౮. పఠమదుట్ఠదోససిక్ఖాపదవణ్ణనా
౩౮౦. అట్ఠమే పాకారేన పరిక్ఖిత్తన్తి సమ్బన్ధో. గోపురట్టాలకయుత్తన్తి ద్వారపాసాదేన చ తత్థ తత్థ పాకారమత్థకే పతిట్ఠాపితఅట్టాలకేహి చ యుత్తం. వేళూహి పరిక్ఖిత్తత్తా అబ్భన్తరే పుప్ఫూపగఫలూపగరుక్ఖసఞ్ఛన్నత్తా చ నీలోభాసం. ఛాయూదకసమ్పత్తియా భూమిభాగసమ్పత్తియా చ మనోరమం. కాళకవేసేనాతి కలన్దకరూపేన. నివాపన్తి భోజనం. తన్తి ఉయ్యానం. దబ్బోతి తస్స థేరస్స నామన్తి దబ్బత్థమ్భే పతితత్తా దబ్బోతి తస్స థేరస్స నామం అహోసి.
కస్సపదసబలస్స సాసనోసక్కనకాలే కిర సత్త భిక్ఖూ ఏకచిత్తా హుత్వా అఞ్ఞే సాసనే అగారవం కరోన్తే దిస్వా ‘‘ఇధ కిం కరోమ, ఏకమన్తే సమణధమ్మం కత్వా దుక్ఖస్సన్తం కరిస్సామా’’తి నిస్సేణిం బన్ధిత్వా ఉచ్చం పబ్బతసిఖరం అభిరుహిత్వా అత్తనో చిత్తబలం జానన్తా ‘‘నిస్సేణిం పాతేన్తు, జీవితే సాలయా ఓతరన్తు, మా పచ్ఛానుతప్పినో అహువత్థా’’తి వత్వా సబ్బే ఏకచిత్తా హుత్వా నిస్సేణిం పాతేత్వా ‘‘అప్పమత్తా హోథ, ఆవుసో’’తి అఞ్ఞమఞ్ఞం ఓవదిత్వా చిత్తరుచియేసు ఠానేసు నిసీదిత్వా సమణధమ్మం కాతుం ఆరభింసు.
తత్రేకో థేరో పఞ్చమే దివసే అరహత్తం పత్వా ‘‘మమ కిచ్చం నిప్ఫన్నం, అహం ఇమస్మిం ఠానే కిం కరిస్సామీ’’తి ఇద్ధియా ఉత్తరకురుతో పిణ్డపాతం ఆహరిత్వా ఆహ – ‘‘ఆవుసో, ఇమం పిణ్డపాతం పరిభుఞ్జథ, భిక్ఖాచారకిచ్చం మమాయత్తం హోతు, తుమ్హే అత్తనో కమ్మం కరోథా’’తి. కిం ను మయం, ఆవుసో, నిస్సేణిం పాతేన్తా ఏవం అవచుమ్హ ‘‘యో పఠమం ధమ్మం సచ్ఛికరోతి, సో భిక్ఖం ఆహరతు, తేనాభతం సేసా పరిభుఞ్జిత్వా సమణధమ్మం కరిస్సన్తీ’’తి. నత్థి, ఆవుసోతి. తుమ్హే అత్తనో పుబ్బహేతునావ లభిత్థ, మయమ్పి సక్కోన్తా వట్టస్సన్తం కరిస్సామ, గచ్ఛథ తుమ్హేతి. థేరో తే సఞ్ఞాపేతుం అసక్కోన్తో ఫాసుకట్ఠానే పిణ్డపాతం పరిభుఞ్జిత్వా గతో. అపరోపి థేరో సత్తమే దివసే అనాగామిఫలం పత్వా తతో చుతో సుద్ధావాసబ్రహ్మలోకే నిబ్బత్తో, ఇతరే థేరా ఏకం బుద్ధన్తరం దేవమనుస్సేసు సంసరిత్వా తేసు తేసు కులేసు నిబ్బత్తా. ఏకో గన్ధారరట్ఠే తక్కసిలనగరే రాజగేహే నిబ్బత్తో, ఏకో పచ్చన్తిమరట్ఠే పరిబ్బాజికాయ కుచ్ఛిమ్హి నిబ్బత్తో, ఏకో బాహియరట్ఠే కుటుమ్బియగేహే నిబ్బత్తో, ఏకో రాజగహే కుటుమ్బియగేహే నిబ్బత్తో.
అయం పన దబ్బత్థేరో మల్లరట్ఠే అనుపియనగరే ఏకస్స మల్లరఞ్ఞో గేహే పటిసన్ధిం గణ్హి. తస్స మాతా ఉపవిజఞ్ఞా కాలమకాసి. మతసరీరం సుసానం నేత్వా దారుచితకం ఆరోపేత్వా అగ్గిం అదంసు. అగ్గివేగసన్తత్తం ఉదరపటలం ద్వేధా అహోసి. దారకో అత్తనో పుఞ్ఞబలేన ఉప్పతిత్వా ఏకస్మిం దబ్బత్థమ్భే నిపతి, తం దారకం గహేత్వా అయ్యికాయ అదంసు. సా తస్స నామం గణ్హన్తీ దబ్బత్థమ్భే పతిత్వా లద్ధజీవికత్తా ‘‘దబ్బో’’తి తస్స నామం అకాసి. తేన వుత్తం ‘‘దబ్బోతి తస్స థేరస్స నామ’’న్తి.
తస్స సత్తవస్సికకాలే సత్థా భిక్ఖుసఙ్ఘపరివుతో మల్లరట్ఠే చారికం చరమానో అనుపియనిగమం పత్వా అనుపియమ్బవనే విహరతి. దబ్బకుమారో సత్థారం దిస్వా సహ దస్సనేనేవ పసీదిత్వా పబ్బజితుకామో హుత్వా ‘‘అహం దసబలస్స సన్తికే పబ్బజిస్సామీ’’తి అయ్యికం ఆపుచ్ఛి. సా ‘‘సాధు తాతా’’తి దబ్బకుమారం ఆదాయ సత్థు సన్తికం గన్త్వా ‘‘భన్తే, ఇమం కుమారం పబ్బాజేథా’’తి ఆహ. సత్థా అఞ్ఞతరస్స భిక్ఖునో సఞ్ఞం అదాసి ‘‘భిక్ఖు ఇమం దారకం పబ్బాజేహీ’’తి. సో థేరో సత్థు వచనం సుత్వా దబ్బకుమారం పబ్బాజేన్తో తచపఞ్చకకమ్మట్ఠానం ఆచిక్ఖి. పుబ్బహేతుసమ్పన్నో కతాభినీహారో పఠమకేసవట్టియా వోరోపనక్ఖణేయేవ సోతాపత్తిఫలే పతిట్ఠాసి, దుతియాయ కేసవట్టియా ఓరోపియమానాయ సకదాగామిఫలే, తతియాయ అనాగామిఫలే, సబ్బకేసానం పన ఓరోపనఞ్చ అరహత్తఫలసచ్ఛికిరియా చ అపచ్ఛా అపురే అహోసి. తం సన్ధాయ వుత్తం ‘‘థేరో కిర సత్తవస్సికోవ సంవేగం లభిత్వా పబ్బజితో ఖురగ్గేయేవ అరహత్తం పాపుణీతి వేదితబ్బో’’తి.
