దుకమాతికాపదవణ్ణనా

౧-౬. సమానదేసగ్గహణానం ఏకస్మింయేవ వత్థుస్మిం గహేతబ్బానం, ఏకవత్థువిసయానం వా. అథ వా సమానదేసానం ఏకవత్థుకత్తా సమానగహేతబ్బభావానం ఏకుప్పాదితోతి అత్థో. యే ధమ్మా హేతుసహగతా, తే హేతూహి సహ సఙ్గయ్హన్తి. యో చ తేసం సహేతుకభావో, సో సహజాతాదీహి హేతూహి కతోతి కత్వా వుత్తం ‘‘సమా…పే… సబ్భావ’’న్తి. ఆది-సద్దేన చేత్థ సుప్పతిట్ఠితభావసాధనాదిహేతుబ్యాపారే పరిగ్గణ్హాతి. ఏకీభావూపగమనన్తి ఏకకలాపభావేన పవత్తమానానం చిత్తచేతసికానం సంసట్ఠతాయ సమూహఘనభావేన దువిఞ్ఞేయ్యనానాకరణతంయేవ సన్ధాయ వుత్తం. ధమ్మనానత్తాభావేపీతి సభావత్థభేదాభావేపి. పదత్థనానత్తేనాతి నానాపదాభిధేయ్యతాభేదేన. ఏతేన పకారన్తరాపేక్ఖం దుకన్తరవచనన్తి దస్సేతి. అనేకప్పకారా హి ధమ్మా. తేనేవ ‘‘సబ్బే ధమ్మా సబ్బాకారేన బుద్ధస్స భగవతో ఞాణముఖే ఆపాథం ఆగచ్ఛన్తీ’’తి (మహాని. ౧౫౬; చూళని. మోఘరాజమాణవపుచ్ఛానిద్దేస ౮౫) వుత్తం. అయఞ్చ అత్థో తికేసుపి దట్ఠబ్బో. యేసం వినేయ్యానం యేహి పకారవిసేసేహి ధమ్మానం విభావనే కతే పటివేధో హోతి, తేసం తప్పకారభేదేహి ధమ్మానం విభావనం. యేసం పన యేన ఏకేనేవ పకారేన విభావనే పటివేధో హోతి, తేసమ్పి తం వత్వా ధమ్మిస్సరత్తా తదఞ్ఞనిరవసేసప్పకారవిభావనఞ్చ దేసనావిలాసోతి ఆహ ‘‘దేసేతబ్బప్పకారజానన’’న్తిఆది. నను ఏకేన పకారేన జానన్తస్స తదఞ్ఞప్పకారవిభావనం అఫలం హోతీతి? న హోతి పటిసమ్భిదాప్పభేదస్స ఉపనిస్సయత్తా. తే పకారా ఏతేసన్తి తప్పకారా, తబ్భావో తప్పకారతా. ఇమినా ధమ్మానం విజ్జమానస్సేవ పకారవిసేసస్స విభావనం దేసనావిలాసోతి దస్సేతి.

అఞ్ఞత్థాపీతి ‘‘అహేతుకా చేవ ధమ్మా న చ హేతూ’’తిఆదీసు. యథా పఠమదుకేకదేసే గహేత్వా దుతియతతియదుకేహి సద్ధిం ఛట్ఠదుకనయే యోజనా ‘‘హేతూ ధమ్మా సహేతుకాపి అహేతుకాపీ’’తిఆదయో తయో దుకా లబ్భన్తి, ఏవం దుతియతతియదుకేకదేసే గహేత్వా పఠమదుకేన సద్ధిం యోజనాయ ‘‘సహేతుకా ధమ్మా హేతూపి న హేతూపి, అహేతుకా ధమ్మా హేతూపి న హేతూపి, హేతుసమ్పయుత్తా ధమ్మా హేతూపి న హేతూపి, హేతువిప్పయుత్తా ధమ్మా హేతూపి న హేతూపీ’’తి చత్తారో దుకా లబ్భన్తి, తే పన వుత్తనయేనేవ సక్కా దస్సేతున్తి న దస్సితాతి దట్ఠబ్బా. అథ వా పాళియం వుత్తేహి చతుత్థపఞ్చమేహి అట్ఠకథాయం దస్సితేహి పురిమేహి ద్వీహి నిన్నానాకరణతో ఏతే న వుత్తా. సన్నివేసవిసేసమత్తమేవ హేత్థ విసేసోతి. తేనేవ హి నిన్నానత్థత్తా పాళియం ఆగతదుకేసు యథానిద్ధారితదుకానం యథాసమ్భవం అవరోధనేన అవుత్తతం దస్సేతుం ‘‘ఏతేసు పనా’’తిఆదిమాహ.

