుసలాదిధమ్మానం మూలత్థేన ఉపకారకధమ్మా ‘‘తయో కుసలహేతూ’’తిఆదినా (ధ. స. ౧౦౫౯-౧౦౬౦) పట్ఠానే చ తేయేవ ‘‘హేతుపచ్చయో’’తి వుత్తాతి ఆహ ‘‘మూలహేతు పచ్చయహేతూతి వా అయమత్థో’’తి. హినోతి ఏతేన, ఏతస్మా వా ఫలం పవత్తతీతి హేతు, పటిచ్చ ఏతస్మా ఏతి పవత్తతీతి పచ్చయోతి ఏవం హేతుపచ్చయ-సద్దానం అనానత్థతం సన్ధాయ హేతుసద్దపరియాయభావేన పచ్చయ-సద్దో వుత్తోతి ఆహ ‘‘హేతుపచ్చయసద్దానం సమానత్థత్తా’’తి. భూతత్తయనిస్సితాని చ మహాభూతాని చతుమహాభూతనిస్సితం ఉపాదారూపన్తి సబ్బమ్పి రూపం సబ్బదా సబ్బత్థ సబ్బాకారం చతుమహాభూతహేతుకం మహాభూతాని చ అనామట్ఠభేదాని సామఞ్ఞతో గహితానీతి వుత్తం ‘‘రూపక్ఖన్ధస్స హేతూ’’తి.

కమ్మసమాదానానన్తి సమాదానానం కమ్మానం, సమాదియిత్వా కతకమ్మానం వా. అఞ్ఞేసు పచ్చయేసు విపాకస్స తణ్హావిజ్జాదీసు.

‘‘అట్ఠానమేతం, భిక్ఖవే, అనవకాసో, యం కాయదుచ్చరితస్స ఇట్ఠో కన్తో మనాపో విపాకో నిబ్బత్తేయ్య, నేతం ఠానం విజ్జతి. ఠానఞ్చ ఖో ఏతం, భిక్ఖవే, విజ్జతి, యం కాయదుచ్చరితస్స అనిట్ఠో అకన్తో అమనాపో విపాకో నిబ్బత్తేయ్య. ఠానమేతం విజ్జతి. వచీ…పే… మనో…పే… విజ్జతి…పే… అట్ఠానమేతం, భిక్ఖవే, అనవకాసో, యం కాయసుచరితస్స అనిట్ఠో అకన్తో అమనాపో విపాకో నిబ్బత్తేయ్యా’’తి (మ. ని. ౩.౧౩౧; విభ. ౮౦౯),

‘‘కమ్మం సత్తే విభజతి, యదిదం హీనపణీతతాయా’’తి (మ. ని. ౩.౨౮౯) – ఏవమాదివచనతో కమ్మం విపాకస్స ఇట్ఠానిట్ఠతం నియమేతీతి ఆహ ‘‘ఇట్ఠానిట్ఠవిపాకనియామకత్తా’’తి. గతిఉపధికాలపయోగసమ్పత్తివిపత్తియోయేవ ఠానం విపాకస్స ఓకాసభావతో. న హి తేహి వినా కోచి విపాకో నిబ్బత్తతీతి. యథావుత్తట్ఠానే సతి అధిగన్తబ్బం ఇట్ఠానిట్ఠారమ్మణం ‘‘గతి…పే… నిప్ఫాదిత’’న్తి వుత్తం. విపాకస్స ఆరమ్మణేన వినా అభావతో ఆరమ్మణమ్పి తస్స పధానం కారణం. అనఞ్ఞసభావతోతి హేతుఆదిసభావాభావతో.

