౭. విహారకారసిక్ఖాపదవణ్ణనా

౩౬౫. సత్తమే ఏవంనామకే నగరేతి కోసమ్బీనామకే. తస్స కిర నగరస్స ఆరామపోక్ఖరణీఆదీసు తేసు తేసు ఠానేసు కోసమ్బరుక్ఖావ ఉస్సన్నా అహేసుం, తస్మా కోసమ్బీతి సఙ్ఖ్యం అగమాసి. కుసుమ్బస్స నామ ఇసినో అస్సమతో అవిదూరే మాపితత్తాతి ఏకే. ఇదం వుత్తం హోతి – కుసుమ్బస్స ఇసినో నివాసభూమి కోసమ్బీ, తస్స చ అవిదూరే భవత్తా నగరం కోసమ్బీతి సఙ్ఖ్యం గతన్తి. ఘోసితనామకేన కిర సేట్ఠినా సో కారితోతి ఏత్థ కో ఘోసితసేట్ఠి, కథఞ్చానేన సో ఆరామో కారితోతి? పుబ్బే కిర అద్దిలరట్ఠం నామ అహోసి. తతో కోతూహలకో నామ దలిద్దో ఛాతకభయేన సపుత్తదారో సుభిక్ఖం రట్ఠం గచ్ఛన్తో పుత్తం వహితుం అసక్కోన్తో ఛడ్డేత్వా అగమాసి. మాతా నివత్తిత్వా తం గహేత్వా గతా. తే ఏకం గోపాలకగామం పవిసింసు. గోపాలకానఞ్చ తదా బహుపాయాసో పటియత్తో హోతి, తతో పాయాసం లభిత్వా భుఞ్జింసు. అథ సో పురిసో బహుతరం పాయాసం భుత్తో జీరాపేతుం అసక్కోన్తో రత్తిభాగే కాలం కత్వా తత్థేవ సునఖియా కుచ్ఛిస్మిం పటిసన్ధిం గహేత్వా కుక్కురో జాతో, సో గోపాలకస్స పియో అహోసి. గోపాలకో చ పచ్చేకబుద్ధం ఉపట్ఠాతి. పచ్చేకబుద్ధోపి భత్తకిచ్చకాలే కుక్కురస్స ఏకం పిణ్డం దేతి. సో పచ్చేకబుద్ధే సినేహం ఉప్పాదేత్వా గోపాలకేన సద్ధిం పణ్ణసాలమ్పి గచ్ఛతి, గోపాలకే అసన్నిహితే భత్తవేలాయం సయమేవ గన్త్వా కాలారోచనత్థం పణ్ణసాలద్వారే భుస్సతి, అన్తరామగ్గేపి చణ్డమిగే దిస్వా భుస్సిత్వా పలాపేతి. సో పచ్చేకబుద్ధే ముదుకేన చిత్తేన కాలం కత్వా దేవలోకే నిబ్బత్తి. తత్రాస్స ‘‘ఘోసకదేవపుత్తో’’త్వేవ నామం అహోసి.

సో దేవలోకతో చవిత్వా కోసమ్బియం ఏకస్మిం కులఘరే నిబ్బత్తి. తం అపుత్తకో కిర సేట్ఠి తస్స మాతాపితూనం ధనం దత్వా పుత్తం కత్వా అగ్గహేసి. అథ అత్తనో పుత్తే జాతే సత్తక్ఖత్తుం ఘాతాపేతుం ఉపక్కమి. సో పుఞ్ఞవన్తతాయ సత్తసుపి ఠానేసు మరణం అప్పత్వా అవసానే ఏకాయ సేట్ఠిధీతాయ వేయ్యత్తియేన లద్ధజీవికో అపరభాగే పితు అచ్చయేన సేట్ఠిట్ఠానం పత్వా ఘోసితసేట్ఠి నామ జాతో. అఞ్ఞేపి కోసమ్బియం కుక్కుటసేట్ఠి, పావారియసేట్ఠీతి ద్వే సేట్ఠినో అత్థి, ఇమినా సద్ధిం తయో అహేసుం.