సావకేన పత్తబ్బన్తి యథుపనిస్సయం తేన తేన సావకేన పత్తబ్బం. తిస్సో విజ్జాతిఆది యథాసమ్భవవసేన వుత్తం. గుణజాతన్తి ‘‘యఞ్చ కిఞ్చి సావకేన పత్తబ్బ’’న్తి నపుంసకలిఙ్గసమ్బన్ధదస్సనత్థం వుత్తం. చతూసు సచ్చేసు చతూహి మగ్గేహి సోళసవిధస్స కిచ్చస్స కతత్తాతి దుక్ఖసముదయనిరోధమగ్గసఙ్ఖాతేసు చతూసు సచ్చేసు దుక్ఖపరిఞ్ఞా సముదయప్పహానం నిరోధసచ్ఛికిరియా మగ్గభావనాతి ఏకేకస్స మగ్గస్స చతున్నం చతున్నం కిచ్చానం వసేన సోళసవిధస్స కిచ్చస్స కతత్తా. తతో తతో పటిక్కమిత్వాతి తతో తతో కిచ్చతో ఆరమ్మణతో చ పటివత్తిత్వా. సిలాపట్టకేతి పాసాణఫలకే. తేరసాపీతి భత్తుద్దేసకసేనాసనగ్గాహాపకభణ్డాగారికచీవరపటిగ్గాహకచీవరభాజనకయాగుభాజనకఫలభాజనకఖజ్జభాజనకఅప్పమత్తకవిస్సజ్జకసాటియగ్గాహాపకపత్తగ్గాహాపకఆరామికపేసకసామణేరపేసకసమ్ముతీనం వసేన తేరసాపి సమ్ముతియో దాతుం వట్టన్తి.
౩౮౨. అపిసూతి ఏత్థ సూతి నిపాతమత్తం, అపి-సద్దో అట్ఠానప్పయుత్తో ‘‘వికాలే’’తి ఇమస్స అనన్తరం దట్ఠబ్బో, వికాలేపి ఆగచ్ఛన్తీతి అత్థో. జానన్తాతి దూరభావం జానన్తా. ఏవం సబ్బపదేసూతి ఏత్థ కతికసణ్ఠానాదీనం నానప్పకారత్తా తస్మిం తస్మిం విహారే కతికవత్తాదీని విసుం విసుం కథాపేతీతి వేదితబ్బం. సబ్బవిహారేసు చ గమనమగ్గే సమప్పమాణే కత్వా అధిట్ఠాతీతి వదన్తి. అయఞ్హి నిమ్మితానం ధమ్మతాతి అనియమేత్వా నిమ్మితానం అయం ‘‘ఏకస్మిం భాసమానస్మి’’న్తిఆది ధమ్మతా. తథా హి యే వణ్ణవయసరీరావయవపరిక్ఖారకిరియావిసేసాదీహి నియమం అకత్వా నిమ్మితా హోన్తి, తే అనియమేత్వా నిమ్మితత్తా ఇద్ధిమతా సదిసావ హోన్తి. ఠాననిసజ్జాదీసు భాసితతుణ్హీభావాదీసు వా యం యం ఇద్ధిమా కరోతి, తం తదేవ కరోన్తి. సచే పన నానప్పకారే కాతుకామో హోతి, కేచి పఠమవయే, కేచి మజ్ఝిమవయే, కేచి పచ్ఛిమవయే, తథా దీఘకేసే, ఉపడ్ఢముణ్డే, మిస్సకకేసే, ఉపడ్ఢరత్తచీవరే, పణ్డుకచీవరే, పదభాణధమ్మకథాసరభఞ్ఞపఞ్హపుచ్ఛనపఞ్హవిస్సజ్జనచీవరసిబ్బనధోవనాదీని కరోన్తే, అపరేపి వా నానప్పకారకే కాతుకామో హోతి, తేన పాదకజ్ఝానతో వుట్ఠాయ ‘‘ఏత్తకా భిక్ఖూ పఠమవయా హోన్తూ’’తిఆదినా నయేన పరికమ్మం కత్వా పున సమాపజ్జిత్వా వుట్ఠాయ అధిట్ఠితే అధిట్ఠానచిత్తేన సద్ధిం ఇచ్ఛితిచ్ఛితప్పకారాయేవ హోన్తి. అవత్థుకవచనం న హోతీతి నిమ్మితానం ‘‘అయం మఞ్చో’’తిఆదివచనం అవత్థుకం న హోతి సబ్బత్థ మఞ్చపీఠానం సమ్భవతో.
౩౮౩. ఏకచారికభత్తన్తి అతిమనాపత్తా విసుం ఠితికాయ పాపేతబ్బం భత్తం. తద్ధితవోహారేనాతి చత్తారి పరిమాణమస్స చతుక్కన్తి ఏవం తద్ధితవోహారేన. ఓదనస్స పుచ్ఛాయ సాధకతమత్తా ఆహ – ‘‘కరణత్థేయేవ కరణవచన’’న్తి, ఓదనేన కరణభూతేన పుచ్ఛన్తీతి వుత్తం హోతి. యే చ ఓదనేన కరణభూతేన పుచ్ఛన్తి, తేసం పుచ్ఛనాకారదస్సనత్థం ‘‘కిం, భన్తే, ఓదనం దేమాతి పుచ్ఛన్తీ’’తి వుత్తం.
భవోతి భవితబ్బో. అసమన్నాహరిత్వాతి ఆభోగం అకత్వా. రత్తిం సమ్మన్తయమానాతి కఞ్చి కాలం సుపిత్వా వుట్ఠాయ సమ్మన్తయమానా. రత్తియఞ్హి పఠమయామమజ్ఝిమయామేసు సుపిత్వా పబుద్ధానం అజ్జతనకాలేపి అనజ్జతనాభిమానో హోతి, తస్మా తే ‘‘హియ్యో’’తి ఆహంసు. యే పన రత్తియం కమ్మప్పసుతా జాగరియమనుయుత్తా హోన్తి, తేసం అజ్జతనాభిమానోయేవ, తస్మా తే ‘‘అజ్జ’’ఇచ్చేవ వోహరన్తి, న ‘‘హియ్యో’’తి. పధూపాయన్తాతి పునప్పునం ఉప్పజ్జనకకోధవసేన పధూపాయన్తా.
