౨. సఙ్ఘాదిసేసకణ్డం
౧. సుక్కవిస్సట్ఠిసిక్ఖాపదవణ్ణనా
ఇదాని పారాజికసంవణ్ణనాసమనన్తరా యా తేరసకాదిసంవణ్ణనా సమారద్ధా, తస్సాపి –
అనాకులా అసన్దేహా, పరిపుణ్ణవినిచ్ఛయా;
అత్థబ్యఞ్జనసమ్పన్నా, హోతి సారత్థదీపనీ.
తేరసకస్సాతి తేరస సిక్ఖాపదాని పరిమాణాని అస్స కణ్డస్సాతి తేరసకం, తస్స తేరసకస్స కణ్డస్సాతి అత్థో.
౨౩౪. అనభిరతోతి అఞ్ఞత్థ గిహిభావం పత్థయమానో వుచ్చతి, ఇధ పన కామరాగవసేన ఉక్కణ్ఠితతాయ విక్ఖిత్తచిత్తతాయ సమన్నాగతో అధిప్పేతోతి ఆహ విక్ఖిత్తచిత్తోతిఆది.
౨౩౬-౨౩౭. సఞ్చేతనికాతి ఏత్థ సం-సద్దో విజ్జమానత్థతాయ సాత్థకోతి దస్సేన్తో ఆహ సంవిజ్జతి చేతనా అస్సాతి. తత్థ చేతనాతి వీతిక్కమవసప్పవత్తా పుబ్బభాగచేతనా. అస్సాతి సుక్కవిస్సట్ఠియా. ఇమస్మిం వికప్పే ఇక-సద్దస్స విసుం అత్థో నత్థీతి ఆహ సఞ్చేతనావ సఞ్చేతనికాతి. ఇదాని సం-సద్దస్స అత్థం అనపేక్ఖిత్వా ఇక-సద్దోవ అస్సత్థిఅత్థం పకాసేతీతి దస్సేన్తో సఞ్చేతనా వా అస్సా అత్థీతి సఞ్చేతనికాతి దుతియవికప్పమాహ. సంవిజ్జతి చేతనా అస్సాతి పదభాజనే వత్తబ్బే బ్యఞ్జనే ఆదరం అకత్వా జానన్తోతిఆది వుత్తం. ఉపక్కమామీతి జానన్తోతి మోచనత్థం ఉపక్కమామీతి జానన్తో.
ఆసయభేదతోతి పిత్తాదిఆసయభేదతో. బుద్ధపచ్చేకబుద్ధానమ్పి హి రఞ్ఞోపి చక్కవత్తిస్స పిత్తసేమ్హపుబ్బలోహితాసయేసు చతూసు అఞ్ఞతరో ఆసయో హోతియేవ, మన్దపఞ్ఞానం పన చత్తారోపి ఆసయా హోన్తి. ధాతునానత్తతోతి పథవీధాతుఆదీనం చతున్నం ధాతూనం, చక్ఖాదీనం వా అట్ఠారసన్నం ధాతూనం, రససోణితాదీనం వా ధాతూనం నానత్తతో.
వత్థిసీసన్తి వత్థిపుటస్స అబ్భన్తరే మత్థకపస్సం. ‘‘రాగ…పే… అసక్కోన్తో’’తి రాగపరియుట్ఠానం సన్ధాయ వుత్తం. రాజా పన ‘‘సమ్భవస్స సకలకాయో ఠాన’’న్తి సుతపుబ్బత్తా వీమంసనత్థం ఏవమకాసీతి వదన్తి. దకసోతన్తి ముత్తమగ్గం, అఙ్గజాతప్పదేసన్తి వుత్తం హోతి. దకసోతోరోహణతో పట్ఠాయ పన ఉపాదిన్నతో వినిముత్తతాయ సమ్భవే ఉతుసముట్ఠానమేవ రూపం అవసిస్సతి, సేసం తిసముట్ఠానం నత్థీతి వేదితబ్బం. ఆపోధాతుయా సన్తానవసేన పవత్తమానాయ అవత్థావిసేసో సమ్భవో, సో చతుసముట్ఠానికో అట్ఠకథాయం చతుసముట్ఠానికేసు సమ్భవస్స వుత్తత్తా. సో పన సోళసవస్సకాలే ఉప్పజ్జతి, తస్స రాగవసేన ఠానాచావనం హోతీతి వదన్తి, తస్మా యం వుత్తం కథావత్థుఅట్ఠకథాయం ‘‘సుక్కవిస్సట్ఠి నామ రాగసముట్ఠానా హోతీ’’తి, తం సమ్భవస్స ఠానాచావనం సన్ధాయ వుత్తన్తి వేదితబ్బం, న పన సమ్భవో చిత్తసముట్ఠానోయేవాతి దీపేతుం, తేనేవ తత్థ విస్సట్ఠిగ్గహణం కతం. ‘‘ఖీణాసవానం పన బ్రహ్మానఞ్చ సమ్భవో నత్థీ’’తి ఆచరియధమ్మపాలత్థేరేన వుత్తం, తస్మా యం వుత్తం కథావత్థుఅట్ఠకథాయం (కథా. అట్ఠ. ౩౦౭) ‘‘తాసం దేవతానం సుక్కవిస్సట్ఠి నామ నత్థీ’’తి, తమ్పి ఠానాచావనం సన్ధాయ వుత్తన్తి గహేతబ్బం, న పన దేవతానం సబ్బసో సమ్భవస్స అభావం సన్ధాయ. ఛన్నమ్పి పన కామావచరదేవతానం కామా పాకతికాయేవ. మనుస్సా వియ హి తే ద్వయంద్వయసమాపత్తివసేనేవ మేథునం పటిసేవన్తి, కేవలం పన నిస్సన్దాభావో తేసం వత్తబ్బో. తఙ్ఖణికపరిళాహవూపసమావహం సమ్ఫస్ససుఖమేవ హి తేసం కామకిచ్చం. కేచి పన ‘‘చాతుమహారాజికతావతింసానంయేవ ద్వయంద్వయసమాపత్తియా కామకిచ్చం ఇజ్ఝతి, యామానం అఞ్ఞమఞ్ఞం ఆలిఙ్గనమత్తేన, తుసితానం హత్థామసనమత్తేన, నిమ్మానరతీనం హసితమత్తేన, పరనిమ్మితవసవత్తీనం ఓలోకితమత్తేన కామకిచ్చం ఇజ్ఝతీ’’తి వదన్తి, తం అట్ఠకథాయం పటిక్ఖిత్తం తాదిసస్స కామేసు విరజ్జనస్స తేసు అభావతో కామానఞ్చ ఉత్తరుత్తరి పణీతతరపణీతతమభావతో.
