నమో తస్స భగవతో అరహతో సమ్మాసమ్బుద్ధస్స

వినయపిటకే

సారత్థదీపనీ-టీకా (పఠమో భాగో)

గన్థారమ్భకథా

మహాకారుణికం బుద్ధం, ధమ్మఞ్చ విమలం వరం;

వన్దే అరియసఙ్ఘఞ్చ, దక్ఖిణేయ్యం నిరఙ్గణం.

ఉళారపుఞ్ఞతేజేన, కత్వా సత్తువిమద్దనం;

పత్తరజ్జాభిసేకేన, సాసనుజ్జోతనత్థినా.

నిస్సాయ సీహళిన్దేన, యం పరక్కమబాహునా;

కత్వా నికాయసామగ్గిం, సాసనం సువిసోధితం.

కస్సపం తం మహాథేరం, సఙ్ఘస్స పరిణాయకం;

దీపస్మిం తమ్బపణ్ణిమ్హి, సాసనోదయకారకం.

పటిపత్తిపరాధీనం, సదారఞ్ఞనివాసినం;

పాకటం గగనే చన్ద-మణ్డలం వియ సాసనే.

సఙ్ఘస్స పితరం వన్దే, వినయే సువిసారదం;

యం నిస్సాయ వసన్తోహం, వుద్ధిప్పత్తోస్మి సాసనే.

అనుథేరం మహాపుఞ్ఞం, సుమేధం సుతివిస్సుతం;

అవిఖణ్డితసీలాది-పరిసుద్ధగుణోదయం.

బహుస్సుతం సతిమన్తం, దన్తం సన్తం సమాహితం;

నమామి సిరసా ధీరం, గరుం మే గణవాచకం.

ఆగతాగమతక్కేసు, సద్దసత్థనయఞ్ఞుసు;

యస్సన్తేవాసిభిక్ఖూసు, సాసనం సుప్పతిట్ఠితం.

వినయట్ఠకథాయాహం, లీనసారత్థదీపనిం;

కరిస్సామి సువిఞ్ఞేయ్యం, పరిపుణ్ణమనాకులం.

పోరాణేహి కతం యం తు, లీనత్థస్స పకాసనం;

న తం సబ్బత్థ భిక్ఖూనం, అత్థం సాధేతి సబ్బసో.

దువిఞ్ఞేయ్యసభావాయ, సీహళాయ నిరుత్తియా;

గణ్ఠిపదేస్వనేకేసు, లిఖితం కిఞ్చి కత్థచి.

మాగధికాయ భాసాయ, ఆరభిత్వాపి కేనచి;

భాసన్తరేహి సమ్మిస్సం, లిఖితం కిఞ్చిదేవ చ.

అసారగన్థభారోపి, తత్థేవ బహు దిస్సతి;

ఆకులఞ్చ కతం యత్థ, సువిఞ్ఞేయ్యమ్పి అత్థతో.

తతో అపరిపుణ్ణేన, తాదిసేనేత్థ సబ్బసో;

కథమత్థం విజానన్తి, నానాదేసనివాసినో.

భాసన్తరం తతో హిత్వా, సారమాదాయ సబ్బసో;

అనాకులం కరిస్సామి, పరిపుణ్ణవినిచ్ఛయన్తి.

గన్థారమ్భకథావణ్ణనా

వినయసంవణ్ణనారమ్భే రతనత్తయం నమస్సితుకామో తస్స విసిట్ఠగుణయోగసన్దస్సనత్థం ‘‘యో కప్పకోటీహిపీ’’తిఆదిమాహ. విసిట్ఠగుణయోగేన హి వన్దనారహభావో, వన్దనారహే చ కతా వన్దనా యథాధిప్పేతమత్థం సాధేతి. ఏత్థ చ సంవణ్ణనారమ్భే రతనత్తయపణామకరణప్పయోజనం తత్థ తత్థ బహుధా పపఞ్చేన్తి ఆచరియా. తథా హి వణ్ణయన్తి –

‘‘సంవణ్ణనారమ్భే రతనత్తయవన్దనా సంవణ్ణేతబ్బస్స ధమ్మస్స పభవనిస్సయవిసుద్ధిపటివేదనత్థం, తం పన ధమ్మసంవణ్ణనాసు విఞ్ఞూనం బహుమానుప్పాదనత్థం, తం సమ్మదేవ తేసం ఉగ్గహణధారణాదిక్కమలద్ధబ్బాయ సమ్మాపటిపత్తియా సబ్బహితసుఖనిప్ఫాదనత్థం. అథ వా మఙ్గలభావతో, సబ్బకిరియాసు పుబ్బకిచ్చభావతో, పణ్డితేహి సమాచరితభావతో, ఆయతిం పరేసం దిట్ఠానుగతిఆపజ్జనతో చ సంవణ్ణనాయం రతనత్తయపణామకిరియా’’తి.

మయం పన ఇధాధిప్పేతమేవ పయోజనం దస్సయిస్సామ. తస్మా సంవణ్ణనారమ్భే రతనత్తయపణామకరణం యథాపటిఞ్ఞాతసంవణ్ణనాయ అనన్తరాయేన పరిసమాపనత్థన్తి వేదితబ్బం. ఇదమేవ హి పయోజనం ఆచరియేన ఇధాధిప్పేతం. తథా హి వక్ఖతి –

‘‘ఇచ్చేవమచ్చన్తనమస్సనేయ్యం,

నమస్సమానో రతనత్తయం యం;

పుఞ్ఞాభిసన్దం విపులం అలత్థం,

తస్సానుభావేన హతన్తరాయో’’తి.

రతనత్తయపణామకరణేన చేత్థ యథాపటిఞ్ఞాతసంవణ్ణనాయ అనన్తరాయేన పరిసమాపనం రతనత్తయపూజాయ పఞ్ఞాపాటవభావతో, తాయ పఞ్ఞాపాటవఞ్చ రాగాదిమలవిధమనతో. వుత్తఞ్హేతం –

‘‘యస్మిం, మహానామ, సమయే అరియసావకో తథాగతం అనుస్సరతి, నేవస్స తస్మిం సమయే రాగపరియుట్ఠితం చిత్తం హోతి, న దోసపరియుట్ఠితం చిత్తం హోతి, న మోహపరియుట్ఠితం చిత్తం హోతి, ఉజుగతమేవస్స తస్మిం సమయే చిత్తం హోతీ’’తిఆది (అ. ని. ౧౧.౧౧).

తస్మా రతనత్తయపూజనేన విక్ఖాలితమలాయ పఞ్ఞాయ పాటవసిద్ధి.

అథ వా రతనత్తయపూజనస్స పఞ్ఞాపదట్ఠానసమాధిహేతుత్తా పఞ్ఞాపాటవం. వుత్తఞ్హి తస్స సమాధిహేతుత్తం –

‘‘ఏవం ఉజుగతచిత్తో ఖో, మహానామ, అరియసావకో లభతి అత్థవేదం, లభతి ధమ్మవేదం, లభతి ధమ్మూపసంహితం పామోజ్జం, పముదితస్స పీతి జాయతి, పీతిమనస్స కాయో పస్సమ్భతి, పస్సద్ధకాయో సుఖం వేదియతి, సుఖినో చిత్తం సమాధియతీ’’తి (అ. ని. ౧౧.౧౧.).

సమాధిస్స చ పఞ్ఞాయ పదట్ఠానభావో వుత్తోయేవ ‘‘సమాహితో యథాభూతం పజానాతీ’’తి (సం. ని. ౪.౯౯; మి. ప. ౨.౧.౧౪). తతో ఏవం పటుభూతాయ పఞ్ఞాయ పటిఞ్ఞామహత్తకతం ఖేదమభిభుయ్య అనన్తరాయేన సంవణ్ణనం సమాపయిస్సతి. తేన వుత్తం ‘‘అనన్తరాయేన పరిసమాపనత్థ’’న్తి.

అథ వా రతనత్తయపూజాయ ఆయువణ్ణసుఖబలవడ్ఢనతో అనన్తరాయేన పరిసమాపనం వేదితబ్బం. రతనత్తయపణామేన హి ఆయువణ్ణసుఖబలాని వడ్ఢన్తి. వుత్తఞ్హేతం –

‘‘అభివాదనసీలిస్స, నిచ్చం వుడ్ఢాపచాయినో;

చత్తారో ధమ్మా వడ్ఢన్తి, ఆయు వణ్ణో సుఖం బల’’న్తి. (ధ. ప. ౧౦౯);

తతో ఆయువణ్ణసుఖబలవుడ్ఢియా హోతేవ కారియనిట్ఠానమితి వుత్తం ‘‘అనన్తరాయేన పరిసమాపనత్థ’’న్తి.

అథ వా రతనత్తయగారవస్స పటిభానాపరిహానావహత్తా. అపరిహానావహఞ్హి తీసుపి రతనేసు గారవం. వుత్తఞ్హేతం –

‘‘సత్తిమే, భిక్ఖవే, అపరిహానియా ధమ్మా. కతమే సత్త? సత్థుగారవతా ధమ్మగారవతా సఙ్ఘగారవతా సిక్ఖాగారవతా సమాధిగారవతా కల్యాణమిత్తతా సోవచస్సతా’’తి (అ. ని. ౭.౩౪).

హోతేవ చ తతో పటిభానాపరిహానేన యథాపటిఞ్ఞాతపరిసమాపనం.

అథ వా పసాదవత్థూసు పూజాయ పుఞ్ఞాతిసయభావతో. వుత్తఞ్హి తస్స పుఞ్ఞాతిసయత్తం –

‘‘పూజారహే పూజయతో, బుద్ధే యదివ సావకే;

పపఞ్చసమతిక్కన్తే, తిణ్ణసోకపరిద్దవే.

‘‘తే తాదిసే పూజయతో, నిబ్బుతే అకుతోభయే;

న సక్కా పుఞ్ఞం సఙ్ఖాతుం, ఇమేత్తమపి కేనచీ’’తి. (ధ. ప. ౧౯౫-౧౯౬; అప. థేర ౧.౧౦.౧-౨);

పుఞ్ఞాతిసయో చ యథాధిప్పేతపరిసమాపనుపాయో. యథాహ –

‘‘ఏస దేవమనుస్సానం, సబ్బకామదదో నిధి;

యం యదేవాభిపత్థేన్తి, సబ్బమేతేన లబ్భతీ’’తి. (ఖు. పా. ౮.౧౦);

ఉపాయేసు చ పటిపన్నస్స హోతేవ కారియనిట్ఠానం. రతనత్తయపూజా హి నిరతిసయపుఞ్ఞక్ఖేత్తసంబుద్ధియా అపరిమేయ్యప్పభవో పుఞ్ఞాతిసయోతి బహువిధన్తరాయేపి లోకసన్నివాసే అన్తరాయనిబన్ధనసకలసంకిలేసవిద్ధంసనాయ పహోతి, భయాదిఉపద్దవఞ్చ నివారేతి. తస్మా సువుత్తం ‘‘సంవణ్ణనారమ్భే రతనత్తయపణామకరణం యథాపటిఞ్ఞాతసంవణ్ణనాయ అనన్తరాయేన పరిసమాపనత్థన్తి వేదితబ్బ’’న్తి.

ఏవం పన సప్పయోజనం రతనత్తయవన్దనం కత్తుకామో పఠమం తావ భగవతో వన్దనం కాతుం తమ్మూలకత్తా సేసరతనానం ‘‘యో కప్ప…పే… మహాకారుణికస్స తస్సా’’తి ఆహ. ఏత్థ పన యస్సా దేసనాయ సంవణ్ణనం కత్తుకామో, సా యస్మా కరుణాప్పధానా, న సుత్తన్తదేసనా వియ కరుణాపఞ్ఞాప్పధానా, నాపి అభిధమ్మదేసనా వియ పఞ్ఞాప్పధానా, తస్మా కరుణాప్పధానమేవ భగవతో థోమనం ఆరద్ధం. ఏసా హి ఆచరియస్స పకతి, యదిదం ఆరమ్భానురూపథోమనా. తేనేవ సుత్తన్తదేసనాయ సంవణ్ణనారమ్భే ‘‘కరుణాసీతలహదయం, పఞ్ఞాపజ్జోతవిహతమోహతమ’’న్తి కరుణాపఞ్ఞాప్పధానం, అభిధమ్మదేసనాయ సంవణ్ణనారమ్భే ‘‘కరుణా వియ సత్తేసు, పఞ్ఞా యస్స మహేసినో’’తి పఞ్ఞాప్పధానఞ్చ థోమనం ఆరద్ధం. కరుణాపఞ్ఞాప్పధానా హి సుత్తన్తదేసనా తేసం తేసం సత్తానం ఆసయానుసయాధిముత్తిచరియాదిభేదపరిచ్ఛిన్దనసమత్థాయ పఞ్ఞాయ సత్తేసు చ మహాకరుణాయ తత్థ సాతిసయప్పవత్తితో. సుత్తన్తదేసనాయ హి మహాకరుణాసమాపత్తిబహులో వేనేయ్యసన్తానేసు తదజ్ఝాసయానులోమేన గమ్భీరమత్థపదం పతిట్ఠాపేసి. అభిధమ్మదేసనా చ కేవలం పఞ్ఞాప్పధానా పరమత్థధమ్మానం యథాసభావపటివేధసమత్థాయ పఞ్ఞాయ తత్థ సాతిసయప్పవత్తితో.

వినయదేసనా పన ఆసయాదినిరపేక్ఖం కేవలం కరుణాయ పాకతికసత్తేనపి అసోతబ్బారహం సుణన్తో అపుచ్ఛితబ్బారహం పుచ్ఛన్తో అవత్తబ్బారహఞ్చ వదన్తో భగవా సిక్ఖాపదం పఞ్ఞపేసీతి కరుణాప్పధానా. తథా హి ఉక్కంసపరియన్తగతహిరోత్తప్పోపి భగవా లోకియసాధుజనేహిపి పరిహరితబ్బాని ‘‘సిఖరణీసీ’’తిఆదీని వచనాని యథాపరాధఞ్చ గరహవచనాని వినయపిటకదేసనాయ మహాకరుణాసఞ్చోదితమానసో మహాపరిసమజ్ఝే అభాసి, తంతంసిక్ఖాపదపఞ్ఞత్తికారణాపేక్ఖాయ వేరఞ్జాదీసు సారీరికఞ్చ ఖేదమనుభోసి. తస్మా కిఞ్చాపి భూమన్తరపచ్చయాకారసమయన్తరకథానం వియ వినయపఞ్ఞత్తియాపి సముట్ఠాపికా పఞ్ఞా అనఞ్ఞసాధారణతాయ అతిసయకిచ్చవతీ, కరుణాయ కిచ్చం పన తతోపి అధికన్తి కరుణాప్పధానా వినయదేసనా. కరుణాబ్యాపారాధికతాయ హి దేసనాయ కరుణాప్పధానతా. తస్మా ఆరమ్భానురూపం కరుణాప్పధానమేవ ఏత్థ థోమనం కతన్తి వేదితబ్బం.