౩౮౪. దబ్బ దబ్బాతి దుతియో దబ్బ-సద్దో పణ్డితాధివచనోతి ఆహ ‘‘దబ్బా పణ్డితా’’తి. ఏవం న నిబ్బేఠేన్తీతి సమ్బన్ధో. నిబ్బేఠేన్తీతి అత్తానం దోసతో మోచేన్తి. వుట్ఠానలక్ఖణం మఞ్ఞమానాతి వుట్ఠానలక్ఖణన్తి మఞ్ఞమానా. న ఘటియతీతి థేరస్స సుసీలపటిఞ్ఞాయ తస్సా దుస్సీలపటిఞ్ఞావచనం న ఘటియతీతి అధిప్పాయో. ఏత్థ యం వత్తబ్బం, తం పరతో ఆవి భవిస్సతి. నాసేథాతి సేతకం దత్వా గిహిభావం పాపేథాతి అత్థో. లిఙ్గనాసనా హేత్థ అధిప్పేతా. ఇమమేవ చ దస్సేతుం ‘‘తిస్సో నాసనా’’తిఆది వుత్తం. ఏకకమ్మాదిసంవాసస్స అకరణం సంవాసనాసనా. దణ్డకమ్మనాసనా నామ వాలుకాదీని ఓకిరిత్వా యావ ఖమాపేతి, తావ దణ్డకమ్మవసేన నిక్కడ్ఢనం. చర పిరే వినస్సాతి నిక్కడ్ఢనాకారదస్సనం. తత్థ చరాతి గచ్ఛ, అపేహీతి వుత్తం హోతి. పిరేతి పర అమామక, అమ్హాకం అనజ్ఝత్తికభూతాతి అత్థో. పిరేతి హి పర-సద్దేన సమానత్థం సమ్బోధనవచనం. అథ వా పిరేతి ‘‘పరతో’’తి ఇమినా సమానత్థం నిపాతపదం, తస్మా చర పిరేతి పరతో గచ్ఛ, మా ఇధ తిట్ఠాతి అత్థో. వినస్సాతి అదస్సనం గచ్ఛ.
యస్మా తే భిక్ఖూ అత్తానం అప్పకాసేత్వా ఠితా, తస్మా అనుయుఞ్జథాతి ఇమస్స గవేసథ జానాథాతి అత్థో వుత్తో. కారకో హోతీతి ‘‘అయ్యేనమ్హి దూసితా’’తి పటిఞ్ఞాతత్తా తాయ పటిఞ్ఞాయ యది నాసితా, థేరో కారకో హోతి, సదోసోతి అత్థో. అకారకో హోతీతి తాయ కతపటిఞ్ఞం అనపేక్ఖిత్వా యది భగవతా పకతిదుస్సీలభావంయేవ సన్ధాయ సా నాసితా, థేరో అకారకో హోతీతి అధిప్పాయో. ‘‘సకాయ పటిఞ్ఞాయ నాసేథా’’తి వుత్తే ‘‘అయ్యేనమ్హి దూసితా’’తి తాయ కతపటిఞ్ఞాయ భూతతా ఆపజ్జతీతి ఆహ – ‘‘భన్తే, తుమ్హాకం వాదే థేరో కారకో హోతి సదోసో’’తి. భిక్ఖునిం అనుద్ధంసేతి, దుక్కటన్తి ఇమినా మహాఅట్ఠకథావాదో దస్సితో. ముసావాదే పాచిత్తియన్తి వుత్తన్తి భిక్ఖునిం అనుద్ధంసేన్తస్స ముసావాదే పాచిత్తియన్తి వుత్తం.
తత్రాతి తేసు దుక్కటపాచిత్తియేసు. ఇతో పట్ఠాయ ‘‘తస్మా పాచిత్తియమేవ యుజ్జతీ’’తి వచనపరియన్తం ద్వీసుపి అట్ఠకథాసు అధిప్పాయవిభావనం. తత్థ పురిమనయేతి ‘‘భిక్ఖునిం అనుద్ధంసేతి, దుక్కట’’న్తి వుత్తఅట్ఠకథానయే. దుక్కటమేవ యుజ్జతీతి కస్మా వుత్తన్తి చే? తత్థ కారణం దస్సేన్తో ‘‘యథా’’తిఆదిమాహ. భిక్ఖునో భిక్ఖుస్మిం సఙ్ఘాదిసేసోతి భిక్ఖుం అమూలకేన అన్తిమవత్థునా అనుద్ధంసేన్తస్స భిక్ఖునో సఙ్ఘాదిసేసోతి అత్థో. పచ్ఛిమనయేపి ‘‘భిక్ఖునిం అనుద్ధంసేన్తస్స ముసావాదే పాచిత్తియ’’న్తి వుత్తం. కురున్దీనయేపి ముసావాదత్తా పాచిత్తియమేవ యుజ్జతీతి విసంవాదపురేక్ఖతాయ పాచిత్తియమేవ యుజ్జతీతి అధిప్పాయో. యది ఏవం భిక్ఖుం అమూలకేన అన్తిమవత్థునా అనుద్ధంసేన్తస్స అక్కోసన్తస్స చ ముసావాదత్తా పాచిత్తియేనేవ భవితబ్బన్తి చే? తత్థ సతిపి ముసావాదే వచనప్పమాణతో సఙ్ఘాదిసేసఓమసవాదపాచిత్తియేహేవ భవితబ్బం, న సమ్పజానముసావాదపాచిత్తియేనాతి దస్సేతుం ‘‘వచనప్పమాణతో’’తిఆదిమాహ. తత్థ వచనప్పమాణతోతి భగవతా వుత్తపాళివచనప్పమాణతో. ఇదాని తం వచనం దస్సేతుం ‘‘అనుద్ధంసనాధిప్పాయేనా’’తిఆది వుత్తం. భిక్ఖుస్స పన భిక్ఖునియా దుక్కటన్తి వచనం నత్థీతి భిక్ఖునియా అనుద్ధంసనే భిక్ఖునో దుక్కటన్తి వచనం నత్థి తథా పాళియం అనాగతత్తా. సమ్పజానముసావాదే పాచిత్తియన్తి వచనమత్థీతి సామఞ్ఞతో వుత్తం సమ్పజానముసావాదసిక్ఖాపదం దస్సేతి.
ఇదాని ద్వీసుపి అట్ఠకథావాదేసు అధిప్పాయం విభావేత్వా తేసు పచ్ఛిమవాదే దోసం దస్సేత్వా పురిమవాదం పతిట్ఠపేతుకామో ఆచరియో ‘‘తత్ర పనా’’తిఆదిమాహ. తత్రాతి ‘‘పాచిత్తియమేవ యుజ్జతీ’’తి వుత్తవాదే. అనుద్ధంసనాధిప్పాయే అసతి పాచిత్తియన్తి ఇమినా సమ్పజానముసావాదే పాచిత్తియస్స ఓకాసం దస్సేతి. విసుం పాచిత్తియం వుత్తన్తి సమ్పజానముసావాదే పాచిత్తియతో విసుం అఞ్ఞమేవ పాచిత్తియం వుత్తం. ఏతేహి నాసనా నత్థీతి సామఞ్ఞతో వుత్తం, ఇమిస్సా పన దుక్కటేన నాసనా నత్థీతి అధిప్పాయో. యది ఏవం కస్మా నం భగవా నాసేతీతి ఆహ ‘‘యస్మా పనా’’తిఆది.