తథేవాతి ‘‘మోచనస్సాదేన నిమిత్తే ఉపక్కమతో’’తిఆదిం అతిదిసతి. ‘‘విస్సట్ఠీతి ఠానతో చావనా వుచ్చతీ’’తి వుత్తత్తా దకసోతం ఓతిణ్ణమత్తేతి కస్మా వుత్తన్తి ఆహ దకసోతోరోహణఞ్చేత్థాతిఆది. ఏత్థాతి తీసుపి వాదేసు. అధివాసేత్వాతి నిమిత్తే ఉపక్కమిత్వా పున విప్పటిసారే ఉప్పన్నే అధివాసేత్వా. అన్తరా నివారేతున్తి ఠానతో చుతం దకసోతం ఓతరితుం అదత్వా అన్తరా నివారేతుం. తేనాహ – ఠానా చుతఞ్హి అవస్సం దకసోతం ఓతరతీతి. ఠానాచావనమత్తేనేవాతి దకసోతం అనోతిణ్ణేపీతి అధిప్పాయో. ఏత్థ చ ‘‘సకలో కాయో ఠాన’’న్తి వాదే ఠానాచావనం వదన్తేన సకలసరీరతో చుతస్సపి దకసోతోరోహణతో పుబ్బే అప్పమత్తకస్స అన్తరాళస్స సమ్భవతో వుత్తం. సకలసరీరే వా తస్మిం తస్మిం పదేసే ఠితస్స ఠానా చుతం సన్ధాయ ‘‘ఠానాచావనమత్తేనేవా’’తి వుత్తం. నిమిత్తే ఉపక్కమన్తస్సేవాతి మోచనస్సాదేన ఉపక్కమన్తస్స. హత్థపరికమ్మాదీసు సతిపి మోచనస్సాదే నిమిత్తే ఉపక్కమాభావతో నత్థి ఆపత్తీతి ఆహ ‘‘హత్తపరికమ్మ…పే… అనాపత్తీ’’తి. అయం సబ్బాచరియసాధారణవినిచ్ఛయోతి ‘‘దకసోతోరోహణఞ్చేత్థా’’తిఆదినా వుత్తో తిణ్ణమ్పి ఆచరియానం సాధారణో వినిచ్ఛయో.
ఖోభకరణపచ్చయో నామ విసభాగభేసజ్జసేనాసనాహారాదిపచ్చయో. అత్థకామతాయ వా అనత్థకామతాయ వాతి పసన్నా అత్థకామతాయ, కుద్ధా అనత్థకామతాయ. అత్థాయ వా అనత్థాయ వాతి సభావతో భవితబ్బాయ అత్థాయ వా అనత్థాయ వా. ఉపసంహరన్తీతి అత్తనో దేవానుభావేన ఉపనేన్తి. బోధిసత్తమాతా వియ పుత్తపటిలాభనిమిత్తన్తి తదా కిర పురే పుణ్ణమాయ సత్తమదివసతో పట్ఠాయ విగతసురాపానం మాలాగన్ధాదివిభూతిసమ్పన్నం నక్ఖత్తకీళం అనుభవమానా బోధిసత్తమాతా సత్తమే దివసే పాతోవ ఉట్ఠాయ గన్ధోదకేన న్హాయిత్వా సబ్బాలఙ్కారవిభూసితా వరభోజనం భుఞ్జిత్వా ఉపోసథఙ్గాని అధిట్ఠాయ సిరిగబ్భం పవిసిత్వా సిరిసయనే నిపన్నా నిద్దం ఓక్కమమానా ఇమం సుపినం అద్దస – చత్తారో కిర నం మహారాజానో సయనేనేవ సద్ధిం ఉక్ఖిపిత్వా అనోతత్తదహం నేత్వా న్హాపేత్వా దిబ్బవత్థం నివాసేత్వా దిబ్బగన్ధేహి విలిమ్పేత్వా దిబ్బపుప్ఫాని పిళన్ధిత్వా తతో అవిదూరే రజతపబ్బతో, తస్స అన్తో కనకవిమానం అత్థి, తస్మిం పాచీనతో సీసం కత్వా నిపజ్జాపేసుం. అథ బోధిసత్తో సేతవరవారణో హుత్వా తతో అవిదూరే ఏకో సువణ్ణపబ్బతో, తత్థ చరిత్వా తతో ఓరుయ్హ రజతపబ్బతం అభిరుహిత్వా కనకవిమానం పవిసిత్వా మాతరం పదక్ఖిణం కత్వా దక్ఖిణపస్సం ఫాలేత్వా కుచ్ఛిం పవిట్ఠసదిసో అహోసి. ఇమం సుపినం సన్ధాయ ఏతం వుత్తం ‘‘బోధిసత్తమాతా వియ పుత్తపటిలాభనిమిత్త’’న్తి.