అథ వా ‘‘ఏతేన వా గతిదస్సనేనా’’తిఆదినా వక్ఖమాననయేన ‘‘హేతూ చేవ ధమ్మా అహేతుకా చా’’తిఆదీనం సమ్భవన్తానం దుకానం సఙ్గహే సతి ఏతేసమ్పి సఙ్గహో సియా. యతో వా దుకతో పదం నిద్ధారేత్వా దుకన్తరం వుచ్చతి, తేన సతి చ నానత్తే దుకన్తరం లబ్భతి, న చేత్థ కోచి విసేసో యథావుత్తదుకేహీతి సంవణ్ణనాసు న దస్సితన్తి దట్ఠబ్బం. ఏత్థ చ యథా సహేతుకదుకతో హేతుసమ్పయుత్తదుకస్స, హేతుసహేతుకదుకతో చ హేతుహేతుసమ్పయుత్తదుకస్స పదత్థమత్తతో నానత్తం, న సభావత్థతో. ఏవం సన్తేపి సహేతుకహేతుసహేతుకదుకే వత్వా ఇతరేపి వుత్తా, ఏవం హేతుసమ్పయుత్తహేతుహేతుసమ్పయుత్తదుకాదీహి సభావత్థనానత్తాభావేపి పదత్థనానత్తసమ్భవతో ధమ్మనానత్తాభావేపి పదత్థనానత్తేన దుకన్తరం వుచ్చతీతి వుత్తత్తా ‘‘హేతుసహగతా ధమ్మా, న హేతుసహగతా ధమ్మా, హేతుసహజాతా ధమ్మా, న హేతుసహజాతా ధమ్మా. హేతుసంసట్ఠా ధమ్మా, హేతువిసంసట్ఠా ధమ్మా. హేతుసముట్ఠానా ధమ్మా, న హేతుసముట్ఠానా ధమ్మా. హేతుసహభునో ధమ్మా, న హేతుసహభునో ధమ్మా’’తిఆదీనం, తథా ‘‘హేతూ చేవ ధమ్మా హేతుసహగతా చా’’తిఆదీనం, ‘‘న హేతూ ఖో పన ధమ్మా హేతుసహగతాపి, న హేతుసహగతాపీ’’తిఆదీనఞ్చ సమ్భవన్తానం అనేకేసం దుకానం సఙ్గహో అనుఞ్ఞాతో వియ దిస్సతి. తథా హి వక్ఖతి ‘‘ఏతేన వా గతిదస్సనేనా’’తిఆది. ఏవం ఆసవగోచ్ఛకాదీసుపి అయమత్థో యథాసమ్భవం వత్తబ్బో. ధమ్మానం వా సభావకిచ్చాదిం బోధేతబ్బాకారఞ్చ యాథావతో జానన్తేన ధమ్మసామినా యత్తకా దుకా వుత్తా, తత్తకేసు ఠాతబ్బం. అద్ధా హి తే దుకా న వత్తబ్బా, యే భగవతా న వుత్తాతి వేదితబ్బం. న హేతుహేతుసమ్పయుత్తదుకో ఛట్ఠదుకేన నిన్నానత్థోతి అధిప్పాయో. తేసూతి పఠమదుకతతియదుకేసు. యది దుకన్తరేహి దుకన్తరపదేహి చ సమానత్థత్తా ఏతేసం దుకానం దుకన్తరపదానఞ్చ అవచనం, ఏవం సతి ఛట్ఠదుకే పఠమపదమ్పి న వత్తబ్బం చతుత్థదుకే దుతియపదేన సమానత్థత్తా. తథా చ ఛట్ఠదుకోయేవ న హోతీతి చోదనం సన్ధాయాహ ‘‘చతుత్థదుకే’’తిఆది. దుకపూరణత్థన్తి ఇదం సమానత్థతంయేవ సన్ధాయ వుత్తం, దేసనావిసేసో పన విజ్జతియేవ. అత్థన్తరతాభావేపి పకారభేదహేతుకం దుకన్తరవచనన్తి దస్సితో హి అయమత్థోతి. ఏతేన గతిదస్సనేనాతి అత్థవిసేసాభావేపి ఛట్ఠదుకపూరణసఙ్ఖాతేన నయదస్సనేన. పఠమదుకే…పే… దస్సితో పాళియం వుత్తేహి చతుత్థపఞ్చమేహి, అట్ఠకథాయం దస్సితేహి పురిమేహి ద్వీహి, ఇధ దస్సితేహి చతూహి. తేసూతి దుతియతతియదుకేసు. పఠమదుకపక్ఖేపేన దస్సితో పాళియం ఛట్ఠదుకేన ఇతరత్ర చ ఇతరదుకేహీతి వేదితబ్బం.

౭-౧౩. పచ్చయభావమత్తేన…పే… అత్థితన్తి ఏతేన న పటిలద్ధత్తతాసఙ్ఖాతా ససభావతావ అత్థితా, అథ ఖో పటిపక్ఖేన అనిరోధో అప్పహీనతా అనిప్ఫాదితఫలతా కారణాసముగ్ఘాతేన ఫలనిబ్బత్తనారహతా చాతి ఇమమత్థం దస్సేతి. తథా హి ‘‘ఇమస్మిం సతి ఇదం హోతీ’’తి ఏత్థ ‘‘సతీ’’తి ఇమినా వచనేన యేన వినా యం న హోతి, తం అతీతాదిపి కారణం సఙ్గహితమేవాతి. తేనేవాహ ‘‘న సహేతు…పే… కాలానమేవా’’తి. సమే…పే… దీపేతి సమేచ్చ సమ్భూయ పచ్చయేహి కతన్తి సఙ్ఖతన్తి. అయమేతేసం విసేసోతి అయం పచ్చయనిబ్బత్తానం పచ్చయవన్తతా అనేకపచ్చయనిప్ఫాదితతా చ దుకద్వయే పురిమపదత్థానం భేదో, ఇతరేసం పన పురిమపదసఙ్గహితధమ్మవిధురసభావతాయాతి. అవిని…పే… ఠపనతోతి ‘‘ఏత్తకా’’తి పభేదపరిచ్ఛేదనిద్ధారణవసేన అభిధమ్మమాతికాయం ధమ్మానం అవుత్తత్తా వుత్తం. సుత్తన్తమాతికాయం పన నిద్ధారితసరూపసఙ్ఖావిసేసత్తా వినిచ్ఛితత్థపరిచ్ఛేదాయేవ అవిజ్జాదయో వుత్తాతి. ‘‘పథవీఆది రూప’’న్తి ఏతస్మిం అత్థవికప్పే అనేకహేతుకేసు చిత్తుప్పాదేసు హేతూనం సహేతుకభావో వియ సబ్బేసం పథవీఆదీనం రూపిభావో సిద్ధోతి ఆహ ‘‘పురిమ…పే… పజ్జతీ’’తి. న హి తేసు నియతో కత్థచి సంసామిభావోతి. అనిచ్చానుపస్సనాయ వా లుజ్జతి ఛిజ్జతి వినస్సతీతి గహేతబ్బో లోకోతి తంగహణరహితానం లోకుత్తరానం నత్థి లోకతా. తేనేవాతి దుక్ఖసచ్చభావేన పరిఞ్ఞేయ్యభావేనాతి అత్థో.

