౧. చీవరవగ్గో

౧. పఠమకథినసిక్ఖాపదవణ్ణనా

౪౫౯. సమితావినాతి సమితపాపేన. గోతమకే చేతియేతి గోతమయక్ఖస్స చేతియట్ఠానే కతవిహారో వుచ్చతి. పరిభుఞ్జితుం అనుఞ్ఞాతం హోతీతి భగవతా గహపతిచీవరే అనుఞ్ఞాతే బహూని చీవరాని లభిత్వా భణ్డికం కత్వా సీసేపి ఖన్ధేపి కటియాపి ఠపేత్వా ఆగచ్ఛన్తే భిక్ఖూ దిస్వా చీవరే సీమం బన్ధన్తేన తిచీవరం పరిభోగత్థాయ అనుఞ్ఞాతం, న పన అధిట్ఠానవసేన. నహాయన్తి ఏత్థాతి నహానం, నహానతిత్థం.

౪౬౦. ఏకో కిర బ్రాహ్మణో చిన్తేసి ‘‘బుద్ధరతనస్స చ సఙ్ఘరతనస్స చ పూజా పఞ్ఞాయతి, కథం ను ఖో ధమ్మరతనం పూజితం నామ హోతీ’’తి. సో భగవన్తం ఉపసఙ్కమిత్వా ఏతమత్థం పుచ్ఛి. భగవా ఆహ ‘‘సచేపి బ్రాహ్మణ ధమ్మరతనం పూజేతుకామో, ఏకం బహుస్సుతం పూజేహీ’’తి. బహుస్సుతం భన్తే ఆచిక్ఖథాతి. భిక్ఖుసఙ్ఘం పుచ్ఛాతి. సో భిక్ఖూ ఉపసఙ్కమిత్వా ‘‘బహుస్సుతం భన్తే ఆచిక్ఖథా’’తి ఆహ. ఆనన్దత్థేరో బ్రాహ్మణాతి. బ్రాహ్మణో థేరం సహస్సగ్ఘనకేన చీవరేన పూజేసి. తేన వుత్తం ‘‘పటిలాభవసేన ఉప్పన్న’’న్తి. ఉప్పన్న-సద్దో నిప్ఫన్నపరియాయోపి హోతీతి తం పటిక్ఖిపన్తో ఆహ ‘‘నో నిప్ఫత్తివసేనా’’తి. పఠమమేవ హి తం తన్తవాయకమ్మేన నిప్ఫన్నం.

థేరస్స సన్తికే ఉపజ్ఝం గాహాపేత్వా సయం అనుస్సావనకమ్మం కరోతీతి ఏత్థ సారిపుత్తత్థేరోపి తథేవ కరోతీతి దట్ఠబ్బం. ఏవం ఏకమేకేన అత్తనో పత్తచీవరం దత్వా పబ్బాజేత్వా ఉపజ్ఝం గణ్హాపితాని పఞ్చ పఞ్చ భిక్ఖుసతాని అహేసుం. ఆయస్మన్తం ఆనన్దం అతివియ మమాయతీతి ఆనన్దత్థేరో తావ మమాయతు అఖీణాసవభావతో, సారిపుత్తత్థేరో కథన్తి? న ఇదం మమాయనం గేహస్సితపేమవసేన, అథ ఖో గుణసమ్భావనావసేనాతి నాయం దోసో. నవమం వా దివసం దసమం వాతి భుమ్మత్థే ఉపయోగవచనం, నవమే వా దసమే వా దివసేతి అత్థో. సచే భవేయ్యాతి సచే కస్సచి ఏవం సియా. వుత్తసదిసమేవాతి ఏత్థ ‘‘వుత్తదివసమేవా’’తిపి పఠన్తి. ధారేతున్తి ఏత్థ ‘‘ఆహా’’తి పాఠసేసో దట్ఠబ్బో.

౪౬౨-౪౬౩. నిట్ఠితచీవరస్మిన్తి భుమ్మవచనస్స లోపం కత్వా నిద్దేసోతి ఆహ ‘‘నిట్ఠితే చీవరస్మి’’న్తి, చీవరస్స కరణపలిబోధే ఉపచ్ఛిన్నేతి వుత్తం హోతి. పాసపట్టగణ్ఠికపట్టపరియోసానం యం కిఞ్చి కాతబ్బం, తం కత్వాతి యోజేతబ్బం. సూచియా పటిసామనన్తి ఇదం సూచికమ్మస్స సమ్మా పరినిట్ఠితభావదస్సనత్థం వుత్తం, సూచికమ్మనిట్ఠానమేవేత్థ పమాణం. ఏతేసమ్పీతి వినట్ఠాదిం పరామసతి.

కథినే చ ఉబ్భతస్మిన్తి యం సఙ్ఘస్స కథినం అత్థతం, తస్మిం కథినే చ ఉబ్భతేతి అత్థో. దుతియస్స పలిబోధస్స అభావం దస్సేతీతి ఆవాసపలిబోధస్స అభావం దస్సేతి. ఏత్థ చ ‘‘నిట్ఠితచీవరస్మిం ఉబ్భతస్మిం కథినే’’తి ఇమేహి ద్వీహి పదేహి ద్విన్నం పలిబోధానం అభావదస్సనేన అత్థతకథినస్స పఞ్చమాసబ్భన్తరే యావ చీవరపలిబోధో ఆవాసపలిబోధో చ న ఉపచ్ఛిజ్జతి, తావ అనధిట్ఠితం అవికప్పితం అతిరేకచీవరం దసాహతో పరమ్పి ఠపేతుం వట్టతీతి దీపేతి. అత్థతకథినస్స హి యావ కథినస్స ఉబ్భారా అనామన్తచారో అసమాదానచారో యావదత్థచీవరం గణభోజనం యో చ తత్థ చీవరుప్పాదోతి ఇమే పఞ్చానిసంసా లబ్భన్తి. పక్కమనం అన్తో అస్సాతి పక్కమనన్తికా. ఏవం సేసాపి వేదితబ్బా. విత్థారో పనేత్థ ఆగతట్ఠానేయేవ ఆవి భవిస్సతి.

ఖోమన్తి ఖోమసుత్తేహి వాయితం ఖోమపటచీవరం, తథా సేసాని. సాణన్తి సాణవాకసుత్తేహి కతచీవరం. భఙ్గన్తి ఖోమసుత్తాదీని సబ్బాని ఏకచ్చాని వా మిస్సేత్వా కతచీవరం. భఙ్గమ్పి వాకమయమేవాతి కేచి. దుకూలం పట్టుణ్ణం సోమారపటం చీనపటం ఇద్ధిజం దేవదిన్నన్తి ఇమాని పన ఛ చీవరాని ఏతేసంయేవ అనులోమానీతి విసుం న వుత్తాని. దుకూలఞ్హి సాణస్స అనులోమం వాకమయత్తా. పట్టుణ్ణదేసే సఞ్జాతవత్థం పట్టుణ్ణం. ‘‘పట్టుణ్ణకోసేయ్యవిసేసో’’తి హి అభిధానకోసే వుత్తం. సోమారదేసే చీనదేసే చ జాతవత్థాని సోమారచీనపటాని. పట్టుణ్ణాదీని తీణి కోసేయ్యస్స అనులోమాని పాణకేహి కతసుత్తమయత్తా. ఇద్ధిజం ఏహిభిక్ఖూనం పుఞ్ఞిద్ధియా నిబ్బత్తచీవరం, తం ఖోమాదీనం అఞ్ఞతరం హోతీతి తేసం ఏవ అనులోమం. దేవతాహి దిన్నం చీవరం దేవదిన్నం, తం కప్పరుక్ఖే నిబ్బత్తం జాలినియా దేవకఞ్ఞాయ అనురుద్ధత్థేరస్స దిన్నవత్థసదిసం, తమ్పి ఖోమాదీనంయేవ అనులోమం హోతి తేసు అఞ్ఞతరభావతో.

మజ్ఝిమస్స పురిసస్స విదత్థిం సన్ధాయ ‘‘ద్వే విదత్థియో’’తిఆది వుత్తం. ఇమినా దీఘతో వడ్ఢకీహత్థప్పమాణం విత్థారతో తతో ఉపడ్ఢప్పమాణం వికప్పనుపగన్తి దస్సేతి. తథా హి ‘‘సుగతవిదత్థి నామ ఇదాని మజ్ఝిమస్స పురిసస్స తిస్సో విదత్థియో, వడ్ఢకీహత్థేన దియడ్ఢో హత్థో హోతీ’’తి కుటికారసిక్ఖాపదట్ఠకథాయం (పారా. అట్ఠ. ౨.౩౪౮-౩౪౯) వుత్తం, తస్మా సుగతఙ్గులేన ద్వాదసఙ్గులం వడ్ఢకీహత్థేన దియడ్ఢో హత్థోతి సిద్ధం. ఏవఞ్చ కత్వా సుగతఙ్గులేన అట్ఠఙ్గులం వడ్ఢకీహత్థప్పమాణన్తి ఇదం ఆగతమేవాతి.

తం అతిక్కామయతోతి ఏత్థ తన్తి చీవరం కాలం వా పరామసతి. తస్స యో అరుణోతి తస్స చీవరుప్పాదదివసస్స యో అతిక్కన్తో అరుణో. చీవరుప్పాదదివసేన సద్ధిన్తి చీవరుప్పాదదివసస్స అతిక్కన్తఅరుణేన సద్ధిన్తి అత్థో. దివససద్దేన హి తందివసనిస్సితో అరుణో వుత్తో. బన్ధిత్వాతి రజ్జుఆదీహి బన్ధిత్వా. వేఠేత్వాతి వత్థాదీతి వేఠేత్వా.

వచనీయోతి సఙ్ఘం అపేక్ఖిత్వా వుత్తం. అఞ్ఞథాపి వత్తబ్బన్తి ఏత్థ ‘‘యాయ కాయచి భాసాయ పదపటిపాటియా అవత్వాపి అత్థమత్తే వుత్తే వట్టతీ’’తి వదన్తి. తేనాతి ఆపత్తిం పటిగ్గణ్హన్తేన. పటిగ్గాహకేన ‘‘పస్ససీ’’తి వుత్తే దేసకేన వత్తబ్బవచనం దస్సేతి ‘‘ఆమ పస్సామీ’’తి. పున పటిగ్గాహకేన వత్తబ్బవచనమాహ ‘‘ఆయతిం సంవరేయ్యాసీ’’తి. ఏవం వుత్తే పున దేసకేన వత్తబ్బవచనం ‘‘సాధు సుట్ఠు సంవరిస్సామీ’’తి. ఇమినా అత్తనో ఆయతిం సంవరే పతిట్ఠితభావం దస్సేతి. ద్వీసు పన సమ్బహులాసు వాతి ద్వీసు సమ్బహులాసు వా ఆపత్తీసు పురిమనయేనేవ వచనభేదో వేదితబ్బో. ఞత్తియం ఆపత్తిం సరతి వివరతీతి ఏత్థ ద్వే ఆపత్తియోతి వా సమ్బహులా ఆపత్తియోతి వా వత్తబ్బన్తి అధిప్పాయో. చీవరదానేపీతి నిస్సట్ఠచీవరస్స దానేపి. వత్థువసేనాతి చీవరగణనాయ. గణస్స వుత్తా పాళియేవేత్థ పాళీతి ద్వీసు ఇమాహం ఆయస్మన్తానం నిస్సజ్జామీతి వచనే విసేసాభావతో వుత్తం. ఏవం…పే… వత్తుం వట్టతీతి వత్వా తత్థ కారణమాహ ‘‘ఇతో గరుకతరానీ’’తిఆది. తత్థ ఇతోతి ఇతో నిస్సట్ఠచీవరదానతో. ఞత్తికమ్మతో ఞత్తిదుతియకమ్మం గరుకతరన్తి ఆహ ‘‘ఇతో గరుకతరానీ’’తి. ఇమాహం చీవరన్తి ఏత్థ ‘‘ఇమం చీవర’’న్తిపి పఠన్తి.

౪౬౮. న ఇధ సఞ్ఞా రక్ఖతీతి ఇదం వేమతికం అనతిక్కన్తసఞ్ఞఞ్చ సన్ధాయ వుత్తం. యోపి ఏవంసఞ్ఞీ, తస్సపీతి న కేవలం అతిక్కన్తే అతిక్కన్తసఞ్ఞిస్స, అథ ఖో వేమతికస్స అనతిక్కన్తసఞ్ఞిస్సపీతి అత్థో. ‘‘న ఇధ సఞ్ఞా రక్ఖతీ’’తిఆదినా వుత్తమత్థం సేసత్తికేపి అతిదిసతి. ఏస నయో సబ్బత్థాతి ఏస నయో అవినట్ఠాదీసుపీతి అఞ్ఞేసం చీవరేసు ఉపచికాదీహి ఖాయితేసు ‘‘మయ్హమ్పి చీవరం ఖాయిత’’న్తి ఏవంసఞ్ఞీ హోతీతిఆదినా యోజేతబ్బన్తి దస్సేతి. అనట్ఠతో అవిలుత్తస్స విసేసమాహ ‘‘పసయ్హావహారవసేనా’’తి. థేయ్యావహారవసేన గహితఞ్హి నట్ఠన్తి అధిప్పేతం, పసయ్హావహారవసేన గహితం విలుత్తన్తి. అనాపత్తి అఞ్ఞేన కతం పటిలభిత్వా పరిభుఞ్జతీతి ఇదం నిసీదనసన్థతం సన్ధాయ వుత్తం. యం యేన హి పురాణసన్థతస్స సామన్తా సుగతవిదత్థిం అనాదియిత్వా అఞ్ఞం నవం నిసీదనసన్థతం కతం, తస్స తం నిస్సగ్గియం హోతి. తస్మా ‘‘అనాపత్తి అఞ్ఞేన కతం పటిలభిత్వా పరిభుఞ్జతీ’’తి ఇదం పరస్స నిస్సగ్గియం అపరస్స పరిభుఞ్జితుం వట్టతీతి ఇమమత్థం సాధేతి. పరిభోగం సన్ధాయ వుత్తన్తి అనతిక్కన్తే అతిక్కన్తసఞ్ఞిస్స వేమతికస్స చ పరిభుఞ్జన్తస్సేవ దుక్కటం, న పన అపరిభుఞ్జిత్వా ఠపేన్తస్సాతి అధిప్పాయో.