రుప్పనం రూపం. తం అస్స అత్థీతి ఏత్థ ‘‘అస్సా’’తి వుచ్చమానో పథవీఆదిఅత్థోయేవ రుప్పతీతిపి వుచ్చతీతి ఆహ ‘‘రుప్పనలక్ఖణయుత్తస్సేవ రూపీరూపభావతో’’తి. ఏతం సభావన్తి ఏతం ఉప్పన్నభావే సతి ఛహి విఞ్ఞాణేహి విఞ్ఞేయ్యసభావం రూపే నియమేతి రూపస్సేవ తంసభావత్తా. న రూపం ఏతస్మిన్తి కాలభేదవసేన అతంసభావస్సపి రూపస్స అత్థితాయ న రూపం తత్థ నియన్తబ్బన్తి దస్సేతి. అత్థి హీతిఆదినా తత్థ రూపస్సేవ నియన్తబ్బతాభావంయేవ వివరతి. ఏతమేవాతిఆదినా ఉద్దేసేన నిద్దేసం సంసన్దేతి. ఏత్థ ఏతమేవ రూపే యథావుత్తసభావం నియమేతబ్బం నిద్దేసే ఏవ-సద్దేన నియమేతి అవధారేతీతి అత్థో. యథావుత్తో నియమోతి ఉప్పన్నభావే సతి ఛహి విఞ్ఞాణేహి విఞ్ఞేయ్యభావో నియన్తబ్బతాయ ‘‘నియమో’’తి వుత్తో, సో రూపే అత్థి ఏవ రూపస్సేవ తంసభావత్తా. విసిట్ఠకాలస్స వుత్తప్పకారం అవధారణంయేవ వా యథావుత్తో నియమో, సో రూపే అత్థియేవ సమ్భవతియేవ, న అరూపే వియ న సమ్భవతీతి అత్థో దట్ఠబ్బో. కాలభేదన్తి కాలవిసేసం. అనామసిత్వాతి అగ్గహేత్వా. తం సబ్బన్తి అనామట్ఠకాలభేదం తతోయేవ అరూపేహి సమానవిఞ్ఞేయ్యసభావం సబ్బం రూపం. ఉప్పన్నన్తి ఏతేన కాలభేదామసనేన విసేసేతి ‘‘ఉప్పన్నం…పే… మేవా’’తి.

వత్తమానకాలికం సబ్బం రూపం దిట్ఠసుతముతవిఞ్ఞాతసభావం, తం యథాసకం ఛహి విఞ్ఞాణేహి విఞ్ఞేయ్యసభావమేవ, న తేహి అవిఞ్ఞేయ్యం. నాపి ఉప్పన్నమేవ ఛహి విఞ్ఞాణేహి విఞ్ఞేయ్యసభావం ఏకన్తలక్ఖణనియమాభావాపత్తితోతి ఏవం అవిపరీతే అత్థే విభావితేపి చోదకో అధిప్పాయం అజానన్తో ‘‘నను ఏవ’’న్తిఆదినా సబ్బస్స సబ్బారమ్మణతాపత్తిం చోదేతి. ఇతరో ‘‘రూపం సబ్బం సమ్పిణ్డేత్వా’’తిఆదినా అత్తనో అధిప్పాయం విభావేతి. ఏత్థ ఏకీభావేన గహేత్వాతి ఇదం ‘‘సమ్పిణ్డేత్వా’’తి ఏతస్స అత్థవచనం. ఏకన్తలక్ఖణం ఛహి విఞ్ఞాణేహి విఞ్ఞేయ్యసభావోయేవ. ఇదం వుత్తం హోతి – కిఞ్చాపి పఞ్చన్నం విఞ్ఞాణానం విసయన్తరే అప్పవత్తనతో న సబ్బస్స సబ్బారమ్మణతా, సబ్బస్సపి పన రూపస్స ఛవిఞ్ఞాణారమ్మణభావతో యథాసకం ఛహి విఞ్ఞాణేహి విఞ్ఞేయ్యతాయ ఛహి విఞ్ఞాణేహి విఞ్ఞేయ్యతావ అత్థి, తం ఏకతో సఙ్గహణవసేన గహేత్వా ‘‘ఉప్పన్నం సబ్బం రూపం ఛహి విఞ్ఞాణేహి విఞ్ఞేయ్య’’న్తి వుత్తం యథా ‘‘అభిఞ్ఞాప్పత్తం పఞ్చమజ్ఝానం ఛళారమ్మణం హోతీ’’తి. యథా హి దిబ్బచక్ఖుదిబ్బసోతాదిఅభిఞ్ఞాప్పత్తస్స పఞ్చమజ్ఝానస్స విసుం అసబ్బారమ్మణత్తేపి ఏకన్తలక్ఖణవసేన ఏకీభావేన గహేత్వా ఆరమ్మణవసేన పఠమజ్ఝానాదితో విసేసం దస్సేతుం ‘‘అభిఞ్ఞాప్పత్తం పఞ్చమజ్ఝానం ఛళారమ్మణం హోతీ’’తి వుచ్చతి, ఏవం అరూపతో రూపస్స విసయవసేన విసేసం దస్సేతుం ‘‘ఉప్ప …పే… విఞ్ఞేయ్య’’న్తి వుత్తన్తి. ఛహి విఞ్ఞాణేహి విఞ్ఞేయ్యభావో రూపే నియమేతబ్బో, న పన రూపం తస్మిం నియమేతబ్బం, అనియతదేసో చ ఏవ-సద్దోతి అట్ఠకథాయం (ధ. స. అట్ట. ౫౯౪) ‘‘పచ్చుప్పన్నరూపమేవ చక్ఖువిఞ్ఞాణాదీహి ఛహి వేదితబ్బ’’న్తి వుత్తం. ‘‘పచ్చుప్పన్నరూపమేవా’’తిఆదినా తత్థ దోసమాహ. తస్మాతి యస్మా పాళియం విఞ్ఞేయ్యమేవాతి ఏవ-సద్దో వుత్తో, న చ తస్స అట్ఠానయోజనేన కాచి ఇట్ఠసిద్ధి, అథ ఖో అనిట్ఠసిద్ధియేవ సబ్బరూపస్స ఏకన్తలక్ఖణనియమాదస్సనతో, తస్మా. యథారుతవసేనేవ నియమే గయ్హమానే ఉప్ప…పే… పత్తి నత్థి, తతో చ సోతపతితతాయపి పయోజనం నత్థీతి. వుత్తనయేనాతి ‘‘అరూపతో విధుర’’న్తిఆదినా వుత్తనయేన.