దుకబహుతా ఆపజ్జతీతి కస్మా వుత్తం, నను వీసతి దుకా విభత్తా, ‘‘అవుత్తోపి యథాలాభవసేన వేదితబ్బో’’తి చ వక్ఖతీతి దుకబహుతా ఇచ్ఛితా ఏవాతి? సచ్చమేతం, తంయేవ పన దుకబహుతం అనిచ్ఛన్తో ఏవమాహ. అపిచ దుకబహుతా ఆపజ్జతి, సా చ ఖో విఞ్ఞాణభేదానుసారినీ, తత్రాపి కామావచరకుసలతో ఞాణసమ్పయుత్తాని, తథా మహాకిరియతో మనోద్వారావజ్జనన్తి ఏవంపకారానం సబ్బధమ్మారమ్మణవిఞ్ఞాణానం అనామసనతో న బ్యాపినీతి దస్సేతి ‘‘దుకబహుతా’’తిఆదినా. అబ్యాపిభావే పన దోసం దస్సేన్తో ‘‘తథా చ…పే… సియా’’తి ఆహ. నిద్దేసేన చ విరుద్ధన్తి ‘‘యే తే ధమ్మా చక్ఖువిఞ్ఞేయ్యా, న తే ధమ్మా సోతవిఞ్ఞేయ్యా’’తిఆదినా రూపాయతనాదీనం పచ్చేకచక్ఖువిఞ్ఞాణాదినా కేనచి విఞ్ఞేయ్యతం, సోతవిఞ్ఞాణాదినా కేనచి నవిఞ్ఞేయ్యతఞ్చ దస్సేన్తేన నిక్ఖేపరాసినిద్దేసేన ‘‘ద్విన్నమ్పి పదానం అత్థనానత్తతో దుకో హోతీ’’తి ఇదం వచనం విరుద్ధం, తథా అత్థుద్ధారనిద్దేసేనపి అత్థతో న సమేతీతి అత్థో. తత్థాతి తస్సం నిక్ఖేపరాసిసంవణ్ణనాయం. యో చ పటిసేధో కతో అత్థనానత్తతో దుకం దస్సేతున్తి అధిప్పాయో. న హి సమ…పే… సేధేతున్తి ఏతేన ‘‘యే తే ధమ్మా చక్ఖువిఞ్ఞేయ్యా, న తే ధమ్మా సోతవిఞ్ఞేయ్యా’’తి ఏత్తకేసు నిద్దేసపదేసు దుకపదద్వయప్పవత్తి పాళితో ఏవ విఞ్ఞాయతీతి దస్సేతి.

తథేవాతి ఉభిన్నం కేచిన-సద్దానం అనియమతో చక్ఖుసోతాదినిస్సయవోహారేన చక్ఖుసోతవిఞ్ఞాణాదికో భిన్నసభావోయేవ ధమ్మో అత్థోతి దస్సనవసేన. రూపాయతనమేవ హి చక్ఖుసోతవిఞ్ఞాణేహి విఞ్ఞేయ్యావిఞ్ఞేయ్యభావతో ‘‘కేనచి విఞ్ఞేయ్యం కేనచి నవిఞ్ఞేయ్య’’న్తి చ వుచ్చతీతి. యది ఏవం ఇమస్మిమ్పి పక్ఖే దుకబహుతా ఆపజ్జతీతి చోదనం మనసి కత్వా ఆహ ‘‘న చేత్థా’’తిఆది. విఞ్ఞాతబ్బభేదేనాతి విఞ్ఞాతబ్బవిసేసేన, విఞ్ఞేయ్యేకదేసేనాతి అత్థో. దుకభేదోతి దుకవిసేసో, కేనచి విఞ్ఞేయ్యదుకో, తప్పభేదోయేవ వా. సమత్తో పరియత్తో పరిపుణ్ణోతి అత్థో. యత్తకా విఞ్ఞాతబ్బా తత్తకా దుకాతి దుకభేదాపజ్జనప్పకారదస్సనం. ఏవఞ్చ సతీతిఆదినా ఇమిస్సా సంవణ్ణనాయ లద్ధగుణం దస్సేతి. ‘‘యే తే ధమ్మా చక్ఖువిఞ్ఞేయ్యా, న తే ధమ్మా సోతవిఞ్ఞేయ్యా’’తి రూపాయతనస్సేవ వుత్తత్తా అత్థభేదాభావతో కథమయం దుకో హోతీతి ఆహ ‘‘విఞ్ఞాణనానత్తేనా’’తిఆది. యది పన సబ్బవిఞ్ఞాతబ్బసఙ్గహే దుకోసమత్తో హోతి, నిక్ఖేపరాసినిద్దేసో కథం నీయతీతి ఆహ ‘‘ఏతస్స పనా’’తిఆది.