తేన చ సమయేన తేసం సహాయకానం సేట్ఠీనం కులూపకా పఞ్చసతా ఇసయో పబ్బతపాదే వసింసు. తే కాలేన కాలం లోణమ్బిలసేవనత్థం మనుస్సపథం ఆగచ్ఛన్తి. అథేకస్మిం వారే గిమ్హసమయే మనుస్సపథం ఆగచ్ఛన్తా నిరుదకం మహాకన్తారం అతిక్కమిత్వా కన్తారపరియోసానే మహన్తం నిగ్రోధరుక్ఖం దిస్వా చిన్తేసుం ‘‘యాదిసో అయం రుక్ఖో, అద్ధా ఏత్థ మహేసక్ఖాయ దేవతాయ భవితబ్బం, సాధు వతస్స, సచే నో పానీయం వా పరిభోజనీయం వా దదేయ్యా’’తి. దేవతా ఇసీనం అజ్ఝాసయం విదిత్వా ‘‘ఇమేసం సఙ్గహం కరిస్సామీ’’తి అత్తనో ఆనుభావేన విటపన్తరతో నఙ్గలసీసమత్తం ఉదకధారం పవత్తేసి. ఇసిగణో రజతక్ఖన్ధసదిసం ఉదకవట్టిం దిస్వా అత్తనో భాజనేహి ఉదకం గహేత్వా పరిభోగం కత్వా చిన్తేసి ‘‘దేవతాయ అమ్హాకం పరిభోగుదకం దిన్నం, ఇదం పన అగామకం మహారఞ్ఞం, సాధు వతస్స, సచే నో ఆహారమ్పి దదేయ్యా’’తి. దేవతా ఇసీనం ఉపకప్పనవసేన దిబ్బాని యాగుఖజ్జకాదీని దత్వా సన్తప్పేసి.

ఇసయో చిన్తయింసు ‘‘దేవతాయ అమ్హాకం పరిభోగుదకమ్పి భోజనమ్పి సబ్బం దిన్నం, సాధు వతస్స, సచే నో అత్తానం దస్సేయ్యా’’తి. దేవతా తేసం అజ్ఝాసయం విదిత్వా ఉపడ్ఢకాయం దస్సేసి. దేవతే మహతీ తే సమ్పత్తి, కిం కమ్మం కత్వా ఇమం సమ్పత్తిం అధిగతాసీతి. నాతిమహన్తం పరిత్తకం కమ్మం కత్వాతి. ఉపడ్ఢుపోసథకమ్మం నిస్సాయ హి దేవతాయ సమ్పత్తి లద్ధా. అనాథపిణ్డికస్స కిర గేహే అయం దేవపుత్తో కమ్మకారో అహోసి. సేట్ఠిస్స హి గేహే ఉపోసథదివసేసు అన్తమసో దాసకమ్మకారే ఉపాదాయ సబ్బో జనో ఉపోసథికో హోతి. ఏకదివసం అయం కమ్మకారో ఏకకోవ పాతో ఉట్ఠాయ కమ్మన్తం గతో. మహాసేట్ఠి నివాపం లభమానమనుస్సే సల్లక్ఖేన్తో ఏతస్సేవేకస్స అరఞ్ఞం గతభావం ఞత్వా అస్స సాయమాసత్థాయ నివాపం అదాసి. భత్తకారదాసీ ఏకస్సేవ భత్తం పచిత్వా అరఞ్ఞతో ఆగతస్స భత్తం వడ్ఢేత్వా అదాసి. కమ్మకారో చిన్తయి ‘‘అఞ్ఞేసు దివసేసు ఇమస్మిం కాలే గేహం ఏకసద్దం అహోసి, అజ్జ అతివియ సన్నిసిన్నం, కిం ను ఖో ఏత’’న్తి. తస్స సా ఆచిక్ఖి ‘‘అజ్జ ఇమస్మిం గేహే సబ్బే మనుస్సా ఉపోసథికా, మహాసేట్ఠి తుయ్హేవేకస్స నివాపం అదాసీ’’తి. ఏవం అమ్మాతి. ఆమ సామీతి. ‘‘ఇమస్మిం కాలే ఉపోసథం సమాదిన్నస్స ఉపోసథకమ్మం హోతి, న హోతీ’’తి మహాసేట్ఠిం పుచ్ఛ అమ్మాతి. తాయ గన్త్వా పుచ్ఛితో మహాసేట్ఠి ఆహ – ‘‘సకలఉపోసథకమ్మం న హోతి, ఉపడ్ఢకమ్మం పన హోతి, ఉపోసథికో హోతీ’’తి. కమ్మకారో భత్తం అభుఞ్జిత్వా ముఖం విక్ఖాలేత్వా ఉపోసథికో హుత్వా వసనట్ఠానం గహేత్వా నిపజ్జి. తస్స ఆహారపరిక్ఖీణకాయస్స రత్తిం వాతో కుప్పి. సో పచ్చూససమయే కాలం కత్వా ఉపడ్ఢుపోసథకమ్మనిస్సన్దేన మహావత్తనిఅటవిద్వారే నిగ్రోధరుక్ఖదేవపుత్తో హుత్వా నిబ్బత్తి.

