౧. పఠమకథినసిక్ఖాపదవణ్ణనా
౪౫౯. సమితావినాతి సమితపాపేన. గోతమకే చేతియేతి గోతమయక్ఖస్స చేతియట్ఠానే కతవిహారో వుచ్చతి. పరిభుఞ్జితుం అనుఞ్ఞాతం హోతీతి భగవతా గహపతిచీవరే అనుఞ్ఞాతే బహూని చీవరాని లభిత్వా భణ్డికం కత్వా సీసేపి ఖన్ధేపి కటియాపి ఠపేత్వా ఆగచ్ఛన్తే భిక్ఖూ దిస్వా చీవరే సీమం బన్ధన్తేన తిచీవరం పరిభోగత్థాయ అనుఞ్ఞాతం, న పన అధిట్ఠానవసేన. నహాయన్తి ఏత్థాతి నహానం, నహానతిత్థం.
౪౬౦. ఏకో కిర బ్రాహ్మణో చిన్తేసి ‘‘బుద్ధరతనస్స చ సఙ్ఘరతనస్స చ పూజా పఞ్ఞాయతి, కథం ను ఖో ధమ్మరతనం పూజితం నామ హోతీ’’తి. సో భగవన్తం ఉపసఙ్కమిత్వా ఏతమత్థం పుచ్ఛి. భగవా ఆహ ‘‘సచేపి బ్రాహ్మణ ధమ్మరతనం పూజేతుకామో, ఏకం బహుస్సుతం పూజేహీ’’తి. బహుస్సుతం భన్తే ఆచిక్ఖథాతి. భిక్ఖుసఙ్ఘం పుచ్ఛాతి. సో భిక్ఖూ ఉపసఙ్కమిత్వా ‘‘బహుస్సుతం భన్తే ఆచిక్ఖథా’’తి ఆహ. ఆనన్దత్థేరో బ్రాహ్మణాతి. బ్రాహ్మణో థేరం సహస్సగ్ఘనకేన చీవరేన పూజేసి. తేన వుత్తం ‘‘పటిలాభవసేన ఉప్పన్న’’న్తి. ఉప్పన్న-సద్దో నిప్ఫన్నపరియాయోపి హోతీతి తం పటిక్ఖిపన్తో ఆహ ‘‘నో నిప్ఫత్తివసేనా’’తి. పఠమమేవ హి తం తన్తవాయకమ్మేన నిప్ఫన్నం.
థేరస్స సన్తికే ఉపజ్ఝం గాహాపేత్వా సయం అనుస్సావనకమ్మం కరోతీతి ఏత్థ సారిపుత్తత్థేరోపి తథేవ కరోతీతి దట్ఠబ్బం. ఏవం ఏకమేకేన అత్తనో పత్తచీవరం దత్వా పబ్బాజేత్వా ఉపజ్ఝం గణ్హాపితాని పఞ్చ పఞ్చ భిక్ఖుసతాని అహేసుం. ఆయస్మన్తం ఆనన్దం అతివియ మమాయతీతి ఆనన్దత్థేరో తావ మమాయతు అఖీణాసవభావతో, సారిపుత్తత్థేరో కథన్తి? న ఇదం మమాయనం గేహస్సితపేమవసేన, అథ ఖో గుణసమ్భావనావసేనాతి నాయం దోసో. నవమం వా దివసం దసమం వాతి భుమ్మత్థే ఉపయోగవచనం, నవమే వా దసమే వా దివసేతి అత్థో. సచే భవేయ్యాతి సచే కస్సచి ఏవం సియా. వుత్తసదిసమేవాతి ఏత్థ ‘‘వుత్తదివసమేవా’’తిపి పఠన్తి. ధారేతున్తి ఏత్థ ‘‘ఆహా’’తి పాఠసేసో దట్ఠబ్బో.
౪౬౨-౪౬౩. నిట్ఠితచీవరస్మిన్తి భుమ్మవచనస్స లోపం కత్వా నిద్దేసోతి ఆహ ‘‘నిట్ఠితే చీవరస్మి’’న్తి, చీవరస్స కరణపలిబోధే ఉపచ్ఛిన్నేతి వుత్తం హోతి. పాసపట్టగణ్ఠికపట్టపరియోసానం యం కిఞ్చి కాతబ్బం, తం కత్వాతి యోజేతబ్బం. సూచియా పటిసామనన్తి ఇదం సూచికమ్మస్స సమ్మా పరినిట్ఠితభావదస్సనత్థం వుత్తం, సూచికమ్మనిట్ఠానమేవేత్థ పమాణం. ఏతేసమ్పీతి వినట్ఠాదిం పరామసతి.