౪౬౯. తిచీవరం అధిట్ఠాతున్తి నామం వత్వా అధిట్ఠాతుం. న వికప్పేతున్తి నామం వత్వా న వికప్పేతుం. ఏస నయో సబ్బత్థ. తస్మా తిచీవరాదీని అధిట్ఠహన్తేన ‘‘ఇమం సఙ్ఘాటిం అధిట్ఠామీ’’తిఆదినా నామం వత్వా అధిట్ఠాతబ్బం. వికప్పేన్తేన పన ‘‘ఇమం సఙ్ఘాటి’’న్తిఆదినా తస్స తస్స చీవరస్స నామం అగ్గహేత్వావ ‘‘ఇమం చీవరం తుయ్హం వికప్పేమీ’’తి వికప్పేతబ్బం. తిచీవరం వా హోతు అఞ్ఞం వా, యది తం తం నామం గహేత్వా వికప్పేతి, అవికప్పితం హోతి, అతిరేకచీవరట్ఠానేయేవ తిట్ఠతి. తతో పరం వికప్పేతున్తి ‘‘చతుమాసతో పరం వికప్పేత్వా పరిభుఞ్జితుం అనుఞ్ఞాత’’న్తి తీసుపి గణ్ఠిపదేసు వుత్తం. కేచి పన ‘‘తతో పరం వికప్పేత్వా యావ ఆగామిసంవచ్ఛరే వస్సానం చాతుమాసం, తావ ఠపేతుం అనుఞ్ఞాత’’న్తిపి వదన్తి. ‘‘తతో పరం వికప్పేతుం అనుజానామీతి ఏత్తావతా వస్సికసాటికం కణ్డుప్పటిచ్ఛాదిఞ్చ తం తం నామం గహేత్వా వికప్పేతుం అనుఞ్ఞాతన్తి ఏవమత్థో న గహేతబ్బో తతో పరం వస్సికసాటికాదినామస్సేవ అభావతో. తస్మా తతో పరం వికప్పేన్తేనపి నామం గహేత్వా న వికప్పేతబ్బం. ఉభిన్నమ్పి తతో పరం వికప్పేత్వా పరిభోగస్స అనుఞ్ఞాతత్తా తథా వికప్పితం అఞ్ఞనామేన అధిట్ఠహిత్వా పరిభుఞ్జితబ్బ’’న్తి తీసుపి గణ్ఠిపదేసు వుత్తం.

పచ్చుద్ధరామీతి ఠపేమి, పరిచ్చజామీతి వా అత్థో. ఇమం సఙ్ఘాటిం అధిట్ఠామీతి ఏత్థ ‘‘ఇమం చీవరం సఙ్ఘాటిం అధిట్ఠామీతి ఏవమ్పి వత్తుం వట్టతీ’’తి గణ్ఠిపదేసు వుత్తం, తమ్పి ‘‘ఇమం చీవరం పరిక్ఖారచోళం అధిట్ఠామీ’’తి ఇమినా సమేతి. కాయవికారం కరోన్తేనాతి హత్థేన చీవరం పరామసన్తేన వా చాలేన్తేన వా. దువిధన్తి సమ్ముఖపరమ్ముఖభేదేసు దువిధం. హత్థపాసేతి ఇదం ద్వాదసహత్థం సన్ధాయ వుత్తం, తస్మా ద్వాదసహత్థబ్భన్తరే ఠితం ‘‘ఇమ’’న్తి వత్వా అధిట్ఠాతబ్బం. తతో పరం ‘‘ఏత’’న్తి వత్వా అధిట్ఠాతబ్బన్తి కేచి వదన్తి. గణ్ఠిపదేసు పనేత్థ న కిఞ్చి వుత్తం. పాళియం అట్ఠకథాయఞ్చ సబ్బత్థ ‘‘హత్థపాసో’’తి అడ్ఢతేయ్యహత్థో వుచ్చతి, తస్మా ఇధ విసేసవికప్పనాయ కారణం గవేసితబ్బం. సామన్తవిహారో నామ యత్థ తదహేవ గన్త్వా నివత్తితుం సక్కా. ‘‘సామన్తవిహారే’’తి ఇదం దేసనాసీసమత్తం, తస్మా ఠపితట్ఠానం సల్లక్ఖేత్వా దూరే ఠితమ్పి అధిట్ఠాతబ్బన్తి వదన్తి. ఠపితట్ఠానం సల్లక్ఖేత్వాతి చ ఇదం ఠపితట్ఠానసల్లక్ఖణం అనుచ్ఛవికన్తి కత్వా వుత్తం, చీవరసల్లక్ఖణమేవేత్థ పమాణం.

అధిట్ఠహిత్వా ఠపితవత్థేహీతి పరిక్ఖారచోళనామేన అధిట్ఠహిత్వా ఠపితవత్థేహి. అధిట్ఠానతో పుబ్బే సఙ్ఘాటిఆదివోహారస్స అభావతో ‘‘ఇమం పచ్చుద్ధరామీ’’తి పరిక్ఖారచోళస్స విసుం పచ్చుద్ధారవిధిం దస్సేతి. పరిక్ఖారచోళనామేన పన అధిట్ఠితత్తా ‘‘ఇమం పరిక్ఖారచోళం పచ్చుద్ధరామీ’’తి వుత్తేపి నేవత్థి దోసోతి విఞ్ఞాయతి. పచ్చుద్ధరిత్వా పున అధిట్ఠాతబ్బానీతి ఇదఞ్చ సఙ్ఘాటిఆదిచీవరనామేన అధిట్ఠహిత్వా పరిభుఞ్జితుకామం సన్ధాయ వుత్తం. పరిక్ఖారచోళనామేనేవ అధిట్ఠహిత్వా పరిభుఞ్జన్తస్స పన పుబ్బేకతఅధిట్ఠానమేవ అధిట్ఠానం. అధిట్ఠానకిచ్చం నత్థీతి ఇమినా కప్పబిన్దుదానకిచ్చమ్పి నత్థీతి దస్సేతి. ముట్ఠిపఞ్చకాదితిచీవరప్పమాణయుత్తం సన్ధాయ ‘‘తిచీవరం పనా’’తిఆది వుత్తం. పరిక్ఖారచోళం అధిట్ఠాతున్తి పరిక్ఖారచోళం కత్వా అధిట్ఠాతుం. బద్ధసీమాయం అవిప్పవాససీమాసమ్ముతిసబ్భావతో చీవరవిప్పవాసేపి నేవత్థి దోసోతి న తత్థ దుప్పరిహారతాతి ఆహ ‘‘అబద్ధసీమాయం దుప్పరిహార’’న్తి.

అనతిరిత్తప్పమాణాతి సుగతవిదత్థియా దీఘసో ఛ విదత్థియో తిరియం అడ్ఢతేయ్యవిదత్థిఞ్చ అనతిక్కన్తప్పమాణాతి అత్థో. నను చ వస్సికసాటికా వస్సానాతిక్కమేన, కణ్డుప్పటిచ్ఛాది ఆబాధవూపసమేన అధిట్ఠానం విజహతి. తేనేవ మాతికాట్ఠకథాయం (కఙ్ఖా. అట్ఠ. కథినసిక్ఖాపదవణ్ణనా) ‘‘వస్సికసాటికా వస్సానమాసాతిక్కమేనపి, కణ్డుప్పటిచ్ఛాది ఆబాధవూపసమేనపి అధిట్ఠానం విజహతీ’’తి వుత్తం. తస్మా ‘‘తతో పరం పచ్చుద్ధరిత్వా వికప్పేతబ్బా’’తి కస్మా వుత్తం. సతి హి అధిట్ఠానే పచ్చుద్ధారో యుత్తోతి? ఏత్థ తావ తీసుపి గణ్ఠిపదేసు ఇదం వుత్తం ‘‘పచ్చుద్ధరిత్వాతి ఇదం పచ్చుద్ధరణం సన్ధాయ న వుత్తం, పచ్చుద్ధరిత్వాతి పన వస్సికసాటికభావతో అపనేత్వాతి ఏవమత్థో గహేతబ్బో. తస్మా హేమన్తస్స పఠమదివసతో పట్ఠాయ అన్తోదసాహే వస్సికసాటికభావతో అపనేత్వా వికప్పేతబ్బాతి ఇమమత్థం దస్సేతుం ‘తతో పరం పచ్చుద్ధరిత్వా వికప్పేతబ్బా’తి వుత్త’’న్తి.

కేచి పన ‘‘యథా కథినమాసబ్భన్తరే ఉప్పన్నచీవరం కథినమాసాతిక్కమే నిస్సగ్గియం హోతి, ఏవమయం వస్సికసాటికాపి వస్సానమాసాతిక్కమే నిస్సగ్గియా హోతి, తస్మా కత్తికపుణ్ణమదివసే పచ్చుద్ధరిత్వా తతో పరం హేమన్తస్స పఠమదివసే వికప్పేతబ్బాతి ఏవమత్థో గహేతబ్బో. పచ్చుద్ధరిత్వా తతో పరం వికప్పేతబ్బాతి పదయోజనా వేదితబ్బా’’తి చ వదన్తి, తం న యుత్తం. కథినమాసే ఉప్పన్నఞ్హి చీవరం అతిరేకచీవరట్ఠానే ఠితత్తా అవసానదివసే అనధిట్ఠితం కథినమాసాతిక్కమే నిస్సగ్గియం హోతి. అయం పన వస్సికసాటికా అధిట్ఠహిత్వా ఠపితత్తా న తేన సదిసాతి వస్సానాతిక్కమే కథం నిస్సగ్గియా హోతి. అనధిట్ఠితఅవికప్పితమేవ హి తంతంకాలాతిక్కమే నిస్సగ్గియం హోతి, తస్మా హేమన్తేపి వస్సికసాటికా దసాహం పరిహారం లభతియేవ. ఏవం కణ్డుప్పటిచ్ఛాదిపి ఆబాధవూపసమేన అధిట్ఠానం విజహతి, తస్మా తతో పరం దసాహం పరిహారం లభతి, దసాహం పన అనతిక్కమిత్వా వికప్పేతబ్బాతి.

కేచి పన ‘‘అధిట్ఠానభేదలక్ఖణే అవుత్తత్తా వస్సికసాటికా వస్సానమాసాతిక్కమేపి, కణ్డుప్పటిచ్ఛాది ఆబాధే వూపసన్తేపి అధిట్ఠానం న విజహతి, తస్మా ‘తతో పరం పచ్చుద్ధరిత్వా వికప్పేతబ్బా’తి ఇదం వుత్త’’న్తి వదన్తి, తం మాతికాట్ఠకథాయ న సమేతి, సమన్తపాసాదికాయ పన సమేతి. తథా హి ‘‘వస్సికసాటికా వస్సానమాసాతిక్కమేనపి, కణ్డుప్పటిచ్ఛాది ఆబాధవూపసమేనపి అధిట్ఠానం విజహతీ’’తి ఇదం సమన్తపాసాదికాయం నత్థి, పరివారట్ఠకథాయఞ్చ ‘‘అత్థాపత్తి హేమన్తే ఆపజ్జతి, నో గిమ్హే’’తి ఏత్థ ఇదం వుత్తం ‘‘కత్తికపుణ్ణమాసియా పచ్ఛిమే పాటిపదదివసే వికప్పేత్వా ఠపితం వస్సికసాటికం నివాసేన్తో హేమన్తే ఆపజ్జతి. కురున్దియం పన ‘కత్తికపుణ్ణమదివసే అపచ్చుద్ధరిత్వా హేమన్తే ఆపజ్జతీ’తి వుత్తం, తమ్పి సువుత్తం. చాతుమాసం అధిట్ఠాతుం, తతో పరం వికప్పేతున్తి హి వుత్త’’న్తి (పరి. అట్ఠ. ౩౨౩).

తత్థ మహాఅట్ఠకథాయం నివాసనపచ్చయా దుక్కటం వుత్తం, కురున్దట్ఠకథాయం పన అపచ్చుద్ధారపచ్చయా. తస్మా కురున్దియం వుత్తనయేనేవ వస్సికసాటికా వస్సానమాసాతిక్కమేపి అధిట్ఠానం న విజహతీతి పఞ్ఞాయతి. కురున్దియఞ్హి ‘‘వస్సానం చాతుమాసం అధిట్ఠాతుం, తతో పరం వికప్పేతు’’న్తి వచనతో యది కత్తికపుణ్ణమాయం న పచ్చుద్ధరేయ్య, అవిజహితాధిట్ఠానా వస్సికసాటికా హేమన్తం సమ్పత్తా వికప్పనక్ఖేత్తే అధిట్ఠానసబ్భావతో దుక్కటం జనేతి, తస్మా కత్తికపుణ్ణమాయం ఏవ పచ్చుద్ధరిత్వా హేమన్తే వికప్పేతబ్బాతి ఇమినా అధిప్పాయేన ‘‘కత్తికపుణ్ణమదివసే అపచ్చుద్ధరిత్వా హేమన్తే ఆపజ్జతీ’’తి వుత్తం, తస్మా వీమంసిత్వా యుత్తతరం గహేతబ్బం.

నహానత్థాయ అనుఞ్ఞాతత్తా ‘‘వణ్ణభేదమత్తరత్తాపి చేసా వట్టతీ’’తి వుత్తం. ద్వే పన న వట్టన్తీతి ద్విన్నం అధిట్ఠానాభావతో వుత్తం. ‘‘సచే వస్సానే అపరా వస్సికసాటికా ఉప్పన్నా హోతి, పురిమవస్సికసాటికం పచ్చుద్ధరిత్వా వికప్పేత్వా చ అధిట్ఠాతబ్బా’’తి వదన్తి. పమాణయుత్తన్తి దీఘసో సుగతవిదత్థియా ద్వే విదత్థియో, విత్థారతో దియడ్ఢా, దసా విదత్థీతి ఇమినా పమాణేన యుత్తం. పమాణికాతి సుగతవిదత్థియా దీఘసో చతస్సో విదత్థియో, తిరియం ద్వే విదత్థియోతి ఏవం వుత్తప్పమాణయుత్తా. పచ్చుద్ధరిత్వా వికప్పేతబ్బాతి ఏత్థ యం వత్తబ్బం, తం హేట్ఠా వుత్తమేవ. ‘‘సకిం అధిట్ఠితం అధిట్ఠితమేవ హోతి, పున న పచ్చుద్ధరీయతి కాలపరిచ్ఛేదాభావతో’’తి వదన్తి. అపరే పన ‘‘ఏకవచనేనపి వట్టతీతి దస్సనత్థం ‘సకిం అధిట్ఠితం అధిట్ఠితమేవా’తి వుత్త’’న్తి వదన్తి. ఉభయత్థాపి అస్స వచనస్స ఇధ వచనే అపుబ్బం పయోజనం న దిస్సతి, తేనేవ మాతికాట్ఠకథాయం ఇమస్మిం ఠానే ‘‘సకిం అధిట్ఠితం అధిట్ఠితమేవ హోతీ’’తి ఇదం పదం న వుత్తం.