ఏత్థ పన యథా విఞ్ఞాణనానత్తేన విఞ్ఞాతబ్బం భిన్దిత్వా దుకే వుచ్చమానే సతిపి విఞ్ఞాతబ్బానం బహుభావే యత్తకా విఞ్ఞాతబ్బా, తత్తకా దుకాతి నత్థి దుకబహుతా దుకసఙ్గహితధమ్మేకదేసేసు దుకపదద్వయప్పవత్తిదస్సనభావతో. ఏవం ద్విన్నమ్పి పదానం అత్థనానత్తేన దుకే వుచ్చమానేపి యత్తకాని విఞ్ఞాణాని, తత్తకా దుకాతి నత్థి దుకబహుతా దుకసఙ్గ…పే… భావతో ఏవ. న హి ఏకంయేవ విఞ్ఞాణం ‘‘కేనచి కేనచీ’’తి వుత్తం, కిన్తు అపరమ్పీతి సబ్బవిఞ్ఞాణసఙ్గహే దుకో సమత్తో హోతి, న చ కత్థచి దుకస్స పచ్ఛేదో అత్థి ఇన్ద్రియవిఞ్ఞాణానం వియ మనోవిఞ్ఞాణస్సపి విసయస్స భిన్నత్తా. న హి అతీతారమ్మణం విఞ్ఞాణం అనాగతాదిఆరమ్మణం హోతి, అనాగతారమ్మణం వా అతీతాదిఆరమ్మణం, తస్మా యథాలద్ధవిసేసేన విసిట్ఠేసు మనోవిఞ్ఞాణభేదేసు తస్స తస్స విసయస్స ఆలమ్బనానాలమ్బనవసేన దుకపదద్వయప్పవత్తి న సక్కా నివారేతుం. తేనేవ చ అట్ఠకథాయం ‘‘మనోవిఞ్ఞాణేన పన కేనచి విఞ్ఞేయ్యఞ్చేవ అవిఞ్ఞేయ్యఞ్చాతి అయమత్థో అత్థి, తస్మా సో అవుత్తోపి యథాలాభవసేన వేదితబ్బో’’తి భూమిభేదవసేన యథాలాభం దస్సేస్సతి. ‘‘వవత్థానాభావతో’’తి ఇదమ్పి అనామట్ఠవిసేసం మనోవిఞ్ఞాణసామఞ్ఞమేవ గహేత్వా వుత్తం. పాళి పన ఇన్ద్రియవిఞ్ఞాణేహి నయదస్సనవసేన ఆగతాతి దట్ఠబ్బం. ఏవఞ్చ కత్వా ఇమిస్సాపి అత్థవణ్ణనాయ ‘‘కేనచీ’’తి పదం అనియమేన సబ్బవిఞ్ఞాణసఙ్గాహకన్తి సిద్ధం హోతి, నిద్దేసేన చ న కోచి విరోధో. చక్ఖువిఞ్ఞేయ్యనసోతవిఞ్ఞేయ్యభావేహి దుకపదద్వయప్పవత్తి దస్సితా, న పన చక్ఖువిఞ్ఞేయ్యాచక్ఖువిఞ్ఞేయ్యభావేహి విసేసకారణాభావతో. కిఞ్చ ‘‘యే వా పనా’’తి పదన్తరసమ్పిణ్డనతోపి ‘‘యే తే ధమ్మా చక్ఖువిఞ్ఞేయ్యా…పే… న తే ధమ్మా చక్ఖువిఞ్ఞేయ్యా’’తి (ధ. స. ౧౧౦౧) ఏత్తావతా దుకపదద్వయప్పవత్తి దస్సితాతి విఞ్ఞాయతి. పదన్తరభావదస్సనత్థో హి యేవాపన-సద్దో యథా ‘‘యే కేచి కుసలా ధమ్మా, సబ్బే తే కుసలమూలా. యే వా పన కుసలమూలా, సబ్బే తే ధమ్మా కుసలా’’తిఆదీసు (యమ. ౧.మూలయమక.౧). అఞ్ఞథా ‘‘యే తే ధమ్మా చక్ఖువిఞ్ఞేయ్యా, న తే ధమ్మా సోతవిఞ్ఞేయ్యా. యే తే ధమ్మా సోతవిఞ్ఞేయ్యా, న తే ధమ్మా చక్ఖువిఞ్ఞేయ్యా’’తి పాళి అభవిస్స. యం పన వదన్తి ‘‘యే తే ధమ్మా చక్ఖువిఞ్ఞేయ్యా…పే… న తే ధమ్మా చక్ఖువిఞ్ఞేయ్యాతి ఇమినా అత్థతో ద్వే దుకా వుత్తా హోన్తీ’’తి, తదపి చక్ఖువిఞ్ఞేయ్యాచక్ఖువిఞ్ఞేయ్యతం సోతవిఞ్ఞేయ్యాసోతవిఞ్ఞేయ్యతఞ్చ సన్ధాయ వుత్తం, న పన ‘‘చక్ఖువిఞ్ఞేయ్యనసోతవిఞ్ఞేయ్యతం సోతవిఞ్ఞేయ్యనచక్ఖువిఞ్ఞేయ్యతఞ్చా’’తి దట్ఠబ్బం. ఏతేన పాళిపటిసేధనఞ్చ నివారితం దట్ఠబ్బం పటిసేధనస్సేవ అభావతో. తథా యస్స ఆరమ్మణస్స విజాననభావేన యో అత్థో వుచ్చమానో అనియమదస్సనత్థం ‘‘కేనచీ’’తి వుత్తో, సోయేవ తతో అఞ్ఞస్స అవిజాననభావేన వుచ్చమానో అనియమదస్సనత్థం పున ‘‘కేనచీ’’తి వుత్తోతి తదత్థదస్సనే తేనేవాతి అయం పదత్థో న సమ్భవతీతి న సక్కా వత్తున్తి. ఏవమేత్థ యథా అట్ఠకథా అవట్ఠితా, తథా అత్థో యుజ్జతీతి వేదితబ్బం.

౧౪-౧౯. సన్తానస్స అజఞ్ఞమలీనభావకరణతో కణ్హకమ్మవిపాకహేతుతో చ అపరిసుద్ధత్తా ‘‘అసుచిభావేన సన్దన్తీ’’తి వుత్తం. తత్థాతి వణే. పగ్ఘరణక…పే… సద్దోతి ఏతేన ఆసవో వియ ఆసవోతి అయమ్పి అత్థో దస్సితోతి దట్ఠబ్బం. గోత్రభు…పే… వుత్తానీతి ఏతేన గోత్రభుగ్గహణం ఉపలక్ఖణం యథా ‘‘కాకేహి సప్పి రక్ఖితబ్బ’’న్తి దస్సేతి. గోత్రభుసదిసా గోత్రభూతి పన అత్థే సతి గుణప్పధానత్థానం ఏకేన సద్దేన అవచనీయత్తా వోదానాదయోవ వుత్తా భవేయ్యుం. అథ వా గోత్రభూతి ఏకసేసేన సామఞ్ఞేన వా అయం నిద్దేసోతి వేదితబ్బం. అభివిధివిసయం అవధిన్తి విభత్తిం పరిణామేత్వా వత్తబ్బం.