కరుణాగ్గహణేన చ అపరిమేయ్యప్పభావా సబ్బేపి బుద్ధగుణా సఙ్గహితాతి దట్ఠబ్బా తంమూలకత్తా సేసబుద్ధగుణానం. మహాకరుణాయ వా ఛసు అసాధారణఞాణేసు అఞ్ఞతరత్తా తంసహచరితసేసాసాధారణఞాణానమ్పి గహణసబ్భావతో సబ్బేపి బుద్ధగుణా నయతో దస్సితావ హోన్తి. ఏసోయేవ హి నిరవసేసతో బుద్ధగుణానం దస్సనుపాయో యదిదం నయగ్గాహో. అఞ్ఞథా కో నామ సమత్థో భగవతో గుణే అనుపదం నిరవసేసతో దస్సేతుం. తేనేవాహ –

‘‘బుద్ధోపి బుద్ధస్స భణేయ్య వణ్ణం,

కప్పమ్పి చే అఞ్ఞమభాసమానో;

ఖీయేథ కప్పో చిరదీఘమన్తరే,

వణ్ణో న ఖీయేథ తథాగతస్సా’’తి. (దీ. ని. అట్ఠ. ౧.౩౦౪; ౩.౧౪౧; మ. ని. అట్ఠ. ౨.౪౨౫);

తేనేవ చ ఆయస్మతా సారిపుత్తత్థేరేనపి బుద్ధగుణపరిచ్ఛేదనం పతిఅనుయుత్తేన ‘‘నో హేతం, భన్తే’’తి పటిక్ఖిపిత్వా ‘‘అపిచ మే, భన్తే, ధమ్మన్వయో విదితో’’తి (దీ. ని. ౨.౧౪౬) వుత్తం. తస్మా ‘‘యో కప్పకోటీహిపీ’’తిఆదినా కరుణాముఖేన సఙ్ఖేపతో సకలసబ్బఞ్ఞుగుణేహి భగవన్తం అభిత్థవీతి దట్ఠబ్బం. అయమేత్థ సముదాయత్థో.

అయం పన అవయవత్థో – యోతి అనియమవచనం. తస్స ‘‘నాథో’’తి ఇమినా సమ్బన్ధో. ‘‘కప్పకోటీహిపీ’’తిఆదినా పన యాయ కరుణాయ సో ‘‘మహాకారుణికో’’తి వుచ్చతి, తస్సా వసేన కప్పకోటిగణనాయపి అప్పమేయ్యం కాలం లోకహితత్థాయ అతిదుక్కరం కరోన్తస్స భగవతో దుక్ఖానుభవనం దస్సేతి. కరుణాయ బలేనేవ హి సో భగవా హత్థగతమ్పి నిబ్బానం పహాయ సంసారపఙ్కే నిముగ్గం సత్తనికాయం తతో సముద్ధరణత్థం చిన్తేతుమ్పి అసక్కుణేయ్యం నయనజీవితపుత్తభరియదానాదికం అతిదుక్కరమకాసి. కప్పకోటీహిపి అప్పమేయ్యం కాలన్తి కప్పకోటిగణనాయపి ‘‘ఏత్తకా కప్పకోటియో’’తి పమేతుం అసక్కుణేయ్యం కాలం, కప్పకోటిగణనవసేనపి పరిచ్ఛిన్దితుమసక్కుణేయ్యత్తా అపరిచ్ఛిన్నాని కప్పసతసహస్సాధికాని చత్తారి అసఙ్ఖ్యేయ్యానీతి వుత్తం హోతి. కప్పకోటివసేనేవ హి సో కాలో అప్పమేయ్యో, అసఙ్ఖ్యేయ్యవసేన పన పరిచ్ఛిన్నోయేవ. ‘‘కప్పకోటీహిపీ’’తి అపిసద్దో కప్పకోటివసేనపి తావ పమేతుం న సక్కా, పగేవ వస్సగణనాయాతి దస్సేతి. ‘‘అప్పమేయ్యం కాల’’న్తి అచ్చన్తసంయోగే ఉపయోగవచనం ‘‘మాసమధీతే, దివసం చరతీ’’తిఆదీసు వియ. కరోన్తో అతిదుక్కరానీతి పఞ్చమహాపరిచ్చాగాదీని అతిదుక్కరాని కరోన్తో. ఏవమతిదుక్కరాని కరోన్తో కిం విన్దీతి చే? ఖేదం గతో, కాయికం ఖేదముపగతో, పరిస్సమం పత్తోతి అత్థో, దుక్ఖమనుభవీతి వుత్తం హోతి. దుక్ఖఞ్హి ఖిజ్జతి సహితుమసక్కుణేయ్యన్తి ‘‘ఖేదో’’తి వుచ్చతి. లోకహితాయాతి ‘‘అనమతగ్గే సంసారే వట్టదుక్ఖేన అచ్చన్తపీళితం సత్తలోకం తమ్హా దుక్ఖతో మోచేత్వా నిబ్బానసుఖభాగియం కరిస్సామీ’’తి ఏవం సత్తలోకస్స హితకరణత్థాయాతి అత్థో. అస్స చ ‘‘అతిదుక్కరాని కరోన్తో’’తి ఇమినా సమ్బన్ధో. లోకహితాయ ఖేదం గతోతి యోజనాయపి నత్థి దోసో. మహాగణ్ఠిపదేపి హి ‘‘అతిదుక్కరాని కరోన్తో ఖేదం గతో, కిమత్థన్తి చే? లోకహితాయా’’తి వుత్తం.

యం పన ఏవం యోజనం అసమ్భావేన్తేన కేనచి వుత్తం ‘‘న హి భగవా లోకహితాయ సంసారదుక్ఖమనుభవతి. న హి కస్సచి దుక్ఖానుభవనం లోకస్స ఉపకారం ఆవహతీ’’తి, తం తస్స మతిమత్తం. ఏవం యోజనాయపి అతిదుక్కరాని కరోన్తస్స భగవతో దుక్ఖానుభవనం లోకహితకరణత్థాయాతి అయమత్థో విఞ్ఞాయతి, న తు దుక్ఖానుభవనేనేవ లోకహితసిద్ధీతి. పఠమం వుత్తయోజనాయపి హి న దుక్కరకరణమత్తేన లోకహితసిద్ధి. న హి దుక్కరం కరోన్తో కఞ్చి సత్తం మగ్గఫలాదీసు పతిట్ఠాపేతి, అథ ఖో తాదిసం అతిదుక్కరం కత్వా సబ్బఞ్ఞుభావం సచ్ఛికత్వా నియ్యానికధమ్మదేసనాయ మగ్గఫలాదీసు సత్తే పతిట్ఠాపేన్తో లోకస్స హితం సాధేతి.

కామఞ్చేత్థ సత్తసఙ్ఖారభాజనవసేన తివిధో లోకో, హితకరణస్స పన అధిప్పేతత్తా తంవిసయస్సేవ సత్తలోకస్స వసేన అత్థో గహేతబ్బో. సో హి లోకీయన్తి ఏత్థ పుఞ్ఞపాపాని తంవిపాకో చాతి ‘‘లోకో’’తి వుచ్చతి. కత్థచి పన ‘‘సనరామరలోకగరు’’న్తిఆదీసు సమూహత్థోపి లోకసద్దో సముదాయవసేన లోకీయతి పఞ్ఞాపీయతీతి. యం పనేత్థ కేనచి వుత్తం ‘‘ఇమినా సత్తలోకఞ్చ జాతిలోకఞ్చ సఙ్గణ్హాతి, తస్మా తస్స సత్తలోకస్స ఇధలోకపరలోకహితం, అతిక్కన్తపరలోకానం వా ఉచ్ఛిన్నలోకసముదయానం ఇధ జాతిలోకే ఓకాసలోకే వా దిట్ఠధమ్మసుఖవిహారసఙ్ఖాతఞ్చ హితం సమ్పిణ్డేత్వా లోకస్స, లోకానం, లోకే వా హితన్తి సరూపేకసేసం కత్వా లోకహితమిచ్చేవాహా’’తి, న తం సారతో పచ్చేతబ్బం దిట్ఠధమ్మసుఖవిహారసఙ్ఖఆతహితస్సపి సత్తలోకవిసయత్తా, సత్తలోకగ్గహణేనేవ ఉచ్ఛిన్నమూలానం ఖీణాసవానమ్పి సఙ్గహితత్తా.

సబ్బత్థ ‘‘కేనచీ’’తి వుత్తే ‘‘వజిరబుద్ధిటీకాకారేనా’’తి గహేతబ్బం. ‘‘మహాగణ్ఠిపదే’’తి వా ‘‘మజ్ఝిమగణ్ఠిపదే’’తి వా ‘‘చూళగణ్ఠిపదే’’తి వా వుత్తే ‘‘సీహళగణ్ఠిపదేసూ’’తి గహేతబ్బం. కేవలం ‘‘గణ్ఠిపదే’’తి వుత్తే ‘‘మాగధభాసాయ లిఖితే గణ్ఠిపదే’’తి గహేతబ్బం.

నాథోతి లోకపటిసరణో, లోకసామీ లోకనాయకోతి వుత్తం హోతి. తథా హి సబ్బానత్థపఅహారపుబ్బఙ్గమాయ నిరవసేసహితసుఖవిధానతప్పరాయ నిరతిసయాయ పయోగసమ్పత్తియా సదేవమనుస్సాయ పజాయ అచ్చన్తుపకారితాయ అపరిమితనిరుపమప్పభావగుణవిసేససమఙ్గితాయ చ సబ్బసత్తుత్తమో భగవా అపరిమాణాసు లోకధాతూసు అపరిమాణానం సత్తానం ఏకపటిసరణో పతిట్ఠా. అథ వా నాథతీతి నాథో, వేనేయ్యానం హితసుఖం మేత్తాయనవసేన ఆసీసతి పత్థేతీతి అత్థో. అథ వా నాథతి వేనేయ్యగతే కిలేసే ఉపతాపేతీతి అత్థో, నాథతీతి వా యాచతీతి అత్థో. భగవా హి ‘‘సాధు, భిక్ఖవే, భిక్ఖు కాలేన కాలం అత్తసమ్పత్తిం పచ్చవేక్ఖేయ్యా’’తిఆదినా (అ. ని. ౮.౭) సత్తానం తం తం హితపటిపత్తిం యాచిత్వాపి కరుణాయ సముస్సాహితో తే తత్థ నియోజేతి. పరమేన వా చిత్తిస్సరియేన సమన్నాగతో సబ్బసత్తే ఈసతి అభిభవతీతి పరమిస్సరో భగవా ‘‘నాథో’’తి వుచ్చతి. సబ్బోపి చాయమత్థో సద్దసత్థానుసారతో వేదితబ్బో.

మహాకారుణికస్సాతి యో కరుణాయ కమ్పితహదయత్తా లోకహితత్థం అతిదుక్కరకిరియాయ అనేకప్పకారం తాదిసం సంసారదుక్ఖమనుభవిత్వా ఆగతో, తస్స మహాకారుణికస్సాతి అత్థో. తత్థ కిరతీతి కరుణా, పరదుక్ఖం విక్ఖిపతి అపనేతీతి అత్థో. దుక్ఖితేసు వా కిరీయతి పసారీయతీతి కరుణా. అథ వా కిణాతీతి కరుణా, పరదుక్ఖే సతి కారుణికం హింసతి విబాధేతి, వినాసేతి వా పరస్స దుక్ఖన్తి అత్థో. పరదుక్ఖే సతి సాధూనం కమ్పనం హదయఖేదం కరోతీతి వా కరుణా. అథ వా కమితి సుఖం, తం రున్ధతీతి కరుణా. ఏసా హి పరదుక్ఖాపనయనకామతాలక్ఖణా అత్తసుఖనిరపేక్ఖతాయ కారుణికానం సుఖం రున్ధతి విబాధేతీతి. కరుణాయ నియుత్తోతి కారుణికో యథా ‘‘దోవారికో’’తి. యథా హి ద్వారట్ఠానతో అఞ్ఞత్థ వత్తమానోపి ద్వారపటిబద్ధజీవికో పురిసో ద్వారానతివత్తవుత్తితాయ ద్వారే నియుత్తోతి ‘‘దోవారికో’’తి వుచ్చతి, ఏవం భగవా మేత్తాదివసేన కరుణావిహారతో అఞ్ఞత్థ వత్తమానోపి కరుణానతివత్తవుత్తితాయ కరుణాయ నియుత్తోతి ‘‘కారుణికో’’తి వుచ్చతి. మహాభినీహారతో పట్ఠాయ హి యావ మహాపరినిబ్బానా లోకహితత్థమేవ లోకనాథా తిట్ఠన్తి. మహన్తో కారుణికోతి మహాకారుణికో. సతిపి భగవతో తదఞ్ఞగుణానమ్పి వసేన మహన్తభావే కారుణికసద్దసన్నిధానేన వుత్తత్తా కరుణావసేనేత్థ మహన్తభావో వేదితబ్బో యథా ‘‘మహావేయ్యాకరణో’’తి. ఏవఞ్చ కత్వా ‘‘మహాకారుణికస్సా’’తి ఇమినా పదేన పుగ్గలాధిట్ఠానేన సత్థు మహాకరుణా వుత్తా హోతి.

అథ వా కరుణా కరుణాయనం సీలం పకతి ఏతస్సాతి కారుణికో, పథవీఫస్సాదయో వియ కక్ఖళఫుసనాదిసభావా కరుణాయనసభావో సభావభూతకరుణోతి అత్థో. సేసం పురిమసదిసమేవ. అథ వా మహావిసయతాయ మహానుభావతాయ మహాబలతాయ చ మహతీ కరుణాతి మహాకరుణా. భగవతో హి కరుణా నిరవసేసేసు సత్తేసు పవత్తతి, పవత్తమానా చ అనఞ్ఞసాధారణా పవత్తతి, దిట్ఠధమ్మికాదిభేదఞ్చ మహన్తమేవ సత్తానం హితసుఖం ఏకన్తతో నిప్ఫాదేతి, మహాకరుణాయ నియుత్తోతి మహాకారుణికోతి సబ్బం వుత్తనయేనేవ వేదితబ్బం. అథ వా మహతీ పసత్థా కరుణా అస్స అత్థీతి మహాకారుణికో. పూజావచనో హేత్థ మహన్తసద్దో ‘‘మహాపురిసో’’తిఆదీసు వియ. పసత్థా చ భగవతో కరుణా మహాకరుణాసమాపత్తివసేనపి పవత్తితో అనఞ్ఞసాధారణత్తాతి.