‘‘అత్తనో సన్తకభావతో మోచేత్వా ఠపితం సన్ధాయ మహాపచ్చరియం అనాపత్తి వుత్తా’’తి వదన్తి. ఇమినా భేసజ్జం చేతాపేస్సామి, ఇదం మాతుయా దస్సామీతి ఠపేన్తేన అధిట్ఠాతబ్బం, ఇదం భేసజ్జస్స, ఇదం మాతుయాతి విస్సజ్జేత్వా సకసన్తకభావతో మోచితే అధిట్ఠానకిచ్చం నత్థీతి అధిప్పాయో. సేనాసనపరిక్ఖారత్థాయ దిన్నపచ్చత్థరణేతి ఏత్థ ‘‘అనివాసేత్వా అపారుపిత్వా చ కేవలం మఞ్చపీఠేసుయేవ అత్థరిత్వా పరిభుఞ్జియమానం పచ్చత్థరణం అత్తనో సన్తకమ్పి అనధిట్ఠాతుం వట్టతీ’’తి వదన్తి. హేట్ఠా పన ‘‘పచ్చత్థరణమ్పి అధిట్ఠాతబ్బమేవా’’తి అవిసేసేన వుత్తత్తా అత్తనో సన్తకం అధిట్ఠాతబ్బమేవాతి అమ్హాకం ఖన్తి, వీమంసిత్వా గహేతబ్బం.

‘‘హీనాయావత్తనేనాతి సిక్ఖం అప్పచ్చక్ఖాయ గిహిభావూపగమనేనా’’తి తీసుపి గణ్ఠిపదేసు వుత్తం, తం యుత్తం అఞ్ఞస్స దానే వియ చీవరే నిరాలయభావేనేవ పరిచ్చత్తత్తా. కేచి పన ‘‘హీనాయావత్తనేనాతి భిక్ఖునియా గిహిభావూపగమనేనా’’తి ఏవమత్థం గహేత్వా ‘‘భిక్ఖు పన విబ్భమన్తోపి యావ సిక్ఖం న పచ్చక్ఖాతి, తావ భిక్ఖుయేవాతి అధిట్ఠానం న విజహతీ’’తి వదన్తి, తం న గహేతబ్బం ‘‘భిక్ఖునియా హీనాయావత్తనేనా’’తి విసేసేత్వా అవుత్తత్తా. భిక్ఖునియా హి గిహిభావూపగమనే అధిట్ఠానవిజహనం విసుం వత్తబ్బం నత్థి తస్సా విబ్భమనేనేవ అస్సమణీభావతో. సిక్ఖాపచ్చక్ఖానేనాతి పన ఇదం సచే భిక్ఖులిఙ్గే ఠితోవ సిక్ఖం పచ్చక్ఖాతి, తస్స కాయలగ్గమ్పి చీవరం అధిట్ఠానం విజహతీతి దస్సనత్థం వుత్తం. కనిట్ఠఙ్గులినఖవసేనాతి హేట్ఠిమపరిచ్ఛేదం దస్సేతి. పమాణచీవరస్సాతి పచ్ఛిమప్పమాణం సన్ధాయ వుత్తం. ద్వే చీవరాని పారుపన్తస్సాతి అన్తరఘరప్పవేసనత్థాయ సుప్పటిచ్ఛన్నసిక్ఖాపదే వుత్తనయేన సఙ్ఘాటిం ఉత్తరాసఙ్గఞ్చ ఏకతో కత్వా పారుపన్తస్స. సఙ్ఘరితట్ఠానేతి ద్వీసుపి అన్తేసు సఙ్ఘరితట్ఠానే. ఏస నయోతి ఇమినా పమాణయుత్తేసు యత్థ కత్థచి ఛిద్దం అధిట్ఠానం విజహతి, మహన్తేసు పన తతో పరేన ఛిద్దం అధిట్ఠానం న విజహతీతి అయమత్థో దస్సితో. సబ్బేసూతి తిచీవరాదిభేదేసు సబ్బచీవరేసు.

అఞ్ఞం పచ్ఛిమప్పమాణం నామ నత్థీతి సుత్తే ఆగతం నత్థీతి అధిప్పాయో. ఇదాని తమేవ విభావేతుం ‘‘యఞ్హీ’’తిఆది వుత్తం. ‘‘తం అతిక్కమయతో ఛేదనకం పాచిత్తియ’’న్తి వుత్తత్తా ఆహ ‘‘తతో ఉత్తరి పటిసిద్ధత్తా’’తి. తం న సమేతీతి పరిక్ఖారచోళస్స వికప్పనుపగపచ్ఛిమం పచ్ఛిమప్పమాణన్తి గహేత్వా ఇతరేసం తిచీవరాదీనం ముట్ఠిపఞ్చకాదిభేదం పచ్ఛిమప్పమాణం సన్ధాయ ‘‘ఏస నయో’’తిఆదివచనం న సమేతి తాదిసస్స పచ్ఛిమప్పమాణస్స సుత్తే అభావతోతి అధిప్పాయో. అన్ధకట్ఠకథాయం వుత్తవచనం న సమేతీతి ఇమినావ పటిక్ఖేపేన వికప్పనుపగపచ్ఛిమస్స అన్తో యత్థ కత్థచి ఛిద్దం అధిట్ఠానం విజహతీతి అయమ్పి నయో పటిక్ఖిత్తోయేవాతి దట్ఠబ్బం. తిచీవరఞ్హి ఠపేత్వా సేసచీవరేసు ఛిద్దేన అధిట్ఠానవిజహనం నామ నత్థి, తస్మా అధిట్ఠహిత్వా ఠపితేసు సేసచీవరేసు వికప్పనుపగపచ్ఛిమం అప్పహోన్తం కత్వా ఖణ్డాఖణ్డికం ఛిన్నేసుపి అధిట్ఠానవిజహనం నత్థి. సచే పన అధిట్ఠానతో పుబ్బేయేవ తాదిసం హోతి, అచీవరత్తా అధిట్ఠానకిచ్చం నత్థి. ఖుద్దకం చీవరన్తి ముట్ఠిపఞ్చకాదిభేదప్పమాణతో అనూనమేవ ఖుద్దకచీవరం. మహన్తం వా ఖుద్దకం కరోతీతి ఏత్థ తిణ్ణం చీవరానం చతూసు పస్సేసు యస్మిం పదేసే ఛిద్దం అధిట్ఠానం న విజహతి, తస్మిం పదేసే సమన్తతో ఛిన్దిత్వా ఖుద్దకం కరోన్తస్స అధిట్ఠానం న విజహతీతి అధిప్పాయో.

సమ్ముఖావికప్పనా పరమ్ముఖావికప్పనాతి ఏత్థ సమ్ముఖేన వికప్పనా పరమ్ముఖేన వికప్పనాతి ఏవమత్థో గహేతబ్బో. సన్నిహితాసన్నిహితభావన్తి ఆసన్నదూరభావం. ఆసన్నదూరభావో చ అధిట్ఠానే వుత్తనయేనేవ వేదితబ్బో. పరిభోగాదయోపి వట్టన్తీతి ఏత్థ అధిట్ఠానస్సపి అన్తోగధత్తా సచే సఙ్ఘాటిఆదినామేన అధిట్ఠహిత్వా పరిభుఞ్జితుకామో హోతి, అధిట్ఠానం కాతబ్బం. నో చే, న కాతబ్బం, వికప్పనమేవ పమాణం, తస్మా అతిరేకచీవరం నామ న హోతి. మిత్తోతి దళ్హమిత్తో. సన్దిట్ఠోతి దిట్ఠమిత్తో నాతిదళ్హమిత్తో. వికప్పితవికప్పనా నామేసా వట్టతీతి అధిట్ఠితఅధిట్ఠానం వియాతి అధిప్పాయో అవిసేసేన వుత్తవచనన్తి తిచీవరాదిం అధిట్ఠేతి, వస్సికసాటికం కణ్డుప్పటిచ్ఛాదిఞ్చ వికప్పేతీతి అవత్వా సబ్బచీవరానం అవిసేసేన వికప్పేతీతి వుత్తవచనం. తిచీవరసఙ్ఖేపేనాతి తిచీవరనీహారేన, సఙ్ఘాటిఆదిఅధిట్ఠానవసేనాతి వుత్తం హోతి.

తుయ్హం దేమీతిఆదీసు ‘‘తస్మిం కాలే న గణ్హితుకామోపి సచే న పటిక్ఖిపతి, పున గణ్హితుకామతాయ సతి గహేతుం వట్టతీ’’తి వదన్తి. ఇత్థన్నామస్సాతి పరమ్ముఖే ఠితం సన్ధాయ వదతి. ‘‘తుయ్హం గణ్హాహీ’’తి వుత్తే ‘‘మయ్హం గణ్హామీ’’తి వదతి, సుదిన్నం సుగ్గహితఞ్చాతి ఏత్థ ‘‘యథా పరతో ‘తవ సన్తకం కరోహీ’తి వుత్తే దుద్దిన్నమ్పి ‘సాధు, భన్తే, మయ్హం గణ్హామీ’తి వచనేన ‘సుగ్గహితం హోతీ’తి వుత్తం, ఏవమిధాపి ‘తుయ్హం గణ్హాహీ’తి వుత్తే సుదిన్నత్తా ‘మయ్హం గణ్హామీ’తి అవుత్తేపి ‘సుదిన్నమేవా’’’తి వదన్తి. ‘‘గణ్హాహీతి చ ఆణత్తియా గహణస్స తప్పటిబద్ధతాకరణవసేన పవత్తత్తా తదా గణ్హామీతి చిత్తే అనుప్పాదితే పచ్ఛా గహేతుం న లభతీ’’తి వదన్తి.

తం న యుజ్జతీతి వినయకమ్మస్స కరణవసేన గహేత్వా దిన్నత్తా వుత్తం. సచే పన పరో సచ్చతోయేవ విస్సాసం గణ్హాతి, పున కేనచి కారణేన తేన దిన్నం తస్స న వట్టతీతి నత్థి. నిస్సగ్గియం పన చీవరం జానిత్వా వా అజానిత్వా వా గణ్హన్తం ‘‘మా గణ్హాహీ’’తి నివారణత్థం వుత్తం. కాయవాచాహి కత్తబ్బఅధిట్ఠానవికప్పనానం అకతత్తా హోతీతి ఆహ ‘‘కాయవాచాతో సముట్ఠాతీ’’తి. చీవరస్స అత్తనో సన్తకతా, జాతిప్పమాణయుత్తతా, ఛిన్నపలిబోధభావో, అతిరేకచీవరతా, దసాహాతిక్కమోతి ఇమానేత్థ పఞ్చ అఙ్గాని.

పఠమకథినసిక్ఖాపదవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౨. ఉదోసితసిక్ఖాపదవణ్ణనా

౪౭౧-౪౭౩. దుతియే అథానన్దత్థేరో కథం ఓకాసం పటిలభతి, కిం కరోన్తో చ ఆహిణ్డతీతి ఆహ ‘‘థేరో కిరా’’తిఆది. అవిప్పవాసేతి నిమిత్తత్థే భుమ్మం, అవిప్పవాసత్థన్తి అత్థో, విప్పవాసపచ్చయా యా ఆపత్తి, తదభావత్థన్తి వుత్తం హోతి.

౪౭౫-౪౭౬. ఏవం ఛిన్నపలిబోధోతి ఏవం ఇమేహి చీవరనిట్ఠానకథినుబ్భారేహి ఛిన్నపలిబోధో. అధిట్ఠితేసూతి తిచీవరాధిట్ఠాననయేన అధిట్ఠితేసు. తిచీవరేన విప్పవుత్థో హోతీతి ‘‘రుక్ఖో ఛిన్నో, పటో దడ్ఢో’’తిఆదీసు వియ అవయవేపి సముదాయవోహారో లబ్భతీతి వుత్తం.

౪౭౭-౪౭౮. పరిఖాయ వా పరిక్ఖిత్తోతి ఇమినా చ సమన్తా నదీతళాకాదిఉదకేన పరిక్ఖిత్తోపి పరిక్ఖిత్తోయేవాతి దస్సేతి. ఏత్తావతాతి ‘‘పరిక్ఖిత్తో’’తి ఇమినా వచనేన. ఆకాసే అరుణం ఉట్ఠాపేతీతి ఘరస్స ఉపరి ఆకాసే అడ్ఢతేయ్యరతనప్పమాణం అతిక్కమిత్వా అరుణం ఉట్ఠాపేతి. ఘరం నివేసనుదోసితాదిలక్ఖణమేవ, న పన పాటియేక్కం ఘరం నామ అత్థీతి ఆహ ‘‘ఏత్థ చా’’తిఆది.

౪౭౯. పాళియం వుత్తనయేన ‘‘సభాయే’’తి అవత్వా ‘‘సభాయ’’న్తి పచ్చత్తవచనం సభాయ-సద్దస్స నపుంసకలిఙ్గతావిభావనత్థం వుత్తం. సభా-సద్దపరియాయోపి హి సభాయ-సద్దో నపుంసకలిఙ్గయుత్తో ఇధ వుత్తోతి ఇమమత్థం దస్సేన్తో ‘‘లిఙ్గబ్యత్తయేన సభా వుత్తా’’తి ఆహ. చీవరహత్థపాసే వసితబ్బం నత్థీతి చీవరహత్థపాసేయేవ వసితబ్బన్తి నత్థి. యం తస్సా…పే… న విజహితబ్బన్తి ఏత్థ తస్సా వీథియా సమ్ముఖట్ఠానే సభాయద్వారానం గహణేనేవ తత్థ సబ్బానిపి గేహాని సా చ అన్తరవీథి గహితాయేవ హోతి. అతిహరిత్వా ఘరే నిక్ఖిపతీతి తం వీథిం ముఞ్చిత్వా ఠితే అఞ్ఞస్మిం ఘరే నిక్ఖిపతి. పురతో వా పచ్ఛతో వా హత్థపాసేతి ఘరస్స హత్థపాసం సన్ధాయ వదతి.