కథినే చ ఉబ్భతస్మిన్తి యం సఙ్ఘస్స కథినం అత్థతం, తస్మిం కథినే చ ఉబ్భతేతి అత్థో. దుతియస్స పలిబోధస్స అభావం దస్సేతీతి ఆవాసపలిబోధస్స అభావం దస్సేతి. ఏత్థ చ ‘‘నిట్ఠితచీవరస్మిం ఉబ్భతస్మిం కథినే’’తి ఇమేహి ద్వీహి పదేహి ద్విన్నం పలిబోధానం అభావదస్సనేన అత్థతకథినస్స పఞ్చమాసబ్భన్తరే యావ చీవరపలిబోధో ఆవాసపలిబోధో చ న ఉపచ్ఛిజ్జతి, తావ అనధిట్ఠితం అవికప్పితం అతిరేకచీవరం దసాహతో పరమ్పి ఠపేతుం వట్టతీతి దీపేతి. అత్థతకథినస్స హి యావ కథినస్స ఉబ్భారా అనామన్తచారో అసమాదానచారో యావదత్థచీవరం గణభోజనం యో చ తత్థ చీవరుప్పాదోతి ఇమే పఞ్చానిసంసా లబ్భన్తి. పక్కమనం అన్తో అస్సాతి పక్కమనన్తికా. ఏవం సేసాపి వేదితబ్బా. విత్థారో పనేత్థ ఆగతట్ఠానేయేవ ఆవి భవిస్సతి.
ఖోమన్తి ఖోమసుత్తేహి వాయితం ఖోమపటచీవరం, తథా సేసాని. సాణన్తి సాణవాకసుత్తేహి కతచీవరం. భఙ్గన్తి ఖోమసుత్తాదీని సబ్బాని ఏకచ్చాని వా మిస్సేత్వా కతచీవరం. భఙ్గమ్పి వాకమయమేవాతి కేచి. దుకూలం పట్టుణ్ణం సోమారపటం చీనపటం ఇద్ధిజం దేవదిన్నన్తి ఇమాని పన ఛ చీవరాని ఏతేసంయేవ అనులోమానీతి విసుం న వుత్తాని. దుకూలఞ్హి సాణస్స అనులోమం వాకమయత్తా. పట్టుణ్ణదేసే సఞ్జాతవత్థం పట్టుణ్ణం. ‘‘పట్టుణ్ణకోసేయ్యవిసేసో’’తి హి అభిధానకోసే వుత్తం. సోమారదేసే చీనదేసే చ జాతవత్థాని సోమారచీనపటాని. పట్టుణ్ణాదీని తీణి కోసేయ్యస్స అనులోమాని పాణకేహి కతసుత్తమయత్తా. ఇద్ధిజం ఏహిభిక్ఖూనం పుఞ్ఞిద్ధియా నిబ్బత్తచీవరం, తం ఖోమాదీనం అఞ్ఞతరం హోతీతి తేసం ఏవ అనులోమం. దేవతాహి దిన్నం చీవరం దేవదిన్నం, తం కప్పరుక్ఖే నిబ్బత్తం జాలినియా దేవకఞ్ఞాయ అనురుద్ధత్థేరస్స దిన్నవత్థసదిసం, తమ్పి ఖోమాదీనంయేవ అనులోమం హోతి తేసు అఞ్ఞతరభావతో.
మజ్ఝిమస్స పురిసస్స విదత్థిం సన్ధాయ ‘‘ద్వే విదత్థియో’’తిఆది వుత్తం. ఇమినా దీఘతో వడ్ఢకీహత్థప్పమాణం విత్థారతో తతో ఉపడ్ఢప్పమాణం వికప్పనుపగన్తి దస్సేతి. తథా హి ‘‘సుగతవిదత్థి నామ ఇదాని మజ్ఝిమస్స పురిసస్స తిస్సో విదత్థియో, వడ్ఢకీహత్థేన దియడ్ఢో హత్థో హోతీ’’తి కుటికారసిక్ఖాపదట్ఠకథాయం (పారా. అట్ఠ. ౨.౩౪౮-౩౪౯) వుత్తం, తస్మా సుగతఙ్గులేన ద్వాదసఙ్గులం వడ్ఢకీహత్థేన దియడ్ఢో హత్థోతి సిద్ధం. ఏవఞ్చ కత్వా సుగతఙ్గులేన అట్ఠఙ్గులం వడ్ఢకీహత్థప్పమాణన్తి ఇదం ఆగతమేవాతి.
తం అతిక్కామయతోతి ఏత్థ తన్తి చీవరం కాలం వా పరామసతి. తస్స యో అరుణోతి తస్స చీవరుప్పాదదివసస్స యో అతిక్కన్తో అరుణో. చీవరుప్పాదదివసేన సద్ధిన్తి చీవరుప్పాదదివసస్స అతిక్కన్తఅరుణేన సద్ధిన్తి అత్థో. దివససద్దేన హి తందివసనిస్సితో అరుణో వుత్తో. బన్ధిత్వాతి రజ్జుఆదీహి బన్ధిత్వా. వేఠేత్వాతి వత్థాదీతి వేఠేత్వా.