ఏవం కరుణాముఖేన సఙ్ఖేపతో సకలసబ్బఞ్ఞుగుణేహి భగవన్తం థోమేత్వా ఇదాని సద్ధమ్మం థోమేతుం ‘‘అసమ్బుధ’’న్తిఆదిమాహ. తత్థ అసమ్బుధన్తి పుబ్బకాలకిరియానిద్దేసో, తస్స అసమ్బుజ్ఝన్తో అప్పటివిజ్ఝన్తోతి అత్థో, యథాసభావం అప్పటివిజ్ఝనతోతి వుత్తం హోతి. హేతుఅత్థో హేత్థ అన్తసద్దో ‘‘పఠన్తో నిసీదతీ’’తిఆదీసు వియ. యన్తి పుబ్బకాలకిరియాయ అనియమతో కమ్మనిద్దేసో. బుద్ధనిసేవితన్తి తస్స విసేసనం. తత్థ బుద్ధసద్దస్స తావ ‘‘బుజ్ఝితా సచ్చానీతి బుద్ధో, బోధేతా పజాయాతి బుద్ధో’’తిఆదినా (మహాని. ౧౯౨) నిద్దేసనయేన అత్థో వేదితబ్బో. అథ వా సవాసనాయ అఞ్ఞాణనిద్దాయ అచ్చన్తవిగమతో, బుద్ధియా వా వికసితభావతో బుద్ధవాతి బుద్ధో జాగరణవికసనత్థవసేన. అథ వా కస్సచిపి ఞేయ్యధమ్మస్స అనవబుద్ధస్స అభావేన ఞేయ్యవిసేసస్స కమ్మభావేన అగ్గహణతో కమ్మవచనిచ్ఛాయ అభావేన అవగమనత్థవసేనేవ కత్తునిద్దేసో లబ్భతీతి బుద్ధవాతి బుద్ధో. అత్థతో పన పారమితాపరిభావితో సయమ్భూఞాణేన సహ వాసనాయ విహతవిద్ధంసితనిరవసేసకిలేసో మహాకరుణాసబ్బఞ్ఞుతఞ్ఞాణాదిఅపరిమేయ్యగుణగణాధారో ఖన్ధసన్తానో బుద్ధో. యథాహ ‘‘బుద్ధోతి యో సో భగవా సయమ్భూ అనాచరియకో పుబ్బే అననుస్సుతేసు ధమ్మేసు సామం సచ్చాని అభిసమ్బుజ్ఝి, తత్థ చ సబ్బఞ్ఞుతం పత్తో బలేసు చ వసీభావ’’న్తి (మహాని. ౧౯౨; చూళని. పారాయనత్థుతిగాథానిద్దేస ౯౭; పటి. మ. ౧.౧౬౧). తేన ఏవం నిరుపమప్పభావేన బుద్ధేన నిసేవితం గోచరాసేవనాభావనాసేవనాహి యథారహం నిసేవితం అనుభూతన్తి అత్థో.

తత్థ నిబ్బానం గోచరాసేవనావసేనేవ నిసేవితం, మగ్గో పన అత్తనా భావితో చ భావనాసేవనావసేన సేవితో, పరేహి ఉప్పాదితాని పన మగ్గఫలాని చేతోపరియఞాణాదినా యదా పరిజానాతి, అత్తనా ఉప్పాదితాని వా పచ్చవేక్ఖణఞాణేన పరిచ్ఛిన్దతి, తదా గోచరాసేవనావసేనపి సేవితాని హోన్తియేవ. ఏత్థ చ పరియత్తిధమ్మస్సపి పరియాయతో ధమ్మగ్గహణేన గహణే సతి సోపి దేసనాసమ్మసనఞాణగోచరతాయ గోచరాసేవనాయ సేవితోతి సక్కా గహేతుం. ‘‘అభిధమ్మనయసముద్దం అధిగచ్ఛతి, తీణి పిటకాని సమ్మసీ’’తి చ అట్ఠకథాయం వుత్తత్తా పరియత్తిధమ్మస్సపి సచ్ఛికిరియాయ సమ్మసనపరియాయో లబ్భతీతి యం అసమ్బుధం అసమ్బుజ్ఝన్తో అసచ్ఛికరోన్తోతి అత్థసమ్భవతో సోపి ఇధ వుత్తో ఏవాతి దట్ఠబ్బం. తమ్పి చ అప్పటివిజ్ఝన్తో భవాభవం గచ్ఛతి, పరిఞ్ఞాతధమ్మవినయో పన తదత్థపటిపత్తియా సమ్మాపటిపన్నో న చిరస్సేవ దుక్ఖస్సన్తం కరిస్సతి. వుత్తఞ్హేతం –

‘‘యో ఇమస్మిం ధమ్మవినయే, అప్పమత్తో విహస్సతి;

పహాయ జాతిసంసారం, దుక్ఖస్సన్తం కరిస్సతీ’’తి. (దీ. ని. ౨.౧౮౫; సం. ని. ౧.౧౮౫);

ఏత్థ చ కిఞ్చాపి మగ్గఫలనిబ్బానాని పచ్చేకబుద్ధబుద్ధసావకేహిపి గోచరాసేవనాదినా సేవితాని హోన్తి, తథాపి ఉక్కట్ఠపరిచ్ఛేదవసేన ‘‘బుద్ధనిసేవిత’’న్తి వుత్తం. కేనచి పన బుద్ధసద్దస్స సామఞ్ఞతో బుద్ధానుబుద్ధపచ్చేకబుద్ధానమ్పి ఏత్థేవ సఙ్గహో వుత్తో.

భవాభవన్తి అపరకాలకిరియాయ కమ్మనిద్దేసో, భవతో భవన్తి అత్థో. అథ వా భవాభవన్తి సుగతిదుగ్గతివసేన హీనపణీతవసేన చ ఖుద్దకం మహన్తఞ్చ భవన్తి అత్థో. వుద్ధత్థోపి హి అ-కారో దిస్సతి ‘‘అసేక్ఖా ధమ్మా’’తిఆదీసు వియ. తస్మా అభవోతి మహాభవో వుచ్చతి. అథ వా భవోతి వుద్ధి, అభవోతి హాని. భవోతి వా సస్సతదిట్ఠి, అభవోతి ఉచ్ఛేదదిట్ఠి. వుత్తప్పకారో భవో చ అభవో చ భవాభవో. తం భవాభవం. గచ్ఛతీతి అపరకాలకిరియానిద్దేసో. జీవలోకోతి సత్తలోకో. జీవగ్గహణేన హి సఙ్ఖారభాజనలోకం నివత్తేతి తస్స భవాభవగమనాసమ్భవతో. నమో అత్థూతి పాఠసేసో దట్ఠబ్బో.

అవిజ్జాదికిలేసజాలవిద్ధంసినోతి ధమ్మవిసేసనం. తత్థ అవిన్దియం విన్దతీతి అవిజ్జా. పూరేతుం అయుత్తట్ఠేన కాయదుచ్చరితాది అవిన్దియం నామ, అలద్ధబ్బన్తి అత్థో. తబ్బిపరీతతో కాయసుచరితాది విన్దియం నామ, తం విన్దియం న విన్దతీతి వా అవిజ్జా, ఖన్ధానం రాసట్ఠం, ఆయతనానం ఆయతనట్ఠం, ధాతూనం సుఞ్ఞతట్ఠం, ఇన్ద్రియానం అధిపతియట్ఠం, సచ్చానం తథట్ఠం అవిదితం కరోతీతి వా అవిజ్జా, దుక్ఖాదీనం పీళనాదివసేన వుత్తం చతుబ్బిధం అత్థం అవిదితం కరోతీతిపి అవిజ్జా, అన్తవిరహితే సంసారే సబ్బయోనిగతిభవవిఞ్ఞాణట్ఠితిసత్తావాసేసు సత్తే జవాపేతీతి వా అవిజ్జా, పరమత్థతో అవిజ్జమానేసుపి ఇత్థిపురిసాదీసు జవతి, విజ్జమానేసుపి ఖన్ధాదీసు న జవతీతి వా అవిజ్జా. సా ఆది యేసం తణ్హాదీనం తే అవిజ్జాదయో, తేయేవ కిలిస్సన్తి ఏతేహి సత్తాతి కిలేసా, తేయేవ చ సత్తానం బన్ధనట్ఠేన జాలసదిసాతి జాలం, తం విద్ధంసేతి సబ్బసో వినాసేతి సీలేనాతి అవిజ్జాదికిలేసజాలవిద్ధంసీ. నను చేత్థ సపరియత్తికో నవలోకుత్తరధమ్మో అధిప్పేతో, తత్థ చ మగ్గోయేవ కిలేసే విద్ధంసేతి, నేతరేతి చే? వుచ్చతే. మగ్గస్సపి నిబ్బానమాగమ్మ కిలేసవిద్ధంసనతో నిబ్బానమ్పి కిలేసే విద్ధంసేతి నామ, మగ్గస్స కిలేసవిద్ధంసనకిచ్చం ఫలేన నిప్ఫన్నన్తి ఫలమ్పి ‘‘కిలేసవిద్ధంసీ’’తి వుచ్చతి. పరియత్తిధమ్మోపి కిలేసవిద్ధంసనస్స పచ్చయత్తా ‘‘కిలేసవిద్ధంసీ’’తి వత్తుమరహతీతి న కోచి దోసో.

ధమ్మవరస్స తస్సాతి పుబ్బే అనియమితస్స నియమవచనం. తత్థ యథానుసిట్ఠం పటిపజ్జమానే చతూసు అపాయేసు అపతమానే ధారేతీతి ధమ్మో.

‘‘యే కేచి ధమ్మం సరణం గతాసే, న తే గమిస్సన్తి అపాయభూమిం;

పహాయ మానుసం దేహం, దేవకాయం పరిపూరేస్సన్తీ’’తి. (దీ. ని. ౨.౩౩౨; సం. ని. ౧.౩౭) –

హి వుత్తం. సంసారదుక్ఖే వా అపతమానే కత్వా ధారేతీతి ధమ్మో మగ్గఫలుప్పత్తియా సత్తక్ఖత్తుపరమతాదివసేన సంసారస్స పరిచ్ఛిన్నత్తా. అపాయాదినిబ్బత్తకకిలేసవిద్ధంసనఞ్చేత్థ ధారణం. ఏవఞ్చ కత్వా అరియమగ్గో తస్స తదత్థసిద్ధిహేతుతాయ నిబ్బానఞ్చాతి ఉభయమేవ నిప్పరియాయతో ధారేతి, అరియఫలం పన తంసముచ్ఛిన్నకిలేసపటిప్పస్సమ్భనేన తదనుగుణతాయ, పరియత్తిధమ్మో తదధిగమహేతుతాయాతి ఉభయం పరియాయతో ధారేతీతి వేదితబ్బం. వుత్తప్పకారో ధమ్మోయేవ అత్తనో ఉత్తరితరాభావేన వరో పవరో అనుత్తరోతి ధమ్మవరో, తస్స ధమ్మవరస్స నమో అత్థూతి సమ్బన్ధో. ఏత్తావతా చేత్థ అమ్హేహి సారత్థో పకాసితో. యం పనేత్థ కేనచి పపఞ్చితం, అమ్హేహి చ ఇధ న దస్సితం, న తం సారతో పచ్చేతబ్బం. ఇతో పరేసుపి ఏవమేవ దట్ఠబ్బం. తస్మా ఇతో పట్ఠాయ ఏత్తకమ్పి అవత్వా సారత్థమేవ దస్సయిస్సామ. యత్థ పన కేనచి అచ్చన్తవిరుద్ధం లిఖితం, తమ్పి కత్థచి దస్సయిస్సామ. ఏత్థ చ ‘‘అవిజ్జాదికిలేసజాలవిద్ధంసినో’’తి ఏతేన స్వాక్ఖాతతాదీహి ధమ్మం థోమేతి, ‘‘ధమ్మవరస్సా’’తి ఏతేన అఞ్ఞస్స విసిట్ఠస్స అభావదీపనతో పరిపుణ్ణతాయ. పఠమేన వా పహానసమ్పదం ధమ్మస్స దస్సేతి, దుతియేన పభావసమ్పదం.

ఏవం సఙ్ఖేపేనేవ సబ్బధమ్మగుణేహి సద్ధమ్మం థోమేత్వా ఇదాని అరియసఙ్ఘం థోమేతుం ‘‘గుణేహీ’’తిఆదిమాహ. ‘‘గుణేహీ’’తి పదస్స ‘‘యుత్తో’’తి ఇమినా సమ్బన్ధో. ఇదాని యేహి గుణేహి యుత్తో, తే దస్సేన్తో ‘‘సీలసమాధీ’’తిఆదిమాహ. తత్థ చతుపారిసుద్ధిసీలాది ‘‘సీల’’న్తి వుచ్చతి. సమాధీతి పఠమజ్ఝానాది. సమాధిసీసేన హి పఠమజ్ఝానాదయో వుత్తా. పఞ్ఞాతి మగ్గపఞ్ఞా. విముత్తి చ విముత్తిఞాణఞ్చ విముత్తివిముత్తిఞాణన్తి వత్తబ్బే ఏకదేససరూపేకసేసనయేన ‘‘విముత్తిఞాణ’’న్తి వుత్తం. ఆదిసద్దపరియాయేన పభుతిసద్దేన వా విముత్తిగ్గహణం వేదితబ్బం. తత్థ విముత్తీతి ఫలం. విముత్తిఞాణన్తి పచ్చవేక్ఖణఞాణం. పభుతి-సద్దేన ఛళభిఞ్ఞాచతుపటిసమ్భిదాదయో గుణా సఙ్గహితాతి దట్ఠబ్బం. ఏత్థ చ సీలాదయో గుణా లోకియా లోకుత్తరా చ యథాసమ్భవం నిద్దిట్ఠాతి వేదితబ్బా. యం పనేత్థ కేనచి వుత్తం ‘‘సీలాదయో కిఞ్చాపి లోకియలోకుత్తరా యథాసమ్భవం లబ్భన్తి, తథాపి అన్తే ‘అరియసఙ్ఘ’న్తి వచనతో సీలాదయో చత్తారో ధమ్మక్ఖన్ధా లోకుత్తరావా’’తి, తం తస్స మతిమత్తం. న హి అరియసఙ్ఘస్స లోకియగుణేహిపి థోమనాయ కోచి దోసో దిస్సతి, సబ్బఞ్ఞుబుద్ధస్సపి తావ లోకియలోకుత్తరగుణేహి థోమనా హోతి, కిమఙ్గం పన అరియసఙ్ఘస్సాతి.