సమ్పయుత్తేహి ఆసవేహి తంసహితతా ఆసవసహితతా. ఇదం వుత్తం హోతి – యథా సహేతుకానం సమ్పయుత్తేహి హేతూహి సహేతుకతా, న ఏవం సాసవాతి వుత్తధమ్మానం సమ్పయుత్తేహి ఆసవేహి సాసవతా, అథ ఖో విప్పయుత్తేహీతి. దుకన్తరే అవుత్తపదభావోయేవేత్థ దుకయోజనాయ ఞాయాగతతా. యది ఏవం హేతుగోచ్ఛకే కథన్తి ఆహ ‘‘హేతుగోచ్ఛకే పనా’’తిఆది. పఠమే దుకే దుతియస్స పక్ఖేపే ఏకోతి చతుత్థదుకమాహ. పఠమే దుకే తతియస్స పక్ఖేపే ద్వేతి ‘‘ఆసవా చేవ ధమ్మా ఆసవవిప్పయుత్తా చ, ఆసవవిప్పయుత్తా చేవ ధమ్మా నో చ ఆసవా’’తి ఇమినా సద్ధిం పఞ్చమదుకమాహ. పఠమస్స దుతియే దుకే పక్ఖేపే ఏకోతి ‘‘నో ఆసవా ధమ్మా సాసవాపి అనాసవాపీ’’తి అయమేకో. తతియే పఠమస్స పక్ఖేపే ద్వేతి ‘‘ఆసవా ధమ్మా ఆసవసమ్పయుత్తాపి ఆసవవిప్పయుత్తాపి, నో ఆసవాధమ్మా ఆసవసమ్పయుత్తాపి ఆసవవిప్పయుత్తాపీ’’తి ఇమే ద్వే. తతియే దుతియస్స పక్ఖేపే ఏకోతి ‘‘సాసవా ధమ్మా ఆసవసమ్పయుత్తాపి ఆసవవిప్పయుత్తాపీ’’తి ఏకో. దుతియే తతియస్స పక్ఖేపే ఏకోతి ఛట్ఠదుకమాహ. తీహీతి చతుత్థపఞ్చమఛట్ఠేహి. ఇతరేతి తదవసిట్ఠా పఞ్చ. తే పన పఠమే తతియదుకదుతియపదపక్ఖేపే ఏకో, దుతియే పఠమదుకదుతియపదపక్ఖేపే ఏకో, తతియే పఠమస్స ఏకేకపదపక్ఖేపే ద్వే, తతియే దుతియదుకపఠమపదపక్ఖేపే ఏకోతి ఏవం వేదితబ్బా. ‘‘సాసవా ధమ్మా ఆసవాపి నో ఆసవాపి. ఆసవసమ్పయుత్తా ధమ్మా ఆసవాపి నో ఆసవాపి. ఆసవవిప్పయుత్తా ధమ్మా ఆసవాపి నో ఆసవాపీ’’తి ఏతేసమ్పి, ‘‘ఆసవసహగతా ధమ్మా నో ఆసవసహగతా ధమ్మా’’తి ఏవమాదీనఞ్చ అగ్గహణే కారణం గహణనయో చ పుబ్బే వుత్తనయేనేవ వేదితబ్బం.

ఏస నయోతి యో ఏస పఠమదుకే దుతియదుకపక్ఖేపాదికో ఉపాయో ఇధ ఆసవగోచ్ఛకే వుత్తో, ఏస నయో సంయోజనగోచ్ఛకాదీసు దుకన్తరనిద్ధారణేతి అత్థో. తత్థ పాళియం అనాగతదుకా సంయోజనగోచ్ఛకే తావ ‘‘సంయోజనా చేవ ధమ్మా సంయోజనవిప్పయుత్తా చ, సంయోజనవిప్పయుత్తా చేవ ధమ్మా నో చ సంయోజనా, సంయోజనా ధమ్మా సంయోజనసమ్పయుత్తాపి సంయోజనవిప్పయుత్తాపి, నో సంయోజనా ధమ్మా సంయోజనసమ్పయుత్తాపి సంయోజనవిప్పయుత్తాపి, నో సంయోజనా ధమ్మా సంయోజనియాపి అసంయోజనియాపి, సంయోజనియా ధమ్మా సంయోజనసమ్పయుత్తాపి సంయోజనవిప్పయుత్తాపీ’’తి పఞ్చ. ఏవం గన్థఓఘయోగఉపాదానగోచ్ఛకేసు పచ్చేకం పఞ్చ. నీవరణగోచ్ఛకే పన నీవరణానం నీవరణవిప్పయుత్తభావాభావతో ‘‘నో నీవరణా ధమ్మా నీవరణియాపి అనీవరణియాపి, నో నీవరణా ధమ్మా నీవరణసమ్పయుత్తాపి నీవరణవిప్పయుత్తాపి, నీవరణియా ధమ్మా నీవరణసమ్పయుత్తాపి నీవరణవిప్పయుత్తాపీ’’తి తయో. తథా పరామాసగోచ్ఛకే ‘‘నో పరామాసా ధమ్మా పరామట్ఠాపి అపరామట్ఠాపి, నో పరామాసా ధమ్మా పరామాససమ్పయుత్తాపి పరామాసవిప్పయుత్తాపి, పరామట్ఠా ధమ్మా పరామాససమ్పయుత్తాపి పరామాసవిప్పయుత్తాపీ’’తి. కిలేసగోచ్ఛకే ‘‘నో కిలేసా ధమ్మా సంకిలేసికాపి అసంకిలేసికాపి, నో కిలేసా ధమ్మా సంకిలిట్ఠాపి అసంకిలిట్ఠాపి, నో కిలేసా ధమ్మా కిలేససమ్పయుత్తాపి కిలేసవిప్పయుత్తాపి, సంకిలేసికా ధమ్మా సంకిలిట్ఠాపి అసంకిలిట్ఠాపి, సంకిలేసికా ధమ్మా కిలేససమ్పయుత్తాపి కిలేసవిప్పయుత్తాపి, అసంకిలిట్ఠా ధమ్మా సంకిలేసికాపి అసంకిలేసికాపీ’’తి ఛ దుకాతి ఏవం వేదితబ్బా. సేసం వుత్తనయమేవ.