౩౮౫-౩౮౬. దూసితోతి దుట్ఠసద్దస్స కమ్మసాధనతం దస్సేతి. దూసయతి పరం వినాసేతీతి దూసకో. ఇమినా ‘‘దూసయతీతి దోసో’’తి దోససద్దస్స కత్తుసాధనతా వుత్తా. పకతిభావం జహాపితోతి దుససద్దస్స వికతియం పఠితత్తా వుత్తం, పకతియా సోమ్మభావం జహాపితోతి అత్థో, వికారమాపాదితోతి వుత్తం హోతి. ఆకారనానత్తేనాతి దూసితాకారస్స దూసకాకారస్స చ నానత్తేన. అనభిరద్ధోతి అతుట్ఠో. యో పన అతుట్ఠో, సో సుఖితో నామ న హోతీతి ఆహ ‘‘న సుఖితో’’తి. ‘‘ఆరాధితో రాజా’’తిఆదీసు పసాదితోతి అత్థసమ్భవతో ‘‘న వా పసాదితో’’తి వుత్తం. ఖీలసద్దో థద్ధభావవచనో కచవరపరియాయో చ హోతీతి ఆహ – ‘‘చిత్తథద్ధభావచిత్తకచవరసఙ్ఖాతం పటిఘఖీల’’న్తి. ఖీలయతి తేన చిత్తం థద్ధభావం ఆపజ్జతీతి ఖీలం, చిత్తస్స థద్ధభావో. సో చ అత్థతో పటిఘోయేవ. చిత్తస్స థద్ధభావలక్ఖణో హి పటిఘో, తస్మిఞ్చ ఉప్పన్నే చిత్తం ఉక్లాపజాతట్ఠానం వియ అమనుఞ్ఞం హోతి, తస్మా కచవరసదిసత్తాపి పటిఘోవ ‘‘ఖీల’’న్తి వుత్తో. తేనాహ ‘‘పటిఘఖీల’’న్తి. చిత్తస్స థద్ధభావత్తా కచవరసదిసత్తా చ పటిఘోయేవ ఖీలం పటిఘఖీలం. నప్పతీతోతి పీతిసుఖాదీహి న అభిగతో న అనుగతో, న ఉపేతోతి అత్థో. యో చ పీతిసుఖాదీహి అనుపగతో, సో తేహి వజ్జితో నామ హోతీతి ఆహ ‘‘పీతిసుఖాదీహి వజ్జితో’’తి. యో చ తేహి వజ్జితో, న సో తేన అభిసటో నామ హోతీతి ఆహ ‘‘న అభిసటో’’తి, పీతిసుఖాదీహి న పత్థటోతి అత్థో.
యేనాతి యేన కోపేన. దుట్ఠోతి మాతికాయ ఆగతపదం దస్సేతి, కుపితోతి పదభాజనే ఆగతపదం. అత్థతో ఏకత్తేపి ఉభిన్నం పదానం వసేన ‘‘ఉభయమ్పీ’’తి వుత్తం. ఏవం ‘‘తేన చ కోపేన తేన చ దోసేనా’’తి ఇమేసం పదానం వసేన ‘‘ద్వీహీ’’తి వుత్తం, అత్థతో పన దోసోయేవ. సో చ సఙ్ఖారక్ఖన్ధపరియాపన్నోతి ఆహ ‘‘ఇమేహి ద్వీహి సఙ్ఖారక్ఖన్ధమేవ దస్సేతీ’’తి. ‘‘అనత్తమనతా అనభిరద్ధీ’’తి వచనేహి దోమనస్సవేదనావ వుత్తాతి ఆహ ‘‘ఇమేహి ద్వీహి వేదనాక్ఖన్ధం దస్సేతీ’’తి.
యదా పన చోదకేన అదిట్ఠం అసుతం అపరిసఙ్కితం వా హోతి, తదా అమూలకం నామ హోతీతి ఆహ ‘‘తం పనస్స…పే… చోదకవసేన అధిప్పేత’’న్తి. యది చుదితకవసేన అధిప్పేతం సియా, అమూలకం నామ అనజ్ఝాపన్నన్తి పదభాజనం వదేయ్యాతి అధిప్పాయో. యం పారాజికన్తి భిక్ఖునో అనురూపేసు ఏకూనవీసతియా పారాజికేసు అఞ్ఞతరం. పదభాజనే పన పాళియం ఆగతానేవ గహేత్వా ‘‘చతున్నం అఞ్ఞతరేనా’’తి వుత్తం. ఏతన్తి చుదితకస్స ఆపన్నానాపన్నత్తం. ఇధాతి ఇమస్మిం సిక్ఖాపదే.
తథేవాతి పసాదసోతేన దిబ్బసోతేన వాతి ఇమమత్థం అతిదిసతి. సుత్వావ జానితబ్బతో ‘‘సుతట్ఠానేయేవ తిట్ఠతీ’’తి వుత్తం. పరిసఙ్కనం పరిసఙ్కితం, దిట్ఠానుగతం పరిసఙ్కితం దిట్ఠపరిసఙ్కితం. ఏవం సేసేసుపి. ఇమేసన్తి కత్తుఅత్థే సామివచనం, ఇమేహీతి అత్థో. కరిస్సన్తి వాతి ఏత్థ విభత్తిపరిణామం కత్వా ఇమేతి యోజేతబ్బం. దిట్ఠం అత్థి సమూలకం, అత్థి అమూలకన్తి ఇదం అజ్ఝాచారస్స సబ్భావాసబ్భావం సన్ధాయ వుత్తం. అత్థి సఞ్ఞాసమూలకం, అత్థి సఞ్ఞాఅమూలకన్తి ఇదం పన దిట్ఠసఞ్ఞాయ సబ్భావాసబ్భావం సన్ధాయ.
సమీపే ఠత్వాతి ద్వాదసహత్థబ్భన్తరే సమీపే ఠత్వాతి వదన్తీతి తీసుపి గణ్ఠిపదేసు వుత్తం. పరతో పన ‘‘దూతం వా పణ్ణం వా సాసనం పేసేత్వా చోదేన్తస్స సీసం న ఏతీ’’తి పరమ్ముఖాచోదనాయ ఏవ అనాపత్తియా వుత్తత్తా ‘‘సమీపే ఠత్వా’’తి ఇదం సమ్ముఖభావమత్తదస్సనత్థం వుత్తన్తి అమ్హాకం ఖన్తి. తేనేవ మాతికాట్ఠకథాయం (కఙ్ఖా. అట్ఠ. దుట్ఠదోససిక్ఖాపదవణ్ణనా) అఙ్గం దస్సేన్తేన ‘‘చావనాధిప్పాయేన సమ్ముఖాచోదనా’’తి వుత్తం, న చ సమ్ముఖభావో ద్వాదసహత్థబ్భన్తరేయేవాతి నియమో సక్కా వత్థుం. వినయవినిచ్ఛయఞ్చ పత్వా గరుకేయేవ ఠాతబ్బన్తి వుత్తం, తస్మా ఉపపరిక్ఖిత్వా యుత్తతరం గహేతబ్బం. చోదాపకస్సేవ వాచాయ వాచాయ సఙ్ఘాదిసేసోతి ఆణత్తస్స వాచాయ వాచాయ చోదాపకస్స సఙ్ఘాదిసేసో. మయాపి దిట్ఠం సుతం అత్థీతి ఇదం ఆణత్తస్సపి చోదకభావదస్సనత్థం వుత్తం, ఏవం పన అవత్వాపి ‘‘పారాజికం ధమ్మం అజ్ఝాపన్నోసీ’’తి ఇదమేవ వచనం పరస్స వచనం వియ అకత్వా అనుద్ధంసనాధిప్పాయేన వదన్తస్స సఙ్ఘాదిసేసోయేవ. సతిపి పన అనుద్ధంసనాధిప్పాయే ‘‘అసుకేన ఏవం వుత్త’’న్తి దస్సేత్వా వదన్తస్స నత్థి సఙ్ఘాదిసేసోతి వదన్తి.