వచనీయోతి సఙ్ఘం అపేక్ఖిత్వా వుత్తం. అఞ్ఞథాపి వత్తబ్బన్తి ఏత్థ ‘‘యాయ కాయచి భాసాయ పదపటిపాటియా అవత్వాపి అత్థమత్తే వుత్తే వట్టతీ’’తి వదన్తి. తేనాతి ఆపత్తిం పటిగ్గణ్హన్తేన. పటిగ్గాహకేన ‘‘పస్ససీ’’తి వుత్తే దేసకేన వత్తబ్బవచనం దస్సేతి ‘‘ఆమ పస్సామీ’’తి. పున పటిగ్గాహకేన వత్తబ్బవచనమాహ ‘‘ఆయతిం సంవరేయ్యాసీ’’తి. ఏవం వుత్తే పున దేసకేన వత్తబ్బవచనం ‘‘సాధు సుట్ఠు సంవరిస్సామీ’’తి. ఇమినా అత్తనో ఆయతిం సంవరే పతిట్ఠితభావం దస్సేతి. ద్వీసు పన సమ్బహులాసు వాతి ద్వీసు సమ్బహులాసు వా ఆపత్తీసు పురిమనయేనేవ వచనభేదో వేదితబ్బో. ఞత్తియం ఆపత్తిం సరతి వివరతీతి ఏత్థ ద్వే ఆపత్తియోతి వా సమ్బహులా ఆపత్తియోతి వా వత్తబ్బన్తి అధిప్పాయో. చీవరదానేపీతి నిస్సట్ఠచీవరస్స దానేపి. వత్థువసేనాతి చీవరగణనాయ. గణస్స వుత్తా పాళియేవేత్థ పాళీతి ద్వీసు ఇమాహం ఆయస్మన్తానం నిస్సజ్జామీతి వచనే విసేసాభావతో వుత్తం. ఏవం…పే… వత్తుం వట్టతీతి వత్వా తత్థ కారణమాహ ‘‘ఇతో గరుకతరానీ’’తిఆది. తత్థ ఇతోతి ఇతో నిస్సట్ఠచీవరదానతో. ఞత్తికమ్మతో ఞత్తిదుతియకమ్మం గరుకతరన్తి ఆహ ‘‘ఇతో గరుకతరానీ’’తి. ఇమాహం చీవరన్తి ఏత్థ ‘‘ఇమం చీవర’’న్తిపి పఠన్తి.
౪౬౮. న ఇధ సఞ్ఞా రక్ఖతీతి ఇదం వేమతికం అనతిక్కన్తసఞ్ఞఞ్చ సన్ధాయ వుత్తం. యోపి ఏవంసఞ్ఞీ, తస్సపీతి న కేవలం అతిక్కన్తే అతిక్కన్తసఞ్ఞిస్స, అథ ఖో వేమతికస్స అనతిక్కన్తసఞ్ఞిస్సపీతి అత్థో. ‘‘న ఇధ సఞ్ఞా రక్ఖతీ’’తిఆదినా వుత్తమత్థం సేసత్తికేపి అతిదిసతి. ఏస నయో సబ్బత్థాతి ఏస నయో అవినట్ఠాదీసుపీతి అఞ్ఞేసం చీవరేసు ఉపచికాదీహి ఖాయితేసు ‘‘మయ్హమ్పి చీవరం ఖాయిత’’న్తి ఏవంసఞ్ఞీ హోతీతిఆదినా యోజేతబ్బన్తి దస్సేతి. అనట్ఠతో అవిలుత్తస్స విసేసమాహ ‘‘పసయ్హావహారవసేనా’’తి. థేయ్యావహారవసేన గహితఞ్హి నట్ఠన్తి అధిప్పేతం, పసయ్హావహారవసేన గహితం విలుత్తన్తి. అనాపత్తి అఞ్ఞేన కతం పటిలభిత్వా పరిభుఞ్జతీతి ఇదం నిసీదనసన్థతం సన్ధాయ వుత్తం. యం యేన హి పురాణసన్థతస్స సామన్తా సుగతవిదత్థిం అనాదియిత్వా అఞ్ఞం నవం నిసీదనసన్థతం కతం, తస్స తం నిస్సగ్గియం హోతి. తస్మా ‘‘అనాపత్తి అఞ్ఞేన కతం పటిలభిత్వా పరిభుఞ్జతీ’’తి ఇదం పరస్స నిస్సగ్గియం అపరస్స పరిభుఞ్జితుం వట్టతీతి ఇమమత్థం సాధేతి. పరిభోగం సన్ధాయ వుత్తన్తి అనతిక్కన్తే అతిక్కన్తసఞ్ఞిస్స వేమతికస్స చ పరిభుఞ్జన్తస్సేవ దుక్కటం, న పన అపరిభుఞ్జిత్వా ఠపేన్తస్సాతి అధిప్పాయో.