పఞ్చ మహాసుపినేతి (అ. ని. అట్ఠ. ౩.౫.౧౯౬) మహన్తేహి పురిసేహి పస్సితబ్బతో మహన్తానఞ్చ అత్థానం నిమిత్తభావతో మహాసుపినే. తే పన పఞ్చ మహాసుపినే నేవ లోకియమహాజనో పస్సతి, న మహారాజానో, న చక్కవత్తిరాజానో, న అగ్గసావకా, న పచ్చేకబుద్ధా, న సమ్మాసమ్బుద్ధా, ఏకో సబ్బఞ్ఞుబోధిసత్తోయేవ పస్సతి. తేన వుత్తం ‘‘బోధిసత్తో వియ పఞ్చ మహాసుపినే’’తి. అమ్హాకఞ్చ పన బోధిసత్తో కదా తే సుపినే పస్సీతి? ‘‘స్వే బుద్ధో భవిస్సామీ’’తి చాతుద్దసియం పక్ఖస్స రత్తివిభాయనకాలే పస్సి. కాలవసేన హి దివా దిట్ఠో సుపినో న సమేతి, తథా పఠమయామే మజ్ఝిమయామే చ. పచ్ఛిమయామే బలవపచ్చూసే పన అసితపీతసాయితే సమ్మాపరిణామగతే కాయస్మిం ఓజాయ పతిట్ఠితాయ అరుణే ఉగ్గచ్ఛమానే దిట్ఠసుపినో సమేతి. ఇట్ఠనిమిత్తం సుపినం పస్సన్తో ఇట్ఠం పటిలభతి, అనిట్ఠనిమిత్తం పస్సన్తో అనిట్ఠం, తస్మా బోధిసత్తోపి సుపినం పస్సన్తో రత్తివిభాయనకాలే పస్సి.
కే పన తే పఞ్చ మహాసుపినాతి? తథాగతస్స అరహతో సమ్మాసమ్బుద్ధస్స పుబ్బేవ సమ్బోధా అనభిసమ్బుద్ధస్స బోధిసత్తస్సేవ సతో పఞ్చ మహాసుపినా పాతురహేసుం (అ. ని. ౫.౧౯౬) – అయం మహాపథవీ మహాసయనం అహోసి, హిమవా పబ్బతరాజా బిమ్బోహనం అహోసి, పురత్థిమే సముద్దే వామహత్థో ఓహితో అహోసి, పచ్ఛిమే సముద్దే దక్ఖిణహత్థో ఓహితో అహోసి, దక్ఖిణసముద్దే ఉభో పాదా ఓహితా అహేసుం, అయం పఠమో మహాసుపినో పాతురహోసి.
పున చపరం దబ్బతిణసఙ్ఖాతా తిరియా నామ తిణజాతి నఙ్గలమత్తేన రత్తదణ్డేన నాభితో ఉగ్గన్త్వా తస్స పస్సన్తస్సేవ విదత్థిమత్తం రతనమత్తం బ్యామమత్తం యట్ఠిమత్తం గావుతమత్తం అడ్ఢయోజనమత్తం యోజనమత్తన్తి ఏవం ఉగ్గన్త్వా అనేకయోజనసహస్సం నభం ఆహచ్చ ఠితా అహోసి, అయం దుతియో మహాసుపినో పాతురహోసి.
పున చపరం సేతా కిమీ కణ్హసీసా పాదేహి ఉస్సక్కిత్వా యావ జాణుమణ్డలా పటిచ్ఛాదేసుం, అయం తతియో మహాసుపినో పాతురహోసి.
పున చపరం చత్తారో సకుణా నానావణ్ణా చతూహి దిసాహి ఆగన్త్వా పాదమూలే నిపతిత్వా సబ్బసేతా సమ్పజ్జింసు, అయం చతుత్థో మహాసుపినో పాతురహోసి.
పున చపరం బోధిసత్తో మహతో మీళ్హపబ్బతస్స ఉపరూపరి చఙ్కమతి అలిప్పమానో మీళ్హేన, అయం పఞ్చమో మహాసుపినో పాతురహోసి. ఇమే పఞ్చ మహాసుపినా.
తత్థ పఠమో అనుత్తరాయ సమ్మాసమ్బోధియా పుబ్బనిమిత్తం, దుతియో అరియస్స అట్ఠఙ్గికస్స మగ్గస్స దేవమనుస్సేసు సుప్పకాసితభావస్స పుబ్బనిమిత్తం, తతియో బహూనం ఓదాతవసనానం గిహీనం భగవన్తం ఉపసఙ్కమిత్వా సరణగమనస్స పుబ్బనిమిత్తం, చతుత్థో ఖత్తియాదీనం చతున్నం వణ్ణానం తథాగతప్పవేదితే ధమ్మవినయే అగారస్మా అనగారియం పబ్బజిత్వా అనుత్తరవిముత్తిసచ్ఛికిరియాయ పుబ్బనిమిత్తం, పఞ్చమో చతున్నం పచ్చయానం లాభితాయ తేసు చ అనుపలిత్తభావస్స పుబ్బనిమిత్తం.
అపిచ యం సో చక్కవాళమహాపథవిం సిరిసయనభూతం అద్దస, తం బుద్ధభావస్స పుబ్బనిమిత్తం. యం హిమవన్తం పబ్బతరాజానం బిమ్బోహనం అద్దస, తం సబ్బఞ్ఞుతఞ్ఞాణబిమ్బోహనస్స పుబ్బనిమిత్తం. యం చత్తారో హత్థపాదే సముద్దస్స ఉపరూపరిభాగేన గన్త్వా చక్కవాళమత్థకే ఠితే అద్దస, తం ధమ్మచక్కస్స అప్పటివత్తియభావే పుబ్బనిమిత్తం. యం అత్తానం ఉత్తానకం నిపన్నం అద్దస, తం తీసు భవేసు అవకుజ్జానం సత్తానం ఉత్తానముఖభావస్స పుబ్బనిమిత్తం. యం అక్ఖీని ఉమ్మీలేత్వా పస్సన్తో వియ అహోసి, తం దిబ్బచక్ఖుపటిలాభస్స పుబ్బనిమిత్తం. యం యావ భవగ్గా ఏకాలోకం అహోసి, తం అనావరణఞాణస్స పుబ్బనిమిత్తం. సేసం వుత్తనయమేవ. ఇతి తంతంవిసేసాధిగమనిమిత్తభూతే పఞ్చ మహాసుపినే పస్సి. తేన వుత్తం ‘‘బోధిసత్తో వియ పఞ్చ మహాసుపినే’’తి.