నివేసనాదీసు పరిక్ఖిత్తతాయ ఏకూపచారతా, అపరిక్ఖిత్తతాయ నానూపచారతా చ వేదితబ్బాతి దస్సేన్తో ‘‘ఏతేనేవుపాయేనా’’తిఆదిమాహ. నివేసనాదీని గామతో బహి సన్నివిట్ఠాని గహితానీతి వేదితబ్బం. అన్తోగామే ఠితానఞ్హి గామగ్గహణేన గహితత్తా గామపరిహారోయేవాతి. సబ్బత్థాపీతి గామాదీసు అజ్ఝోకాసపరియన్తేసు పన్నరససు. పరిక్ఖేపాదివసేనాతి ఏత్థ ఆది-సద్దేన అపరిక్ఖేపస్సేవ గహణం వేదితబ్బం, న ఏకకులాదీనమ్పి.

౪౮౦-౪౮౭. ఓవరకో నామ గబ్భస్స అబ్భన్తరే అఞ్ఞో గబ్భోతిపి వదన్తి. ముణ్డచ్ఛదనపాసాదోతి చన్దికఙ్గణయుత్తో పాసాదో.

౪౮౯. సత్థోతి జఙ్ఘసత్థో సకటసత్థో వా. పరియాదియిత్వాతి వినివిజ్ఝిత్వా. వుత్తమేవత్థం విభావేతి ‘‘అన్తోపవిట్ఠేన…పే… ఠితో హోతీ’’తి. తత్థ అన్తోపవిట్ఠేనాతి గామస్స నదియా వా అన్తోపవిట్ఠేన. నదీపరిహారో చ లబ్భతీతి ఏత్థ ‘‘విసుం నదీపరిహారస్స అవుత్తత్తా గామాదీహి అఞ్ఞత్థ వియ చీవరహత్థపాసోయేవ నదీపరిహారో’’తి తీసుపి గణ్ఠిపదేసు వుత్తం. విహారసీమన్తి అవిప్పవాససీమం సన్ధాయాహ. విహారం గన్త్వా వసితబ్బన్తి అన్తోసీమాయ యత్థ కత్థచి వసితబ్బం. సత్థసమీపేయేవాతి ఇదం యథావుత్తఅబ్భన్తరపరిచ్ఛేదవసేన వుత్తం. పాళియం నానాకులస్స సత్థో హోతి, సత్థే చీవరం నిక్ఖిపిత్వా హత్థపాసా న విజహితబ్బన్తి ఏత్థ హత్థపాసో నామ సత్థస్స హత్థపాసోతి వేదితబ్బం.

౪౯౦. ఏకకులస్స ఖేత్తేతి అపరిక్ఖిత్తం సన్ధాయ వదతి. యస్మా ‘‘నానాకులస్స పరిక్ఖిత్తే ఖేత్తే చీవరం నిక్ఖిపిత్వా ఖేత్తద్వారమూలే వా తస్స హత్థపాసే వా వత్థబ్బ’’న్తి వుత్తం, తస్మా ద్వారమూలతో అఞ్ఞత్థ అన్తోఖేత్తేపి వసన్తేన చీవరం హత్థపాసే కత్వాయేవ వసితబ్బం.

౪౯౧-౪౯౪. ‘‘విహారో నామ సపరిక్ఖిత్తో వా అపరిక్ఖిత్తో వా సకలో ఆవాసో’’తి వదన్తి. యస్మిం విహారేతి ఏత్థ పన ఏకం గేహమేవ వుత్తం. ఏకకులనానాకులసన్తకతా చేత్థ కారాపకానం వసేన వేదితబ్బా. ఛాయాయ ఫుట్ఠోకాసస్స అన్తో ఏవాతి యదా మహావీథియం ఉజుకమేవ గచ్ఛన్తం సూరియమణ్డలం మజ్ఝన్హికం పాపుణాతి, తదా యం ఓకాసం ఛాయా ఫరతి, తం సన్ధాయ వుత్తం. అగమనపథేతి యం తదహేవ గన్త్వా పున ఆగన్తుం సక్కా న హోతి, తాదిసం సన్ధాయ వుత్తం.

౪౯౫. నదిం ఓతరతీతి హత్థపాసం ముఞ్చిత్వా ఓతరతి. న ఆపజ్జతీతి పరిభోగపచ్చయా దుక్కటం నాపజ్జతి. తేనాహ ‘‘సో హీ’’తిఆది. అపరిభోగారహత్తాతి ఇమినావ నిస్సగ్గియచీవరం అనిస్సజ్జేత్వా పరిభుఞ్జన్తస్స దుక్కటం అచిత్తకన్తి సిద్ధం. ఏకం పారుపిత్వా ఏకం అంసకూటే ఠపేత్వా గన్తబ్బన్తి ఇదం బహూనం సఞ్చారట్ఠానే ఏవం అకత్వా గమనం న సారుప్పన్తి కత్వా వుత్తం. బహిగామే ఠపేత్వా…పే… వినయకమ్మం కాతబ్బన్తి వుత్తత్తా అధిట్ఠానే వియ పరమ్ముఖా ఠితమ్పి నిస్సగ్గియం చీవరం నిస్సజ్జితుం నిస్సట్ఠచీవరఞ్చ దాతుం వట్టతీతి వేదితబ్బం.

గమనే సఉస్సాహత్తా ‘‘నిస్సయో పన న పటిప్పస్సమ్భతీ’’తి వుత్తం. ముహుత్తం సయిత్వా…పే… నిస్సయో చ పటిప్పస్సమ్భతీతి ఏత్థ ‘‘ఉస్సాహే అపరిచ్చత్తేపి గమనస్స ఉపచ్ఛిన్నత్తా పున ఉట్ఠాయ సఉస్సాహం గచ్ఛన్తానమ్పి అన్తరా అరుణే ఉట్ఠితే నిస్సయో పటిప్పస్సమ్భతియేవా’’తి వదన్తి. పరతో ముహుత్తం ఠత్వాతి ఏత్థాపి ఏసేవ నయో. అఞ్ఞమఞ్ఞస్స వచనం అగ్గహేత్వా గతాతి ఏత్థ సచే ఏవం గచ్ఛన్తా ‘‘పురారుణా అఞ్ఞమఞ్ఞం పస్సిస్సామా’’తి ఉస్సాహం వినావ గతా హోన్తి, అరుణుగ్గమనే నిస్సయపటిప్పస్సద్ధి న వత్తబ్బా పఠమతరంయేవ పటిప్పస్సమ్భనతో. అథ ‘‘పురారుణా పస్సిస్సామా’’తి సఉస్సాహావ గచ్ఛన్తి, నిస్సయపటిప్పస్సద్ధియేవ న వత్తబ్బా. ఏవఞ్చ సతి ‘‘సహ అరుణుగ్గమనా నిస్సయో పటిప్పస్సమ్భతీ’’తి కస్మా వుత్తం? వుచ్చతే – సఉస్సహత్తా పఠమతరం పటిప్పస్సద్ధి న వుత్తా. సతిపి చ ఉస్సాహభావే ఏకతో గమనస్స ఉపచ్ఛిన్నత్తా ‘‘ముహుత్తం ఠత్వా’’తి ఏత్థ వియ సహ అరుణుగ్గమనా పటిప్పస్సద్ధియేవ వుత్తా.

అన్తోసీమాయం గామన్తి అవిప్పవాససీమాసమ్ముతియా పచ్ఛా పతిట్ఠాపితగామం సన్ధాయ వదతి గామం అన్తో కత్వా అవిప్పవాససీమాసమ్ముతియా అభావతో. నేవ చీవరాని నిస్సగ్గియాని హోన్తీతి అవిప్పవాససీమాభావతో వుత్తం, న నిస్సయో పటిప్పస్సమ్భతీతి సఉస్సాహభావతో. అన్తరామగ్గేయేవ చ నేసం అరుణం ఉగ్గచ్ఛతీతి ధమ్మం సుత్వా ఆగచ్ఛన్తానం అరుణం ఉగ్గచ్ఛతి. అస్సతియా గచ్ఛతీతి అస్సతియా అత్తనో చీవరం అపచ్చుద్ధరిత్వా థేరస్స చీవరం అపచ్చుద్ధరాపేత్వా గచ్ఛతి. ఏవం గతే తస్మిం పచ్ఛా థేరేన సరిత్వా పటిపజ్జితబ్బవిధిం దస్సేతి ‘‘అత్తనో చీవరం పచ్చుద్ధరిత్వా దహరస్స చీవరం విస్సాసేన గహేత్వా ఠపేతబ్బ’’న్తి. గన్త్వా వత్తబ్బోతి ఆగతకిచ్చం నిట్ఠపేత్వా విహారం గతేన పటిపజ్జితబ్బవిధిం దస్సేతి. అనధిట్ఠితచీవరతా, అనత్థతకథినతా, అలద్ధసమ్ముతితా, రత్తివిప్పవాసోతి ఇమానేత్థ చత్తారి అఙ్గాని.

ఉదోసితసిక్ఖాపదవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౩. తతియకథినసిక్ఖాపదవణ్ణనా

౪౯౭-౪౯౯. తతియే పాళియం చీవరపచ్చాసా నిక్ఖిపితున్తి ఏత్థ చీవరపచ్చాసాయ సతియా నిక్ఖిపితున్తి ఏవమత్థో గహేతబ్బో. భణ్డికాబద్ధాని భణ్డికబద్ధానీతిపి పఠన్తి, భణ్డికం కత్వా బద్ధానీతి అత్థో. నిట్ఠితచీవరస్మిం భిక్ఖునాతి ఏత్థ పురిమసిక్ఖాపదే వియ సామివసేనేవ కరణవచనస్స అత్థో వేదితబ్బో.

౫౦౦. అనత్థతే కథినే చీవరమాసే భిక్ఖునో ఉప్పన్నచీవరం అనధిట్ఠితం అవికప్పితం తస్మిం మాసే ఠపేతుం వట్టతీతి ఆహ ‘‘ఏకం పచ్ఛిమకత్తికమాసం ఠపేత్వా’’తి. కేచి పన ‘‘కాలేపి ఆదిస్స దిన్నం, ఏతం అకాలచీవరన్తి వచనతో అనత్థతే కథినే పచ్ఛిమకత్తికమాససఙ్ఖాతే చీవరమాసే ఉప్పన్నచీవరస్సపి పచ్చాసాచీవరే అసతి దసాహపరిహారోయేవ, తతో పరం ఠపేతుం న వట్టతీ’’తి వదన్తి, తం అట్ఠకథాయ న సమేతి. తథా హి అచ్చేకచీవరసిక్ఖాపదట్ఠకథాయం (పారా. అట్ఠ. ౨.౬౪౬-౬౪౯ ఆదయో) ‘‘పవారణమాసస్స జుణ్హపక్ఖపఞ్చమియం ఉప్పన్నస్స అచ్చేకచీవరస్స అనత్థతే కథినే ఏకాదసదివసాధికో మాసో, అత్థతే కథినే ఏకాదసదివసాధికా పఞ్చ మాసా పరిహారో’’తి వుత్తం. తమేవ చ పరిహారం సన్ధాయ ‘‘ఛట్ఠితో పట్ఠాయ పన ఉప్పన్నం అనచ్చేకచీవరమ్పి పచ్చుద్ధరిత్వా ఠపితచీవరమ్పి ఏతం పరిహారం లభతియేవా’’తి (పారా. అట్ఠ. ౨.౬౪౬-౬౪౯) వుత్తం. తస్మా చీవరమాసే దసాహతో పరమ్పి అనధిట్ఠితం అవికప్పితమ్పి ఠపేతుం వట్టతి.

యది ఏవం ‘‘కాలేపి ఆదిస్స దిన్నం, ఏతం అకాలచీవర’’న్తి ఇదం కస్మా వుత్తన్తి చే? అకాలచీవరసామఞ్ఞతో అత్థుద్ధారవసేన వుత్తం పఠమానియతే సోతస్స రహో వియ. ఏకాదసమాసే సత్తమాసే చ ఉప్పన్నఞ్హి చీవరం వుత్థవస్సేహి సేసేహి చ సమ్ముఖీభూతేహి భాజేతుం లబ్భతీతి అకాలచీవరం నామ జాతం. కాలే పన ‘‘సఙ్ఘస్స ఇదం అకాలచీవరం దమ్మీ’’తి అనుద్దిసిత్వా ‘‘సఙ్ఘస్స దమ్మీ’’తి దిన్నం వుత్థవస్సేహియేవ భాజేతబ్బం, న అఞ్ఞేహీతి కాలచీవరన్తి వుచ్చతి. ఆదిస్స దిన్నం పన సమ్ముఖీభూతేహి సబ్బేహియేవ భాజేతబ్బన్తి అకాలచీవరం, తస్మా కాలేపి ఆదిస్స దిన్నస్స వుత్థవస్సేహి సేసేహి చ సమ్పత్తేహి భాజనీయత్తా అకాలచీవరసామఞ్ఞతో ‘‘కాలేపి ఆదిస్స దిన్నం, ఏతం అకాలచీవర’’న్తి అత్థుద్ధారవసేన వుత్తం. యది ఏవం ‘‘ఏకపుగ్గలస్స వా ఇదం తుయ్హం దమ్మీతి దిన్న’’న్తి కస్మా వుత్తం. న హి పుగ్గలస్స ఆదిస్స దిన్నం కేనచి భాజనీయం హోతీతి? నాయం విరోధో ఆదిస్స వచనసామఞ్ఞతో లబ్భమానమత్థం దస్సేతుం తథా వుత్తత్తా.