౪౬౯. తిచీవరం అధిట్ఠాతున్తి నామం వత్వా అధిట్ఠాతుం. న వికప్పేతున్తి నామం వత్వా న వికప్పేతుం. ఏస నయో సబ్బత్థ. తస్మా తిచీవరాదీని అధిట్ఠహన్తేన ‘‘ఇమం సఙ్ఘాటిం అధిట్ఠామీ’’తిఆదినా నామం వత్వా అధిట్ఠాతబ్బం. వికప్పేన్తేన పన ‘‘ఇమం సఙ్ఘాటి’’న్తిఆదినా తస్స తస్స చీవరస్స నామం అగ్గహేత్వావ ‘‘ఇమం చీవరం తుయ్హం వికప్పేమీ’’తి వికప్పేతబ్బం. తిచీవరం వా హోతు అఞ్ఞం వా, యది తం తం నామం గహేత్వా వికప్పేతి, అవికప్పితం హోతి, అతిరేకచీవరట్ఠానేయేవ తిట్ఠతి. తతో పరం వికప్పేతున్తి ‘‘చతుమాసతో పరం వికప్పేత్వా పరిభుఞ్జితుం అనుఞ్ఞాత’’న్తి తీసుపి గణ్ఠిపదేసు వుత్తం. కేచి పన ‘‘తతో పరం వికప్పేత్వా యావ ఆగామిసంవచ్ఛరే వస్సానం చాతుమాసం, తావ ఠపేతుం అనుఞ్ఞాత’’న్తిపి వదన్తి. ‘‘తతో పరం వికప్పేతుం అనుజానామీతి ఏత్తావతా వస్సికసాటికం కణ్డుప్పటిచ్ఛాదిఞ్చ తం తం నామం గహేత్వా వికప్పేతుం అనుఞ్ఞాతన్తి ఏవమత్థో న గహేతబ్బో తతో పరం వస్సికసాటికాదినామస్సేవ అభావతో. తస్మా తతో పరం వికప్పేన్తేనపి నామం గహేత్వా న వికప్పేతబ్బం. ఉభిన్నమ్పి తతో పరం వికప్పేత్వా పరిభోగస్స అనుఞ్ఞాతత్తా తథా వికప్పితం అఞ్ఞనామేన అధిట్ఠహిత్వా పరిభుఞ్జితబ్బ’’న్తి తీసుపి గణ్ఠిపదేసు వుత్తం.
పచ్చుద్ధరామీతి ఠపేమి, పరిచ్చజామీతి వా అత్థో. ఇమం సఙ్ఘాటిం అధిట్ఠామీతి ఏత్థ ‘‘ఇమం చీవరం సఙ్ఘాటిం అధిట్ఠామీతి ఏవమ్పి వత్తుం వట్టతీ’’తి గణ్ఠిపదేసు వుత్తం, తమ్పి ‘‘ఇమం చీవరం పరిక్ఖారచోళం అధిట్ఠామీ’’తి ఇమినా సమేతి. కాయవికారం కరోన్తేనాతి హత్థేన చీవరం పరామసన్తేన వా చాలేన్తేన వా. దువిధన్తి సమ్ముఖపరమ్ముఖభేదేసు దువిధం. హత్థపాసేతి ఇదం ద్వాదసహత్థం సన్ధాయ వుత్తం, తస్మా ద్వాదసహత్థబ్భన్తరే ఠితం ‘‘ఇమ’’న్తి వత్వా అధిట్ఠాతబ్బం. తతో పరం ‘‘ఏత’’న్తి వత్వా అధిట్ఠాతబ్బన్తి కేచి వదన్తి. గణ్ఠిపదేసు పనేత్థ న కిఞ్చి వుత్తం. పాళియం అట్ఠకథాయఞ్చ సబ్బత్థ ‘‘హత్థపాసో’’తి అడ్ఢతేయ్యహత్థో వుచ్చతి, తస్మా ఇధ విసేసవికప్పనాయ కారణం గవేసితబ్బం. సామన్తవిహారో నామ యత్థ తదహేవ గన్త్వా నివత్తితుం సక్కా. ‘‘సామన్తవిహారే’’తి ఇదం దేసనాసీసమత్తం, తస్మా ఠపితట్ఠానం సల్లక్ఖేత్వా దూరే ఠితమ్పి అధిట్ఠాతబ్బన్తి వదన్తి. ఠపితట్ఠానం సల్లక్ఖేత్వాతి చ ఇదం ఠపితట్ఠానసల్లక్ఖణం అనుచ్ఛవికన్తి కత్వా వుత్తం, చీవరసల్లక్ఖణమేవేత్థ పమాణం.
అధిట్ఠహిత్వా ఠపితవత్థేహీతి పరిక్ఖారచోళనామేన అధిట్ఠహిత్వా ఠపితవత్థేహి. అధిట్ఠానతో పుబ్బే సఙ్ఘాటిఆదివోహారస్స అభావతో ‘‘ఇమం పచ్చుద్ధరామీ’’తి పరిక్ఖారచోళస్స విసుం పచ్చుద్ధారవిధిం దస్సేతి. పరిక్ఖారచోళనామేన పన అధిట్ఠితత్తా ‘‘ఇమం పరిక్ఖారచోళం పచ్చుద్ధరామీ’’తి వుత్తేపి నేవత్థి దోసోతి విఞ్ఞాయతి. పచ్చుద్ధరిత్వా పున అధిట్ఠాతబ్బానీతి ఇదఞ్చ సఙ్ఘాటిఆదిచీవరనామేన అధిట్ఠహిత్వా పరిభుఞ్జితుకామం సన్ధాయ వుత్తం. పరిక్ఖారచోళనామేనేవ అధిట్ఠహిత్వా పరిభుఞ్జన్తస్స పన పుబ్బేకతఅధిట్ఠానమేవ అధిట్ఠానం. అధిట్ఠానకిచ్చం నత్థీతి ఇమినా కప్పబిన్దుదానకిచ్చమ్పి నత్థీతి దస్సేతి. ముట్ఠిపఞ్చకాదితిచీవరప్పమాణయుత్తం సన్ధాయ ‘‘తిచీవరం పనా’’తిఆది వుత్తం. పరిక్ఖారచోళం అధిట్ఠాతున్తి పరిక్ఖారచోళం కత్వా అధిట్ఠాతుం. బద్ధసీమాయం అవిప్పవాససీమాసమ్ముతిసబ్భావతో చీవరవిప్పవాసేపి నేవత్థి దోసోతి న తత్థ దుప్పరిహారతాతి ఆహ ‘‘అబద్ధసీమాయం దుప్పరిహార’’న్తి.