సమ్బహులా సమ్బహులే సమ్బహులేహి వత్థూహి చోదేన్తీతి ఏత్థ సమ్బహులేతి బహుత్తనిద్దేసే కారణం న దిస్సతి. వత్థుచోదకానంయేవ హి ఏకానేకవసేన ఇదం చతుక్కమాగతం, న చుదితకస్సపి ఏకానేకవసేన. తథా హి ఏకస్సేవ చుదితకస్స వసేన ఏకవత్థుఏకచోదకఏకవత్థునానాచోదకనానావత్థుఏకచోదకనానావత్థునానాచోదకప్పభేదం ఇదం చతుక్కమాగతం, తేనేవ చతుత్థచోదనం దస్సేన్తేనపి ‘‘ఇమిస్సా చోదనాయ నానావత్థూని నానాచోదకా’’తి వుత్తం, న పన ‘‘నానాచుదితకా’’తి, తస్మా ‘‘సమ్బహులే’’తి బహుత్తనిద్దేసే కారణం న దిస్సతి. అథ వా పఠమం తీసుపి చోదనాసు ఏకత్తేన చుదితకం నిద్దిసిత్వాపి ఇధ బహుత్తేన నిద్దేసో ‘‘న కేవలం ఏకస్మింయేవ చుదితకే చోదనా సమ్భవతి, అథ ఖో సమ్బహులేసుపీ’’తి ఇమమత్థం దస్సేతుం కతో.
చోదేతుం పన కో లభతి, కో న లభతీతిఆది అనుద్ధంసనాధిప్పాయం వినాపి చోదనాలక్ఖణం దస్సేతుం వుత్తం. సీలసమ్పన్నోతి ఇదం దుస్సీలస్స వచనం అప్పమాణన్తి అధిప్పాయేన వుత్తం. భిక్ఖునీనం పన భిక్ఖుం చోదేతుం అనిస్సరత్తా ‘‘భిక్ఖునిమేవా’’తి వుత్తం. సతిపి భిక్ఖునీనం భిక్ఖూసు అనిస్సరభావే తాహి కతచోదనాపి చోదనారుహత్తా చోదనాయేవాతి అధిప్పాయేన ‘‘పఞ్చపి సహధమ్మికా లభన్తీ’’తి వుత్తం. భిక్ఖుస్స సుత్వా చోదేతీతిఆదినా చోదకో యేసం సుత్వా చోదేతి, తేసమ్పి వచనం పమాణమేవాతి సమ్పటిచ్ఛితత్తా తేసం చోదనాపి రుహతేవాతి దస్సేతుం థేరో సుత్తం నిదస్సేసి.
దూతం వా పణ్ణం వా సాసనం వా పేసేత్వాతి ‘‘త్వంయేవ గన్త్వా చోదేహీ’’తి దూతం వా పేసేత్వా యో తం చోదేతుం సక్కోతి, తస్స ముఖసాసనం వా పణ్ణం వా పేసేత్వా. సీసం న ఏతీతి సఙ్ఘాదిసేసో న హోతీతి అధిప్పాయో. కిఞ్చాపి పాళియం ‘‘చోదేతి వా చోదాపేతి వా’’తి సామఞ్ఞతో వుత్తత్తా దూతసాసనాదీహి చోదాపేన్తస్సపి ఆపత్తియేవాతి పఞ్ఞాయతి, ‘‘సీసం న ఏతీ’’తి ఇదం పన అట్ఠకథాచరియప్పమాణేన గహేతబ్బం. సమయేనాతి పకతియా సద్దం సుత్వా అత్థవిజాననసమయేన.
గరుకానం ద్విన్నన్తి పారాజికసఙ్ఘాదిసేసానం. అవసేసానం వసేనాతి పఞ్చలహుకాపత్తీనం వసేన. ‘‘నత్థి దిన్న’’న్తిఆది దసవత్థుకా మిచ్ఛాదిట్ఠి. ‘‘అన్తవా లోకో, అనన్తవా లోకో’’తిఆదినయప్పవత్తా దిట్ఠి సస్సతుచ్ఛేదసఙ్ఖాతం అన్తం గణ్హాతీతి అన్తగ్గాహికా. ఆజీవహేతు పఞ్ఞత్తానం ఛన్నం సిక్ఖాపదానం వసేనాతి ఆజీవహేతు ఆజీవకారణా పాపిచ్ఛో ఇచ్ఛాపకతో అసన్తం అభూతం ఉత్తరిమనుస్సధమ్మం ఉల్లపతి, ఆపత్తి పారాజికస్స, ఆజీవహేతు ఆజీవకారణా సఞ్చరిత్తం సమాపజ్జతి, ఆపత్తి సఙ్ఘాదిసేసస్స, ఆజీవహేతు ఆజీవకారణా యో తే విహారే వసతి, సో భిక్ఖు అరహాతి భణతి, పటివిజానన్తస్స ఆపత్తి థుల్లచ్చయస్స, ఆజీవహేతు ఆజీవకారణా భిక్ఖు పణీతభోజనాని అగిలానో అత్తనో అత్థాయ విఞ్ఞాపేత్వా భుఞ్జతి, ఆపత్తి పాచిత్తియస్స, ఆజీవహేతు ఆజీవకారణా భిక్ఖునీ పణీతభోజనాని అగిలానా అత్తనో అత్థాయ విఞ్ఞాపేత్వా భుఞ్జతి, ఆపత్తి పాటిదేసనీయస్స, ఆజీవహేతు ఆజీవకారణా భిక్ఖు సూపం వా ఓదనం వా అగిలానో అత్తనో అత్థాయ విఞ్ఞాపేత్వా భుఞ్జతి, ఆపత్తి దుక్కటస్స, ఆజీవవిపత్తిపచ్చయా ఇమా ఛ ఆపత్తియో ఆపజ్జతీతి ఏవం పరివారపాళియం (పరి. ౨౮౭) దస్సితానం ఛన్నం సిక్ఖాపదానం వసేన. దిట్ఠివిపత్తిఆజీవవిపత్తీహి చోదేన్తోపి తమ్మూలికాయ ఆపత్తియా ఏవ చోదేతి.
‘‘కస్మా మం న వన్దసీ’’తి పుచ్ఛితే ‘‘అస్సమణోసి అసక్యపుత్తియోసీ’’తి అవన్దనకారణస్స వుత్తత్తా అన్తిమవత్థుం అజ్ఝాపన్నో న వన్దితబ్బోతి వదన్తి. చోదేతుకామతాయ ఏవ అవన్దిత్వా అత్తనా వత్తబ్బస్స వుత్తమత్థం ఠపేత్వా అవన్దియభావే తం కారణం న హోతీతి చూళగణ్ఠిపదే మజ్ఝిమగణ్ఠిపదే చ వుత్తం. అన్తిమవత్థుం అజ్ఝాపన్నస్స అవన్దనీయేసు అవుత్తత్తా తేన సద్ధిం సయన్తస్స సహసేయ్యాపత్తియా అభావతో తస్స చ పటిగ్గహణస్స రుహనతో తదేవ యుత్తతరన్తి విఞ్ఞాయతి. కిఞ్చాపి యావ సో భిక్ఖుభావం పటిజానాతి, తావ వన్దితబ్బో. యదా పన ‘‘అస్సమణోమ్హీ’’తి పటిజానాతి, తదా న వన్దితబ్బోతి అయమేత్థ విసేసో వేదితబ్బో. అన్తిమవత్థుం అజ్ఝాపన్నస్స హి భిక్ఖుభావం పటిజానన్తస్సేవ భిక్ఖుభావో, న తతో పరం. భిక్ఖుభావం అప్పటిజానన్తో హి అనుపసమ్పన్నపక్ఖం భజతి. యస్మా ఆమిసం దేన్తో అత్తనో ఇచ్ఛితట్ఠానేయేవ దేతి, తస్మా పటిపాటియా నిసిన్నానం యాగుభత్తాదీని దేన్తేన ఏకస్స చోదేతుకామతాయ అదిన్నేపి చోదనా నామ న హోతీతి ఆహ ‘‘న తావతా చోదనా హోతీ’’తి.