కుసలత్థికానం జనానం పుఞ్ఞస్స వుద్ధియా ఖేత్తసదిసత్తా ఖేత్తన్తి ఆహ ‘‘ఖేత్తం జనానం కుసలత్థికాన’’న్తి. ఖిత్తం బీజం మహప్ఫలభావకరణేన తాయతీతి హి ఖేత్తం, పుబ్బణ్ణాపరణ్ణవిరుహనభూమి, తంసదిసత్తా అరియసఙ్ఘోపి ‘‘ఖేత్త’’న్తి వుచ్చతి. ఇమినా అరియసఙ్ఘస్స అనుత్తరపుఞ్ఞక్ఖేత్తభావం దీపేతి. ‘‘అనుత్తరం పుఞ్ఞక్ఖేత్తం లోకస్సా’’తి హి వుత్తం. తన్తి పుబ్బే ‘‘యో’’తి అనియమేన వుత్తస్స నియమవచనం. అరియసఙ్ఘన్తి ఏత్థ ఆరకత్తా కిలేసేహి, అనయే న ఇరియనతో, అయే చ ఇరియనతో అరియా నిరుత్తినయేన. అథ వా సదేవకేన లోకేన సరణన్తి అరణీయతో ఉపగన్తబ్బతో ఉపగతానఞ్చ తదత్థసిద్ధితో అరియా. అరియానం సఙ్ఘో సమూహోతి అరియసఙ్ఘో. అథ వా అరియో చ సో యథావుత్తనయేన సఙ్ఘో చ దిట్ఠిసీలసామఞ్ఞేన సంహతభావతోతి అరియసఙ్ఘో, అట్ఠ అరియపుగ్గలా. తం అరియసఙ్ఘం. భగవతో అపరభాగే బుద్ధధమ్మరతనానమ్పి సమధిగమో సఙ్ఘరతనాధీనోతి అరియసఙ్ఘస్స బహూపకారతం దస్సేతుం ఇధేవ ‘‘సిరసా నమామీ’’తి వుత్తన్తి దట్ఠబ్బం.

ఏవం గాథాత్తయేన సఙ్ఖేపతో సకలగుణసంకిత్తనముఖేన రతనత్తయస్స పణామం కత్వా ఇదాని తం నిపచ్చకారం యథాధిప్పేతే పయోజనే పరిణామేన్తో ఆహ ‘‘ఇచ్చేవ’’మిచ్చాది. ఇచ్చేవం యథావుత్తనయేన అచ్చన్తం ఏకన్తేన నమస్సనేయ్యం నమస్సితబ్బం రతనత్తయం నమస్సమానో కాయవాచాచిత్తేహి వన్దమానో అహం విపులం యం పుఞ్ఞాభిసన్దం అలత్థన్తి సమ్బన్ధో. తత్థ బుద్ధాదయో రతిజననట్ఠేన రతనం. తేసఞ్హి ‘‘ఇతిపి సో భగవా’’తిఆదినా యథాభూతగుణే ఆవజ్జేన్తస్స అమతాధిగమహేతుభూతం అనప్పకం పీతిపామోజ్జం ఉప్పజ్జతి. యథాహ –

‘‘యస్మిం, మహానామ, సమయే అరియసావకో తథాగతం అనుస్సరతి, నేవస్స తస్మిం సమయే రాగపరియుట్ఠితం చిత్తం హోతి, న దోసపరియుట్ఠితం చిత్తం హోతి, న మోహపరియుట్ఠితం చిత్తం హోతి, ఉజుగతమేవస్స తస్మిం సమయే చిత్తం హోతి, ఉజుగతచిత్తో ఖో పన, మహానామ, అరియసావకో లభతి అత్థవేదం, లభతి ధమ్మవేదం, లభతి ధమ్మూపసంహితం పామోజ్జం, పముదితస్స పీతి జాయతీ’’తిఆది (అ. ని. ౧౧.౧౧).

చిత్తీకతాదిభావో వా రతనట్ఠో. వుత్తఞ్హేతం –

‘‘చిత్తీకతం మహగ్ఘఞ్చ, అతులం దుల్లభదస్సనం;

అనోమసత్తపరిభోగం, రతనం తేన వుచ్చతీ’’తి. (దీ. ని. అట్ఠ. ౨.౩౩);

చిత్తీకతభావాదయో చ అనఞ్ఞసాధారణా బుద్ధాదీసుయేవ లబ్భన్తీతి.

‘‘పుఞ్ఞాభిసన్దన్తి పుఞ్ఞరాసిం పుఞ్ఞప్పవత్తం వా’’తి మహాగణ్ఠిపదే వుత్తం. మజ్ఝిమగణ్ఠిపదే పన చూళగణ్ఠిపదే చ ‘‘పుఞ్ఞాభిసన్దన్తి పుఞ్ఞాభినిసంస’’న్తిపి అత్థో వుత్తో. పుఞ్ఞాభిసన్దన్తి పుఞ్ఞనదిం, పుఞ్ఞప్పవాహన్తి ఏవం పనేత్థ అత్థో వేదితబ్బో. అవిచ్ఛేదేన పవత్తియమానఞ్హి పుఞ్ఞం అభిసన్దనట్ఠేన ‘‘పుఞ్ఞాభిసన్దో’’తి వుచ్చతి. తేనేవ సారత్థపకాసినియా సంయుత్తనికాయట్ఠకథాయ (సం. ని. అట్ఠ. ౩.౫.౧౦౨౭) –

‘‘చత్తారోమే, భిక్ఖవే, పుఞ్ఞాభిసన్దా కుసలాభిసన్దా సుఖస్సాహారా. కతమే చత్తారో? ఇధ, భిక్ఖవే, అరియసావకో బుద్ధే అవేచ్చప్పసాదేన సమన్నాగతో హోతి ‘ఇతిపి సో భగవా…పే… బుద్ధో భగవా’తి, అయం పఠమో పుఞ్ఞాభిసన్దో కుసలాభిసన్దో సుఖస్సాహారో’’తి (సం. ని. ౫.౧౦౨౭) –

ఏవమాదికాయ పాళియా అత్థం దస్సేన్తో ‘‘పుఞ్ఞాభిసన్దా కుసలాభిసన్దాతి పుఞ్ఞనదియో కుసలనదియో’’తి వుత్తం. యం పన గణ్ఠిపదే వుత్తం ‘‘పుఞ్ఞాభిసన్దన్తి పుఞ్ఞఫల’’న్తి, తం న సున్దరం. న హి రతనత్తయం నమస్సమానో తస్మిం ఖణే పుఞ్ఞఫలం అలత్థ, కిన్తు అనప్పకం పుఞ్ఞరాసిం తదా అలభి, తస్స చ ఫలం పరలోకభాగీ, దిట్ఠధమ్మే తు అన్తరాయవిఘాతో తస్స చ పుఞ్ఞస్స ఆనిసంసమత్తకం, ‘‘తస్సానుభావేన హతన్తరాయో’’తి చ వుత్తం, న చ పుఞ్ఞఫలే అనుప్పన్నే తస్సానుభావేన హతన్తరాయభావో న సిజ్ఝతి, న చేతం తస్మింయేవ ఖణే దిట్ఠధమ్మవేదనీయం అహోసి. తస్మా తస్స మహతో పుఞ్ఞప్పవాహస్స ఆనుభావేన హతన్తరాయోతి అయమేవ అత్థో యుజ్జతి. అథాపి పణామకిరియాయ జనితత్తా పుఞ్ఞమేవ పుఞ్ఞఫలన్తి తస్సాధిప్పాయో సియా, ఏవం సతి యుజ్జేయ్య. సో చ పుఞ్ఞప్పవాహో న అప్పమత్తకో, అథ ఖో మహన్తోయేవాతి దస్సేన్తో ఆహ ‘‘విపుల’’న్తి, మహన్తం అనప్పకన్తి వుత్తం హోతి. అలత్థన్తి అలభిం, పాపుణిన్తి అత్థో.

తస్సానుభావేనాతి తస్స యథావుత్తస్స పుఞ్ఞప్పవాహస్స ఆనుభావేన బలేన. హతన్తరాయోతి తంతంసమ్పత్తియా విబన్ధనవసేన సత్తసన్తానస్స అన్తరే వేమజ్ఝే ఏతి ఆగచ్ఛతీతి అన్తరాయో, దిట్ఠధమ్మికాదిఅనత్థో. పణామపయోజనే వుత్తవిధినా హతో విద్ధస్తో అన్తరాయో ఉపద్దవో అస్సాతి హతన్తరాయో. అస్స ‘‘వణ్ణయిస్సం వినయ’’న్తి ఇమినా సమ్బన్ధో, హతన్తరాయో హుత్వా వినయం వణ్ణయిస్సన్తి వుత్తం హోతి. ఏతేన తస్స పుఞ్ఞప్పవాహస్స అత్తనో పసాదసమ్పత్తియా రతనత్తయస్స చ ఖేత్తభావసమ్పత్తియా అత్థసంవణ్ణనాయ ఉపఘాతకఉపద్దవానం హననే సమత్థతం దీపేతి.

ఏవం రతనత్తయస్స నిపచ్చకారకరణే పయోజనం దస్సేత్వా ఇదాని యస్స వినయపిటకస్స అత్థం సంవణ్ణేతుకామో, తస్స తావ భగవతో సాసనస్స మూలపతిట్ఠానభావం దస్సేత్వా తమ్పి థోమేన్తో ఆహ ‘‘యస్మిం ఠితే’’తిఆది. అట్ఠితస్స సుసణ్ఠితస్స భగవతో సాసనం యస్మిం ఠితే పతిట్ఠితం హోతీతి యోజేతబ్బం. తత్థ యస్మిన్తి యస్మిం వినయపిటకే. ఠితేతి పాళితో చ అత్థతో చ అనూనం హుత్వా లజ్జీపుగ్గలేసు పవత్తనట్ఠేన ఠితేతి అత్థో. సాసనన్తి అధిసీలఅధిచిత్తఅధిపఞ్ఞాసఙ్ఖాతసిక్ఖత్తయసఙ్గహితం సాసనం. అట్ఠితస్సాతి కామసుఖల్లికత్తకిలమథానుయోగసఙ్ఖాతే అన్తద్వయే అట్ఠితస్సాతి అత్థో. ‘‘అప్పతిట్ఠం ఖ్వాహం, ఆవుసో, అనాయూహం ఓఘమతరి’’న్తి (సం. ని. ౧.౧) హి వుత్తం. అయఞ్చత్థో తీసుపి సీహళగణ్ఠిపదేసు వుత్తోయేవ. గణ్ఠిపదే పన ‘‘అట్ఠితస్సాతి పరినిబ్బుతస్సపి భగవతో’’తి వుత్తం.

పతిట్ఠితం హోతీతి తేసుయేవ లజ్జీపుగ్గలేసు పవత్తనట్ఠేన పతిట్ఠితం హోతి. సుసణ్ఠితస్సాతి ఏత్థ తావ తీసుపి గణ్ఠిపదేసు ఇదం వుత్తం ‘‘ద్వత్తింసమహాపురిసలక్ఖణఅసీతిఅనుబ్యఞ్జనేహి సమన్నాగమనవసేన సుసణ్ఠానస్సాతి అత్థో. అనేన అస్స రూపకాయసమ్పత్తిం నిదస్సేతీ’’తి. గణ్ఠిపదే పన ‘‘యథాఠానే పతిట్ఠితేహి లక్ఖణేహి సమన్నాగతత్తా రూపకాయేన సుసణ్ఠితో, కాయవఙ్కాదిరహితత్తా తాదిలక్ఖణసమన్నాగతత్తా చ నామకాయేనపీ’’తి వుత్తం. కేనచి పన ‘‘చతుబ్రహ్మవిహారవసేన సత్తేసు సుట్ఠు సమ్మా చ ఠితస్సాతి అత్థవసేన వా సుసణ్ఠితస్స. సుసణ్ఠితత్తా హేస కేవలం సత్తానం దుక్ఖం అపనేతుకామో హితం ఉపసంహరితుకామో సమ్పత్తియా చ పముదితో అపక్ఖపతితో చ హుత్వా వినయం దేసేతి. తస్మా ఇమస్మిం వినయసంవణ్ణనాధికారే సారుప్పాయ థుతియా థోమేన్తో ఆహ ‘సుసణ్ఠితస్సా’’’తి వత్వా ‘‘గణ్ఠిపదేసు వుత్తత్థో అధిప్పేతాధికారానురూపో న హోతీ’’తి వుత్తం. అయం పనేత్థ అమ్హాకం ఖన్తి – యథావుత్తకామసుఖల్లికాదిఅన్తద్వయే అట్ఠితత్తాయేవ మజ్ఝిమాయ పటిపదాయ సమ్మా ఠితత్తా సుసణ్ఠితస్సాతి ఏవమత్థో గహేతబ్బోతి. ఏవఞ్హి సతి ఆరమ్భానురూపథోమనా కతా హోతి యథావుత్తఅన్తద్వయం వివజ్జేత్వా మజ్ఝిమాయ పటిపదాయ వినయపఞ్ఞత్తియాయేవ యేభుయ్యేన పకాసనతో.

తన్తి పుబ్బే ‘‘యస్మి’’న్తి అనియమేత్వా వుత్తస్స నియమవచనం, తస్స ‘‘వినయ’’న్తి ఇమినా సమ్బన్ధో. అసమ్మిస్సన్తి భావనపుంసకనిద్దేసో, నికాయన్తరలద్ధీహి అసమ్మిస్సం కత్వా అనాకులం కత్వా వణ్ణయిస్సన్తి వుత్తం హోతి. సిక్ఖాపదపఞ్ఞత్తియా అనురూపస్స కాలమత్తస్సపి ధమ్మసేనాపతిసారిపుత్తత్థేరసదిసేనపి దువిఞ్ఞేయ్యభావతో కేవలం బుద్ధవిసయం వినయపిటకం అత్తనో బలేన వణ్ణయిస్సామీతి వచనమత్తమ్పి అఞ్ఞేహి వత్తుమసక్కుణేయ్యత్తా ‘‘నిస్సాయ పుబ్బాచరియానుభావ’’న్తి ఆహ. పుబ్బాచరియానుభావో నామ అత్థతో పుబ్బాచరియేహి సంవణ్ణితా అట్ఠకథా, తతోయేవ చ ‘‘పుబ్బాచరియానుభావో అట్ఠకథా’’తి సబ్బత్థ గణ్ఠిపదేసు వుత్తం. తస్మా పుబ్బాచరియేహి సంవణ్ణితం అట్ఠకథం నిస్సాయ వణ్ణయిస్సం, న అత్తనోయేవ బలం నిస్సాయాతి వుత్తం హోతి.