అనతిరిత్తప్పమాణాతి సుగతవిదత్థియా దీఘసో ఛ విదత్థియో తిరియం అడ్ఢతేయ్యవిదత్థిఞ్చ అనతిక్కన్తప్పమాణాతి అత్థో. నను చ వస్సికసాటికా వస్సానాతిక్కమేన, కణ్డుప్పటిచ్ఛాది ఆబాధవూపసమేన అధిట్ఠానం విజహతి. తేనేవ మాతికాట్ఠకథాయం (కఙ్ఖా. అట్ఠ. కథినసిక్ఖాపదవణ్ణనా) ‘‘వస్సికసాటికా వస్సానమాసాతిక్కమేనపి, కణ్డుప్పటిచ్ఛాది ఆబాధవూపసమేనపి అధిట్ఠానం విజహతీ’’తి వుత్తం. తస్మా ‘‘తతో పరం పచ్చుద్ధరిత్వా వికప్పేతబ్బా’’తి కస్మా వుత్తం. సతి హి అధిట్ఠానే పచ్చుద్ధారో యుత్తోతి? ఏత్థ తావ తీసుపి గణ్ఠిపదేసు ఇదం వుత్తం ‘‘పచ్చుద్ధరిత్వాతి ఇదం పచ్చుద్ధరణం సన్ధాయ న వుత్తం, పచ్చుద్ధరిత్వాతి పన వస్సికసాటికభావతో అపనేత్వాతి ఏవమత్థో గహేతబ్బో. తస్మా హేమన్తస్స పఠమదివసతో పట్ఠాయ అన్తోదసాహే వస్సికసాటికభావతో అపనేత్వా వికప్పేతబ్బాతి ఇమమత్థం దస్సేతుం ‘తతో పరం పచ్చుద్ధరిత్వా వికప్పేతబ్బా’తి వుత్త’’న్తి.
కేచి పన ‘‘యథా కథినమాసబ్భన్తరే ఉప్పన్నచీవరం కథినమాసాతిక్కమే నిస్సగ్గియం హోతి, ఏవమయం వస్సికసాటికాపి వస్సానమాసాతిక్కమే నిస్సగ్గియా హోతి, తస్మా కత్తికపుణ్ణమదివసే పచ్చుద్ధరిత్వా తతో పరం హేమన్తస్స పఠమదివసే వికప్పేతబ్బాతి ఏవమత్థో గహేతబ్బో. పచ్చుద్ధరిత్వా తతో పరం వికప్పేతబ్బాతి పదయోజనా వేదితబ్బా’’తి చ వదన్తి, తం న యుత్తం. కథినమాసే ఉప్పన్నఞ్హి చీవరం అతిరేకచీవరట్ఠానే ఠితత్తా అవసానదివసే అనధిట్ఠితం కథినమాసాతిక్కమే నిస్సగ్గియం హోతి. అయం పన వస్సికసాటికా అధిట్ఠహిత్వా ఠపితత్తా న తేన సదిసాతి వస్సానాతిక్కమే కథం నిస్సగ్గియా హోతి. అనధిట్ఠితఅవికప్పితమేవ హి తంతంకాలాతిక్కమే నిస్సగ్గియం హోతి, తస్మా హేమన్తేపి వస్సికసాటికా దసాహం పరిహారం లభతియేవ. ఏవం కణ్డుప్పటిచ్ఛాదిపి ఆబాధవూపసమేన అధిట్ఠానం విజహతి, తస్మా తతో పరం దసాహం పరిహారం లభతి, దసాహం పన అనతిక్కమిత్వా వికప్పేతబ్బాతి.