తింసానీతి తింస ఏతేసమత్థీతి తింసాని, తింసవన్తానీతి అత్థో, తింసాధికానీతి వుత్తం హోతి. గుణవచనత్తా తద్ధితలోపం కత్వా ‘‘తింసానీ’’తి వుత్తం. అథ వా తింస చోదనా అధికా ఏతేసూతి తింసాని. తస్మిం అధికమితి డకారపచ్చయే సతి రూపమిదం దట్ఠబ్బం. నవుతానీతి ఏత్థాపి ఏసేవ నయో.
ఉబ్బాహికాయ తం అధికరణం వినిచ్ఛినితబ్బన్తి ఉబ్బాహికాయ సమ్మతేహి తం అధికరణం వినిచ్ఛినితబ్బం. అలజ్జుస్సన్నాయ హి పరిసాయ దసహఙ్గేహి సమన్నాగతో భిక్ఖు ఉబ్బాహికాయ సమ్మన్నితబ్బో. ‘‘సీలవా హోతి పాతిమోక్ఖసంవరసంవుతో విహరతి ఆచారగోచరసమ్పన్నో’’తిఆదినా సమథక్ఖన్ధకే (చూళవ. ౨౩౧) వుత్తదసఙ్గసమ్పత్తియా సమన్నాగతా ద్వే తయో భిక్ఖూ ఉచ్చినిత్వా తత్థేవ వుత్తాయ ఞత్తిదుతియకమ్మవాచాయ సమ్మన్నితబ్బా. ఏవం సమ్మతేహి పన తేహి భిక్ఖూహి విసుం వా నిసీదిత్వా తస్సాయేవ వా పరిసాయ ‘‘అఞ్ఞేహి న కిఞ్చి కథేతబ్బ’’న్తి సావేత్వా తం అధికరణం వినిచ్ఛినితబ్బం. తుమ్హాకన్తి చుదితకచోదకే సన్ధాయ వుత్తం.
కిమ్హీతి కిస్మిం వత్థుస్మిం. కిమ్హి నమ్పి న జానాసీతి కిమ్హి నన్తి వచనమ్పి న జానాసి. నాస్స అనుయోగో దాతబ్బోతి నాస్స పుచ్ఛా పటిపుచ్ఛా దాతబ్బా. ‘‘దుమ్మఙ్కూనం పుగ్గలానం నిగ్గహాయా’’తిఆదివచనతో ‘‘అలజ్జీనిగ్గహత్థాయ…పే… పఞ్ఞత్త’’న్తి వుత్తం. ఏహితీతి ఆగమిస్సతి. దిట్ఠసన్తానేనాతి దిట్ఠసమ్బన్ధేన, దిట్ఠనియామేనాతి వుత్తం హోతి. వివాదవత్థుసఙ్ఖాతే అత్థే పచ్చత్థికా అత్థప్పచ్చత్థికా. సఞ్ఞం దత్వాతి తేసం కథం పచ్ఛిన్దిత్వా అత్తనో వచనం సాధేతుం సఞ్ఞం కత్వా. అసుద్ధసఞ్ఞాయ ఉప్పన్నత్తా ‘‘అననుచ్ఛవికో’’తి ఆహ. ఏకసమ్భోగపరిభోగాతి ఇదం అత్తనో సన్తికా తేసం మోచనత్థం వుత్తం, న పన తేసం అఞ్ఞమఞ్ఞసమ్భోగే యోజనత్థం. వినిచ్ఛయో న కాతబ్బోతి ‘‘అమ్హాకం వచనే అట్ఠాతబ్బసభావా ఏతే అలజ్జినో’’తి జానన్తేన వినిచ్ఛయో న కాతబ్బో.
విరద్ధం హోతీతి అత్తనా కతదోసప్పటిచ్ఛాదనత్థం కఞ్చి ముసావాదం కత్వా విరద్ధం హోతి. పటిఞ్ఞం న దేతీతి సచే మయా కతదోసం వక్ఖామి, మయ్హం అనువత్తకా భిజ్జిస్సన్తీతి ‘‘కతం మయా’’తి పటిఞ్ఞం న దేతి. సుద్ధో హోతూతి తేసం వచనేన సుద్ధో నామ హోతు, తేసం వచనేన ఏకద్వేవారమస్స వినిచ్ఛయో దాతబ్బోతి అధిప్పాయో. ఠానే న తిట్ఠతీతి లజ్జిట్ఠానే న తిట్ఠతి. వినిచ్ఛయో న దాతబ్బోతి అలజ్జిభావమాపన్నత్తా న దాతబ్బో.
అమూలకమ్పి సమూలకమ్పి మూలం గహేత్వా వదన్తీతి ఆహ ‘‘ద్వే మూలానీ’’తి. కాలేన వక్ఖామీతిఆదీసు ఏకో ఏకం ఓకాసం కారేత్వా చోదేన్తో కాలేన వదతి నామ. సఙ్ఘమజ్ఝే గణమజ్ఝే సలాకగ్గయాగుఅగ్గవితక్కమాళకభిక్ఖాచారమగ్గఆసనసాలాదీసు ఉపట్ఠాకేహి పరివారితక్ఖణే వా చోదేన్తో అకాలేన వదతి నామ. తచ్ఛేన వదన్తో భూతేన వదతి నామ. ‘‘అమ్భో మహల్లక-పరిసావచర-పంసుకూలిక-ధమ్మకథిక-పతిరూపం తవ ఇద’’న్తి వదన్తో ఫరుసేన వదతి నామ. కారణనిస్సితం పన కత్వా ‘‘భన్తే మహల్లకాత్థ, పరిసావచరా పంసుకూలికా ధమ్మకథికాత్థ, పతిరూపం తుమ్హాకం ఇద’’న్తి వదన్తో సణ్హేన వదతి నామ. కారణనిస్సితం కత్వా వదన్తో అత్థసఞ్హితేన వదతి నామ. మేత్తచిత్తో వక్ఖామి, నో దోసన్తరోతి మేత్తచిత్తం ఉపట్ఠాపేత్వా వక్ఖామి, న దుట్ఠచిత్తో హుత్వా. పన్నరససు ధమ్మేసూతి పరిసుద్ధకాయసమాచారతా, పరిసుద్ధవచీసమాచారతా, సబ్రహ్మచారీసు మేత్తచిత్తతా, బహుస్సుతతా, ఉభిన్నం పాతిమోక్ఖానం విత్థారేన స్వాగతసువిభత్తసుప్పవత్తసువినిచ్ఛితతా, ‘‘కాలేన వక్ఖామీ’’తిఆదినా వుత్తపఞ్చధమ్మా, కారుఞ్ఞతా, హితేసితా, అనుకమ్పతా, ఆపత్తివుట్ఠానతా, వినయపురేక్ఖారతాతి ఇమేసు పన్నరససు ధమ్మేసు. తత్థ కారుఞ్ఞతాతి కారుణికభావో. ఇమినా కరుణా చ కరుణాపుబ్బభాగో చ దస్సితో. హితేసితాతి హితగవేసనతా. అనుకమ్పతాతి తేన హితేన సంయోజనా. ద్వీహిపి మేత్తా చ మేత్తాపుబ్బభాగో చ దస్సితో. ఆపత్తివుట్ఠానతాతి ఆపత్తితో వుట్ఠాపేత్వా సుద్ధన్తే పతిట్ఠాపనా. వత్థుం చోదేత్వా సారేత్వా పటిఞ్ఞం ఆరోపేత్వా యథాపటిఞ్ఞాయ కమ్మకరణం వినయపురేక్ఖారతా నామ. సచ్చే చ అకుప్పే చాతి వచీసచ్చే చ అకుప్పతాయ చ. చుదితకేన హి సచ్చఞ్చ వత్తబ్బం, కోపో చ న కాతబ్బో, నేవ అత్తనా కుజ్ఝితబ్బో, న పరో ఘట్టేతబ్బోతి అత్థో.