కోసలరాజా వియ సోళస సుపినేతి –
‘‘ఉసభా రుక్ఖా గావియో గవా చ,
అస్సో కంసో సిఙ్గాలీ చ కుమ్భో;
పోక్ఖరణీ చ అపాకచన్దనం,
లాబూని సీదన్తి సిలా ప్లవన్తి.
‘‘మణ్డూకియో కణ్హసప్పే గిలన్తి,
కాకం సువణ్ణా పరివారయన్తి;
తసా వకా ఏళకానం భయా హీ’’తి. (జా. ౧.౧.౭౭) –
ఇమే సోళస సుపినే పస్సన్తో కోసలరాజా వియ.
౧. ఏకదివసం కిర కోసలరాజా రత్తిం నిద్దూపగతో పచ్ఛిమయామే సోళస సుపినే పస్సి (జా. అట్ఠ. ౧.౧.మహాసుపినజాతకవణ్ణనా). తత్థ చత్తారో అఞ్జనవణ్ణా కాళఉసభా ‘‘యుజ్ఝిస్సామా’’తి చతూహి దిసాహి రాజఙ్గణం ఆగన్త్వా ‘‘ఉసభయుద్ధం పస్సిస్సామా’’తి మహాజనే సన్నిపతితే యుజ్ఝనాకారం దస్సేత్వా నదిత్వా గజ్జిత్వా అయుజ్ఝిత్వావ పటిక్కన్తా. ఇమం పఠమం సుపినం అద్దస.
౨. ఖుద్దకా రుక్ఖా చేవ గచ్ఛా చ పథవిం భిన్దిత్వా విదత్థిమత్తమ్పి రతనమత్తమ్పి అనుగ్గన్త్వావ పుప్ఫన్తి చేవ ఫలన్తి చ. ఇమం దుతియం అద్దస.
౩. గావియో తదహుజాతానం వచ్ఛానం ఖీరం పివన్తియో అద్దస. అయం తతియో సుపినో.
౪. ధురవాహే ఆరోహపరిణాహసమ్పన్నే మహాగోణే యుగపరమ్పరాయ అయోజేత్వా తరుణే గోదమ్మే ధురే యోజేన్తే అద్దస, తే ధురం వహితుం అసక్కోన్తా ఛడ్డేత్వా అట్ఠంసు, సకటాని నప్పవత్తింసు. అయం చతుత్థో సుపినో.
౫. ఏకం ఉభతోముఖం అస్సం అద్దస, తస్స ఉభోసు పస్సేసు యవసీసం దేన్తి, సో ద్వీహిపి ముఖేహి ఖాదతి. అయం పఞ్చమో సుపినో.
౬. మహాజనో సతసహస్సగ్ఘనకం సువణ్ణపాతిం సమ్మజ్జిత్వా ‘‘ఇధ పస్సావం కరోహీ’’తి ఏకస్స జరసిఙ్గాలస్స ఉపనామేసి, తం తత్థ పస్సావం కరోన్తం అద్దస. అయం ఛట్ఠో సుపినో.
౭. ఏకో పురిసో రజ్జుం వట్టేత్వా పాదమూలే నిక్ఖిపతి, తేన నిసిన్నపీఠస్స హేట్ఠా సయితా ఛాతసిఙ్గాలీ తస్స అజానన్తస్సేవ తం ఖాదతి. ఇమం సత్తమం సుపినం అద్దస.
౮. రాజద్వారే బహూహి తుచ్ఛకుమ్భేహి పరివారేత్వా ఠపితం ఏకం మహన్తం పూరితకుమ్భం అద్దస, చత్తారోపి పన వణ్ణా చతూహి దిసాహి చతూహి అనుదిసాహి చ ఘటేహి ఉదకం ఆహరిత్వా పూరితకుమ్భమేవ పూరేన్తి, పూరితపూరితం ఉదకం ఉత్తరిత్వా పలాయతి, తేపి పునప్పునం తత్థేవ ఉదకం ఆసిఞ్చన్తి, తుచ్ఛకుమ్భే ఓలోకేన్తాపి నత్థి. అయం అట్ఠమో సుపినో.
౯. ఏకం పఞ్చపదుమసఞ్ఛన్నం గమ్భీరం సబ్బతోతిత్థం పోక్ఖరణిం అద్దస, సమన్తతో ద్విపదచతుప్పదా ఓతరిత్వా తత్థ పానీయం పివన్తి, తస్సా మజ్ఝే గమ్భీరట్ఠానే ఉదకం ఆవిలం, తీరప్పదేసే ద్విపదచతుప్పదానం అక్కమనట్ఠానే అచ్ఛం విప్పసన్నం అనావిలం. అయం నవమో సుపినో.
౧౦. ఏకిస్సాయేవ చ కుమ్భియా పచ్చమానం ఓదనం అపాకం అద్దస, ‘‘అపాక’’న్తి విచారేత్వా విభజిత్వా ఠపితం వియ తీహాకారేహి పచ్చమానం ఏకస్మిం పస్సే అతికిలిన్నో హోతి, ఏకస్మిం ఉత్తణ్డులో, ఏకస్మిం సుపక్కోతి. అయం దసమో సుపినో.
౧౧. సతసహస్సగ్ఘనకం చన్దనసారం పూతితక్కేన విక్కిణన్తే అద్దస. అయం ఏకాదసమో సుపినో.
౧౨. తుచ్ఛలాబూని ఉదకే సీదన్తాని అద్దస. అయం ద్వాదసమో సుపినో.