కేచి పన ‘‘అధిట్ఠానభేదలక్ఖణే అవుత్తత్తా వస్సికసాటికా వస్సానమాసాతిక్కమేపి, కణ్డుప్పటిచ్ఛాది ఆబాధే వూపసన్తేపి అధిట్ఠానం న విజహతి, తస్మా ‘తతో పరం పచ్చుద్ధరిత్వా వికప్పేతబ్బా’తి ఇదం వుత్త’’న్తి వదన్తి, తం మాతికాట్ఠకథాయ న సమేతి, సమన్తపాసాదికాయ పన సమేతి. తథా హి ‘‘వస్సికసాటికా వస్సానమాసాతిక్కమేనపి, కణ్డుప్పటిచ్ఛాది ఆబాధవూపసమేనపి అధిట్ఠానం విజహతీ’’తి ఇదం సమన్తపాసాదికాయం నత్థి, పరివారట్ఠకథాయఞ్చ ‘‘అత్థాపత్తి హేమన్తే ఆపజ్జతి, నో గిమ్హే’’తి ఏత్థ ఇదం వుత్తం ‘‘కత్తికపుణ్ణమాసియా పచ్ఛిమే పాటిపదదివసే వికప్పేత్వా ఠపితం వస్సికసాటికం నివాసేన్తో హేమన్తే ఆపజ్జతి. కురున్దియం పన ‘కత్తికపుణ్ణమదివసే అపచ్చుద్ధరిత్వా హేమన్తే ఆపజ్జతీ’తి వుత్తం, తమ్పి సువుత్తం. చాతుమాసం అధిట్ఠాతుం, తతో పరం వికప్పేతున్తి హి వుత్త’’న్తి (పరి. అట్ఠ. ౩౨౩).
తత్థ మహాఅట్ఠకథాయం నివాసనపచ్చయా దుక్కటం వుత్తం, కురున్దట్ఠకథాయం పన అపచ్చుద్ధారపచ్చయా. తస్మా కురున్దియం వుత్తనయేనేవ వస్సికసాటికా వస్సానమాసాతిక్కమేపి అధిట్ఠానం న విజహతీతి పఞ్ఞాయతి. కురున్దియఞ్హి ‘‘వస్సానం చాతుమాసం అధిట్ఠాతుం, తతో పరం వికప్పేతు’’న్తి వచనతో యది కత్తికపుణ్ణమాయం న పచ్చుద్ధరేయ్య, అవిజహితాధిట్ఠానా వస్సికసాటికా హేమన్తం సమ్పత్తా వికప్పనక్ఖేత్తే అధిట్ఠానసబ్భావతో దుక్కటం జనేతి, తస్మా కత్తికపుణ్ణమాయం ఏవ పచ్చుద్ధరిత్వా హేమన్తే వికప్పేతబ్బాతి ఇమినా అధిప్పాయేన ‘‘కత్తికపుణ్ణమదివసే అపచ్చుద్ధరిత్వా హేమన్తే ఆపజ్జతీ’’తి వుత్తం, తస్మా వీమంసిత్వా యుత్తతరం గహేతబ్బం.
నహానత్థాయ అనుఞ్ఞాతత్తా ‘‘వణ్ణభేదమత్తరత్తాపి చేసా వట్టతీ’’తి వుత్తం. ద్వే పన న వట్టన్తీతి ద్విన్నం అధిట్ఠానాభావతో వుత్తం. ‘‘సచే వస్సానే అపరా వస్సికసాటికా ఉప్పన్నా హోతి, పురిమవస్సికసాటికం పచ్చుద్ధరిత్వా వికప్పేత్వా చ అధిట్ఠాతబ్బా’’తి వదన్తి. పమాణయుత్తన్తి దీఘసో సుగతవిదత్థియా ద్వే విదత్థియో, విత్థారతో దియడ్ఢా, దసా విదత్థీతి ఇమినా పమాణేన యుత్తం. పమాణికాతి సుగతవిదత్థియా దీఘసో చతస్సో విదత్థియో, తిరియం ద్వే విదత్థియోతి ఏవం వుత్తప్పమాణయుత్తా. పచ్చుద్ధరిత్వా వికప్పేతబ్బాతి ఏత్థ యం వత్తబ్బం, తం హేట్ఠా వుత్తమేవ. ‘‘సకిం అధిట్ఠితం అధిట్ఠితమేవ హోతి, పున న పచ్చుద్ధరీయతి కాలపరిచ్ఛేదాభావతో’’తి వదన్తి. అపరే పన ‘‘ఏకవచనేనపి వట్టతీతి దస్సనత్థం ‘సకిం అధిట్ఠితం అధిట్ఠితమేవా’తి వుత్త’’న్తి వదన్తి. ఉభయత్థాపి అస్స వచనస్స ఇధ వచనే అపుబ్బం పయోజనం న దిస్సతి, తేనేవ మాతికాట్ఠకథాయం ఇమస్మిం ఠానే ‘‘సకిం అధిట్ఠితం అధిట్ఠితమేవ హోతీ’’తి ఇదం పదం న వుత్తం.
‘‘అత్తనో సన్తకభావతో మోచేత్వా ఠపితం సన్ధాయ మహాపచ్చరియం అనాపత్తి వుత్తా’’తి వదన్తి. ఇమినా భేసజ్జం చేతాపేస్సామి, ఇదం మాతుయా దస్సామీతి ఠపేన్తేన అధిట్ఠాతబ్బం, ఇదం భేసజ్జస్స, ఇదం మాతుయాతి విస్సజ్జేత్వా సకసన్తకభావతో మోచితే అధిట్ఠానకిచ్చం నత్థీతి అధిప్పాయో. సేనాసనపరిక్ఖారత్థాయ దిన్నపచ్చత్థరణేతి ఏత్థ ‘‘అనివాసేత్వా అపారుపిత్వా చ కేవలం మఞ్చపీఠేసుయేవ అత్థరిత్వా పరిభుఞ్జియమానం పచ్చత్థరణం అత్తనో సన్తకమ్పి అనధిట్ఠాతుం వట్టతీ’’తి వదన్తి. హేట్ఠా పన ‘‘పచ్చత్థరణమ్పి అధిట్ఠాతబ్బమేవా’’తి అవిసేసేన వుత్తత్తా అత్తనో సన్తకం అధిట్ఠాతబ్బమేవాతి అమ్హాకం ఖన్తి, వీమంసిత్వా గహేతబ్బం.