భుమ్మప్పత్తియాతి భుమ్మవచనే సమ్పత్తే, భుమ్మత్థే ఇదం ఉపయోగవచనన్తి వుత్తం హోతి. అధికరీయన్తి ఏత్థాతి అధికరణాని. కే అధికరీయన్తి? సమథా. కథం అధికరీయన్తి? సమనవసేన. అధికరణం సమేన్తి వూపసమేన్తీతి హి సమథా. అథ వా సమనత్థాయ పవత్తమానేహి సమథేహి అధికాతబ్బానీతి అధికరణాని. యథా హి సమనవసేన సమథానం వివాదాదీసు అధికత్తుభావో, ఏవం వివాదాదీనం తేహి అధికత్తబ్బతాపి. తేనాహ ‘‘సమథేహి అధికరణీయతా’’తి. ఇమినా అధికరణసద్దస్స కమ్మసాధనతా వుత్తా. గాహన్తి ‘‘అసుకం చోదేస్సామీ’’తి మనసా చోదనాయ గహణం. చేతనన్తి ‘‘చోదేస్సామీ’’తి ఉప్పన్నచేతనం. అక్ఖన్తిన్తి చుదితకే ఉప్పన్నం అక్ఖన్తిం. వోహారన్తి చోదనావసప్పత్తవచనం. పణ్ణత్తిన్తి చోదనావసప్పవత్తనామపణ్ణత్తిం. అత్తాదానం గహేత్వాతి చోదనం మనసా గహేత్వా. తం అధికరణన్తి తం గాహలక్ఖణం అధికరణం.
తస్మా పణ్ణత్తి అధికరణన్తి అట్ఠకథాసు కతసన్నిట్ఠానం దస్సేత్వా ఇదాని తమ్పి న యుత్తన్తి దస్సేతుం ‘‘తం పనేత’’న్తిఆదిమాహ. తేతి అట్ఠకథాచరియా. పారాజికధమ్మోతి పారాజికాపత్తి. అచ్చన్తఅకుసలత్తాతి లోకవజ్జభావతో పారాజికాపత్తియా ఏకన్తఅకుసలత్తా. యాయ పణ్ణత్తియాతి నామపణ్ణత్తిం సన్ధాయ వదతి. అభిలాపేనాతి తస్సేవ వేవచనం. పఞ్ఞత్తోతి వోహారవసేన కథితో. అధికరణే పవత్తత్తా చ అధికరణన్తి మఞ్చట్ఠేసు మఞ్చవోహారో వియ. యస్మా అమూలకేన చోదేన్తో చుదితకే పుగ్గలే తం అధికరణం నత్థీతి సల్లక్ఖేతి, తస్మా తస్స వచనం అభిధేయ్యసుఞ్ఞన్తి ఆహ ‘‘సభావతో నత్థీ’’తి. తఞ్చ ఖో ఇధేవాతి తఞ్చ యథావుత్తపరియాయేన పణ్ణత్తియా అధికరణభావో ఇధేవ ఇమస్మింయేవ సిక్ఖాపదే. ‘‘మాతాపి పుత్తేన వివదతీ’’తిఆదినయప్పవత్తస్స వివాదస్స అధికరణభావో న సమ్భవతి సమథేహి అనధికరణీయత్తాతి ఆహ ‘‘ఇధేకచ్చో వివాదో’’తి.
అట్ఠారసభేదకరవత్థూనీతి లక్ఖణవచనమేతం యథా ‘‘యది మే బ్యాధితా దహేయ్యుం, దాతబ్బమిదమోసధ’’న్తి, తస్మా తేసు అఞ్ఞతరఞ్ఞతరం నిస్సాయ ఉప్పన్నో వివాదో ‘‘అట్ఠారసభేదకరవత్థూని నిస్సాయ ఉప్పన్నో’’తి వుచ్చతి. అనువాదోతి ఉపవదనా చేవ చోదనా చ. తత్థ ఉపవదనా నామ అక్కోసో. పఞ్చపి ఆపత్తిక్ఖన్ధాతి మాతికాయ ఆగతా పఞ్చ ఆపత్తిక్ఖన్ధా. సత్తాతి తేయేవ పఞ్చ, విభఙ్గే ఆగతా థుల్లచ్చయదుబ్భాసితాపత్తియో ద్వేతి సత్త. కిచ్చయతాతి కత్తబ్బతా. కరణీయతాతి తస్సేవ వేవచనం. ఉభయేనపి అపలోకనాదిసఙ్ఘకమ్మంయేవ దస్సేతి, తేనాహ ‘‘అపలోకనకమ్మ’’న్తిఆది.
ఆపత్తాధికరణం ఠపేత్వా సేసాధికరణేహి చోదనాయేవ నత్థీతి ఆహ ‘‘ఇమస్మిం పనత్థే…పే… ఆపత్తాధికరణమేవ అధిప్పేత’’న్తి. సపదానుక్కమనిద్దేసస్సాతి పదానం అనుక్కమేన నిద్దేసో పదానుక్కమనిద్దేసో, పదభాజనస్సేతం అధివచనం. తేన సహ వత్తమానం సపదానుక్కమనిద్దేసం, సిక్ఖాపదం, తస్స పదానుక్కమనిద్దేససహితస్స సిక్ఖాపదస్సాతి అత్థో, పదభాజనసహితస్సాతి వుత్తం హోతి.