౧౩. మహన్తమహన్తా కూటాగారప్పమాణా ఘనసిలా నావా వియ ఉదకే ప్లవమానా అద్దస. అయం తేరసమో సుపినో.
౧౪. ఖుద్దకమధుకపుప్ఫప్పమాణా మణ్డూకియో మహన్తే కణ్హసప్పే వేగేన అనుబన్ధిత్వా ఉప్పలనాళే వియ ఛిన్దిత్వా మంసం ఖాదిత్వా గిలన్తియో అద్దస. అయం చుద్దసమో సుపినో.
౧౫. దసహి అసద్ధమ్మేహి సమన్నాగతం గామగోచరం కాకం కఞ్చనవణ్ణవణ్ణతాయ ‘‘సువణ్ణా’’తి లద్ధనామే సువణ్ణరాజహంసే పరివారేన్తే అద్దస. అయం పన్నరసమో సుపినో.
౧౬. పుబ్బే దీపినో ఏళకే ఖాదన్తి, తే పన ఏళకే దీపినో అనుబన్ధిత్వా మురామురాతి ఖాదన్తే అద్దస, అథఞ్ఞే తసా వకా ఏళకే దూరతోవ దిస్వా తసితా తాసప్పత్తా హుత్వా ఏళకానం భయా పలాయిత్వా గుమ్బగహనాని పవిసిత్వా నిలీయింసు. అయం సోళసమో సుపినో.
౧. తత్థ అధమ్మికానం రాజూనం అధమ్మికానఞ్చ మనుస్సానం కాలే లోకే విపరివత్తమానే కుసలే ఓసన్నే అకుసలే ఉస్సన్నే లోకస్స పరిహీనకాలే దేవో న సమ్మా వస్సిస్సతి, మేఘపాదా ఛిజ్జిస్సన్తి, సస్సాని మిలాయిస్సన్తి, దుబ్భిక్ఖం భవిస్సతి, వస్సితుకామా వియ చతూహి దిసాహి మేఘా ఉట్ఠహిత్వా ఇత్థికాహి ఆతపే పత్థటానం వీహిఆదీనం తేమనభయేన అన్తో పవేసితకాలే పురిసేసు కుదాలపిటకే ఆదాయ ఆళిబన్ధనత్థాయ నిక్ఖన్తేసు వస్సనాకారం దస్సేత్వా గజ్జిత్వా విజ్జులతా నిచ్ఛారేత్వా ఉసభా వియ అయుజ్ఝిత్వా అవస్సిత్వావ పలాయిస్సన్తి. అయం పఠమస్స విపాకో.
౨. లోకస్స పరిహీనకాలే మనుస్సానం పరిత్తాయుకకాలే సత్తా తిబ్బరాగా భవిస్సన్తి, అసమ్పత్తవయావ కుమారియో పురిసన్తరం గన్త్వా ఉతునియో చేవ గబ్భినియో చ హుత్వా పుత్తధీతాహి వడ్ఢిస్సన్తి. ఖుద్దకరుక్ఖానం పుప్ఫం వియ హి తాసం ఉతునిభావో, ఫలం వియ చ పుత్తధీతరో భవిస్సన్తి. అయం దుతియస్స విపాకో.
౩. మనుస్సానం జేట్ఠాపచాయికకమ్మస్స నట్ఠకాలే సత్తా మాతాపితూసు వా సస్సుససురేసు వా లజ్జం అనుపట్ఠపేత్వా సయమేవ కుటుమ్బం సంవిదహన్తావ ఘాసచ్ఛాదనమత్తమ్పి మహల్లకానం దాతుకామా దస్సన్తి, అదాతుకామా న దస్సన్తి, మహల్లకా అనాథా హుత్వా అసయంవసీ దారకే ఆరాధేత్వా జీవిస్సన్తి తదహుజాతానం వచ్ఛానం ఖీరం పివన్తియో మహాగావియో వియ. అయం తతియస్స విపాకో.
౪. అధమ్మికరాజూనం కాలే అధమ్మికరాజానో పణ్డితానం పవేణికుసలానం కమ్మనిత్థరణసమత్థానం మహామత్తానం యసం న దస్సన్తి, ధమ్మసభాయం వినిచ్ఛయట్ఠానేపి పణ్డితే వోహారకుసలే మహల్లకే అమచ్చే న ఠపేస్సన్తి. తబ్బిపరీతానం పన తరుణతరుణానం యసం దస్సన్తి, తథారూపే ఏవ చ వినిచ్ఛయట్ఠానే ఠపేస్సన్తి, తే రాజకమ్మాని చేవ యుత్తాయుత్తఞ్చ అజానన్తా నేవ తం యసం ఉక్ఖిపితుం సక్ఖిస్సన్తి, న రాజకమ్మాని నిత్థరితుం, తే అసక్కోన్తా కమ్మధురం ఛడ్డేస్సన్తి, మహల్లకాపి పణ్డితా అమచ్చా యసం అలభన్తా కిచ్చాని నిత్థరితుం సమత్థాపి ‘‘కిం అమ్హాకం ఏతేహి, మయం బాహిరకా జాతా, అబ్భన్తరికా తరుణదారకా జానిస్సన్తీ’’తి ఉప్పన్నాని కమ్మాని న కరిస్సన్తి, ఏవం సబ్బథాపి తేసం రాజూనం హానియేవ భవిస్సతి, ధురం వహితుం అసమత్థానం వచ్ఛదమ్మానం ధురే యోజితకాలో వియ, ధురవాహానఞ్చ మహాగోణానం యుగపరమ్పరాయ అయోజితకాలో వియ భవిస్సతి. అయం చతుత్థస్స విపాకో.