‘‘హీనాయావత్తనేనాతి సిక్ఖం అప్పచ్చక్ఖాయ గిహిభావూపగమనేనా’’తి తీసుపి గణ్ఠిపదేసు వుత్తం, తం యుత్తం అఞ్ఞస్స దానే వియ చీవరే నిరాలయభావేనేవ పరిచ్చత్తత్తా. కేచి పన ‘‘హీనాయావత్తనేనాతి భిక్ఖునియా గిహిభావూపగమనేనా’’తి ఏవమత్థం గహేత్వా ‘‘భిక్ఖు పన విబ్భమన్తోపి యావ సిక్ఖం న పచ్చక్ఖాతి, తావ భిక్ఖుయేవాతి అధిట్ఠానం న విజహతీ’’తి వదన్తి, తం న గహేతబ్బం ‘‘భిక్ఖునియా హీనాయావత్తనేనా’’తి విసేసేత్వా అవుత్తత్తా. భిక్ఖునియా హి గిహిభావూపగమనే అధిట్ఠానవిజహనం విసుం వత్తబ్బం నత్థి తస్సా విబ్భమనేనేవ అస్సమణీభావతో. సిక్ఖాపచ్చక్ఖానేనాతి పన ఇదం సచే భిక్ఖులిఙ్గే ఠితోవ సిక్ఖం పచ్చక్ఖాతి, తస్స కాయలగ్గమ్పి చీవరం అధిట్ఠానం విజహతీతి దస్సనత్థం వుత్తం. కనిట్ఠఙ్గులినఖవసేనాతి హేట్ఠిమపరిచ్ఛేదం దస్సేతి. పమాణచీవరస్సాతి పచ్ఛిమప్పమాణం సన్ధాయ వుత్తం. ద్వే చీవరాని పారుపన్తస్సాతి అన్తరఘరప్పవేసనత్థాయ సుప్పటిచ్ఛన్నసిక్ఖాపదే వుత్తనయేన సఙ్ఘాటిం ఉత్తరాసఙ్గఞ్చ ఏకతో కత్వా పారుపన్తస్స. సఙ్ఘరితట్ఠానేతి ద్వీసుపి అన్తేసు సఙ్ఘరితట్ఠానే. ఏస నయోతి ఇమినా పమాణయుత్తేసు యత్థ కత్థచి ఛిద్దం అధిట్ఠానం విజహతి, మహన్తేసు పన తతో పరేన ఛిద్దం అధిట్ఠానం న విజహతీతి అయమత్థో దస్సితో. సబ్బేసూతి తిచీవరాదిభేదేసు సబ్బచీవరేసు.
అఞ్ఞం పచ్ఛిమప్పమాణం నామ నత్థీతి సుత్తే ఆగతం నత్థీతి అధిప్పాయో. ఇదాని తమేవ విభావేతుం ‘‘యఞ్హీ’’తిఆది వుత్తం. ‘‘తం అతిక్కమయతో ఛేదనకం పాచిత్తియ’’న్తి వుత్తత్తా ఆహ ‘‘తతో ఉత్తరి పటిసిద్ధత్తా’’తి. తం న సమేతీతి పరిక్ఖారచోళస్స వికప్పనుపగపచ్ఛిమం పచ్ఛిమప్పమాణన్తి గహేత్వా ఇతరేసం తిచీవరాదీనం ముట్ఠిపఞ్చకాదిభేదం పచ్ఛిమప్పమాణం సన్ధాయ ‘‘ఏస నయో’’తిఆదివచనం న సమేతి తాదిసస్స పచ్ఛిమప్పమాణస్స సుత్తే అభావతోతి అధిప్పాయో. అన్ధకట్ఠకథాయం వుత్తవచనం న సమేతీతి ఇమినావ పటిక్ఖేపేన వికప్పనుపగపచ్ఛిమస్స అన్తో యత్థ కత్థచి ఛిద్దం అధిట్ఠానం విజహతీతి అయమ్పి నయో పటిక్ఖిత్తోయేవాతి దట్ఠబ్బం. తిచీవరఞ్హి ఠపేత్వా సేసచీవరేసు ఛిద్దేన అధిట్ఠానవిజహనం నామ నత్థి, తస్మా అధిట్ఠహిత్వా ఠపితేసు సేసచీవరేసు వికప్పనుపగపచ్ఛిమం అప్పహోన్తం కత్వా ఖణ్డాఖణ్డికం ఛిన్నేసుపి అధిట్ఠానవిజహనం నత్థి. సచే పన అధిట్ఠానతో పుబ్బేయేవ తాదిసం హోతి, అచీవరత్తా అధిట్ఠానకిచ్చం నత్థి. ఖుద్దకం చీవరన్తి ముట్ఠిపఞ్చకాదిభేదప్పమాణతో అనూనమేవ ఖుద్దకచీవరం. మహన్తం వా ఖుద్దకం కరోతీతి ఏత్థ తిణ్ణం చీవరానం చతూసు పస్సేసు యస్మిం పదేసే ఛిద్దం అధిట్ఠానం న విజహతి, తస్మిం పదేసే సమన్తతో ఛిన్దిత్వా ఖుద్దకం కరోన్తస్స అధిట్ఠానం న విజహతీతి అధిప్పాయో.