సో తం పవత్తిం ఇసీనం ఆరోచేసి. ఇసయో పుచ్ఛింసు ‘‘తుమ్హేహి మయం ‘బుద్ధో ధమ్మో సఙ్ఘో’తి అస్సుతపుబ్బం సావితా, ఉప్పన్నో ను ఖో లోకే బుద్ధో’’తి. ఆమ, భన్తే, ఉప్పన్నోతి. ఇదాని కుహిం వసతీతి. సావత్థియం నిస్సాయ జేతవనే, భన్తేతి. ఇసయో ‘‘తిట్ఠథ తుమ్హే, మయం సత్థారం పస్సిస్సామా’’తి హట్ఠతుట్ఠా నిక్ఖమిత్వా అనుపుబ్బేన కోసమ్బీనగరం సమ్పాపుణింసు. మహాసేట్ఠినో ‘‘ఇసయో ఆగతా’’తి పచ్చుగ్గమనం కత్వా ‘‘స్వే అమ్హాకం భిక్ఖం గణ్హథ, భన్తే’’తి నిమన్తేత్వా పునదివసే ఇసిగణస్స మహాదానం అదంసు. ఇసయో ‘‘భుత్వావ గచ్ఛామా’’తి ఆపుచ్ఛింసు. భన్తే, తుమ్హే అఞ్ఞస్మిం కాలే ఏకమ్పి మాసం ద్వేపి తయోపి చత్తారోపి మాసే వసిత్వా గచ్ఛథ, ఇమస్మిం పన వారే హియ్యో ఆగన్త్వా ‘‘అజ్జేవ గచ్ఛామా’’తి వదథ, కిం ఇదన్తి. ఆమ గహపతయో బుద్ధో లోకే ఉప్పన్నో, న ఖో పన సక్కా జీవితన్తరాయో జానితుం, తేన మయం తురితా గచ్ఛామాతి. తేన హి, భన్తే, మయమ్పి ఆగచ్ఛామ, అమ్హేహి సద్ధింయేవ గచ్ఛథాతి. ‘‘తుమ్హే అగారియా నామ మహాజటా, తిట్ఠథ తుమ్హే, మయం పురేతరం గమిస్సామా’’తి నిక్ఖమిత్వా ఏకట్ఠానే ద్వే దివసాని అవసిత్వా తురితగమనేన సావత్థిం పత్వా జేతవనవిహారే సత్థు సన్తికమేవ అగమంసు. తత్థ మధురధమ్మకథం సుత్వా సబ్బేవ పబ్బజిత్వా అరహత్తం పాపుణింసు.