అథ ‘‘పోరాణట్ఠకథాసు విజ్జమానాసు పున వినయసంవణ్ణనాయ కిం పయోజన’’న్తి యో వదేయ్య, తస్స పోరాణట్ఠకథాయ అనూనభావం అత్తనో చ సంవణ్ణనాయ పయోజనం దస్సేన్తో ‘‘కామఞ్చా’’తిఆదిమాహ. కామన్తి ఏకన్తేన, యథిచ్ఛకం వా, సబ్బసోతి వుత్తం హోతి, తస్స ‘‘సంవణ్ణితో’’తి ఇమినా సమ్బన్ధో. కామం సంవణ్ణితోయేవ, నో న సంవణ్ణితోతి అత్థో. కేహి పన సో వినయో సంవణ్ణితోతి ఆహ ‘‘పుబ్బాచరియాసభేహీ’’తి. మహాకస్సపత్థేరాదయో పుబ్బాచరియా ఏవ అకమ్పియట్ఠేన ఉత్తమట్ఠేన చ ఆసభా, తేహి పుబ్బాచరియాసభేహీతి వుత్తం హోతి. కీదిసా పనేతే పుబ్బాచరియాతి ఆహ ‘‘ఞాణమ్బూ’’తిఆది. అగ్గమగ్గఞాణసఙ్ఖాతేన అమ్బునా సలిలేన నిద్ధోతాని నిస్సేసతో ఆయతిం అనుప్పత్తిధమ్మతాపాదనేన ధోతాని విక్ఖాలితాని విసోధితాని రాగాదీని తీణి మలాని కామాసవాదయో చ చత్తారో ఆసవా యేహి తే ఞాణమ్బునిద్ధాతమలాసవా, తేహీతి అత్థో. ఇమినా చ న కేవలం ఏతేసు ఆచరియభావోయేవ, అథ ఖో రాగాదిమలరహితా ఖీణాసవా విసుద్ధసత్తా ఏతేతి దస్సేతి.

ఖీణాసవభావేపి న ఏతే సుక్ఖవిపస్సకా, అథ ఖో ఏవరూపేహిపి ఆనుభావేహి సమన్నాగతాతి దస్సేన్తో ఆహ ‘‘విసుద్ధవిజ్జాపటిసమ్భిదేహీ’’తి. విసుద్ధా అచ్చన్తపరిసుద్ధా విజ్జా చతస్సో చ పటిసమ్భిదా యేసం తే విసుద్ధవిజ్జాపటిసమ్భిదా, తేహి. ఏకదేసేన పటిసమ్భిదం అప్పత్తానం అరియానమేవ అభావతో ఏతేహి అధిగతపటిసమ్భిదా పటుతరలద్ధప్పభేదాతి దస్సేతుం విసుద్ధగ్గహణం కతం. విజ్జాతి తిస్సో విజ్జా, అట్ఠ విజ్జా వా. తత్థ దిబ్బచక్ఖుఞాణం పుబ్బేనివాసఞాణం ఆసవక్ఖయఞాణఞ్చాతి ఇమా తిస్సో విజ్జా. అట్ఠ విజ్జా పన –

‘‘విపస్సనాఞాణమనోమయిద్ధి,

ఇద్ధిప్పభేదోపి చ దిబ్బసోతం;

పరస్స చేతోపరియాయఞాణం,

పుబ్బేనివాసానుగతఞ్చ ఞాణం;

దిబ్బఞ్చ చక్ఖాసవసఙ్ఖయో చ,

ఏతాని ఞాణాని ఇధట్ఠ విజ్జా’’తి. –

ఏవం విపస్సనాఞాణమనోమయిద్ధీహి సద్ధిం పరిగ్గహితా ఛ అభిఞ్ఞాయేవ. అత్థపటిసమ్భిదా ధమ్మపటిసమ్భిదా నిరుత్తిపటిసమ్భిదా పటిభానపటిసమ్భిదాతి చతస్సో పటిసమ్భిదా. తత్థ సఙ్ఖేపతో హేతుఫలే ఞాణం అత్థపటిసమ్భిదా, హేతుమ్హి ఞాణం ధమ్మపటిసమ్భిదా, హేతుహేతుఫలానురూపం వోహారేసు ఞాణం నిరుత్తిపటిసమ్భిదా, ఇదం ఞాణం ఇమమత్థం జోతయతీతి ఇమినా ఆకారేన హేట్ఠా వుత్తేసు తీసు ఞాణేసు పవత్తఞాణం పటిభానపటిసమ్భిదా. ఏతాసం పన విత్థారకథా అతిపపఞ్చభావతో ఇధ న వుచ్చతి. పటిసమ్భిదాప్పత్తానం సద్ధమ్మేసు ఛేకభావతో ఆహ ‘‘సద్ధమ్మసంవణ్ణనకోవిదేహీ’’తి. ‘‘పటిసమ్భిదాప్పత్తానమ్పి ధమ్మేసు అభియోగవసేన విసేసో హోతీతి లద్ధపటిసమ్భిదాసు సాతిసయతం దస్సేతుం ఆహా’’తిపి వదన్తి. సద్ధమ్మసంవణ్ణనకోవిదేహీతి పిటకత్తయసఙ్ఖాతస్స సద్ధమ్మస్స సంవణ్ణనే సబ్బసో అత్థప్పకాసనే కోవిదేహి ఛేకేహి, కుసలేహీతి అత్థో.

కిలేసజాలం పరిక్ఖారబాహుల్లం వా సంలిఖతి తనుం కరోతీతి సల్లేఖో. ఇధ పన ఖీణాసవాధికారత్తా పరిక్ఖారబాహుల్లస్స సల్లిఖనవసేనేవ అత్థో గహేతబ్బో, తతోయేవ చ గణ్ఠిపదే ‘‘సల్లేఖియే పరిమితపరిక్ఖారవుత్తియా’’తి అత్థో వుత్తో. సల్లేఖస్స భావో సల్లేఖియం, తస్మిం సల్లేఖియే, సల్లేఖపటిపత్తియన్తి వుత్తం హోతి. నోసులభూపమేహీతి అసులభూపమేహి సల్లేఖపటిపత్తియా అసుకసదిసాతి తేసం ఉపమాయ అనుచ్ఛవికపుగ్గలానం దుల్లభత్తా నత్థి సులభా ఉపమా ఏతేసన్తి నోసులభూపమా. మహావిహారస్సాతి చిత్తలపబ్బతఅభయగిరిసేసనికాయద్వయం పటిక్ఖిపతి. ధజూపమేహీతి రథస్స సఞ్జాననహేతుకం రథే బద్ధధజం వియ అజానన్తానం ‘‘అసుకేహి చ అసుకేహి చ థేరేహి నివాసితో మహావిహారో నామా’’తి ఏవం మహావిహారస్స సఞ్జాననహేతుత్తా మహావిహారస్స ధజూపమేహి. సంవణ్ణితోతి సమ్మా అనూనం కత్వా వణ్ణితో. సంవణ్ణితో అయం వినయోతి పదచ్ఛేదో కాతబ్బో. చిత్తేహి నయేహీతి అనేకప్పభేదనయత్తా విచిత్తేహి నయేహి. సమ్బుద్ధవరన్వయేహీతి సబ్బఞ్ఞుబుద్ధవరం అనుగతేహి, భగవతో అధిప్పాయానుగతేహి నయేహీతి వుత్తం హోతి. అథ వా బుద్ధవరం అనుగతేహి పుబ్బాచరియాసభేహీతి సమ్బన్ధో కాతబ్బో.

ఏవం పోరాణట్ఠకథాయ అనూనభావం దస్సేత్వా ఇదాని అత్తనో సంవణ్ణనాయ పయోజనవిసేసం దస్సేతుం ‘‘సంవణ్ణనా’’తిఆదిమాహ. ఇదం వుత్తం హోతి – కిఞ్చాపి పుబ్బాచరియాసభేహి యథావుత్తగుణవిసిట్ఠేహి అయం వినయో సబ్బసో వణ్ణితో, తథాపి తేసం ఏసా సంవణ్ణనా సీహళదీపవాసీనం భాసాయ సఙ్ఖతత్తా రచితత్తా దీపన్తరే భిక్ఖుజనస్స సీహళదీపతో అఞ్ఞదీపవాసినో భిక్ఖుగణస్స కిఞ్చి అత్థం పయోజనం యస్మా నాభిసమ్భుణాతి న సమ్పాదేతి న సాధేతి, తస్మా ఇమం సంవణ్ణనం పాళినయానురూపం కత్వా బుద్ధసిరిత్థేరేన అజ్ఝిట్ఠో ఇదాని సమారభిస్సన్తి. తత్థ సంవణ్ణియతి అత్థో ఏతాయాతి సంవణ్ణనా, అట్ఠకథా. సా పన ధమ్మసఙ్గాహకత్థేరేహి పఠమం తీణి పిటకాని సఙ్గాయిత్వా తస్స అత్థవణ్ణనానురూపేనేవ వాచనామగ్గం ఆరోపితత్తా తిస్సో సఙ్గీతియో ఆరుళ్హోయేవ బుద్ధవచనస్స అత్థసంవణ్ణనాభూతో కథామగ్గో. సోయేవ చ మహామహిన్దత్థేరేన తమ్బపణ్ణిదీపం ఆభతో, పచ్ఛా తమ్బపణ్ణియేహి మహాథేరేహి నికాయన్తరలద్ధీహి సఙ్కరపరిహరణత్థం సీహళభాసాయ ఠపితో. తేనాహ ‘‘సీహళదీపకేనా’’తిఆది. సీహస్స లానతో గహణతో సీహళో, సీహకుమారో. తంవంసజాతతాయ తమ్బపణ్ణిదీపే ఖత్తియానం తేసం నివాసతాయ తమ్బపణ్ణిదీపస్సపి సీహళభావో వేదితబ్బో, తస్మిం సీహళదీపే భూతత్తా సీహళదీపకేన వాక్యేన వచనేన, సీహళభాసాయాతి వుత్తం హోతి.

పాళినయానురూపన్తి పాళినయస్స అనురూపం కత్వా, మాగధభాసాయ పరివత్తిత్వాతి వుత్తం హోతి. అజ్ఝేసనన్తి గరుట్ఠానియం పయిరుపాసిత్వా గరుతరం పయోజనం ఉద్దిస్స అభిపత్థనా అజ్ఝేసనా, తం అజ్ఝేసనం, ఆయాచనన్తి అత్థో. తస్స ‘‘సమనుస్సరన్తో’’తి ఇమినా సమ్బన్ధో. కస్స అజ్ఝేసనన్తి ఆహ ‘‘బుద్ధసిరివ్హయస్స థేరస్సా’’తి. బుద్ధసిరీతి అవ్హయో నామం యస్స సోయం బుద్ధసిరివ్హయో, తస్స, ఇత్థన్నామస్స థేరస్స అజ్ఝేసనం సమ్మా ఆదరేన సమనుస్సరన్తో హదయే ఠపేన్తోతి అత్థో.

ఇదాని అత్తనో సంవణ్ణనాయ కరణప్పకారం దస్సేన్తో ‘‘సంవణ్ణనం తఞ్చా’’తిఆదిమాహ. తత్థ తఞ్చ ఇదాని వుచ్చమానం సంవణ్ణనం సమారభన్తో సకలాయపి మహాఅట్ఠకథాయ ఇధ గహేతబ్బతో మహాఅట్ఠకథం తస్సా ఇదాని వుచ్చమానాయ సంవణ్ణనాయ సరీరం కత్వా మహాపచ్చరియం యో వినిచ్ఛయో వుత్తో, తథేవ కురున్దీనామాదీసు విస్సుతాసు అట్ఠకథాసు యో వినిచ్ఛయో వుత్తో, తతోపి వినిచ్ఛయతో యుత్తమత్థం అపరిచ్చజన్తో అన్తోగధత్థేరవాదం కత్వా సంవణ్ణనం సమారభిస్సన్తి పదత్థసమ్బన్ధో వేదితబ్బో. ఏత్థ చ అత్థో కథియతి ఏతాయాతి అత్థకథా, సాయేవ అట్ఠకథా త్థకారస్స ట్ఠకారం కత్వా ‘‘దుక్ఖస్స పీళనట్ఠో’’తిఆదీసు (పటి. మ. ౧.౧౭; ౨.౮) వియ. మహాపచ్చరియన్తి ఏత్థ పచ్చరీతి ఉళుమ్పం వుచ్చతి, తస్మిం నిసీదిత్వా కతత్తా తమేవ నామం జాతం. కురున్దివల్లివిహారో నామ అత్థి, తత్థ కతత్తా కురున్దీతి నామం జాతన్తి వదన్తి. ఆదిసద్దేన అన్ధకట్ఠకథం సఙ్ఖేపట్ఠకథఞ్చ సఙ్గణ్హాతి. విస్సుతాసూతి సబ్బత్థ పత్థటాసు, పాకటాసూతి వుత్తం హోతి.

యుత్తమత్థన్తి ఏత్థ తావ మజ్ఝిమగణ్ఠిపదే చూళగణ్ఠిపదే చ ఇదం వుత్తం ‘‘యుత్తమత్థన్తి సంవణ్ణేతబ్బట్ఠానస్స యుత్తమత్థం, న పన తత్థ అయుత్తమ్పి అత్థీతి వుత్తం హోతీ’’తి. మహాగణ్ఠిపదే పనేత్థ న కిఞ్చి వుత్తం. కేనచి పన ‘‘మహాఅట్ఠకథానయేన వినయయుత్తియా వా యుత్తమత్థ’’న్తి వుత్తం, తం యుత్తం వియ దిస్సతి మహాపచ్చరిఆదీసుపి కత్థచి అయుత్తస్సాపి అత్థస్స ఉపరి విభావనతో. ‘‘అట్ఠకథంయేవ గహేత్వా సంవణ్ణనం కరిస్సామీ’’తి వుత్తే అట్ఠకథాసు వుత్తత్థేరవాదానం బాహిరభావో సియాతి తేపి అన్తోకత్తుకామో ‘‘అన్తోగధథేరవాద’’న్తి ఆహ, థేరవాదేపి అన్తోకత్వాతి వుత్తం హోతి. సంవణ్ణనన్తి అపరకాలకిరియాయ కమ్మనిద్దేసో. పుబ్బే వుత్తం తు ‘‘సంవణ్ణన’’న్తి వచనం తత్థేవ ‘‘సమారభన్తో’’తి పుబ్బకాలకిరియాయ కమ్మభావేన యోజేతబ్బం. సమ్మాతి వత్తబ్బే గాథాబన్ధవసేన రస్సభావో కతోతి వేదితబ్బో.

ఏవం కరణప్పకారం దస్సేత్వా ఇదాని సోతూహి పటిపజ్జితబ్బవిధిం దస్సేన్తో ‘‘తం మే’’తిఆదిమాహ. ఇదం వుత్తం హోతి – ఇదాని వుచ్చమానం తం మమ సంవణ్ణనం ధమ్మపదీపస్స తథాగతస్స ధమ్మం సాసనధమ్మం పాళిధమ్మం వా సక్కచ్చం పటిమానయన్తా పూజేన్తా థిరేహి సీలక్ఖన్ధాదీహి సమన్నాగతత్తా థేరా, అచిరపబ్బజితత్తా నవా, తేసం మజ్ఝే భవత్తా మజ్ఝిమా చ భిక్ఖూ పసన్నచిత్తా యథావుత్తనయేన సప్పయోజనత్తా ఉపరి వక్ఖమానవిధినా పమాణత్తా చ సద్దహిత్వా పీతిసోమనస్సయుత్తచిత్తా ఇస్సాపకతా అహుత్వా నిసామేన్తు సుణన్తూతి. తత్థ ధమ్మప్పదీపస్సాతి ధమ్మోయేవ సత్తసన్తానేసు మోహన్ధకారవిధమనతో పదీపసదిసత్తా పదీపో అస్సాతి ధమ్మపదీపో, భగవా. తస్స ధమ్మపదీపస్స.