ఏవం పన అవత్వాతి ‘‘తతో చే ఉత్తరి’’న్తి ఇమస్స ‘‘మాసపరమతో ఉత్తరి’’న్తి పదభాజనం అవత్వా. తావ ఉప్పన్నం పచ్చాసాచీవరన్తి పచ్చత్తవచనం ‘‘అత్తనో గతికం కరోతీ’’తి కరణకిరియాయ కత్తుభావతో. అన్తరా ఉప్పన్నఞ్హి పచ్చాసాచీవరం మాసపరమం మూలచీవరం ఠపేతుం అదత్వా అత్తనో దసాహపరమతాయ ఏవ పరిచ్ఛిన్దతీతి అత్తనో గతికం కరోతి. తతో ఉద్ధం మూలచీవరన్తి ఏత్థ పన మూలచీవరన్తి పచ్చత్తవచనం. వీసతిమదివసతో ఉద్ధఞ్హి ఉప్పన్నం పచ్చాసాచీవరం దసాహపరమం గన్తుం అదత్వా మూలచీవరం అత్తనా సద్ధిం కరణసమ్బన్ధతామత్తేన సకకాలవసేన పరిచ్ఛిన్దతీతి అత్తనో గతికం కరోతి. పచ్చాసాచీవరే పన లభిత్వా విసుం ఠపేన్తస్స దసాహం అనతిక్కన్తే నత్థి తప్పచ్చయా ఆపత్తి. పాళియం దసాహా కారేతబ్బన్తి ఏత్థ దసాహాతి కరణత్థే నిస్సక్కవచనం, దసాహేనాతి అత్థో. పఞ్చాహుప్పన్నేతిఆదిం రస్సం కత్వాపి పఠన్తి. ఏకవీసే ఉప్పన్నే…పే… నవాహా కారేతబ్బన్తిఆది పచ్చాసాచీవరస్స ఉప్పన్నదివసం ఠపేత్వా వుత్తం.

అఞ్ఞం పచ్చాసాచీవరం…పే… కారేతబ్బన్తి ఇదం సతియా ఏవ పచ్చాసాయ వుత్తన్తి వేదితబ్బం. సచే పన ‘‘ఇతో పట్ఠాయ చీవరం న లభిస్సామీ’’తి పచ్చాసా ఉపచ్ఛిన్నా, మూలచీవరమ్పి దసాహం చే సమ్పత్తం, తదహేవ అధిట్ఠాతబ్బం. పచ్చాసాచీవరమ్పి పరిక్ఖారచోళం అధిట్ఠాతబ్బన్తి పఠమతరం ఉప్పన్నం విసభాగపచ్చాసాచీవరం సన్ధాయ వదతి. అఞ్ఞమఞ్ఞన్తి అఞ్ఞం అఞ్ఞం, అయమేవ వా పాఠో. అఙ్గం పనేత్థ పఠమకథినే వుత్తసదిసమేవ. కేవలఞ్హి తత్థ దసాహాతిక్కమో, ఇధ మాసాతిక్కమోతి అయం విసేసో.

తతియకథినసిక్ఖాపదవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౪. పురాణచీవరసిక్ఖాపదవణ్ణనా

౫౦౩. చతుత్థే భత్తవిస్సగ్గన్తి పాళిపదస్స భత్తకిచ్చన్తి అత్థో వేదితబ్బో, ‘‘భత్తసంవిధాన’’న్తిపి కేచి. తత్థ నామ త్వన్తి ఇమస్సపి సో నామ త్వన్తి అత్థో వేదితబ్బో, ‘‘తాయ నామ త్వ’’న్తి కేచి.

౫౦౫. పితా చ మాతా చ పితరో, పితూనం పితరో పితామహా, తేసంయేవ యుగో పితామహయుగో, తస్మా యావ సత్తమా పితామహయుగా పితామహద్వన్దాతి ఏవమేత్థ అత్థో దట్ఠబ్బో. ఏవఞ్హి పితామహగ్గహణేనేవ మాతామహోపి గహితోతి. ‘‘యావ సత్తమా పితామహయుగా’’తి వచనతో హేట్ఠా చ ఉద్ధఞ్చ అట్ఠమయుగో ఞాతి నామ న హోతి. దేసనాముఖమేవ చేతన్తి పితామహయుగాతి పితామహ-గ్గహణం దేసనాముఖం పితామహీమాతామహీఆదీనమ్పి అధిప్పేతత్తా. పితు మాతా పితామహీ. మాతు పితా మాతామహో. మాతు మాతా మాతామహీ. ఏత్థ కిఞ్చాపి పఞ్చసతసాకియానీనం వసేన భిక్ఖుభావే ఠత్వా పరివత్తలిఙ్గాయ భిక్ఖునియా చ వసేన ఏకతోఉపసమ్పన్నా భిక్ఖునీ లబ్భతి, తథాపి పకతినియామేనేవ దస్సేతుం ‘‘భిక్ఖునీ నామ ఉభతోసఙ్ఘే ఉపసమ్పన్నా’’తి వుత్తం. ‘‘కప్పం కత్వాతి వచనతో దిన్నకప్పమేవ పాచిత్తియం జనేతీ’’తి వదన్తి. ‘‘పురాణచీవరం నామ సకిం నివత్థమ్పి సకిం పారుతమ్పీ’’తి ఇదం నిదస్సనమత్తన్తి ఆహ ‘‘అన్తమసో పరిభోగసీసేనా’’తిఆది. ‘‘కాయేన ఫుసిత్వా పరిభోగోయేవ పరిభోగో నామా’’తి కురున్దియం అధిప్పాయో.

౫౦౬. కాయవికారం కత్వాతి ఇదం యావ ‘‘ఓరతో ఠపేతీ’’తి పదం, తావ సబ్బపదేసు సమ్బన్ధితబ్బం. యథా సా ‘‘ధోవాపేతుకామో అయ’’న్తి జానాతి, ఏవం కాయవికారం కత్వాతి అత్థో. ‘‘కాయవికారం కత్వా’’తి వచనతో కాయవాచాహి కఞ్చి వికారం అకత్వా హత్థేన హత్థే దేన్తస్సపి అనాపత్తి. అన్తోద్వాదసహత్థే ఓకాసేతి ఇదం విసేసనం యథాసమ్భవం యోజేతబ్బం. తథా హి హత్థేన హత్థే దేన్తస్స పాదమూలే చ ఠపేత్వా దేన్తస్స ‘‘అన్తోద్వాదసహత్థే ఓకాసే’’తి ఇదం వత్తబ్బన్తి నత్థి అఞ్ఞథా అసమ్భవతో. సతి హి సమ్భవే బ్యభిచారే చ విసేసనం సాత్థకం హోతి. ఉపరి ‘‘ఖిపతీ’’తిఆదీని పన సన్ధాయ ఇదం విసేసనం వుత్తం, తస్మా అన్తోద్వాదసహత్థే ఓకాసే ఠత్వా ఉపరి ఖిపన్తస్స అఞ్ఞస్స హత్థే పేసేన్తస్స చ ఆపత్తి. ఉపచారం పన ముఞ్చిత్వా కాయవాచాహి వికారం కత్వా ఆణాపేన్తస్సపి అనాపత్తి. ఉపచారేతి అన్తోద్వాదసహత్థమేవ ఓకాసం వదతి. ఉపచారం ముఞ్చిత్వాతి ద్వాదసహత్థూపచారం ముఞ్చిత్వా.

ఏకేన వత్థునాతి పఠమం కత్వా నిట్ఠాపితం సన్ధాయ వుత్తం. రజనే అనాపత్తీతి రజనం పచ్చాసీసన్తస్సపి ‘‘ధోవిత్వా ఆనేహీ’’తి వుత్తత్తా అనాపత్తి అనాణత్తియా కతత్తా. ‘‘అవుత్తా ధోవతీ’’తి ఇమినా ‘‘అవుత్తా రజతి, అవుత్తా ఆకోటేతీ’’తి ఇదమ్పి వుత్తమేవ హోతీతి ఆహ – ‘‘అవుత్తా ధోవతీతి ఇమినా లక్ఖణేన అనాపత్తీ’’తి. సమ్బహులా ఆపత్తియో ఆపజ్జతీతి పాచిత్తియేన సద్ధిం ద్వే దుక్కటాని ఆపజ్జతి. యథావత్థుకమేవాతి నిస్సగ్గియమేవాతి అత్థో. పఞ్చ సతాని పరిమాణమేతాసన్తి పఞ్చసతా.

౫౦౭. చీవరం ధోవాతి…పే… ఆణాపేన్తస్సాతి ఏత్థ తాయ ధోవనం పచ్చాసీసన్తస్సపి అనాపత్తి. పురాణచీవరతా, ఉపచారే ఠత్వా అఞ్ఞాతికాయ భిక్ఖునియా ఆణాపనం, తస్సా ధోవనాదీని చాతి ఇమానేత్థ తీణి అఙ్గాని.

పురాణచీవరసిక్ఖాపదవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౫. చీవరపటిగ్గహణసిక్ఖాపదవణ్ణనా

౫౦౮. పఞ్చమే అపఞ్ఞత్తే సిక్ఖాపదేతి గణమ్హా ఓహీయనసిక్ఖాపదే అపఞ్ఞత్తే. విహారవారన్తి విహారపటిజగ్గనవారం. కోట్ఠాససమ్పత్తీతి సకలా అఙ్గపచ్చఙ్గసమ్పత్తి. సబ్బపరియన్తన్తి ఛట్ఠస్స అఞ్ఞచీవరస్స అభావా పఞ్చన్నం చీవరానం ఏకమేకం సబ్బేసం పరియన్తన్తి సబ్బపరియన్తం. అన్తరవాసకాదీసు హి పఞ్చసు ఏకమేకం అఞ్ఞస్స ఛట్ఠస్స అభావా పఞ్చన్నం అన్తమేవ హోతి. అథవా పఞ్చసు చీవరేసు ఏకమేకం అత్తనో అఞ్ఞస్స దుతియస్స అభావా అన్తమేవ హోతీతి సబ్బమేవ పరియన్తన్తి సబ్బపరియన్తం, సబ్బసో వా పరియన్తన్తి సబ్బపరియన్తం. తేనాహ – ‘‘అఞ్ఞం…పే… నత్థీ’’తి. యథా తస్స మనోరథో న పూరతీతి ‘‘సరీరపారిపూరిం పస్సిస్సామీ’’తి తస్స ఉప్పన్నో మనోరథో యథా న పూరతి. ఏవం హత్థతలేయేవ దస్సేత్వాతి సరీరం అదస్సేత్వావ దాతబ్బచీవరం హత్థతలే ‘‘హన్దా’’తి దస్సేత్వా.

౫౧౦. విహత్థతాయాతి విహతహత్థతాయ, అగణతాయ అప్పచ్చయతాయ అప్పటిసరణతాయాతి వుత్తం హోతి. సమభితున్నత్తాతి పీళితత్తా. పరివత్తేతబ్బం పరివత్తం, పరివత్తమేవ పారివత్తకం, పరివత్తేత్వా దీయమానన్తి అత్థో.

౫౧౨. ఉపచారేతి ద్వాదసహత్థూపచారం సన్ధాయ వదతి. ఉపచారం వా ముఞ్చిత్వా ఖిపన్తీతి ద్వాదసహత్థం ముఞ్చిత్వా ఓరతో ఠపేన్తి, న పురిమసిక్ఖాపదే వియ ద్వాదసహత్థబ్భన్తరేయేవాతి అధిప్పాయో. అఞ్ఞత్ర పారివత్తకాతి యం అన్తమసో హరీతకఖణ్డమ్పి దత్వా వా దస్సామీతి ఆభోగం కత్వా వా పారివత్తకం గణ్హాతి, తం ఠపేత్వా. అచిత్తకభావేన న సమేతీతి యథా అఞ్ఞాతికాయ ఞాతికసఞ్ఞిస్స వేమతికస్స చ గణ్హతో అచిత్తకత్తా ఆపత్తి, ఏవమిధాపి ‘‘భిక్ఖునియా సన్తకం ఇద’’న్తి అజానిత్వా గణ్హతోపి ఆపత్తియేవాతి అధిప్పాయో. వస్సావాసికం దేతీతి పుగ్గలికం కత్వా దేతి. పంసుకూలం అత్తనో అత్థాయ ఠపితభావం జానిత్వా గణ్హన్తేనపి అఞ్ఞస్స సన్తకం గహితం నామ న హోతీతి ఆహ – ‘‘సచే పన సఙ్కారకూటాదీసూ’’తిఆది. అసామికఞ్హి పంసుకూలన్తి వుచ్చతి. పంసుకూలం అధిట్ఠహిత్వాతి ‘‘అసామికం ఇద’’న్తి సఞ్ఞం ఉప్పాదేత్వా. ఏవం పన పంసుకూలసఞ్ఞం అనుప్పాదేత్వా గణ్హితుం న వట్టతి.

౫౧౩. అఞ్ఞాతికాయ అఞ్ఞాతికసఞ్ఞీతి తికపాచిత్తియన్తి ఏత్థ ఇతి-సద్దో ఆదిఅత్థో. తీణి పరిమాణమస్సాతి తికం, తికఞ్చ తం పాచిత్తియఞ్చాతి తికపాచిత్తియం, తీణి పాచిత్తియానీతి అత్థో.

౫౧౪. పత్తత్థవికాదిం యంకిఞ్చీతి అనధిట్ఠానుపగం సన్ధాయ వదతి. ‘‘చీవరం నామ ఛన్నం చీవరానం అఞ్ఞతరం చీవరం వికప్పనుపగం పచ్ఛిమ’’న్తి హి వుత్తత్తా అధిట్ఠానుపగం యంకిఞ్చి న వట్టతి. తేనేవాహ – ‘‘వికప్పనుపగపచ్ఛిమచీవరప్పమాణ’’న్తిఆది. యస్మా భిసిచ్ఛవి మహన్తాపి సేనాసనసఙ్గహితత్తా చీవరసఙ్ఖ్యం న గచ్ఛతీతి నేవ అధిట్ఠానుపగా న వికప్పనుపగా చ, తస్మా అనధిట్ఠానుపగసామఞ్ఞతో వుత్తం. సచేపి మఞ్చప్పమాణా భిసిచ్ఛవి హోతి, వట్టతియేవాతి. కో పన వాదో పత్తత్థవికాదీసూతి మహతియాపి తావ భిసిచ్ఛవియా అనధిట్ఠానుపగత్తా అనాపత్తి, తతో ఖుద్దకతరేసు అనధిట్ఠానుపగేసు పత్తత్థవికాదీసు కిమేవ వత్తబ్బన్తి అధిప్పాయో. పటిగ్గహణం కిరియా, అపరివత్తనం అకిరియా. వికప్పనుపగచీవరతా, పారివత్తకాభావో, అఞ్ఞాతికాయ హత్థతో గహణన్తి ఇమానేత్థ తీణి అఙ్గాని.