అస్సాతి కత్తుఅత్థే సామివచనం, అనేనాతి అత్థో. తేనాహ ‘‘ఏతేన చోదకేనా’’తిఆది. ఇధాగతేసూతి ఇమస్మిం సిక్ఖాపదే ఆగతేసు. అఞ్ఞత్ర ఆగతేసూతి ఇతో అఞ్ఞత్ర ఓమసవాదాదిసిక్ఖాపదపాళియం ఆగతేసు. దుస్సీలోతి నిస్సీలో సీలవిరహితో. పాపధమ్మోతి దుస్సీలత్తా ఏవ హీనజ్ఝాసయతాయ లామకసభావో. అసుచిసఙ్కస్సరసమాచారోతి అపరిసుద్ధకాయకమ్మాదితాయ అసుచి హుత్వా సఙ్కాయ సరితబ్బసమాచారో. దుస్సీలో హి కిఞ్చిదేవ అసారుప్పం దిస్వా ‘‘ఇదం అసుకేన కతం భవిస్సతీ’’తి పరేసం ఆసఙ్కనీయో హోతి, కేనచిదేవ వా కరణీయేన మన్తయన్తే భిక్ఖూ దిస్వా ‘‘కచ్చి ను ఖో ఇమే మయా కతకమ్మం జానిత్వా మన్తేన్తీ’’తి అత్తనోయేవ సఙ్కాయ సరితబ్బసమాచారో. పటిచ్ఛన్నకమ్మన్తోతి లజ్జితబ్బతాయ పటిచ్ఛాదేతబ్బకమ్మన్తో. అస్సమణోతి న సమణో. సలాకగ్గహణాదీసు ‘‘అహమ్పి సమణో’’తి మిచ్ఛాపటిఞ్ఞాయ సమణపటిఞ్ఞో. అసేట్ఠచారితాయ అబ్రహ్మచారీ. ఉపోసథాదీసు ‘‘అహమ్పి బ్రహ్మచారీ’’తి మిచ్ఛాపటిఞ్ఞాయ బ్రహ్మచారిపటిఞ్ఞో. పూతినా కమ్మేన సీలవిపత్తియా అన్తో అనుపవిట్ఠత్తా అన్తోపూతి. ఛద్వారేహి రాగాదికిలేసానువస్సనేన తిన్తత్తా అవస్సుతో. సఞ్జాతరాగాదికచవరత్తా సీలవన్తేహి ఛడ్డేతబ్బత్తా చ కసమ్బుజాతో.
ఇధ పాళియన్తి ఇమస్మిం సిక్ఖాపదే పాళియం. జేట్ఠబ్బతికోతి కలిదేవీవతనియుత్తో. కలిదేవీ కిర సిరీదేవియా జేట్ఠా, తస్మా తస్సా వతధరో ‘‘జేట్ఠబ్బతికో’’తి వుచ్చతి. తం పన వతం సమాదియిత్వా పూరేన్తో సకలసరీరే మసిం మక్ఖేత్వా కాకపత్తాని ముట్ఠియం కత్వా కలిదేవిం ఫలకే లిఖాపేత్వా తం కాజకోటియం బన్ధిత్వా థోమేన్తో విచరతి. యదగ్గేనాతి యత్తకేన. తదగ్గేనాతి తత్తకేన. నో కప్పేతీతిఆది వేమతికభావదీపనత్థమేవ వుత్తన్తి మహాపదుమత్థేరస్స అధిప్పాయో. దుతియత్థేరో పన ‘‘నో కప్పేతి, నస్సరతి, పముట్ఠో’’తి ఏతేహి వేమతికభావావత్థాయ అదీపనతో అఞ్ఞో వేమతికభావో, అఞ్ఞాని నో కప్పనాదీనీతి చతున్నమ్పి విభాగేన అత్థం దస్సేతి, తస్మా తస్స వాదో యుత్తతరోతి పచ్ఛా వుత్తో. దస్సనే వేమతికో హోతీతి పుగ్గలే ఞాతేపి తస్స కిరియాయ సమ్మా అదిట్ఠభావతో చిరకాలాతిక్కమతో వా తం కిరియం కరోన్తో ‘‘ఏస మయా దిట్ఠో వా, న వా’’తి దస్సనే వేమతికో హోతి. పుగ్గలే వేమతికో హోతీతి తేన కతకమ్మే ఞాతేపి తం కమ్మం కరోన్తస్స సమ్మా అదిట్ఠభావతో కాలన్తరభావతో వా ‘‘తస్స కమ్మస్స కారకో అయం వా, నో’’తి పుగ్గలే వేమతికో హోతి.
౩౮౯. ‘‘తజ్జనీయకమ్మాదిసత్తవిధమ్పి కమ్మం కరిస్సామా’’తి ఆపత్తియా చోదేన్తస్స అధిప్పాయో కమ్మాధిప్పాయో. ‘‘ఆపత్తితో వుట్ఠాపేస్సామీ’’తి అధిప్పాయో వుట్ఠానాధిప్పాయో. అనుద్ధంసేన్తస్సాతి ఇమినా చావనాధిప్పాయం దస్సేతి. అక్కోసాధిప్పాయేన వదన్తస్స పాచిత్తియన్తి అక్కోసాధిప్పాయేన సత్తహిపి ఆపత్తిక్ఖన్ధేహి సమ్ముఖా వదన్తస్స పాచిత్తియం. దుక్కటన్తి అక్కోసాధిప్పాయేన వదన్తస్స దుక్కటం.
‘‘ఏవం సంవద్ధా హి తస్స భగవతో పరిసా యదిదం అఞ్ఞమఞ్ఞవచనేన అఞ్ఞమఞ్ఞవుట్ఠాపనేనా’’తి వచనతో కురున్దట్ఠకథానయం పతిట్ఠపేన్తో ‘‘కురున్దియం పనా’’తిఆదిమాహ. సబ్బత్థేవాతి సబ్బఅట్ఠకథాసు. య్య-కారే సమ్పత్తే రే-కారో అతిక్కన్తో నామ హోతీతి ఆహ ‘‘రే-కారే అనతిక్కన్తే’’తి. ఉపోసథస్స ఞత్తికమ్మభావతో ఞత్తియా సమత్తాయ ఉపోసథో కతో నామ హోతీతి ఆహ ‘‘య్య-కారే సమ్పత్తే న లబ్భతీ’’తి.
ఇదఞ్చిదఞ్చాతి ‘‘పాణాతిపాతం అదిన్నాదాన’’న్తిఆదిం. ‘‘అసుకో చ అసుకో చ అస్సమణో అనుపాసకో’’తి అక్కోసాధిప్పాయేన పరమ్ముఖా వదన్తస్స దుక్కటం, సమ్ముఖా వదన్తస్స పన పాచిత్తియమేవ. యథా ‘‘అసూరియం పస్సతి కఞ్ఞా’’తి ఏత్థ ‘‘సూరియం న పస్సతి కఞ్ఞా’’తి అయమత్థో లబ్భతి, ఏవం ‘‘అనోకాసం కారాపేత్వా’’తి ఏత్థాపి ‘‘ఓకాసం అకారాపేత్వా’’తి అయమత్థో లబ్భతీతి ఆహ ‘‘యం పనా’’తిఆది. యం చోదేతి, తస్స ఉపసమ్పన్నోతి సఙ్ఖ్యూపగమనం, తస్మిం సుద్ధసఞ్ఞితా, యేన పారాజికేన చోదేతి, తస్స దిట్ఠాదివసేన అమూలకతా, చావనాధిప్పాయేన సమ్ముఖా చోదనా, తస్స తఙ్ఖణవిజాననన్తి ఇమానేత్థ పఞ్చ అఙ్గాని.
పఠమదుట్ఠదోససిక్ఖాపదవణ్ణనా నిట్ఠితా.