సమ్ముఖావికప్పనా పరమ్ముఖావికప్పనాతి ఏత్థ సమ్ముఖేన వికప్పనా పరమ్ముఖేన వికప్పనాతి ఏవమత్థో గహేతబ్బో. సన్నిహితాసన్నిహితభావన్తి ఆసన్నదూరభావం. ఆసన్నదూరభావో చ అధిట్ఠానే వుత్తనయేనేవ వేదితబ్బో. పరిభోగాదయోపి వట్టన్తీతి ఏత్థ అధిట్ఠానస్సపి అన్తోగధత్తా సచే సఙ్ఘాటిఆదినామేన అధిట్ఠహిత్వా పరిభుఞ్జితుకామో హోతి, అధిట్ఠానం కాతబ్బం. నో చే, న కాతబ్బం, వికప్పనమేవ పమాణం, తస్మా అతిరేకచీవరం నామ న హోతి. మిత్తోతి దళ్హమిత్తో. సన్దిట్ఠోతి దిట్ఠమిత్తో నాతిదళ్హమిత్తో. వికప్పితవికప్పనా నామేసా వట్టతీతి అధిట్ఠితఅధిట్ఠానం వియాతి అధిప్పాయో అవిసేసేన వుత్తవచనన్తి తిచీవరాదిం అధిట్ఠేతి, వస్సికసాటికం కణ్డుప్పటిచ్ఛాదిఞ్చ వికప్పేతీతి అవత్వా సబ్బచీవరానం అవిసేసేన వికప్పేతీతి వుత్తవచనం. తిచీవరసఙ్ఖేపేనాతి తిచీవరనీహారేన, సఙ్ఘాటిఆదిఅధిట్ఠానవసేనాతి వుత్తం హోతి.
తుయ్హం దేమీతిఆదీసు ‘‘తస్మిం కాలే న గణ్హితుకామోపి సచే న పటిక్ఖిపతి, పున గణ్హితుకామతాయ సతి గహేతుం వట్టతీ’’తి వదన్తి. ఇత్థన్నామస్సాతి పరమ్ముఖే ఠితం సన్ధాయ వదతి. ‘‘తుయ్హం గణ్హాహీ’’తి వుత్తే ‘‘మయ్హం గణ్హామీ’’తి వదతి, సుదిన్నం సుగ్గహితఞ్చాతి ఏత్థ ‘‘యథా పరతో ‘తవ సన్తకం కరోహీ’తి వుత్తే దుద్దిన్నమ్పి ‘సాధు, భన్తే, మయ్హం గణ్హామీ’తి వచనేన ‘సుగ్గహితం హోతీ’తి వుత్తం, ఏవమిధాపి ‘తుయ్హం గణ్హాహీ’తి వుత్తే సుదిన్నత్తా ‘మయ్హం గణ్హామీ’తి అవుత్తేపి ‘సుదిన్నమేవా’’’తి వదన్తి. ‘‘గణ్హాహీతి చ ఆణత్తియా గహణస్స తప్పటిబద్ధతాకరణవసేన పవత్తత్తా తదా గణ్హామీతి చిత్తే అనుప్పాదితే పచ్ఛా గహేతుం న లభతీ’’తి వదన్తి.
తం న యుజ్జతీతి వినయకమ్మస్స కరణవసేన గహేత్వా దిన్నత్తా వుత్తం. సచే పన పరో సచ్చతోయేవ విస్సాసం గణ్హాతి, పున కేనచి కారణేన తేన దిన్నం తస్స న వట్టతీతి నత్థి. నిస్సగ్గియం పన చీవరం జానిత్వా వా అజానిత్వా వా గణ్హన్తం ‘‘మా గణ్హాహీ’’తి నివారణత్థం వుత్తం. కాయవాచాహి కత్తబ్బఅధిట్ఠానవికప్పనానం అకతత్తా హోతీతి ఆహ ‘‘కాయవాచాతో సముట్ఠాతీ’’తి. చీవరస్స అత్తనో సన్తకతా, జాతిప్పమాణయుత్తతా, ఛిన్నపలిబోధభావో, అతిరేకచీవరతా, దసాహాతిక్కమోతి ఇమానేత్థ పఞ్చ అఙ్గాని.
పఠమకథినసిక్ఖాపదవణ్ణనా నిట్ఠితా.