తేపి తయో సేట్ఠినో పఞ్చహి పఞ్చహి సకటసతేహి సప్పిమధుఫాణితాదీని చేవ పట్టుణ్ణదుకూలాదీని చ ఆదాయ కోసమ్బితో నిక్ఖమిత్వా అనుపుబ్బేన సావత్థిం పత్వా జేతవనసామన్తే ఖన్ధావారం బన్ధిత్వా సత్థు సన్తికం గన్త్వా వన్దిత్వా పటిసన్థారం కత్వా ఏకమన్తం నిసీదింసు. సత్థా తిణ్ణమ్పి సహాయానం మధురధమ్మకథం కథేసి. తే బలవసోమనస్సజాతా సత్థారం నిమన్తేత్వా పునదివసే మహాదానం అదంసు, పున నిమన్తేత్వా పునదివసేతి ఏవం అడ్ఢమాసం దానం దత్వా ‘‘భన్తే, అమ్హాకం జనపదం ఆగమనాయ పటిఞ్ఞం దేథా’’తి పాదమూలే నిపజ్జింసు. భగవా ‘‘సుఞ్ఞాగారే ఖో గహపతయో తథాగతా అభిరమన్తీ’’తి ఆహ. ‘‘ఏత్తావతా పటిఞ్ఞా దిన్నా నామ హోతీ’’తి గహపతయో సల్లక్ఖేత్వా ‘‘దిన్నా నో భగవతా పటిఞ్ఞా’’తి పాదమూలే నిపజ్జిత్వా దసబలం వన్దిత్వా నిక్ఖమిత్వా అన్తరామగ్గే యోజనే యోజనే విహారం కారేత్వా అనుపుబ్బేన కోసమ్బిం పత్వా ‘‘లోకే బుద్ధో ఉప్పన్నో’’తి కథయింసు. తయో జనా అత్తనో అత్తనో ఆరామే మహన్తం ధనపరిచ్చాగం కత్వా భగవతో విహారే కారాపేసుం. తత్థ కుక్కుటసేట్ఠినా కారితో కుక్కుటారామో నామ అహోసి. పావారికసేట్ఠినా అమ్బవనే కారితో పావారికమ్బవనం నామ. ఘోసితేన కారితో ఘోసితారామో నామ అహోసి. తం సన్ధాయ వుత్తం ‘‘ఘోసితనామకేన కిర సేట్ఠినా సో కారితో’’తి.

యో అభినిక్ఖమనకాలే సద్ధిం నిక్ఖన్తో, యస్స చ సత్థారా పరినిబ్బానకాలే బ్రహ్మదణ్డో ఆణత్తో, తం సన్ధాయాహ ‘‘బోధిసత్తకాలే ఉపట్ఠాకఛన్నస్సా’’తి. ఇమినా చ యో మజ్ఝిమనికాయే ఛన్నోవాదసుత్తే (మ. ని. ౩.౩౮౯ ఆదయో) గిలానో హుత్వా ధమ్మసేనాపతినా ఓవదియమానోపి మారణన్తికవేదనం అధివాసేతుం అసక్కోన్తో తిణ్హేన సత్థేన కణ్ఠనాళిం ఛిన్దిత్వా మరణభయే ఉప్పన్నే గతినిమిత్తే చ ఉపట్ఠితే అత్తనో పుథుజ్జనభావం ఞత్వా సంవిగ్గో విపస్సనం పట్ఠపేత్వా సఙ్ఖారే పరిగ్గణ్హన్తో అరహత్తం పత్వా సమసీసీ హుత్వా పరినిబ్బాయి, అయం సో న హోతీతి దస్సేతి. పూజావచనప్పయోగే కత్తరి సామివచనస్సపి ఇచ్ఛితత్తా ఆహ ‘‘గామస్స వా పూజిత’’న్తి. లక్ఖణం పనేత్థ సద్దసత్థానుసారతో వేదితబ్బం. ఏకేకో కోట్ఠాసోతి ఏకేకో భాగో.

౩౬౬. కిరియతో సముట్ఠానభావోతి కేవలం కిరియామత్తతో సముట్ఠానభావం పటిక్ఖిపతి, వత్థునో పన అదేసనాయ కుటికరణకిరియాయ చ సముట్ఠానతో కిరియాకిరియతో సముట్ఠాతీతి వేదితబ్బం. ఇమస్మిం సిక్ఖాపదే భిక్ఖూ వా అనభినేయ్యాతి ఏత్థ వా-సద్దో ‘‘అయం వా సో మహానాగో’’తిఆదీసు వియ అవధారణత్థోతి దట్ఠబ్బో.

విహారకారసిక్ఖాపదవణ్ణనా నిట్ఠితా.