౫. అధమ్మికరాజకాలేయేవ అధమ్మికబాలరాజానో అధమ్మికే లోలమనుస్సే వినిచ్ఛయే ఠపేస్సన్తి, తే పాపపుఞ్ఞేసు అనాదరా బాలా సభాయం నిసీదిత్వా వినిచ్ఛయం దేన్తా ఉభిన్నమ్పి అత్థపచ్చత్థికానం హత్థతో లఞ్జం గహేత్వా ఖాదిస్సన్తి అస్సో వియ ద్వీహి ముఖేహి యవసీసం. అయం పఞ్చమస్స విపాకో.
౬. అధమ్మికాయేవ విజాతిరాజానో జాతిసమ్పన్నానం కులపుత్తానం ఆసఙ్కాయ యసం న దస్సన్తి, అకులీనే వడ్ఢేస్సన్తి, ఏవం మహాకులాని దుగ్గతాని భవిస్సన్తి, లామకకులాని ఇస్సరాని. తే చ కులీనా పురిసా జీవితుం అసక్కోన్తా ‘‘ఇమే నిస్సాయ జీవిస్సామా’’తి అకులీనానం ధీతరో దస్సన్తి, ఇతి తాసం కులధీతానం అకులీనేహి సద్ధిం సంవాసో జరసిఙ్గాలస్స సువణ్ణపాతియం పస్సావకరణసదిసో భవిస్సతి. అయం ఛట్ఠస్స విపాకో.
౭. గచ్ఛన్తే గచ్ఛన్తే కాలే ఇత్థియో పురిసలోలా సురాలోలా అలఙ్కారలోలా విసిఖాలోలా ఆమిసలోలా భవిస్సన్తి దుస్సీలా దురాచారా. తా సామికేహి కసిగోరక్ఖాదీని కమ్మాని కత్వా కిచ్ఛేన కసిరేన సమ్భతం ధనం జారేహి సద్ధిం సురం పివన్తియో మాలాగన్ధవిలేపనం ధారయమానా అన్తోగేహే అచ్చాయికమ్పి కిచ్చం అనోలోకేత్వా గేహపరిక్ఖేపస్స ఉపరిభాగేనపి ఛిద్దట్ఠానేహిపి జారే ఉపధారయమానా స్వే వపితబ్బయుత్తకం బీజమ్పి కోట్టేత్వా యాగుభత్తఖజ్జకాని సజ్జేత్వా ఖాదమానా విలుమ్పిస్సన్తి హేట్ఠాపీఠకనిపన్నకఛాతకసిఙ్గాలీ వియ వట్టేత్వా వట్టేత్వా పాదమూలే నిక్ఖిత్తరజ్జుం. అయం సత్తమస్స విపాకో.
౮. గచ్ఛన్తే గచ్ఛన్తే కాలే లోకో పరిహాయిస్సతి, రట్ఠం నిరోజం భవిస్సతి, రాజానో దుగ్గతా కపణా భవిస్సన్తి. యో ఇస్సరో భవిస్సతి, తస్స భణ్డాగారే సతసహస్సమత్తా కహాపణా భవిస్సన్తి, తే ఏవం దుగ్గతా సబ్బే జనపదే అత్తనో కమ్మం కారయిస్సన్తి, ఉపద్దుతా మనుస్సా సకే కమ్మన్తే ఛడ్డేత్వా రాజూనంయేవ అత్థాయ పుబ్బణ్ణాపరణ్ణాని వపన్తా రక్ఖన్తా లాయన్తా మద్దన్తా పవేసేన్తా ఉచ్ఛుఖేత్తాని కరోన్తా యన్తాని వాహేన్తా ఫాణితాదీని పచన్తా పుప్ఫారామే ఫలారామే చ కరోన్తా తత్థ తత్థ నిప్ఫన్నాని పుప్ఫఫలాదీని ఆహరిత్వా రఞ్ఞో కోట్ఠాగారమేవ పూరేస్సన్తి, అత్తనో గేహేసు తుచ్ఛకోట్ఠే ఓలోకేన్తాపి న భవిస్సన్తి, తుచ్ఛతుచ్ఛకుమ్భే అనోలోకేత్వా పూరితకుమ్భపూరణసదిసమేవ భవిస్సతి. అయం అట్ఠమస్స విపాకో.
౯. గచ్ఛన్తే గచ్ఛన్తే కాలే రాజానో అధమ్మికా భవిస్సన్తి, ఛన్దాదివసేన అగతిం గచ్ఛన్తా రజ్జం కారేస్సన్తి, ధమ్మేన వినిచ్ఛయం నామ న దస్సన్తి, లఞ్జవిత్తకా భవిస్సన్తి ధనలోలా, రట్ఠవాసికేసు తేసం ఖన్తిమేత్తానుద్దయం నామ న భవిస్సతి, కక్ఖళా ఫరుసా ఉచ్ఛుయన్తే ఉచ్ఛుగణ్ఠికా వియ మనుస్సే పీళేన్తా నానప్పకారం బలిం ఉప్పాదేత్వా ధనం గణ్హిస్సన్తి, మనుస్సా బలిపీళితా కిఞ్చి దాతుం అసక్కోన్తా గామనిగమాదయో ఛడ్డేత్వా పచ్చన్తం గన్త్వా వాసం కప్పేస్సన్తి, మజ్ఝిమజనపదో సుఞ్ఞో భవిస్సతి, పచ్చన్తో ఘనవాసో సేయ్యథాపి పోక్ఖరణియా మజ్ఝే ఉదకం ఆవిలం పరియన్తే విప్పసన్నం. అయం నవమస్స విపాకో.