చీవరపటిగ్గహణసిక్ఖాపదవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౬. అఞ్ఞాతకవిఞ్ఞత్తిసిక్ఖాపదవణ్ణనా

౫౧౫. ఛట్ఠే పతికిట్ఠోతి నిహీనో, లామకోతి అత్థో. లోలజాతికోతి లోలసభావో. పటుయేవ పట్టో. తేనాహ ‘‘ఛేకో’’తిఆది. కిస్మిం వియాతి ఏత్థ ‘‘కిస్మిం వియా’’తి నిపాతవసేన సమానత్థం ‘‘కింసు వియా’’తి నిపాతపదన్తి ఆహ ‘‘కింసు వియా’’తి, కిం వియాతి అత్థో, దుక్ఖం వియాతి అధిప్పాయో. తేనాహ ‘‘కిలేసో వియా’’తిఆది. ధమ్మవసేన ఉపచారవసేన నిమన్తనా ధమ్మనిమన్తనాతి పాళిపదస్స అత్థో వేదితబ్బో. సచే పన ‘‘వదేయ్యాథ, భన్తే, యేనత్థో’’తి ఇదం సచ్చమేవ వుత్తం సియా, పవారితోయేవ హోతి. యస్మా పన పవారేత్వాపి అదాతుకామో అప్పవారితట్ఠానేయేవ తిట్ఠతి, తస్మా భగవా పవారితాపవారితభావం అవిచారేత్వా ‘‘ఞాతకో తే, ఉపనన్ద, అఞ్ఞాతకో’’తి ఞాతకఅఞ్ఞాతకభావంయేవ విచారేసి. ముసింసూతి విలుమ్పింసు.

౫౧౭. అనుపుబ్బకథాతి అనుపుబ్బేన వినిచ్ఛయకథా. సేసపరిక్ఖారానం సద్ధివిహారికేహి గహితత్తా నివాసనపారుపనమత్తమేవ అవసిట్ఠన్తి ఆహ ‘‘నివాసనపారుపనమత్తంయేవ హరిత్వా’’తి. సద్ధివిహారికానం తావ ఆగమనస్స వా అనాగమనస్స వా అజాననతాయ వుత్తం ‘‘థేరేహి నేవ తావ…పే… భఞ్జితబ్బ’’న్తి. పరేసమ్పి అత్థాయ లభన్తీతి అత్తనో చీవరం దదమానా సయం సాఖాభఙ్గేన పటిచ్ఛాదేన్తీతి తేసం అత్థాయపి భఞ్జితుం లభన్తి. ‘‘తిణేన వా పణ్ణేన వా పటిచ్ఛాదేత్వా ఆగన్తబ్బ’’న్తి వచనతో ఈదిసేసు భూతగామపాతబ్యతాపి అనుఞ్ఞాతాయేవ హోతీతి ఆహ – ‘‘నేవ భూతగామపాతబ్యతాయ పాచిత్తియం హోతీ’’తి. న తేసం ధారణే దుక్కటన్తి తేసం తిత్థియద్ధజానం ధారణేపి దుక్కటం నత్థి.

యాని చ నేసం వత్థాని దేన్తీతి సమ్బన్ధో. థేరానం సయమేవ దిన్నత్తా వుత్తం ‘‘అచ్ఛిన్నచీవరట్ఠానే ఠితత్తా’’తి. యది లద్ధిం గణ్హాతి, తిత్థియపక్కన్తకో నామ హోతి, తస్మా వుత్తం ‘‘లద్ధిం అగ్గహేత్వా’’తి. ‘‘నో చే హోతి సఙ్ఘస్స విహారచీవరం వా…పే… ఆపత్తి దుక్కటస్సా’’తి ఇమినా అన్తరామగ్గే పవిట్ఠవిహారతో నిక్ఖమిత్వా అఞ్ఞత్థ అత్తనో అభిరుచితట్ఠానం గచ్ఛన్తస్స దుక్కటం వుత్తం. ఇమినా చ ‘‘యం ఆవాసం పఠమం ఉపగచ్ఛతీ’’తి వుత్తం అన్తరామగ్గే ఠితవిహారమ్పి సచే నగ్గో హుత్వా గచ్ఛతి, దుక్కటమేవాతి వేదితబ్బం. యది ఏవం తత్థ కస్మా న వుత్తన్తి చే? అనోకాసత్తా. తత్థ హి ‘‘అనుజానామి, భిక్ఖవే, అచ్ఛిన్నచీవరస్స వా…పే… చీవరం విఞ్ఞాపేతు’’న్తి ఇమినా సమ్బన్ధేన సఙ్ఘికమ్పి చీవరం నివాసేతుం పారుపితుఞ్చ అనుజానన్తో ‘‘యం ఆవాసం పఠమం…పే… గహేత్వా పారుపితు’’న్తి ఆహ, తస్మా తత్థ అనోకాసత్తా దుక్కటం న వుత్తం.

విహారచీవరన్తి సేనాసనచీవరం. చిమిలికాహీతి పటపిలోతికాహి. తస్స ఉపరీతి భూమత్థరణస్స ఉపరి. విదేసగతేనాతి అఞ్ఞం చీవరం అలభిత్వా విదేసగతేన. ఏకస్మిం…పే… ఠపేతబ్బన్తి ఏత్థ ‘‘లేసేన గహేత్వా అగతత్తా ఠపేన్తేన చ సఙ్ఘికపరిభోగేనేవ ఠపితత్తా అఞ్ఞస్మిం సేనాసనే నియమితమ్పి అఞ్ఞత్థ ఠపేతుం వట్టతీ’’తి వదన్తి. పరిభోగేనేవాతి అఞ్ఞం చీవరం అలభిత్వా పరిభుఞ్జనేన.

౫౧౯-౫౨౧. పరిభోగజిణ్ణన్తి యథా తేన చీవరేన సరీరం పటిచ్ఛాదేతుం న సక్కా, ఏవం జిణ్ణం. కప్పియవోహారేనాతి కయవిక్కయాపత్తితో మోచనత్థం వుత్తం. ‘‘విఞ్ఞాపేన్తస్సా’’తి ఇమస్సేవ అత్థం విభావేతి ‘‘చేతాపేన్తస్స పరివత్తాపేన్తస్సా’’తి. అత్తనో ధనేన హి విఞ్ఞాపనం నామ పరివత్తనమేవాతి అధిప్పాయో. సఙ్ఘవసేన పవారితానం విఞ్ఞాపనే వత్తం దస్సేతి ‘‘పమాణమేవ వట్టతీ’’తి. సఙ్ఘవసేన హి పవారితే సబ్బేసం సాధారణత్తా అధికం విఞ్ఞాపేతుం న వట్టతి. యం యం పవారేతీతి యం యం చీవరాదిం దస్సామీతి పవారేతి. విఞ్ఞాపనకిచ్చం నత్థీతి వినా విఞ్ఞత్తియా దీయమానత్తా విఞ్ఞాపేత్వా కిం కరిస్సతీతి అధిప్పాయో. అఞ్ఞస్సత్థాయాతి ఏత్థాపి ‘‘ఞాతకానం పవారితాన’’న్తి ఇదం అనువత్తతియేవాతి ఆహ ‘‘అత్తనో ఞాతకపవారితే’’తిఆది. వికప్పనుపగచీవరతా, సమయాభావో, అఞ్ఞాతకవిఞ్ఞత్తి, తాయ చ పటిలాభోతి ఇమానేత్థ చత్తారి అఙ్గాని.

అఞ్ఞాతకవిఞ్ఞత్తిసిక్ఖాపదవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౭. తతుత్తరిసిక్ఖాపదవణ్ణనా

౫౨౨. సత్తమే పాళియం పగ్గాహికసాలన్తి దుస్సవాణిజకానం ఆపణం. ‘‘పగ్గాహితసాల’’న్తిపి పఠన్తి.

౫౨౩-౫౨౪. అభీతి ఉపసగ్గోతి తస్స విసేసత్థాభావం దస్సేతి. తేనాహ ‘‘హరితున్తి అత్థో’’తి. వర-సద్దస్స ఇచ్ఛాయం వత్తమానత్తా ఆహ ‘‘ఇచ్ఛాపేయ్యా’’తి. దట్ఠు ఖేమతోతి ఏత్థ గాథాబన్ధవసేన అనునాసికలోపో దట్ఠబ్బో. సఅన్తరన్తి అన్తరవాసకసహితం. ఉత్తరన్తి ఉత్తరాసఙ్గం. అస్స చీవరస్సాతి సాదితబ్బచీవరస్స. అచ్ఛిన్నసబ్బచీవరేనాతి అచ్ఛిన్నాని సబ్బాని తీణి చీవరాని అస్సాతి అచ్ఛిన్నసబ్బచీవరో, తేనాతి అత్థో. యస్స హి అచ్ఛిన్దనసమయే తీణి చీవరాని సన్నిహితాని హోన్తి, తాని సబ్బాని అచ్ఛిన్నానీతి సో ‘‘అచ్ఛిన్నసబ్బచీవరో’’తి వుచ్చతి. తేనేవ ‘‘అచ్ఛిన్నసబ్బచీవరేన తిచీవరకేనా’’తి వుత్తం. తిచీవరకేనాతి హి అచ్ఛిన్దనసమయే తిచీవరస్స సన్నిహితభావం సన్ధాయ వుత్తం, న పన వినయతేచీవరికభావం ధుతఙ్గతేచీవరికభావం వా సన్ధాయ. ఏవం పటిపజ్జితబ్బన్తి ‘‘సన్తరుత్తరపరమం తేన భిక్ఖునా తతో చీవరం సాదితబ్బ’’న్తి వుత్తవిధినా పటిపజ్జితబ్బం. అఞ్ఞేనాతి అచ్ఛిన్నఅసబ్బచీవరేన. యస్స తీసు చీవరేసు ఏకం వా ద్వే వా చీవరాని అచ్ఛిన్నాని హోన్తి, తేనాతి అత్థో. అఞ్ఞథాపీతి ‘‘సన్తరుత్తరపరమ’’న్తి వుత్తవిధానతో అఞ్ఞథాపి. యస్స హి తీసు ద్వే చీవరాని అచ్ఛిన్నాని హోన్తి, ఏకం సాదితబ్బం. ఏకస్మిం అచ్ఛిన్నే న సాదితబ్బన్తి న తస్స సన్తరుత్తరపరమసాదియనం సమ్భవతి, అయమేవ చ అత్థో పదభాజనేన విభావితో. తేనాహ ‘‘తం విభాగం దస్సేతు’’న్తి.

కేచి పన ‘‘తిచీవరకేనాతి వుత్తత్తా తిచీవరం పరిక్ఖారచోళవసేన అధిట్ఠహిత్వా పరిభుఞ్జతో తస్మిం నట్ఠే బహూనిపి గహేతుం లభతీ’’తి వదన్తి, తం న గహేతబ్బం. పదభాజనస్స హి అధిప్పాయం దస్సేన్తేన యస్మా పన ‘‘అచ్ఛిన్నసబ్బచీవరేన…పే… తం విభాగం దస్సేతు’’న్తి వుత్తం, పదభాజనే చ న తాదిసో అత్థో ఉపలబ్భతి, తస్మా తం న గహేతబ్బమేవ. యమ్పి మాతికాట్ఠకథాయం (కఙ్ఖా. అట్ఠ. తతుత్తరిసిక్ఖాపదవణ్ణనా) వుత్తం ‘‘యస్స అధిట్ఠితచీవరస్స తీణి నట్ఠానీ’’తి, తత్థాపి అధిట్ఠితగ్గహణం సరూపకథనమత్తన్తి గహేతబ్బం, న పన తిచీవరాధిట్ఠానేన అధిట్ఠితచీవరస్సేవాతి ఏవమత్థో గహేతబ్బో పాళియం అట్ఠకథాయఞ్చ తథా అత్థస్స అసమ్భవతో. న హి తిచీవరాధిట్ఠానేన అధిట్ఠితచీవరస్సేవ ఇదం సిక్ఖాపదం పఞ్ఞత్తన్తి సక్కా విఞ్ఞాతుం. పురిమసిక్ఖాపదేన హి అచ్ఛిన్నచీవరస్స అఞ్ఞాతకవిఞ్ఞత్తియా అనుఞ్ఞాతత్తా పమాణం అజానిత్వా విఞ్ఞాపనవత్థుస్మిం పమాణతో సాదియనం అనుజానన్తేన భగవతా ఇదం సిక్ఖాపదం పఞ్ఞత్తం, తస్మా ‘‘పరిక్ఖారచోళికస్స బహుమ్పి సాదితుం వట్టతీ’’తి అయమత్థో నేవ పాళియా సమేతి, న చ భగవతో అధిప్పాయం అనులోమేతి.

యస్స తీణి నట్ఠాని, తేన ద్వే సాదితబ్బానీతి ఏత్థ యస్స తిచీవరతో అధికమ్పి చీవరం అఞ్ఞత్థ ఠితం అత్థి, తదాతస్స చీవరస్స అలబ్భనీయభావతో తేనపి సాదితుం వట్టతీతి వేదితబ్బం. పకతియావ సన్తరుత్తరేన చరతీతి సాసఙ్కసిక్ఖాపదవసేన వా అవిప్పవాససమ్ముతివసేన వా తతియస్స అలాభేన వా చరతి. ‘‘ద్వే నట్ఠానీ’’తి అధికారత్తా వుత్తం ‘‘ద్వే సాదితబ్బానీ’’తి. ఏకం సాదియన్తేనేవ సమో భవిస్సతీతి తిణ్ణం చీవరానం ద్వీసు నట్ఠేసు ఏకం సాదియన్తేన సమో భవిస్సతి ఉభిన్నమ్పి సన్తరుత్తరపరమతాయ అవట్ఠానతో. యస్స ఏకంయేవ హోతీతి అఞ్ఞేన కేనచి కారణేన వినట్ఠసేసచీవరం సన్ధాయ వుత్తం.