ఇదాని అత్తనో సంవణ్ణనాయ ఆగమవిసుద్ధిం దస్సేత్వా పమాణభావం దస్సేన్తో ‘‘బుద్ధేనా’’తిఆదిమాహ. యథేవ బుద్ధేన యో ధమ్మో చ వినయో చ వుత్తో, సో తస్స బుద్ధస్స యేహి పుత్తేహి ధమ్మసేనాపతిఆదీహి తథేవ ఞాతో, తేసం బుద్ధపుత్తానం మతిమచ్చజన్తా సీహళట్ఠకథాచరియా యస్మా పురే అట్ఠకథా అకంసూతి అయమేత్థ సమ్బన్ధో. తత్థ ధమ్మోతి సుత్తాభిధమ్మే సఙ్గణ్హాతి, వినయోతి సకలం వినయపిటకం. ఏత్తావతా చ సబ్బమ్పి బుద్ధవచనం నిద్దిట్ఠం హోతి. సకలఞ్హి బుద్ధవచనం ధమ్మవినయవసేన దువిధం హోతి. వుత్తోతి పాళితో చ అత్థతో చ బుద్ధేన భగవతా వుత్తో. న హి భగవతా అబ్యాకతం నామ తన్తిపదం అత్థి, సబ్బేసంయేవ అత్థో కథితో, తస్మా సమ్మాసమ్బుద్ధేనేవ తిణ్ణం పిటకానం అత్థవణ్ణనాక్కమోపి భాసితోతి దట్ఠబ్బం. తత్థ తత్థ భగవతా పవత్తితా పకిణ్ణకదేసనాయేవ హి అట్ఠకథా. తథేవ ఞాతోతి యథేవ బుద్ధేన వుత్తో, తథేవ ఏకపదమ్పి ఏకక్ఖరమ్పి అవినాసేత్వా అధిప్పాయఞ్చ అవికోపేత్వా ఞాతో విదితోతి అత్థో. తేసం మతిమచ్చజన్తాతి తేసం బుద్ధపుత్తానం అధిప్పాయం అపరిచ్చజన్తా. అట్ఠకథా అకంసూతి అట్ఠకథాయో అకంసు. కత్థచి ‘‘అట్ఠకథామకంసూ’’తి పాఠో దిస్సతి, తత్థాపి సోయేవత్థో, మ-కారో పన పదసన్ధివసేన ఆగతోతి దట్ఠబ్బో. ‘‘అట్ఠకథా’’తి బహువచననిద్దేసేన మహాపచ్చరియాదికం సఙ్గణ్హాతి.

తస్మాతి యస్మా తేసం బుద్ధపుత్తానం అధిప్పాయం అవికోపేత్వా పురే అట్ఠకథా అకంసు, తస్మాతి అత్థో. హీతి నిపాతమత్తం హేతుఅత్థస్స ‘‘తస్మా’’తి ఇమినాయేవ పకాసితత్తా. యది అట్ఠకథాసు వుత్తం సబ్బమ్పి పమాణం, ఏవం సతి తత్థ పమాదలేఖాపి పమాణం సియాతి ఆహ ‘‘వజ్జయిత్వాన పమాదలేఖ’’న్తి. తత్థ పమాదలేఖన్తి అపరభాగే పోత్థకారుళ్హకాలే పమజ్జిత్వా లిఖనవసేన పవత్తం పమాదపాఠం. ఇదం వుత్తం హోతి – పమాదేన సతిం అపచ్చుపట్ఠపేత్వా అదిన్నాదానస్స పుబ్బపయోగే ‘‘సచ్చేపి అలికేపి దుక్కట’’న్తి వుత్తవచనసదిసం యం లిఖితం, తం వజ్జయిత్వా అపనేత్వా సబ్బం పమాణన్తి. వక్ఖతి హి తత్థ –

‘‘మహాఅట్ఠకథాయం పన సచ్చేపి అలికేపి దుక్కటమేవ వుత్తం, తం పమాదలిఖితన్తి వేదితబ్బం. న హి అదిన్నాదానస్స పుబ్బపయోగే పాచిత్తియట్ఠానే దుక్కటం నామ అత్థీ’’తి (పారా. అట్ఠ. ౧.౯౪).

కేసం పమాణన్తి ఆహ ‘‘సిక్ఖాసు సగారవానం ఇధ పణ్డితాన’’న్తి. ఇధాతి ఇమస్మిం సాసనే. పున ‘‘యస్మా’’తి వచనస్స కో సమ్బన్ధోతి చే? ఏత్థ తావ మహాగణ్ఠిపదే గణ్ఠిపదే చ న కిఞ్చి వుత్తం, మజ్ఝిమగణ్ఠిపదే పన చూళగణ్ఠిపదే చ ఇదం వుత్తం ‘‘యస్మా పమాణం, తస్మా నిసామేన్తు పసన్నచిత్తా’’తి. ఏవమస్స సమ్బన్ధో దట్ఠబ్బో. యస్మా అట్ఠకథాసు వుత్తం పమాణం, తస్మా ఇధ వుత్తమ్పి పమాణమేవాతి పాఠసేసం కత్వా వజిరబుద్ధిత్థేరో వదతి. తత్థ ఇధాతి ఇమిస్సా సమన్తపాసాదికాయాతి అత్థో గహేతబ్బో.

తత్థ ‘‘యస్మా’’తి వచనస్స పఠమం వుత్తసమ్బన్ధవసేన అట్ఠకథాసు వుత్తం సబ్బమ్పి పమాణన్తి సాధితత్తా ఇదాని వుచ్చమానాపి సంవణ్ణనా కేవలం వచనమత్తేనేవ భిన్నా, అత్థతో పన అట్ఠకథాయేవాతి దస్సేతుం ‘‘తతో చ భాసన్తరమేవా’’తిఆదిమాహ. పచ్ఛా వుత్తసమ్బన్ధవసేన పన ఇధ వుత్తమ్పి కస్మా పమాణన్తి చే? యస్మా వచనమత్తం ఠపేత్వా ఏసాపి అట్ఠకథాయేవ, తస్మా పమాణన్తి దస్సేతుం ‘‘తతో చ భాసన్తరమేవా’’తిఆదిమాహ. ఏవమాకులం దుబ్బిఞ్ఞేయ్యసభావఞ్చ కత్వా గణ్ఠిపదేసు సమ్బన్ధో దస్సితో, అనాకులవచనో చ భదన్తబుద్ధఘోసాచరియో. న హి సో ఏవమాకులం కత్వా వత్తుమరహతి, తస్మా యథాధిప్పేతమత్థమనాకులం సువిఞ్ఞేయ్యఞ్చ కత్వా యథాఠితస్స సమ్బన్ధవసేనేవ దస్సయిస్సామ. కథం? యస్మా అట్ఠకథాసు వుత్తం పమాణం, తస్మా సక్కచ్చం అనుసిక్ఖితబ్బాతి ఏవమేత్థ సమ్బన్ధో దట్ఠబ్బో. యది నామ అట్ఠకథాసు వుత్తం పమాణం, అయం పన ఇదాని వుచ్చమానా కస్మా సక్కచ్చం అనుసిక్ఖితబ్బాతి ఆహ ‘‘తతో చ భాసన్తరమేవ హిత్వా’’తిఆది. ఇదం వుత్తం హోతి – యస్మా అట్ఠకథాసు వుత్తం పమాణం, యస్మా చ అయం సంవణ్ణనాపి భాసన్తరపరిచ్చాగాదిమత్తవిసిట్ఠా, అత్థతో పన అభిన్నావ, తతోయేవ చ పమాణభూతా హేస్సతి, తస్మా సక్కచ్చం ఆదరం కత్వా అనుసిక్ఖితబ్బాతి. తథా హి పోరాణట్ఠకథానం పమాణభావో, ఇమిస్సా చ సంవణ్ణనాయ భాసన్తరపరిచ్చాగాదిమత్తవిసిట్ఠాయ అత్థతో తతో అభిన్నభావోతి ఉభయమ్పేతం సక్కచ్చం అనుసిక్ఖితబ్బభావహేతూతి దట్ఠబ్బం. న హి కేవలం పోరాణట్ఠకథానం సతిపి పమాణభావే అయం సంవణ్ణనా తతో భిన్నా అత్థతో అఞ్ఞాయేవ చ సక్కచ్చం అనుసిక్ఖితబ్బాతి వత్తుమరహతి, నాపి ఇమిస్సా సంవణ్ణనాయ తతోఅభిన్నభావేపి పోరాణట్ఠకథానం అసతి పమాణభావే అయం సంవణ్ణనా సక్కచ్చం అనుసిక్ఖితబ్బాతి వత్తుం యుత్తరూపా హోతి, తస్మా యథావుత్తనయేన ఉభయమ్పేతం సక్కచ్చం అనుసిక్ఖితబ్బభావహేతూతి దట్ఠబ్బం.

తతోతి అట్ఠకథాతో. భాసన్తరమేవ హిత్వాతి కఞ్చుకసదిసం సీహళభాసం అపనేత్వా. విత్థారమగ్గఞ్చ సమాసయిత్వాతి పోరాణట్ఠకథాసు ఉపరి వుచ్చమానమ్పి ఆనేత్వా తత్థ తత్థ పపఞ్చితం ‘‘ఞత్తిచతుత్థేన కమ్మేన అకుప్పేన ఠానారహేన ఉపసమ్పన్నోతి భిక్ఖూ’’తి (పారా. ౪౫) ఏత్థ అపలోకనాదీనం చతున్నమ్పి కమ్మానం విత్థారకథా వియ తాదిసం విత్థారమగ్గం సఙ్ఖిపిత్వా వణ్ణయిస్సామాతి అధిప్పాయో. తథా హి వక్ఖతి –

‘‘ఏత్థ చ ఞత్తిచతుత్థకమ్మం ఏకమేవ ఆగతం, ఇమస్మిం పన ఠానే ఠత్వా చత్తారి సఙ్ఘకమ్మాని నీహరిత్వా విత్థారతో కథేతబ్బానీతి సబ్బఅట్ఠకథాసు వుత్తం, తాని చ ‘అపలోకనకమ్మం ఞత్తికమ్మం ఞత్తిదుతియకమ్మం ఞత్తిచతుత్థకమ్మ’న్తి పటిపాటియా ఠపేత్వా విత్థారేన ఖన్ధకతో పరివారావసానే కమ్మవిభఙ్గతో చ పాళిం ఆహరిత్వా కథితాని. తాని మయం పరివారావసానే కమ్మవిభఙ్గేయేవ వణ్ణయిస్సామ. ఏవఞ్హి సతి పఠమపారాజికవణ్ణనా చ న భారియా భవిస్సతి, యథాఠితాయ చ పాళియా వణ్ణనా సువిఞ్ఞేయ్యా భవిస్సతి, తాని చ ఠానాని అసుఞ్ఞాని భవిస్సన్తి, తస్మా అనుపదవణ్ణనమేవ కరోమా’’తి (పారా. అట్ఠ. ౧.౪౫ భిక్ఖుపదభాజనీయవణ్ణనా).

వినిచ్ఛయం సబ్బమసేసయిత్వాతి తంతంఅట్ఠకథాసు వుత్తం సబ్బమ్పి వినిచ్ఛయం అసేసయిత్వా సేసం అకత్వా, కిఞ్చిమత్తమ్పి అపరిచ్చజిత్వాతి వుత్తం హోతి. వణ్ణితుం యుత్తరూపం హుత్వా అనుక్కమేన ఆగతం పాళిం అపరిచ్చజిత్వా సంవణ్ణనతో సీహళట్ఠకథాసు అయుత్తట్ఠానే వణ్ణితం యథాఠానేయేవ సంవణ్ణనతో చ వుత్తం ‘‘తన్తిక్కమం కిఞ్చి అవోక్కమిత్వా’’తి, కిఞ్చి పాళిక్కమం అనతిక్కమిత్వా అనుక్కమేనేవ వణ్ణయిస్సామాతి అధిప్పాయో.

సుత్తన్తికానం వచనానమత్థన్తి సుత్తన్తపాళియం ఆగతానమ్పి వచనానమత్థం. సీహళట్ఠకథాసు ‘‘సుత్తన్తికానం భారో’’తి వత్వా అవుత్తానమ్పి వేరఞ్జకణ్డాదీసు ఝానకథాఆనాపానస్సతిసమఆధిఆదీనం సుత్తన్తవచనానమత్థం తంతంసుత్తానురూపం సబ్బసో పరిదీపయిస్సామీతి అధిప్పాయో. హేస్సతీతి భవిస్సతి, కరియిస్సతీతి వా అత్థో. ఏత్థ చ పఠమస్మిం అత్థవికప్పే భాసన్తరపరిచ్చాగాదికం చతుబ్బిధం కిచ్చం నిప్ఫాదేత్వా సుత్తన్తికానం వచనానమత్థం పరిదీపయన్తీ అయం వణ్ణనా భవిస్సతీతి వణ్ణనాయ వసేన సమానకత్తుకతా వేదితబ్బా. పచ్ఛిమస్మిం అత్థవికప్పే పన హేట్ఠావుత్తభాసన్తరపరిచ్చాగాదిం కత్వా సుత్తన్తికానం వచనానమత్థం పరిదీపయన్తీ అయం వణ్ణనా అమ్హేహి కరియిస్సతీతి ఏవం ఆచరియవసేన సమానకత్తుకతా వేదితబ్బా. వణ్ణనాపీతి ఏత్థ అపిసద్దం గహేత్వా ‘‘తస్మాపి సక్కచ్చం అనుసిక్ఖితబ్బాతి యోజేతబ్బ’’న్తి చూళగణ్ఠిపదే వుత్తం. తత్థ పుబ్బే వుత్తప్పయోజనవిసేసం పమాణభావఞ్చ సమ్పిణ్డేతీతి అధిప్పాయో. మజ్ఝిమగణ్ఠిపదే పన ‘‘తస్మా సక్కచ్చం అనుసిక్ఖితబ్బాపీ’’తి సమ్బన్ధో వుత్తో. ఏత్థ పన న కేవలం అయం వణ్ణనా హేస్సతి, అథ ఖో అనుసిక్ఖితబ్బాపీతి ఇమమత్థం సమ్పిణ్డేతీతి అధిప్పాయో. ఏత్థాపి యథాఠితవసేనేవ అపిసద్దస్స అత్థో గహేతబ్బోతి అమ్హాకం ఖన్తి. ఇదం వుత్తం హోతి – యస్మా అట్ఠకథాసు వుత్తం పమాణం, యస్మా చ అయం వణ్ణనాపి తతో అభిన్నత్తా పమాణభూతాయేవ హేస్సతి, తస్మా సక్కచ్చం అనుసిక్ఖితబ్బాతి.