౧౦. గచ్ఛన్తే గచ్ఛన్తే కాలే రాజానో అధమ్మికా భవిస్సన్తి, తేసు అధమ్మికేసు రాజయుత్తాపి బ్రాహ్మణగహపతికాపి నేగమజానపదాపీతి సమణబ్రాహ్మణే ఉపాదాయ సబ్బే మనుస్సా అధమ్మికా భవిస్సన్తి, తతో తేసం ఆరక్ఖదేవతా బలిపటిగ్గాహికదేవతా రుక్ఖదేవతా ఆకాసట్ఠకదేవతాతి ఏవం దేవతాపి అధమ్మికా భవిస్సన్తి, అధమ్మికరాజూనం రజ్జే వాతా విసమా ఖరా వాయిస్సన్తి, తే ఆకాసట్ఠకవిమానాని కమ్పేస్సన్తి, తేసు కమ్పితేసు దేవతా కుపితా దేవం వస్సితుం న దస్సన్తి, వస్సమానోపి సకలరట్ఠే ఏకప్పహారేనేవ న వస్సిస్సతి, వస్సమానోపి సబ్బత్థ కసికమ్మస్స వా వప్పకమ్మస్స వా ఉపకారో హుత్వా న వస్సిస్సతి. యథా చ రట్ఠే, ఏవం జనపదేపి గామేపి ఏకతళాకస్సరేపి ఏకప్పహారేనేవ న వస్సిస్సతి, తళాకస్స ఉపరిభాగే వస్సన్తో హేట్ఠాభాగే న వస్సిస్సతి, హేట్ఠా వస్సన్తో ఉపరి న వస్సిస్సతి, ఏకస్మిం భాగే సస్సం అతివస్సేన నస్సిస్సతి, ఏకస్మిం అవస్సన్తో మిలాయిస్సతి, ఏకస్మిం సమ్మా వస్సమానో సమ్పాదేస్సతి, ఏవం ఏకస్స రఞ్ఞో రజ్జే వుత్తా సస్సా తిప్పకారా భవిస్సన్తి ఏకకుమ్భియా ఓదనో వియ. అయం దసమస్స విపాకో.
౧౧. గచ్ఛన్తే గచ్ఛన్తే కాలే సాసనే పరిహాయన్తే పచ్చయలోలా అలజ్జికా బహూ భిక్ఖూ భవిస్సన్తి, తే భగవతా పచ్చయలోలుప్పం నిమ్మథేత్వా కథితధమ్మదేసనం చీవరాదిచతుపచ్చయహేతు పరేసం దేసేస్సన్తి, పచ్చయేహి ముచ్ఛిత్వా నిరత్థకపక్ఖే ఠితా నిబ్బానాభిముఖం కత్వా దేసేతుం న సక్ఖిస్సన్తి, కేవలం ‘‘పదబ్యఞ్జనసమ్పత్తిఞ్చేవ మధురసద్దఞ్చ సుత్వా మహగ్ఘాని చీవరాని దస్సన్తి’’ఇచ్చేవం దేసేస్సన్తి. అపరే అన్తరవీథిచతుక్కరాజద్వారాదీసు నిసీదిత్వా కహాపణఅడ్ఢకహాపణపాదమాసకరూపాదీనిపి నిస్సాయ దేసేస్సన్తి. ఇతి భగవతా నిబ్బానగ్ఘనకం కత్వా దేసితం ధమ్మం చతుపచ్చయత్థాయ చేవ కహాపణఅడ్ఢకహాపణాదిఅత్థాయ చ విక్కిణిత్వా దేసేన్తా సతసహస్సగ్ఘనకం చన్దనసారం పూతితక్కేన విక్కిణన్తా వియ భవిస్సన్తి. అయం ఏకాదసమస్స విపాకో.
౧౨. అధమ్మికరాజకాలే లోకే విపరివత్తన్తేయేవ రాజానో జాతిసమ్పన్నానం కులపుత్తానం యసం న దస్సన్తి, అకులీనానఞ్ఞేవ దస్సన్తి, తే ఇస్సరా భవిస్సన్తి, ఇతరే దలిద్దా. రాజసమ్ముఖేపి రాజద్వారేపి అమచ్చసమ్ముఖేపి వినిచ్ఛయట్ఠానేపి తుచ్ఛలాబుసదిసానం అకులీనానంయేవ కథా ఓసీదిత్వా ఠితా వియ నిచ్చలా సుప్పతిట్ఠితా భవిస్సతి, సఙ్ఘసన్నిపాతేపి సఙ్ఘకమ్మగణకమ్మట్ఠానేసు చేవ పత్తచీవరపరివేణాదివినిచ్ఛయట్ఠానేసు చ దుస్సీలానం పాపపుగ్గలానంయేవ కథా నియ్యానికా భవిస్సతి, న లజ్జిభిక్ఖూనన్తి ఏవం సబ్బథాపి తుచ్ఛలాబూనం సీదనకాలో వియ భవిస్సతి. అయం ద్వాదసమస్స విపాకో.
౧౩. తాదిసేయేవ కాలే అధమ్మికరాజానో అకులీనానం యసం దస్సన్తి, తే ఇస్సరా భవిస్సన్తి, కులీనా దుగ్గతా. తేసు న కేచి గారవం కరిస్సన్తి, ఇతరేసుయేవ కరిస్సన్తి, రాజసమ్ముఖే వా అమచ్చసమ్ముఖే వా వినిచ్ఛయట్ఠానే వా వినిచ్ఛయకుసలానం ఘనసిలాసదిసానం కులపుత్తానం కథా న ఓగాహిత్వా పతిట్ఠహిస్సతి. తేసు కథేన్తేసు ‘‘కిం ఇమే కథేన్తీ’’తి ఇతరే పరిహాసమేవ కరిస్సన్తి, భిక్ఖుసన్నిపాతేపి వుత్తప్పకారేసు ఠానేసు నేవ పేసలే భిక్ఖూ గరుకాతబ్బే మఞ్ఞిస్సన్తి, నాపి నేసం కథా పరియోగాహిత్వా పతిట్ఠహిస్సతి, సిలానం ప్లవకాలో వియ భవిస్సతి. అయం తేరసమస్స విపాకో.