౨౦-౨౫. పచ్చయభావేనాతి సంయోజనత్థం దస్సేతి. యథాసకం పచ్చయభావో ఏవ హి కామరాగాదీనం వట్టసంయోజనన్తి. యది ఏవం కథం కామరాగాదీనంయేవ సంయోజనభావోతి ఆహ ‘‘సతిపీ’’తిఆది. అఞ్ఞేసన్తి సంయోజనేహి అఞ్ఞేసం కిలేసాభిసఙ్ఖారాదీనం. తప్పచ్చయభావేతి తేసం కిలేసకమ్మవిపాకవట్టానం పచ్చయభావే. ఓరమ్భాగియుద్ధంభాగియభావేన సఙ్గహితా పరిచ్ఛిన్నా ఓర…పే… సఙ్గహితా, తేహి కామరాగాదీహి విసేసపచ్చయభూతేహి. కామకమ్మభవాదీనం కామూపపత్తిభవాదినిప్ఫాదనేపి నియమోతి కత్వా ఆహ ‘‘తంతం…పే… హోతీ’’తి. తేన సంయోజనానం భావే యథావుత్తనియమానం కమ్మూపపత్తిభవానం భావం దస్సేత్వా తదభావే అభావం దస్సేన్తో ‘‘న చా’’తిఆదిమాహ. బన్ధనం అసేరిభావకరణం అన్దుబన్ధనాదయో వియ. గన్థకరణం అవచ్ఛిన్నతాకరణం. చక్కలకం పాదపుఞ్ఛనరజ్జుమణ్డలం. న చోదేతబ్బన్తి పఞ్ఞాచక్ఖునా పచురజనస్స పస్సితుం అసక్కుణేయ్యత్తా యథావుత్తవిసేసస్స సద్ధేయ్యతం ఆహ. తివిధో హి అత్థో కోచి పచ్చక్ఖసిద్ధో యో రూపాదిధమ్మానం పచ్చత్తవేదనీయో అనిద్దిసితబ్బాకారో, సబ్బధమ్మానం సభావలక్ఖణన్తి వుత్తం హోతి. కోచి అనుమానసిద్ధో యో ఘటాదీసు పటాదీసు చ పసిద్ధేన పచ్చయాయత్తభావేన ఘటపట-సద్దాదీనం అనిచ్చతాదిఆకారో, కోచి ఓకప్పనసిద్ధో యో పచురజనస్స అచ్చన్తమదిట్ఠో సద్ధావిసయో సగ్గనిబ్బానాది. తత్థ యస్స సత్థునో వచనం పచ్చక్ఖసిద్ధే అనుమానసిద్ధే చ అత్థే న విసంవాదేతి అవిపరీతప్పవత్తియా, తస్స వచనేన సద్ధేయ్యత్థసిద్ధీతి తథారూపో చ భగవాతి ‘‘ధమ్మానం సభావ…పే… న చోదేతబ్బ’’న్తి వుత్తం. ఏస నయో ఇతో పరేసుపి ఏవరూపేసు.

౨౬-౩౭. యథా సరభేహి అతిక్కమితబ్బా పబ్బతరాజి సరభనియా, ఏవం ఓఘనియాతి సద్దసిద్ధీతి ఆహ ‘‘తేనా’’తిఆది.

౫౦-౫౪. విపరియేసగ్గాహో పరామసనన్తి ‘‘పరతో’’తి ఏత్థ న ధమ్మసభావతో అఞ్ఞథామత్తం పరన్తి అధిప్పేతం, అథ ఖో తబ్బిపరియాయోతి ఆహ ‘‘పరతోతి నిచ్చాదితో’’తి.

౫౫-౬౮. యది సభావతో అవిజ్జమానం, కథమారమ్మణభావోతి ఆహ ‘‘విచిత్తసఞ్ఞాయ సఞ్ఞిత’’న్తి, పరికప్పనామత్తసిద్ధన్తి అత్థో. దువిఞ్ఞేయ్యనానత్తతాయ నిరన్తరభావూపగమనం సంసట్ఠభావోతి ‘‘సువిఞ్ఞేయ్యనానత్తత్తా న సంసట్ఠతా’’తి వుత్తం. తేసం అరూపక్ఖన్ధానం. ఇతరేహి రూపనిబ్బానేహి. కిం పన కారణం సమానుప్పాదనిరోధానం ఏకకలాపభూతానం అరూపధమ్మానమేవ అఞ్ఞమఞ్ఞం సంసట్ఠతా వుచ్చతి, న పన తథాభూతానమ్పి రూపధమ్మానన్తి ఆహ ‘‘ఏస హి తేసం సభావో’’తి. తేన యదిపి కేచి అరూపధమ్మా విసుం ఆరమ్మణం హోన్తి, దన్ధప్పవత్తికత్తా పన రూపధమ్మానంయేవ సువిఞ్ఞేయ్యనానత్తం, న అరూపధమ్మానన్తి తేసం సంసట్ఠభావో తదభావో చ ఇతరేసం సభావసిద్ధోతి దస్సేతి. సమూహఘనతాయ వా దుబ్బిభాగతరత్తా నత్థి అరూపధమ్మానం విసుం ఆరమ్మణభావోతి దువిఞ్ఞేయ్యనానత్తత్తా తేసంయేవ సంసట్ఠతా. అముఞ్చిత్వా తదధీనవుత్తితాయ గహేతబ్బతో బుద్ధియా.