గన్థారమ్భకథావణ్ణనా నిట్ఠితా.

బాహిరనిదానకథా

ఇదాని ‘‘తం వణ్ణయిస్సం వినయ’’న్తి పటిఞ్ఞాతత్తా యథాపటిఞ్ఞాతవినయసంవణ్ణనం కత్తుకామో సంవరవినయపహానవినయాదివసేన వినయస్స బహువిధత్తా ఇధ సంవణ్ణేతబ్బభావేన అధిప్పేతో తావ వినయో వవత్థపేతబ్బోతి దస్సేన్తో ఆహ ‘‘తత్థా’’తిఆది. తత్థ తత్థాతి తాసు గాథాసు. తావ-సద్దో పఠమన్తి ఇమస్మిం అత్థే దట్ఠబ్బో. తేన పఠమం వినయం వవత్థపేత్వా పచ్ఛా తస్స వణ్ణనం కరిస్సామీతి దీపేతి. వవత్థపేతబ్బోతి నియమేతబ్బో. తేనేతం వుచ్చతీతి యస్మా వవత్థపేతబ్బో, తేన హేతునా ఏతం ‘‘వినయో నామా’’తిఆదికం నియామకవచనం వుచ్చతీతి అత్థో. అస్సాతి వినయస్స. మాతికాతి ఉద్దేసో. సో హి నిద్దేసపదానం జననీఠానే ఠితత్తా మాతా వియాతి మాతికాతి వుచ్చతి.

ఇదాని వణ్ణేతబ్బమత్థం మాతికం ఠపేత్వా దస్సేన్తో ఆహ ‘‘వుత్తం యేనా’’తిఆది. ఇదం వుత్తం హోతి – ఏతం ‘‘తేన సమయేన బుద్ధో భగవా వేరఞ్జాయం విహరతీ’’తిఆదినిదానవచనపటిమణ్డితం వినయపిటకం యేన పుగ్గలేన వుత్తం, యస్మిం కాలే వుత్తం, యస్మా కారణా వుత్తం, యేన ధారితం, యేన చ ఆభతం, యేసు పతిట్ఠితం, ఏతం యథావుత్తవిధానం వత్వా తతో ‘‘తేన సమయేనా’’తిఆదిపాఠస్స అత్థం అనేకప్పకారతో దస్సయన్తో వినయస్స అత్థవణ్ణనం కరిస్సామీతి. ఏత్థ చ ‘‘వుత్తం యేన యదా యస్మా’’తి ఇదం వచనం ‘‘తేన సమయేన బుద్ధో భగవా’’తిఆదినిదానవచనమత్తం అపేక్ఖిత్వా వత్తుకామోపి విసుం అవత్వా ‘‘నిదానేన ఆదికల్యాణం, ‘ఇదమవోచా’తి నిగమనేన పరియోసానకల్యాణ’’న్తి చ వచనతో నిదాననిగమనానిపి సత్థుదేసనాయ అనువిధానత్తా తదన్తోగధానేవాతి నిదానస్సపి వినయపాళియంయేవ అన్తోగధత్తా ‘‘వుత్తం యేన యదా యస్మా’’తి ఇదమ్పి వినయపిటకసమ్బన్ధంయేవ కత్వా మాతికం ఠపేసి. మాతికాయ హి ‘‘ఏత’’న్తి వుత్తం వినయపిటకంయేవ సామఞ్ఞతో సబ్బత్థ సమ్బన్ధముపగచ్ఛతి.

ఇదాని పన తం విసుం నీహరిత్వా దస్సేన్తో ‘‘తత్థ వుత్తం యేనా’’తిఆదిమాహ. తత్థ తత్థాతి తేసు మాతికాపదేసు. అథ కస్మా ఇదమేవ వచనం సన్ధాయ వుత్తన్తి ఆహ ‘‘ఇదఞ్హీ’’తిఆది. ఇదన్తి ‘‘తేన సమయేన బుద్ధో భగవా’’తిఆదివచనం. హి-సద్దో యస్మాతి అత్థే దట్ఠబ్బో, యస్మా బుద్ధస్స భగవతో అత్తపచ్చక్ఖవచనం న హోతి, తస్మాతి వుత్తం హోతి. అత్తపచ్చక్ఖవచనం న హోతీతి అత్తనో పచ్చక్ఖం కత్వా వుత్తవచనం న హోతి, భగవతా వుత్తవచనం న హోతీతి అధిప్పాయో. ‘‘అత్తపచ్చక్ఖవచనం న హోతీతి ఆహచ్చ భాసితం న హోతీతి అధిప్పాయో’’తి కేనచి వుత్తం. గణ్ఠిపదే పన ‘‘అత్తపచ్చక్ఖవచనం న హోతీతి అత్తనో ధరమానకాలే వుత్తవచనం న హోతీ’’తి లిఖితం. తదుభయమ్పి అత్థతో సమానమేవ. ఇదాని పఞ్హకరణం వత్వా అనుక్కమేన యథావుత్తపఞ్హవిస్సజ్జనం కరోన్తో ‘‘ఆయస్మతా’’తిఆదిమాహ. ఇమినా పుగ్గలం నియమేతి, ‘‘తఞ్చా’’తిఆదినా కాలం నియమేతి. తఞ్చ ఉపాలిత్థేరేన వుత్తవచనం కాలతో పఠమమహాసఙ్గీతికాలే వుత్తన్తి అత్థో.

పఠమమహాసఙ్గీతికథావణ్ణనా

ఇదాని తం పఠమమహాసఙ్గీతిం దస్సేతుకామో తస్సా తన్తిఆరుళ్హాయ ఇధ వచనే కారణం దస్సేన్తో ‘‘పఠమమహాసఙ్గీతి నామ చేసా…పే… వేదితబ్బా’’తి ఆహ. పఠమమహాసఙ్గీతి నామ చేసాతి చ-సద్దో ఈదిసేసు ఠానేసు వత్తబ్బసమ్పిణ్డనత్థో, తఞ్చ పఠమమహాసఙ్గీతికాలే వుత్తం, ఏసా చ పఠమమహాసఙ్గీతి ఏవం వేదితబ్బాతి వుత్తం హోతి. ఉపఞ్ఞాసత్థో వా చ-సద్దో. ఉపఞ్ఞాసోతి చ వాక్యారమ్భో వుచ్చతి. ఏసా హి గన్థకారానం పకతి, యదిదం కిఞ్చి వత్వా పున పరం వత్తుమారభన్తానం చసద్దప్పయోగో. యం పన కేనచి వుత్తం ‘‘పఠమమహాసఙ్గీతి నామ చాతి ఏత్థ చ-సద్దో అతిరేకత్థో, తేన అఞ్ఞాపి అత్థీతి దీపేతీ’’తి. తదేవ తస్స గన్థక్కమే అకోవిదతం దస్సేతి. న హేత్థ చసద్దేన అతిరేకత్థో విఞ్ఞాయతి. యది చేత్థ ఏతదత్థోయేవ చ-కారో అధిప్పేతో సియా, ఏవం సతి న కత్తబ్బోయేవ పఠమసద్దేనేవ అఞ్ఞాసం దుతియాదిసఙ్గీతీనమ్పి అత్థిభావస్స దీపితత్తా. దుతియాదిం ఉపాదాయ హి పఠమసద్దప్పయోగో దీఘాదిం ఉపాదాయ రస్సాదిసద్దప్పయోగో వియ. యథాపచ్చయం తత్థ తత్థ దేసితత్తా పఞ్ఞత్తత్తా చ విప్పకిణ్ణానం ధమ్మవినయానం సఙ్గహేత్వా గాయనం కథనం సఙ్గీతి. ఏతేన తంతంసిక్ఖాపదానం సుత్తానఞ్చ ఆదిపరియోసానేసు అన్తరన్తరా చ సమ్బన్ధవసేన ఠపితం సఙ్గీతికారవచనం సఙ్గహితం హోతి. మహావిసయత్తా పూజనీయత్తా చ మహతీ సఙ్గీతి మహాసఙ్గీతి, పఠమా మహాసఙ్గీతి పఠమమహాసఙ్గీతి. నిదానకోసల్లత్థన్తి నిదదాతి దేసనం దేసకాలాదివసేన అవిదితం విదితం కత్వా నిదస్సేతీతి నిదానం, తత్థ కోసల్లం నిదానకోసల్లం, తదత్థన్తి అత్థో.

సత్తానం దస్సనానుత్తరియసరణాదిపటిలాభహేతుభూతాసు విజ్జమానాసుపి అఞ్ఞాసు భగవతో కిరియాసు ‘‘బుద్ధో బోధేయ్య’’న్తి పటిఞ్ఞాయ అనులోమనతో వేనేయ్యానం మగ్గఫలుప్పత్తిహేతుభూతా కిరియా నిప్పరియాయేన బుద్ధకిచ్చన్తి ఆహ ‘‘ధమ్మచక్కప్పవత్తనఞ్హి ఆదిం కత్వా’’తి. తత్థ సద్ధిన్ద్రియాదిధమ్మోయేవ పవత్తనట్ఠేన చక్కన్తి ధమ్మచక్కం. అథ వా చక్కన్తి ఆణా, ధమ్మతో అనపేతత్తా ధమ్మఞ్చ తం చక్కఞ్చాతి ధమ్మచక్కం, ధమ్మేన ఞాయేన చక్కన్తిపి ధమ్మచక్కం. యథాహ –

‘‘ధమ్మఞ్చ పవత్తేతి చక్కఞ్చాతి ధమ్మచక్కం, చక్కఞ్చ పవత్తేతి ధమ్మఞ్చాతి ధమ్మచక్కం, ధమ్మేన పవత్తేతీతి ధమ్మచక్కం, ధమ్మచరియాయ పవత్తేతీతి ధమ్మచక్క’’న్తిఆది (పటి. మ. ౨.౪౦).

కతబుద్ధకిచ్చేతి కతం పరినిట్ఠాపితం బుద్ధకిచ్చం యేన, తస్మిం కతబుద్ధకిచ్చే భగవతి లోకనాథేతి సమ్బన్ధో. ఏతేన బుద్ధకత్తబ్బస్స కస్సచిపి అసేసితభావం దస్సేతి. తతోయేవ హి సో భగవా పరినిబ్బుతోతి. నను చ సావకేహి వినీతాపి వినేయ్యా భగవతాయేవ వినీతా హోన్తి, తథా హి సావకభాసితం సుత్తం బుద్ధవచనన్తి వుచ్చతి, సావకవినేయ్యా చ న తావ వినీతాతి? నాయం దోసో తేసం వినయనూపాయస్స సావకేసు ఠపితత్తా. తేనేవాహ –

‘‘న తావాహం పాపిమ పరినిబ్బాయిస్సామి, యావ న భిక్ఖూ వియత్తా వినీతా విసారదా బహుస్సుతా ఆగతాగమా ధమ్మధరా వినయధరా మాతికాధరా ఉప్పన్నం పరప్పవాదం సహధమ్మేన సునిగ్గహితం నిగ్గహేత్వా సప్పాటిహారియం ధమ్మం దేసేస్సన్తీ’’తిఆది (దీ. ని. ౨.౧౬౮).

‘‘కుసినారాయ’’న్తిఆదినా భగవతో పరినిబ్బుతదేసకాలవిసేసదస్సనం, ‘‘అపరినిబ్బుతో భగవా’’తి గాహస్స మిచ్ఛాభావదస్సనత్థం లోకే జాతసంవడ్ఢభావదస్సనత్థఞ్చ. తథా హి మనుస్సభావస్స సుపాకటకరణత్థం మహాబోధిసత్తా చరిమభవే దారపరిగ్గహాదీనిపి కరోన్తీతి. కుసినారాయన్తి ఏవంనామకే నగరే. సమీపత్థే చేతం భుమ్మవచనం. ఉపవత్తనే మల్లానం సాలవనేతి తస్స నగరస్స ఉపవత్తనభూతం మల్లరాజూనం సాలవనుయ్యానం దస్సేతి. తత్థ నగరం పవిసితుకామా ఉయ్యానతో ఉపేచ్చ వత్తన్తి గచ్ఛన్తి ఏతేనాతి ఉపవత్తనన్తి సాలవనం వుచ్చతి. యథా హి అనురాధపురస్స థూపారామో దక్ఖిణపచ్ఛిమదిసాయం, ఏవం తం ఉయ్యానం కుసినారాయ దక్ఖిణపచ్ఛిమదిసాయ హోతి. యథా చ థూపారామతో దక్ఖిణద్వారేన నగరం పవిసనమగ్గో పాచీనముఖో గన్త్వా ఉత్తరేన నివత్తతి, ఏవం ఉయ్యానతో సాలపన్తి పాచీనముఖా గన్త్వా ఉత్తరేన నివత్తా, తస్మా తం ‘‘ఉపవత్తన’’న్తి వుచ్చతి. యమకసాలానమన్తరేతి యమకసాలానం వేమజ్ఝే. తత్థ కిర భగవతో పఞ్ఞత్తస్స పరినిబ్బానమఞ్చస్స ఏకా సాలపన్తి సీసభాగే హోతి, ఏకా పాదభాగే, తత్రాపి ఏకో తరుణసాలో సీసభాగస్స ఆసన్నో హోతి, ఏకో పాదభాగస్స, తస్మా ‘‘యమకసాలానమన్తరే’’తి వుత్తం. అపి చ ‘‘యమకసాలా నామ మూలక్ఖన్ధవిటపపత్తేహి అఞ్ఞమఞ్ఞం సంసిబ్బేత్వా ఠితసాలా’’తిపి మహాఅట్ఠకథాయం వుత్తం.