ఞాణస్స వా ఉత్తరస్స పురిమఞాణం వత్థుకారణన్తి ఞాణవత్థు. ‘‘సజాతీ’’తి ఏత్థ స-కారో సమానసద్దత్థోతి దస్సేతుం ‘‘సమానజాతికాన’’న్తి వుత్తం. సమానజాతితా చ సమ్మావాచాదీనం సీలనత్థో ఏవ. ఏతేన సమానసభావతా సజాతిసఙ్గహోతి వేదితబ్బో. ఆరమ్మణే చేతసో అవిక్ఖేపప్పవత్తియా ఉపట్ఠానుస్సాహనాని వియ తేసం అవిక్ఖేపోపి అతిసయేన ఉపకారకోతి ‘‘అఞ్ఞమఞ్ఞోపకారవసేనా’’తి వుత్తం. తేనేవ విజ్జమానేసుపి అఞ్ఞేసు సహజాతధమ్మేసు ఏతేసంయేవ సమాధిక్ఖన్ధసఙ్గహో దస్సితో. యం పన సచ్చవిభఙ్గవణ్ణనాయం (విభ. అట్ఠ. ౧౮౯) విసుద్ధిమగ్గాదీసు (విసుద్ధి. ౨.౫౬౮) చ ‘‘వాయామసతియో కిరియతో సఙ్గహితా’’తి వుత్తం, తం అసమాధిసభావతం తేసం సమాధిస్స ఉపకారకత్తఞ్చ సన్ధాయ వుత్తం. తేనేవ చ తత్థ ‘‘సమాధియేవేత్థ సజాతితో సమాధిక్ఖన్ధేన సఙ్గహితో’’తి (విసుద్ధి. ౨.౫౬౮; విభ. అట్ఠ. ౧౮౯) వుత్తం. ఇధ పన సజాతిసఙ్గహోతి సమాధితదుపకారకధమ్మానం ఉప్పత్తిదేసవసేన సఙ్గహో వుత్తోతి. అవిరాధేత్వా విసయసభావావగ్గహణం పటివేధో, అప్పనా చ ఆరమ్మణే దళ్హనిపాతో తదవగాహోయేవాతి ‘‘పటివేధసదిసం కిచ్చ’’న్తి వుత్తం. అథ వా ఆరమ్మణపటివేధస్స తదాహననపరియాహననమనుగుణతాయ సమానన్తి పఞ్ఞావితక్కానం కిచ్చసరిక్ఖతా వుత్తా.

ఏకకనిద్దేసవణ్ణనా నిట్ఠితా.