౫౨౬. ‘‘సేసకం తుయ్హేవ హోతూతి దేన్తీ’’తి వుత్తత్తా ‘‘పమాణయుత్తం గణ్హిస్సామ, సేసకం ఆహరిస్సామా’’తి వత్వా గహేత్వా గమనసమయేపి ‘‘సేసకమ్పి తుమ్హాకఞ్ఞేవ హోతూ’’తి వదన్తి, లద్ధకప్పియమేవ. పవారితానన్తి అచ్ఛిన్నకాలతో పుబ్బేయేవ పవారితానం. పాళియా న సమేతీతి సన్తరుత్తరపరమతో ఉత్తరి సాదియనే అనాపత్తిదస్సనత్థం ‘‘అనాపత్తి ఞాతకానం పవారితాన’’న్తి వుత్తత్తా న సమేతి. సన్తరుత్తరపరమం సాదియన్తస్స హి ఆపత్తిప్పసఙ్గోయేవ నత్థి, సతి చ సిక్ఖాపదేన ఆపత్తిప్పసఙ్గే అనాపత్తి యుత్తా దస్సేతున్తి అధిప్పాయో. కేచి పన ‘‘పమాణమేవ వట్టతీతి ఇదం సల్లేఖదస్సనత్థం వుత్త’’న్తి వదన్తి.

యస్మా పనిదం…పే… న వుత్తన్తి ఏత్థాయమధిప్పాయో – ‘‘అఞ్ఞస్సత్థాయా’’తి వుచ్చమానే అఞ్ఞేసం అత్థాయ పమాణం అతిక్కమిత్వాపి గణ్హితుం వట్టతీతి ఆపజ్జతి, తఞ్చ అఞ్ఞస్సత్థాయ విఞ్ఞాపనవత్థుస్మిం పఞ్ఞత్తత్తా వత్థునా సంసన్దియమానం న సమేతి. న హి యం వత్థుం నిస్సాయ సిక్ఖాపదం పఞ్ఞత్తం, తస్మింయేవ అనాపత్తివచనం యుత్తన్తి. గణ్ఠిపదేసు పన తీసుపి ‘‘ఇమస్స సిక్ఖాపదస్స అత్తనో సాదియనపటిబద్ధతావసేన పవత్తత్తా ‘అఞ్ఞస్సత్థాయా’తి వత్తుం ఓకాసోయేవ నత్థి, తస్మా న వుత్త’’న్తి కథితం. ఇధ ‘‘అఞ్ఞస్సత్థాయా’’తి అవుత్తత్తా అఞ్ఞేసం అత్థాయ ఞాతకపవారితేసు అధికం విఞ్ఞాపేన్తస్స ఆపత్తీతి చే? న, తత్థ పురిమసిక్ఖాపదేనేవ అనాపత్తిసిద్ధితో. తతుత్తరితా, అచ్ఛిన్నాదికారణతా, అఞ్ఞాతకవిఞ్ఞత్తి, తాయ చ పటిలాభోతి ఇమానేత్థ చత్తారి అఙ్గాని.

తతుత్తరిసిక్ఖాపదవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౮. పఠమఉపక్ఖటసిక్ఖాపదవణ్ణనా

౫౨౭. అట్ఠమే అపి మయ్యాతి పాఠేపి సోయేవత్థో. అయ్యాతి పన బహువచనేన ఆమన్తనం కతం.

౫౨౮-౫౨౯. అపదిస్సాతి ‘‘ఇత్థన్నామస్స భిక్ఖునో దస్సామీ’’తి ఏవం అపదిసిత్వా. పచ్చయం కత్వాతి కారణం కత్వా. ఉద్దిస్సాతి ఏత్థ యో కత్తాతి ‘‘ఉద్దిస్సా’’తి ఇమినా వుత్తఉద్దిసనకిరియాయ యో కత్తా. చీవరం చేతాపేన్తి పరివత్తేన్తి ఏతేనాతి చీవరచేతాపన్నం. న-కారాగమం కత్వా చీవరచేతాపన్నన్తి వుత్తం, ‘‘చీవరచేతాపన’’న్తిపి పఠన్తి. పచురవోహారవసేనాతి యేభుయ్యవోహారవసేన. యేభుయ్యవసేన హి ఘరసామికం దట్ఠుకామా తస్స ఘరం గచ్ఛన్తీతి తథేవ బహులం వోహారో. బ్యఞ్జనమత్తమేవాతి అత్థో నేతబ్బో నత్థీతి అధిప్పాయో.

౫౩౧. సమకేపి పన అనాపత్తీతి యదగ్ఘనకం సో దాతుకామో హోతి, తదగ్ఘనకే అనాపత్తి మూలం వడ్ఢేత్వా అధికవిధానం అనాపన్నత్తా. ఏత్థ చ ‘‘దాతుకామోమ్హీ’’తి అత్తనో సన్తికే అవుత్తేపి దాతుకామతం సుత్వా యదగ్ఘనకం సో దాతుకామో హోతి, తదగ్ఘనకం ఆహరాపేతుం వట్టతి. అగ్ఘవడ్ఢనకఞ్హి ఇదం సిక్ఖాపదన్తి ఏత్థ అగ్ఘవడ్ఢనం ఏతస్స అత్థీతి అగ్ఘవడ్ఢనకం, అగ్ఘవడ్ఢనం సన్ధాయ ఇదం సిక్ఖాపదం పఞ్ఞత్తన్తి అధిప్పాయో. చీవరం దేహీతి సఙ్ఘాటిఆదీసు యంకిఞ్చి చీవరం సన్ధాయ వదతి. చీవరే భియ్యోకమ్యతా, అఞ్ఞాతకవిఞ్ఞత్తి, తాయ చ పటిలాభోతి ఇమానేత్థ తీణి అఙ్గాని.

పఠమఉపక్ఖటసిక్ఖాపదవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౫౩౨. దుతియఉపక్ఖటే వత్తబ్బం నత్థి.

౧౦. రాజసిక్ఖాపదవణ్ణనా

౫౩౭-౫౩౯. రాజసిక్ఖాపదే పన ‘‘అజ్జణ్హో’’తి పాఠే ‘‘అజ్జుణ్హో’’తిపి పఠన్తి. భోగోతి భుఞ్జితబ్బో. యం వుత్తం మాతికాట్ఠకథాయం ‘‘ఇమినా చీవరచేతాపన్నేన చీవరం చేతాపేత్వా ఇత్థన్నామం భిక్ఖుం చీవరేన అచ్ఛాదేహీతి ఇదం ఆగమనసుద్ధిం దస్సేతుం వుత్తం. సచే హి ‘ఇదం ఇత్థన్నామస్స భిక్ఖునో దేహీ’తి పేసేయ్య, ఆగమనస్స అసుద్ధత్తా అకప్పియవత్థుం ఆరబ్భ భిక్ఖునా కప్పియకారకోపి నిద్దిసితబ్బో న భవేయ్యా’’తి, తత్థ ఆగమనస్స సుద్ధియా వా అసుద్ధియా వా విసేసప్పయోజనం న దిస్సతి. సతిపి హి ఆగమనస్స అసుద్ధభావే దూతో అత్తనో కుసలతాయ కప్పియవోహారేన వదతి, ‘‘కప్పియకారకో న నిద్దిసితబ్బో’’తి ఇదం నత్థి, న చ దూతేన కప్పియవోహారవసేన వుత్తే దాయకేన ఇదం కథం పేసితన్తి ఈదిసీ విచారణా ఉపలబ్భతి, అవిచారేత్వా చ తం న సక్కా జానితుం, యది పన ఆగమనస్స అసుద్ధత్తా కప్పియకారకో నిద్దిసితబ్బో న భవేయ్య, చీవరానం అత్థాయ దూతస్స హత్థే అకప్పియవత్థుస్మిం పేసితే సబ్బత్థ దాయకేన కథం పేసితన్తి పుచ్ఛిత్వావ కప్పియకారకో నిద్దిసితబ్బో భవేయ్య. తస్మా అసతిపి ఆగమనసుద్ధియం సచే సో దూతో అత్తనో కుసలతాయ కప్పియవోహారవసేన వదతి, దూతస్సేవ వచనం గహేతబ్బం. యది హి ఆగమనసుద్ధియేవేత్థ పమాణం, మూలసామికేన కప్పియవోహారవసేన పేసితస్స దూతస్స అకప్పియవోహారవసేన వదతోపి కప్పియకారకో నిద్దిసితబ్బో భవేయ్య, తస్మా సబ్బత్థ దూతవచనమేవ పమాణన్తి గహేతబ్బం.

ఇమినా చీవరచేతాపన్నేనాతిఆదినా పన ఇమమత్థం దస్సేతి – కప్పియ వసేన ఆగతమ్పి చీవరమూలం ఈదిసేన దూతవచనేన అకప్పియం హోతి, తస్మా తం పటిక్ఖిపితబ్బన్తి. తేనేవాహ – ‘‘తేన భిక్ఖునా సో దూతో ఏవమస్స వచనీయో’’తిఆది. సువణ్ణం, రజతం, కహాపణో, మాసకోతి ఇమాని హి చత్తారి నిస్సగ్గియవత్థూని, ముత్తా, మణి, వేళురియో, సఙ్ఖో, సిలా, పవాళం, లోహితఙ్కో, మసారగల్లం, సత్త ధఞ్ఞాని, దాసిదాసం, ఖేత్తం, వత్థు, పుప్ఫారామఫలారామాదయోతి ఇమాని దుక్కటవత్థూని చ అత్తనో వా చేతియసఙ్ఘగణపుగ్గలానం వా అత్థాయ సమ్పటిచ్ఛితుం న వట్టన్తి, తస్మా తం సాదితుం న వట్టతీతి దస్సనత్థం ‘‘న ఖో మయం, ఆవుసో, చీవరచేతాపన్నం పటిగ్గణ్హామా’’తి వుత్తం, ‘‘చీవరఞ్చ ఖో మయం పటిగ్గణ్హామా’’తి ఇదం పన అత్తానం ఉద్దిస్స ఆభతత్తా వత్తుం వట్టతి, తస్మా వుత్తం. ‘‘వేయ్యావచ్చకరో నిద్దిసితబ్బో’’తి ఇదం ‘‘అత్థి పనాయస్మతో కోచి వేయ్యావచ్చకరో’’తి కప్పియవచనేన వుత్తత్తా అనుఞ్ఞాతం. సచే పన దూతో ‘‘కో ఇమం గణ్హాతీ’’తి వా ‘‘కస్స దేమీ’’తి వా వదతి, న నిద్దిసితబ్బో. ‘‘ఆరామికో వా ఉపాసకో వా’’తి ఇదం సారుప్పతాయ వుత్తం, ఠపేత్వా పన పఞ్చ సహధమ్మికే యో కోచి కప్పియకారకో వట్టతి. ‘‘ఏసో ఖో, ఆవుసో, భిక్ఖూనం వేయ్యావచ్చకరో’’తి ఇదం భిక్ఖుస్స కప్పియవచనదస్సనత్థం వుత్తం. ఏవమేవ హి వత్తబ్బం, ‘‘ఏతస్స దేహీ’’తిఆది న వత్తబ్బం. సో వా చేతాపేస్సతి వాతి ఏత్థ ఏకో వా-సద్దో పదపూరణో, ‘‘సఞ్ఞత్తో సో మయా’’తిఆది పన దూతేన ఏవం ఆరోచితేయేవ తం చోదేతుం వట్టతి, నేవాస్స హత్థే దత్వా గతమత్తకారణేనాతి దస్సనత్థం వుత్తం.

ఏతాని హి వచనాని…పే… న వత్తబ్బోతి ఏత్థ ‘‘ఏవం వదన్తో పటిక్ఖిత్తస్స కతత్తా వత్తభేదే దుక్కటం ఆపజ్జతి, చోదనా పన హోతియేవా’’తి మహాగణ్ఠిపదే మజ్ఝిమగణ్ఠిపదే చ వుత్తం. ఉద్దిట్ఠచోదనాపరిచ్ఛేదం దస్సేత్వాతి ‘‘దుతియమ్పి వత్తబ్బో’’తిఆదినా దస్సేత్వా. పుచ్ఛియమానోతి ఏత్థ పుచ్ఛియమానేనాతి అత్థో గహేతబ్బోతి ఆహ ‘‘కరణత్థే పచ్చత్తవచన’’న్తి. ఆగతకారణం భఞ్జతీతి ఆగతకారణం వినాసేతి.

ఏత్థ కేచి వదన్తి ‘‘ఆగతకారణం నామ చీవరగ్గహణం, తం భఞ్జతీతి వుత్తత్తా పున తం చీవరం యేన కేనచి ఆకారేన గహేతుం న వట్టతీ’’తి. కేచి పన ‘‘ఆగతకారణం నామ కాయవాచాహి చోదనా, తం భఞ్జతీతి వుత్తత్తా పున తం యేన కేనచి ఆకారేన చోదేతుం న లభతి. సచే సయమేవ దేతి, మూలసామికో వా దాపేతి, గహేతుం వట్టతీ’’తి వదన్తి. అపరే పన ‘‘ఆగతకారణం నామ ఠానం, తం భఞ్జతీతి వుత్తత్తా యథా ‘అత్థో మే, ఆవుసో, చీవరేనా’తి ఏకాయ చోదనాయ ద్వే ఠానాని భఞ్జతి, ఏవమిధాపి సచే ఆసనే నిసీదతి, ఏకాయ నిసజ్జాయ ద్వే ఠానాని భఞ్జతి. ఆమిసం చే పటిగ్గణ్హాతి, ఏకేన పటిగ్గహణేన ద్వే ఠానాని భఞ్జతి. ధమ్మం చే భాసతి, ధమ్మదేసనాసిక్ఖాపదే వుత్తపరిచ్ఛేదాయ ఏకాయ వాచాయ ద్వే ఠానాని భఞ్జతీ’’తి వదన్తి. ఇమేసం పన సబ్బేసమ్పి వాదం ‘‘అయుత్త’’న్తి పటిక్ఖిపిత్వా తీసుపి గణ్ఠిపదేసు ఇదం వుత్తం ‘‘ఆగతకారణం నామ ఠానమేవ, తస్మా ‘న కత్తబ్బ’న్తి వారితస్స కతత్తా నిసజ్జాదీసు కతేసు ఛసు ఠానేసు ఏకం ఠానం భఞ్జతీ’’తి.