౮౩-౧౦౦. కామతణ్హా కామో ఉత్తరపదలోపేన యథా రూపభవో రూపం. ఏవం సేసేసుపి. ఆరమ్మణకరణవసేనాతి ఏతేన కామరూపారూపతణ్హానం విసయభావో యథాక్కమం కామరూపారూపావచరతాయ కారణన్తి దస్సేతి. అవస్సఞ్చేతమేవం సమ్పటిచ్ఛితబ్బం, అఞ్ఞథా కామావచరాదిభావో అపరిపుణ్ణవిసయో సియా. యది హి ఆలమ్బితబ్బధమ్మవసేన భూమిపరిచ్ఛేదో, ఏవం సతి అనారమ్మణానం సఙ్గహో న సియా. అథ విపాకదానవసేన, ఏవమ్పి అవిపాకానం సఙ్గహో న సియా, తస్మా ఆరమ్మణకరణవసేన పరియాపన్నానం భూమిపరిచ్ఛేదో కాతబ్బో. ఏవఞ్హి సతి కామావచరాదిభావో పరిపుణ్ణవిసయో సియా. తేనేవాహ ‘‘ఏవఞ్హి సతీ’’తిఆది. అపరియాపన్నానం పన లోకతో ఉత్తిణ్ణభావేన అనుత్తరభూమితా. అకామావచరాదితా నాపజ్జతీతి అబ్యాపితదోసం పరిహరతి, కామావచరాదితా నాపజ్జతీతి అతిబ్యాపితదోసం. నను చ ఇమస్మిం పక్ఖే కామతణ్హా కతమా, కామావచరధమ్మారమ్మణా తణ్హా, కామావచరధమ్మా కతమే, కామతణ్హావిసయాతి ఇతరీతరనిస్సయతా దోసోతి? న, అవీచిఆదిఏకాదసోకాసనిన్నతాయ కిఞ్చి తణ్హం కామతణ్హాభావేన గహేత్వా తంసభావాయ విసయభావేన కామావచరధమ్మానం ఉపలక్ఖేతబ్బత్తా.

ఇదాని యథావుత్తమత్థం పాఠేన సమత్థేన్తో ‘‘నిక్ఖేపకణ్డేపీ’’తిఆదిమాహ. తత్థ హి కామతణ్హాయ ఆలమ్బితబ్బత్తా కామధాతుపరియాపన్నధమ్మా చ కామభవసఙ్ఖాతే కామే ఓగాళ్హా హుత్వా చరన్తి, నాఞ్ఞత్థాతి ఏత్థావచరాతి వుత్తన్తి. విసేసత్థినా విసేసో అనుపయుజ్జతీతి ఇమమత్థం దస్సేన్తో ఆహ ‘‘లోకస్స వసేన పరియాపన్ననిచ్ఛయతో’’తి. తేన లోకియధమ్మేసు పరియాపన్న-సద్దస్స నిరుళ్హతం దస్సేతి భగవతో తదుచ్చారణానన్తరం వినేయ్యానం తదత్థపటిపత్తితో. పరిచ్ఛేదకాపేక్ఖా పరిచ్ఛిన్నతాతి ‘‘పరిచ్ఛేదకారికాయ తణ్హాయా’’తి వుత్తం. సా హి ధమ్మానం కామావచరాదిభావం పరిచ్ఛిన్దతి. పరి-సద్దో చేత్థ ‘‘ఉపాదిన్నా’’తిఆదీసు ఉప-సద్దో వియ ససాధనం కిరియం దీపేతీతి అయమత్థో వుత్తోతి దట్ఠబ్బం.

నియ్యానకరణసీలా నియ్యానికా యథా ‘‘అపూపభక్ఖనసీలో ఆపూపికో’’తి, నియ్యానసీలా ఏవ వా. రాగదోసమోహావ గహితాతి ఞాయతి, ఇతరథా పహానేకట్ఠతావచనం నిప్పయోజనం సియా. ‘‘రణోహతా న జోతన్తి, చన్దసూరియా సతారకా’’తిఆదీసు రణ-సద్దస్స రేణుపరియాయతా దట్ఠబ్బా. సమ్పహారపరియాయత్తా యుద్ధ-సద్దస్స సమ్పహారో చ పహరితబ్బాధారోతి అకుసలసేనావ ‘‘సరణా’’తి వుత్తా. దుక్ఖాదీనన్తి ఫలభూతానం దుక్ఖవిఘాతఉపాయాసపరిళాహానం సభాగభూతాయ చ మిచ్ఛాపటిపదాయ. తన్నిబ్బత్తకసభావానం అకుసలానన్తి ఏతేన సబ్బేసమ్పి అకుసలానం సరణతం దస్సేతి.

అభిధమ్మదుకమాతికాపదవణ్ణనా నిట్ఠితా.

సుత్తన్తికదుకమాతికాపదవణ్ణనా

౧౦౧-౧౦౮. విజ్జాసభాగతాయ, న సఙ్కప్పాదయో వియ విజ్జాయ ఉపకారకభావతో. ‘‘అభేజ్జం…పే… రుహతీ’’తి ఉభయమ్పి అనవసేసప్పహానమేవ సన్ధాయ వుత్తం. కిఞ్చాపి హి హేట్ఠిమమగ్గేహిపి పహీయమానా కిలేసా తేన తేన ఓధినా అనవసేసమేవ పహీయన్తి, యే పన అవసిట్ఠా భిన్దితబ్బా, తే లోభాదికిలేసభావసామఞ్ఞతో పున విరుళ్హా వియ హోన్తి. అరహత్తమగ్గే పన ఉప్పన్నే న ఏవం అవసిట్ఠాభావతో. తదుపచారేన నిస్సయవోహారేన. కుసలేహి తాపేతబ్బాతి వా తపనియా, తదఙ్గాదివసేన బాధితబ్బా పహాతబ్బాతి అత్థో. సమానత్థాని అధివచనాదీనం సఙ్ఖాదిభావతో. ‘‘సబ్బేవ ధమ్మా అధివచనపథా’’తిఆదినా అధివచనాదీనం విసయభావే న కోచి ధమ్మో వజ్జితో, వచనభావో ఏవ చ అధివచనాదీనం వక్ఖమానేన నయేన యుజ్జతీతి అధిప్పాయేనాహ ‘‘సబ్బఞ్చ వచనం అధివచనాదిభావం భజతీ’’తి.