అనుపాదిసేసాయ నిబ్బానధాతుయాతి ఉపాదీయతే కమ్మకిలేసేహీతి ఉపాది, విపాకక్ఖన్ధా కటత్తా చ రూపం. సో పన ఉపాది కిలేసాభిసఙ్ఖారమారనిమ్మథనేన నిబ్బానప్పత్తియం అనోస్సట్ఠో, ఇధ ఖన్ధమచ్చుమారనిమ్మథనేన ఓస్సట్ఠో నిసేసితోతి అయం అనుపాదిసేసా నిబ్బానధాతు నత్థి ఏతిస్సా ఉపాదిసేసోతి కత్వా. నిబ్బానధాతూతి చేత్థ నిబ్బుతిమత్తం అధిప్పేతం, ఇత్థమ్భూతలక్ఖణే చాయం కరణనిద్దేసో. పరినిబ్బానేతి పరినిబ్బానట్ఠానే, నిమిత్తత్థే వా భుమ్మవచనం, పరినిబ్బానహేతు సన్నిపతితానన్తి అత్థో. సఙ్ఘస్స థేరో సఙ్ఘత్థేరో. సో పన సఙ్ఘో కింపరిమాణోతి ఆహ ‘‘సత్తన్నం భిక్ఖుసతసహస్సాన’’న్తి. నిచ్చసాపేక్ఖత్తా హి ఈదిసేసు సమాసో హోతియేవ యథా ‘‘దేవదత్తస్స గరుకుల’’న్తి. సత్తన్నం భిక్ఖుసతసహస్సానన్తి చ సఙ్ఘత్థేరానంయేవ సత్తన్నం భిక్ఖుసతసహస్సానం. తదా హి ‘‘సన్నిపతితా భిక్ఖూ ఏత్తకా’’తి పమాణరహితా. తథా హి వేళువగామే వేదనావిక్ఖమ్భనతో పట్ఠాయ ‘‘న చిరేన భగవా పరినిబ్బాయిస్సతీ’’తి సుత్వా తతో తతో ఆగతేసు భిక్ఖూసు ఏకభిక్ఖుపి పక్కన్తో నామ నత్థి, తస్మా గణనం వీతివత్తో సఙ్ఘో అహోసి. ఆయస్మా మహాకస్సపో ధమ్మవినయసఙ్గాయనత్థం భిక్ఖూనం ఉస్సాహం జనేసీతి సమ్బన్ధో.

తత్థ మహాకస్సపోతి మహన్తేహి సీలక్ఖన్ధాదీహి సమన్నాగతత్తా మహన్తో కస్సపోతి మహాకస్సపో, అపిచ కుమారకస్సపత్థేరం ఉపాదాయ అయం మహాథేరో ‘‘మహాకస్సపో’’తి వుచ్చతి. అథ కిమత్థం ఆయస్మా మహాకస్సపో ధమ్మవినయసఙ్గాయనత్థం ఉస్సాహం జనేసీతి ఆహ ‘‘సత్తాహపరినిబ్బుతే’’తిఆది. సత్త అహాని సమాహటాని సత్తాహం, సత్తాహం పరినిబ్బుతస్స అస్సాతి సత్తాహపరినిబ్బుతో, భగవా, తస్మిం సత్తాహపరినిబ్బుతే భగవతి, భగవతో పరినిబ్బానదివసతో పట్ఠాయ సత్తాహే వీతివత్తేతి వుత్తం హోతి. సుభద్దేన వుడ్ఢపబ్బజితేన వుత్తవచనం సమనుస్సరన్తోతి సమ్బన్ధో. తత్థ సుభద్దోతి తస్స నామం, వుడ్ఢకాలే పన పబ్బజితత్తా వుడ్ఢపబ్బజితోతి వుచ్చతి. ‘‘అలం ఆవుసో’’తిఆదినా తేన వుత్తవచనం నిదస్సేతి. సో హి సత్తాహపరినిబ్బుతే భగవతి ఆయస్మతా మహాకస్సపత్థేరేన సద్ధిం పావాయ కుసినారం అద్ధానమగ్గప్పటిపన్నేసు పఞ్చమత్తేసు భిక్ఖుసతేసు అవీతరాగే భిక్ఖూ అన్తరామగ్గే దిట్ఠఆజీవకస్స సన్తికా భగవతో పరినిబ్బానం సుత్వా పత్తచీవరాని ఛడ్డేత్వా బాహా పగ్గయ్హ నానప్పకారం పరిదేవన్తే దిస్వా ఏవమాహ.

కస్మా పన సో ఏవమాహ? భగవతి ఆఘాతేన. అయం కిర సో ఖన్ధకే (మహావ. ౩౦౩) ఆగతే ఆతుమావత్థుస్మిం నహాపితపుబ్బకో వుడ్ఢపబ్బజితో భగవతి కుసినారతో నిక్ఖమిత్వా అడ్ఢతేళసేహి భిక్ఖుసతేహి సద్ధిం ఆతుమం గచ్ఛన్తే ‘‘భగవా ఆగచ్ఛతీ’’తి సుత్వా ఆగతకాలే ‘‘యాగుదానం కరిస్సామీ’’తి సామణేరభూమియం ఠితే ద్వే పుత్తే ఏతదవోచ ‘‘భగవా కిర తాతా ఆతుమం ఆగచ్ఛతి మహతా భిక్ఖుసఙ్ఘేన సద్ధిం అడ్ఢతేళసేహి భిక్ఖుసతేహి, గచ్ఛథ తుమ్హే తాతా ఖురభణ్డం ఆదాయ నాళియావాపకేన అనుఘరకం అనుఘరకం ఆహిణ్డథ, లోణమ్పి తేలమ్పి తణ్డులమ్పి ఖాదనీయమ్పి సంహరథ, భగవతో ఆగతస్స యాగుదానం కరిస్సామీ’’తి. తే తథా అకంసు. అథ భగవతి ఆతుమం ఆగన్త్వా భుసాగారకం పవిట్ఠే సుభద్దో సాయన్హసమయం గామద్వారం గన్త్వా మనుస్సే ఆమన్తేత్వా ‘‘హత్థకమ్మమత్తం మే దేథా’’తి హత్థకమ్మం యాచిత్వా ‘‘కిం భన్తే కరోమా’’తి వుత్తే ‘‘ఇదఞ్చిదఞ్చ గణ్హథా’’తి సబ్బూపకరణాని గాహాపేత్వా విహారే ఉద్ధనాని కారేత్వా ఏకం కాళకం కాసావం నివాసేత్వా తాదిసమేవ పారుపిత్వా ‘‘ఇదం కరోథ, ఇదం కరోథా’’తి సబ్బరత్తిం విచారేన్తో సతసహస్సం విస్సజ్జేత్వా భోజ్జయాగుఞ్చ మధుగోళకఞ్చ పటియాదాపేసి. భోజ్జయాగు నామ భుఞ్జిత్వా పాతబ్బయాగు, తత్థ సప్పిమధుఫాణితమచ్ఛమంసపుప్ఫఫలరసాది యం కిఞ్చి ఖాదనీయం నామ అత్థి, తం సబ్బం పవిసతి, కీళితుకామానం సీసమక్ఖనయోగ్గా హోతి సుగన్ధగన్ధా.

అథ భగవా కాలస్సేవ సరీరపటిజగ్గనం కత్వా భిక్ఖుసఙ్ఘపరివుతో పిణ్డాయ చరితుం ఆతుమాభిముఖో పాయాసి. మనుస్సా తస్స ఆరోచేసుం ‘‘భగవా పిణ్డాయ గామం పవిసతి, తయా కస్స యాగు పటియాదితా’’తి. సో యథానివత్థపారుతేహేవ తేహి కాళకకాసావేహి ఏకేన హత్థేన దబ్బిఞ్చ కటచ్ఛుఞ్చ గహేత్వా బ్రహ్మా వియ దక్ఖిణజాణుమణ్డలం భూమియం పతిట్ఠాపేత్వా వన్దిత్వా ‘‘పటిగ్గణ్హతు మే భన్తే భగవా యాగు’’న్తి ఆహ. తతో ‘‘జానన్తాపి తథాగతా పుచ్ఛన్తీ’’తి ఖన్ధకే (మహావ. ౩౦౩) ఆగతనయేన భగవా పుచ్ఛిత్వా చ సుత్వా చ తం వుడ్ఢపబ్బజితం విగరహిత్వా తస్మిం వత్థుస్మిం అకప్పియసమాదాపనసిక్ఖాపదం ఖురభణ్డపరిహరణసిక్ఖాపదఞ్చాతి ద్వే సిక్ఖాపదాని పఞ్ఞపేత్వా ‘‘భిక్ఖవే అనేకకప్పకోటియో భోజనం పరియేసన్తేహేవ వీతినామితా, ఇదం పన తుమ్హాకం అకప్పియం, అధమ్మేన ఉప్పన్నభోజనం ఇమం పరిభుఞ్జిత్వా అనేకాని అత్తభావసహస్సాని అపాయేస్వేవ నిబ్బత్తిస్సన్తి, అపేథ మా గణ్హథా’’తి భిక్ఖాచారాభిముఖో అగమాసి, ఏకభిక్ఖునాపి న కిఞ్చి గహితం.

సుభద్దో అనత్తమనో హుత్వా ‘‘అయం ‘సబ్బం జానామీ’తి ఆహిణ్డతి, సచే న గహేతుకామో పేసేత్వా ఆరోచేతబ్బం అస్స, పక్కాహారో నామ సబ్బచిరం తిట్ఠన్తో సత్తాహమత్తం తిట్ఠేయ్య, ఇదఞ్చ మమ యావజీవం పరియత్తం అస్స, సబ్బం తేన నాసితం, అహితకామో అయం మయ్హ’’న్తి భగవతి ఆఘాతం బన్ధిత్వా దసబలే ధరమానే కిఞ్చి వత్తుం నాసక్ఖి. ఏవం కిరస్స అహోసి ‘‘అయం ఉచ్చకులా పబ్బజితో మహాపురిసో, సచే కిఞ్చి వక్ఖామి, మమంయేవ సన్తజ్జేస్సతీ’’తి. స్వాయం అజ్జ మహాకస్సపత్థేరేన సద్ధిం ఆగచ్ఛన్తో ‘‘పరినిబ్బుతో భగవా’’తి సుత్వా లద్ధస్సాసో వియ హట్ఠతుట్ఠో ఏవమాహ. థేరో పన తం సుత్వా హదయే పహారం వియ మత్థకే పతితసుక్కాసనిం వియ మఞ్ఞి, ధమ్మసంవేగో చస్స ఉప్పజ్జి ‘‘సత్తాహమత్తపరినిబ్బుతో భగవా, అజ్జాపిస్స సువణ్ణవణ్ణం సరీరం ధరతియేవ, దుక్ఖేన భగవతా ఆరాధితసాసనే నామ ఏవం లహుం మహన్తం పాపకసటం కణ్టకో ఉప్పన్నో, అలం ఖో పనేస పాపో వడ్ఢమానో అఞ్ఞేపి ఏవరూపే సహాయే లభిత్వా సాసనం ఓసక్కాపేతు’’న్తి.

తతో థేరో చిన్తేసి ‘‘సచే ఖో పనాహం ఇమం మహల్లకం ఇధేవ పిలోతికం నివాసేత్వా ఛారికాయ ఓకిరాపేత్వా నీహరాపేస్సామి, మనుస్సా ‘సమణస్స గోతమస్స సరీరే ధరమానేయేవ సావకా వివదన్తీ’తి అమ్హాకం దోసం దస్సేస్సన్తి, అధివాసేమి తావ. భగవతా హి దేసితధమ్మో అసఙ్గహితపుప్ఫరాసిసదిసో, తత్థ యథా వాతేన పహటపుప్ఫాని యతో వా తతో వా గచ్ఛన్తి, ఏవమేవ ఏవరూపానం వసేన గచ్ఛన్తే గచ్ఛన్తే కాలే వినయే ఏకం ద్వే సిక్ఖాపదాని నస్సిస్సన్తి వినస్సిస్సన్తి, సుత్తే ఏకో ద్వే పఞ్హవారా నస్సిస్సన్తి, అభిధమ్మే ఏకం ద్వే భూమన్తరాని నస్సిస్సన్తి, ఏవం అనుక్కమేన మూలే నట్ఠే పిసాచసదిసా భవిస్సామ, తస్మా ధమ్మవినయసఙ్గహం కరిస్సామి, ఏవం సతి దళ్హసుత్తేన సఙ్గహితపుప్ఫాని వియ అయం ధమ్మవినయో నిచ్చలో భవిస్సతి. ఏతదత్థఞ్హి భగవా మయ్హం తీణి గావుతాని పచ్చుగ్గమనం అకాసి, తీహి ఓవాదేహి ఉపసమ్పదం అకాసి, కాయతో చీవరపరివత్తనం అకాసి, ఆకాసే పాణిం చాలేత్వా చన్దోపమపటిపదం కథేన్తో మఞ్ఞేవ సక్ఖిం కత్వా కథేసి, తిక్ఖత్తుం సకలసాసనరతనం పటిచ్ఛాపేసి, మాదిసే భిక్ఖుమ్హి తిట్ఠమానే అయం పాపో సాసనే వడ్ఢిం మా అలత్థు, యావ అధమ్మో న దిప్పతి, ధమ్మో న పటిబాహీయతి, అవినయో న దిప్పతి, వినయో న పటిబాహీయతి, అధమ్మవాదినో న బలవన్తో హోన్తి, ధమ్మవాదినో న దుబ్బలా హోన్తి, అవినయవాదినో న బలవన్తో హోన్తి, వినయవాదినో న దుబ్బలా హోన్తి, తావ ధమ్మఞ్చ వినయఞ్చ సఙ్గాయిస్సామి, తతో భిక్ఖూ అత్తనో అత్తనో పహోనకం గహేత్వా కప్పియాకప్పియే కథేస్సన్తి, అథాయం పాపో సయమేవ నిగ్గహం పాపుణిస్సతి, పున సీసం ఉక్ఖిపితుం న సక్ఖిస్సతి, సాసనం ఇద్ధఞ్చేవ ఫీతఞ్చ భవిస్సతీ’’తి. చిన్తేత్వా సో ‘‘ఏవం నామ మయ్హం చిత్తం ఉప్పన్న’’న్తి కస్సచి అనారోచేత్వా భిక్ఖుసఙ్ఘం సమస్సాసేత్వా అథ పచ్ఛా ధాతుభాజనదివసే ధమ్మవినయసఙ్గాయనత్థం భిక్ఖూనం ఉస్సాహం జనేసి. తేన వుత్తం ‘‘ఆయస్మా మహాకస్సపో సత్తాహపరినిబ్బుతే…పే… ధమ్మవినయసఙ్గాయనత్థం భిక్ఖూనం ఉస్సాహం జనేసీ’’తి.

తత్థ అలన్తి పటిక్ఖేపవచనం. ఆవుసోతి పరిదేవన్తే భిక్ఖూ ఆలపతి. మా సోచిత్థాతి చిత్తే ఉప్పన్నబలవసోకేన మా సోచిత్థ. మా పరిదేవిత్థాతి వాచాయ మా పరిదేవిత్థ ‘‘పరిదేవనం విలాపో’’తి వచనతో. ఇదాని అసోచనాదీసు కారణం దస్సేన్తో ‘‘సుముత్తా మయ’’న్తిఆదిమాహ. తేన మహాసమణేనాతి నిస్సక్కే కరణవచనం, తతో మహాసమణతో సుట్ఠు ముత్తా మయన్తి అత్థో, ఉపద్దుతా చ హోమ తదాతి అధిప్పాయో. హోమాతి వా అతీతత్థే వత్తమానవచనం, అహుమ్హాతి అత్థో, అనుస్సరన్తో ధమ్మసంవేగవసేనాతి అధిప్పాయో. ధమ్మసభావచిన్తావసేన పవత్తం సహోత్తప్పఞాణం ధమ్మసంవేగో. వుత్తఞ్హేతం –