తత్ర తత్ర ఠానే తిట్ఠతీతి ఇదం చోదకస్స ఠితట్ఠానతో అపక్కమ్మ తత్ర తత్ర ఉద్దిస్స ఠానంయేవ సన్ధాయ వుత్తం. ‘‘సామం వా గన్తబ్బం, దూతో వా పాహేతబ్బో’’తి ఇదం సభావతో చోదేతుం అనిచ్ఛన్తేనపి కాతబ్బమేవాతి వదన్తి. ముఖం వివరిత్వా సయమేవ కప్పియకారకత్తం ఉపగతోతి ముఖవేవటికకప్పియకారకో. అవిచారేతుకామతాయాతి ఇమస్మిం పక్ఖే ‘‘నత్థమ్హాకం కప్పియకారకో’’తి ఇదం ‘‘తాదిసం కరోన్తో కప్పియకారకో నత్థీ’’తి ఇమినా అధిప్పాయేన వుత్తం.

‘‘మేణ్డకసిక్ఖాపదే వుత్తనయేన పటిపజ్జితబ్బ’’న్తి వత్వా ఇదాని తం మేణ్డకసిక్ఖాపదం దస్సేన్తో ‘‘వుత్తఞ్హేత’’న్తిఆదిమాహ. ఇదమేవ హి ‘‘సన్తి, భిక్ఖవే, సద్ధా పసన్నా’’తిఆదివచనం భేసజ్జక్ఖన్ధకే మేణ్డకవత్థుస్మిం (మహావ. ౨౯౯) వుత్తత్తా ‘‘మేణ్డకసిక్ఖాపద’’న్తి వుత్తం. తత్థ హి మేణ్డకేన నామ సేట్ఠినా –

‘‘సన్తి, భన్తే, మగ్గా కన్తారా అప్పోదకా అప్పభక్ఖా, న సుకరా అపాథేయ్యేన గన్తుం, సాధు, భన్తే, భగవా భిక్ఖూనం పాథేయ్యం అనుజానాతూ’’తి –

యాచితేన భగవతా –

‘‘అనుజానామి, భిక్ఖవే, పాథేయ్యం పరియేసితుం. తణ్డులో తణ్డులత్థికేన, ముగ్గో ముగ్గత్థికేన, మాసో మాసత్థికేన, లోణం లోణత్థికేన, గుళో గుళత్థికేన, తేలం తేలత్థికేన, సప్పి సప్పిత్థికేనా’’తి –

వత్వా ఇదం వుత్తం –

‘‘సన్తి, భిక్ఖవే, మనుస్సా సద్ధా పసన్నా, తే కప్పియకారకానం హత్థే హిరఞ్ఞం ఉపనిక్ఖిపన్తి ‘ఇమినా అయ్యస్స యం కప్పియం, తం దేథా’తి. అనుజానామి, భిక్ఖవే, యం తతో కప్పియం, తం సాదితుం, న త్వేవాహం భిక్ఖవే కేనచి పరియాయేన జాతరూపరజతం సాదితబ్బం పరియేసితబ్బన్తి వదామీ’’తి.

హిరఞ్ఞం ఉపనిక్ఖిపన్తీతి ఏత్థాపి భిక్ఖుస్స ఆరోచనం అత్థియేవాతి గహేతబ్బం. అఞ్ఞథా అనిద్దిట్ఠకప్పియకారకత్తం భజతీతి న చోదేతబ్బో సియా. యది మూలం సన్ధాయ చోదేతి, తం సాదితమేవ సియాతి ఆహ ‘‘మూలం అసాదియన్తేనా’’తి.

‘‘అఞ్ఞాతకఅప్పవారితేసు వియ పటిపజ్జితబ్బన్తి ఇదం అత్తనా చోదనాఠానఞ్చ న కాతబ్బన్తి దస్సనత్థం వుత్తం. అఞ్ఞం పన కప్పియకారకం పేసేత్వా లోకచారిత్తవసేన అనుయుఞ్జిత్వాపి కప్పియవత్థుం ఆహరాపేతుం వట్టతి అత్తానం ఉద్దిస్స నిక్ఖిత్తస్స అత్తనో సన్తకత్తా’’తి కేచి వదన్తి, తం అట్ఠకథాయం ‘‘అఞ్ఞాతకఅప్పవారితేసు వియ పటిపజ్జితబ్బం. సచే సయమేవ చీవరం ఆనేత్వా దేన్తి, గహేతబ్బం. నో చే, కిఞ్చి న వత్తబ్బా’’తి దళ్హం కత్వా వుత్తత్తా న గహేతబ్బన్తి అమ్హాకం ఖన్తి. న హి అఞ్ఞాతకఅప్పవారితం సయం అవిఞ్ఞాపేత్వా అఞ్ఞేన విఞ్ఞాపేతుం వట్టతి, న చ యత్థ అఞ్ఞం పేసేత్వా ఆహరాపేతుం వట్టతి, తత్థ సయం గన్త్వా న ఆహరాపేతబ్బన్తి సక్కా వత్థుం. యది చేత్థ అఞ్ఞేన ఆహరాపేతుం వట్టతి, ‘‘అఞ్ఞాతకఅప్పవారితేసు వియ పటిపజ్జితబ్బ’’న్తిఆదివచనమేవ నిరత్థకం సియా. ‘‘దూతేనా’’తి ఇమస్స బ్యభిచారం దస్సేతి ‘‘సయం ఆహరిత్వాపీ’’తి. దదన్తేసూతి ఇమినా సమ్బన్ధో. పిణ్డపాతాదీనం అత్థాయాతి ఇమినా పన ‘‘చీవరచేతాపన్న’’న్తి ఇమస్స బ్యభిచారం దస్సేతి. ‘‘ఏసేవ నయో’’తి వుత్తత్తా పిణ్డపాతాదీనం అత్థాయ దిన్నేపి ఠానచోదనాది సబ్బం హేట్ఠా వుత్తనయేనేవ కాతబ్బం.

పటిగ్గహణేపి పరిభోగేపి ఆపత్తీతి పటిగ్గహణే పాచిత్తియం, పరిభోగే దుక్కటం. స్వేవ సాపత్తికోతి దుక్కటాపత్తిం సన్ధాయ వదతి. ఇదఞ్చ అట్ఠకథాపమాణేనేవ గహేతబ్బం. ‘‘పరస్స నిద్దోసభావదస్సనత్థం స్వేవ సాపత్తికో సదోసోతి వుత్తం హోతీ’’తిపి వదన్తి. ‘‘చోదేతీతి వుత్తత్తా పన ఆపత్తియా చోదేతీతి కత్వా స్వేవ సాపత్తికోతి ఇదం దుక్కటంయేవ సన్ధాయ వత్తుం యుత్త’’న్తి తీసుపి గణ్ఠిపదేసు వుత్తం. పటిగ్గహణేపి పరిభోగేపి ఆపత్తియేవాతి దుక్కటమేవ సన్ధాయ వుత్తం. తళాకస్సపి ఖేత్తసఙ్గహితత్తా తస్స పటిగ్గహణేపి ఆపత్తి వుత్తా. చత్తారో పచ్చయే సఙ్ఘో పరిభుఞ్జతూతి దేతీతి ఏత్థ ‘‘భిక్ఖుసఙ్ఘో చత్తారో పచ్చయే పరిభుఞ్చతు, తళాకం దమ్మీ’’తి వా ‘‘చతుపచ్చయపరిభోగత్థం తళాకం దమ్మీ’’తి వా వదతి, వట్టతియేవ. ‘‘ఇతో తళాకతో ఉప్పన్నే చత్తారో పచ్చయే దమ్మీ’’తి వుత్తే పన వత్తబ్బమేవ నత్థి.

అమ్హాకం ఏకం కప్పియకారకం ఠపేథాతి వుత్తేతి ఇదం ఈదిసంయేవ సన్ధాయ వుత్తం. కప్పియక్కమేన సమ్పటిచ్ఛితేసు ఖేత్తతళాకాదీసు పన అవుత్తేపి కప్పియకారకం ఠపేతుం లబ్భతియేవ. యస్మా పరసన్తకం నాసేతుం భిక్ఖూనం న వట్టతి, తస్మా ‘‘న సస్సకాలే’’తి వుత్తం. ‘‘జనపదస్స సామికోతి ఇమినావ యో తం జనపదం విచారేతి, తేనపి అచ్ఛిన్దిత్వా దిన్నం వట్టతియేవా’’తి వదన్తి. ఉదకవాహకన్తి ఉదకమాతికం. కప్పియవోహారేపీతి ఏత్థ ‘‘విధానం వక్ఖామా’’తి పాఠసేసో. ఉదకవసేనాతి ఉదకపరిభోగత్థం. సుద్ధచిత్తానన్తి కేవలం ఉదకపరిభోగత్థమేవాతి అధిప్పాయో. అలజ్జినా కారాపితే వత్తబ్బమేవ నత్థీతి ఆహ ‘‘లజ్జీభిక్ఖునా’’తి. పకతిభాగో నామ ఇమస్మిం రట్ఠే చతుఅమ్బణమత్తం. అకట్ఠపుబ్బం నవసస్సం నామ. అపరిచ్ఛిన్నభాగేతి ‘‘ఏత్తకే భూమిభాగే ఏత్తకో భాగో దాతబ్బో’’తి ఏవం అపరిచ్ఛిన్నభాగే.

రజ్జుయా వా దణ్డేన వాతి ఏత్థ ‘‘పాదేహిపి మినితుం న వట్టతీ’’తి వదన్తి. ఖలే వా ఠత్వా రక్ఖతీతి ఏత్థ పన థేనేత్వా గణ్హన్తే దిస్వా ‘‘మా గణ్హథా’’తి నివారేన్తో రక్ఖతి నామ. సచే పన అవిచారేత్వా కేవలం తుణ్హీభూతోవ రక్ఖణత్థాయ ఓలోకేన్తో తిట్ఠతి, వట్టతి. సచేపి తస్మిం తుణ్హీభూతే చోరికాయ హరన్తి, ‘‘మయం భిక్ఖుసఙ్ఘస్స ఆరోచేస్సామా’’తి ఏవం వత్తుం వట్టతీతి వదన్తి. నీహరాపేతి పటిసామేతీతి ఏత్థాపి ‘‘సచే పరియాయేన వదతి, వట్టతీ’’తి వదన్తి. అపుబ్బస్స అనుప్పాదితత్తా అఞ్ఞేసం వట్టతీతి ఆహ ‘‘తస్సేవ తం అకప్పియ’’న్తి.

నను చ దుబ్బిచారితమత్తేన తస్సేవ తం అకప్పియం, న సబ్బేసం రూపియసంవోహారే చతుత్థపత్తో వియ. వుత్తఞ్హి తత్థ (పారా. అట్ఠ. ౨.౫౮౯) ‘‘యో పన రూపియం అసమ్పటిచ్ఛిత్వా ‘థేరస్స పత్తం కిణిత్వా దేహీ’తి పహితకప్పియకారకేన సద్ధిం కమ్మారకులం గన్త్వా పత్తం దిస్వా ‘ఇమే కహాపణే గహేత్వా ఇమం దేహీ’తి కహాపణే దాపేత్వా గహితో, అయం పత్తో ఏతస్సేవ భిక్ఖునో న వట్టతి దుబ్బిచారితత్తా, అఞ్ఞేసం పన వట్టతి మూలస్స అసమ్పటిచ్ఛితత్తా’’తి. తస్మా యం తే ఆహరన్తి, సబ్బేసం అకప్పియం. కస్మా? కహాపణానం విచారితత్తాతి ఇదం కస్మా వుత్తన్తి? ఏత్థ కేచి వదన్తి ‘‘కహాపణే సాదియిత్వా విచారితం సన్ధాయ ఏవం వుత్త’’న్తి. సఙ్ఘికత్తా చ నిస్సజ్జితుం న సక్కా, తస్మా సబ్బేసం న కప్పతీతి తేసం అధిప్పాయో. కేచి పన ‘‘అసాదియిత్వాపి కహాపణానం విచారితత్తా రూపియసంవోహారో కతో హోతి, సఙ్ఘికత్తా చ నిస్సజ్జితుం న సక్కా, తస్మా సబ్బేసం న కప్పతీ’’తి వదన్తి. గణ్ఠిపదేసు పన తీసుపి ఇదం వుత్తం ‘‘చతుత్థపత్తో గిహిసన్తకానంయేవ కహాపణానం విచారితత్తా అఞ్ఞేసం కప్పతి, ఇధ పన సఙ్ఘికానం విచారితత్తా సబ్బేసం న కప్పతీ’’తి. సబ్బేసమ్పి వాదో తేన తేన పరియాయేన యుజ్జతియేవ.

చతుసాలద్వారేతి భోజనసాలం సన్ధాయ వుత్తం. పరియాయేన కథితత్తాతి ‘‘గణ్హా’’తి అవత్వా ‘‘సీమా గతా’’తి పరియాయేన కథితత్తా. పకతిభూమికరణత్థం ‘‘హేట్ఠా గహితం పంసు’’న్తిఆది వుత్తం. దాసం దమ్మీతి ఏత్థ ‘‘మనుస్సం దమ్మీతి వుత్తే వట్టతీ’’తి వదన్తి. కుక్కుటసూకరా…పే… వట్టతీతి ఏత్థ కుక్కుటసూకరేసు దీయమానేసు ‘‘ఇమేహి అమ్హాకం అత్థో నత్థి, సుఖం జీవన్తు, అరఞ్ఞే విస్సజ్జేథా’’తి వత్తుం వట్టతి. ‘‘ఖేత్తవత్థుపటిగ్గహణా పటివిరతో హోతీ’’తిఆదివచనతో (దీ. ని. ౧.౧౦, ౧౯౪) ఖేత్తాదీనం పటిగ్గహణే అయం సబ్బో వినిచ్ఛయో వుత్తో. కప్పియకారకస్స భిక్ఖునా నిద్దిట్ఠభావో, దూతేన అప్పితతా, తతుత్తరి వాయామో, తేన వాయామేన పటిలాభోతి ఇమానేత్థ చత్తారి అఙ్గాని.

రాజసిక్ఖాపదవణ్ణనా నిట్ఠితా.

నిట్ఠితో చీవరవగ్గో పఠమో.