౧౦౯-౧౧౮. అఞ్ఞం అనపేక్ఖిత్వా సయమేవ అత్తనో నామకరణసభావో నామకరణట్ఠోతి, తేన అరూపధమ్మానం వియ ఓపపాతికనామతాయ పథవీఆదీనమ్పి నామభావో సియాతి ఆసఙ్కాయ నివత్తనత్థం ‘‘నామన్తరానాపజ్జనతో’’తి ఆహ. న హి వినా పథవీఆదినామేనపి రూపధమ్మా వియ కేసాదినామేహి వినా వేదనాదినామేహి అఞ్ఞేన నామేన అరూపధమ్మా పిణ్డాకారతో వోహరీయన్తీతి. యం పన పరస్స నామం కరోతి, తస్స అఞ్ఞాపేక్ఖం నామకరణన్తి నామకరణసభావతా నత్థీతి సామఞ్ఞనామాదికరణానం నామభావో నాపజ్జతి. యస్స చఞ్ఞేహి నామం కరీయతి, తస్స నామకరణసభావతాయ అభావోయేవాతి నత్థి నామభావో. యే పన అనాపన్ననామన్తరా సభావసిద్ధనామా చ, తే వేదనాదయోవ నామం నామాతి దస్సేన్తో ‘‘అత్తనావా’’తిఆదిమాహ. ఫస్సాదీనం ఆరమ్మణాభిముఖతా తం అగ్గహేత్వా అప్పవత్తియేవాతి దస్సేతుం ‘‘అవినాభావతో’’తి వుత్తం. అధివచనసమ్ఫస్సో మనోసమ్ఫస్సో, సో నామమన్తరేన గహేతుం అసక్కుణేయ్యతాయ పాకటోతి నిదస్సనభావేన వుత్తో. రుప్పనసభావేనాతి నిదస్సనమత్తం దట్ఠబ్బం. పకాసకపకాసితబ్బభావేనపి హి వినాపి నామేన రూపధమ్మా పాకటా హోన్తీతి. అథ వా పకాసకపకాసితబ్బభావో విసయివిసయభావో చక్ఖురూపాదీనం సభావో, సో రుప్పనసభావే సామఞ్ఞే అన్తోగధోతి దట్ఠబ్బం.

౧౧౯-౧౨౩. ఇతో పుబ్బే పరికమ్మన్తిఆదినా సమాపత్తివుట్ఠానకుసలతా వియ సమాపత్తికుసలతాపి ఝానలాభీనంయేవ హోతీతి వుత్తం వియ దిస్సతి. ‘‘ఇతరేసమ్పి అనుస్సవవసేన సమాపత్తీనం అప్పనాపరిచ్ఛేదపఞ్ఞా లబ్భతీ’’తి వదన్తి. ‘‘ఏవం సీలవిసోధనాదినా సమాపత్తిం అప్పేతీతి జాననకపఞ్ఞా సహ పరికమ్మేన అప్పనాపరిచ్ఛేదజాననకపఞ్ఞా’’తి కేచి. వుట్ఠానే కుసలభావో వుట్ఠానవసితా. పుబ్బేతి సమాపజ్జనతో పుబ్బే.

౧౨౪-౧౩౪. సోభనే రతో సురతో, తస్స భావో సోరచ్చన్తి ఆహ ‘‘సోభనకమ్మరతతా’’తి. సుట్ఠు వా ఓరతో విరతో సోరతో, తస్స భావో సోరచ్చన్తి. అయం పనత్థో అట్ఠకథాయం వుత్తో ఏవ. అప్పటిసఙ్ఖానం మోహో. కుసలభావనా బోధిపక్ఖియధమ్మానం వడ్ఢనా. సఞ్ఞాణం ఉపలక్ఖణం. సవిగ్గహం సబిమ్బకం. ఉపలక్ఖేతబ్బాకారం ధమ్మజాతం, ఆరమ్మణం వా. అవిక్ఖేపోతి చిత్తవిక్ఖేపపటిపక్ఖో. ఉజువిపచ్చనీకతాయ హి పహానవుట్ఠానేన చ అవిక్ఖేపో విక్ఖేపం పటిక్ఖిపతి, పవత్తితుం న దేతీతి.

౧౩౫-౧౪౨. కారణసీలం లోకియం. ఫలసీలం లోకుత్తరం తేన సిజ్ఝతీతి కత్వా, లోకియస్సపి వా సీలస్స కారణఫలభావో పుబ్బాపరభావేన దట్ఠబ్బో. సమ్పన్నసముదాయస్స పరిపుణ్ణసమూహస్స. అకుసలా సీలా అకుసలా సమాచారా. సీలసమ్పదా సీలసమ్పత్తి సీలగుణాతి అత్థో. సహోత్తప్పం ఞాణన్తి ఓత్తప్పస్స ఞాణప్పధానతం ఆహ, న పన ఞాణస్స ఓత్తప్పసహితతామత్తం. న హి ఓత్తప్పరహితం ఞాణం అత్థీతి. అధిముత్తతా అభిరతివసేన నిరాసఙ్కాపవత్తి. నిస్సటతా విసంయుత్తతా. ఏత్థ చ అధిముత్తతానిస్సటతావచనేహి తదుభయపరియాయా ద్వే విముత్తియో ఏకసేసనయేన ఇధ ‘‘విముత్తీ’’తి వుత్తాతి దస్సేతి. తథా హి వుత్తం ‘‘చిత్తస్స చ అధిముత్తి నిబ్బానఞ్చా’’తి. ఉప్పజ్జతి ఏతేనాతి ఉప్పాదో, న ఉప్పాదోతి అనుప్పాదో, తబ్భూతే అనుప్పాదపరియోసానే విమోక్ఖన్తే అనుప్పాదస్స అరియమగ్గస్స కిలేసానం వా అనుప్పజ్జనస్స పరియోసానేతి ఠానఫలేహి అరియఫలమేవ ఉపలక్ఖీయతీతి దట్ఠబ్బం.

మాతికాపదవణ్ణనా నిట్ఠితా.