౧౪. లోకే పరిహాయన్తేయేవ మనుస్సా తిబ్బరాగాదిజాతికా కిలేసానువత్తకా హుత్వా తరుణతరుణానం అత్తనో భరియానం వసే వత్తిస్సన్తి, గేహే దాసకమ్మకరాదయోపి గోమహింసాదయోపి హిరఞ్ఞసువణ్ణమ్పి సబ్బం తాసంయేవ ఆయత్తం భవిస్సతి, ‘‘అసుకహిరఞ్ఞసువణ్ణం వా పరిచ్ఛేదాదిజాతం వా కహ’’న్తి వుత్తే ‘‘యత్థ వా తత్థ వా హోతు, కిం తుయ్హిమినా బ్యాపారేన, త్వం మయ్హం ఘరే సన్తం వా అసన్తం వా జానితుకామో జాతో’’తి వత్వా నానప్పకారేహి అక్కోసిత్వా ముఖసత్తీహి కోట్టేత్వా దాసచేటకం వియ వసే కత్వా అత్తనో ఇస్సరియం పవత్తేస్సన్తి, ఏవం మధుకపుప్ఫప్పమాణమణ్డూకపోతికానం ఆసీవిసే కణ్హసప్పే గిలనకాలో వియ భవిస్సతి. అయం చుద్దసమస్స విపాకో.
౧౫. దుబ్బలరాజకాలే రాజానో హత్థిసిప్పాదీసు అకుసలా యుద్ధేసు అవిసారదా భవిస్సన్తి, తే అత్తనో రాజాధిపచ్చం ఆసఙ్కమానా సమానజాతికానం కులపుత్తానం ఇస్సరియం అదత్వా అత్తనో పాదమూలికన్హాపకకప్పకాదీనం దస్సన్తి, జాతిగోత్తసమ్పన్నా కులపుత్తా రాజకులే పతిట్ఠం అలభమానా జీవికం కప్పేతుం అసమత్థా హుత్వా ఇస్సరియట్ఠానే జాతిగోత్తహీనే అకులీనే ఉపట్ఠహన్తా విచరిస్సన్తి, సువణ్ణరాజహంసేహి కాకస్స పరివారితకాలో వియ భవిస్సతి. అయం పన్నరసమస్స విపాకో.
౧౬. అధమ్మికరాజకాలేయేవ చ అకులీనావ రాజవల్లభా ఇస్సరా భవిస్సన్తి, కులీనా అప్పఞ్ఞాతా దుగ్గతా. తే రాజవల్లభా రాజానం అత్తనో కథం గాహాపేత్వా వినిచ్ఛయట్ఠానాదీసు బలవన్తో హుత్వా దుబ్బలానం పవేణిఆగతాని ఖేత్తవత్థుఆదీని ‘‘అమ్హాకం సన్తకాని ఏతానీ’’తి అభియుఞ్జిత్వా తే ‘‘న తుమ్హాకం, అమ్హాక’’న్తి ఆగన్త్వా వినిచ్ఛయట్ఠానాదీసు వివదన్తే వేత్తలతాదీహి పహారాపేత్వా గీవాయం గహేత్వా అపకడ్ఢాపేత్వా ‘‘అత్తనో పమాణం న జానాథ, అమ్హేహి సద్ధిం వివదథ, ఇదాని వో రఞ్ఞో కథేత్వా హత్థపాదచ్ఛేదాదీని కారేస్సామా’’తి సన్తజ్జేస్సన్తి, తే తేసం భయేన అత్తనో సన్తకాని ఖేత్తవత్థూని ‘‘తుమ్హాకంయేవ తాని, గణ్హథా’’తి నియ్యాతేత్వా అత్తనో గేహాని పవిసిత్వా భీతా నిపజ్జిస్సన్తి. పాపభిక్ఖూపి పేసలే భిక్ఖూ యథారుచి విహేఠేస్సన్తి, పేసలా భిక్ఖూ పటిసరణం అలభమానా అరఞ్ఞం పవిసిత్వా గహనట్ఠానేసు నిలీయిస్సన్తి, ఏవం హీనజచ్చేహి చేవ పాపభిక్ఖూహి చ ఉపద్దుతానం జాతిమన్తకులపుత్తానఞ్చేవ పేసలభిక్ఖూనఞ్చ ఏళకానం భయేన తసవకానం పలాయనకాలో వియ భవిస్సతి. అయం సోళసమస్స విపాకో. ఏవం తస్స తస్స అత్థస్స పుబ్బనిమిత్తభూతే సోళస సుపినే పస్సి. తేన వుత్తం – ‘‘కోసలరాజా వియ సోళస సుపినే’’తి. ఏత్థ చ పుబ్బనిమిత్తతో అత్తనో అత్థానత్థనిమిత్తం సుపినం పస్సన్తో అత్తనో కమ్మానుభావేన పస్సతి, కోసలరాజా వియ లోకస్స అత్థానత్థనిమిత్తం సుపినం పస్సన్తో పన సబ్బసత్తసాధారణకమ్మానుభావేన పస్సతీతి వేదితబ్బం.
కుద్ధా హి దేవతాతి నాగమహావిహారే మహాథేరస్స కుద్ధా దేవతా వియ. రోహణే కిర నాగమహావిహారే మహాథేరో భిక్ఖుసఙ్ఘం అనపలోకేత్వావ ఏకం నాగరుక్ఖం ఛిన్దాపేసి. రుక్ఖే అధివత్థా దేవతా థేరస్స కుద్ధా పఠమమేవ నం సచ్చసుపినేన పలోభేత్వా పచ్ఛా ‘‘ఇతో తే సత్తదివసమత్థకే ఉపట్ఠాకో రాజా మరిస్సతీ’’తి సుపినే ఆరోచేసి. థేరో తం కథం ఆహరిత్వా రాజోరోధానం ఆచిక్ఖి. తా ఏకప్పహారేనేవ మహావిరవం విరవింసు. రాజా ‘‘కిం ఏత’’న్తి పుచ్ఛి. తా ‘ఏవం థేరేన వుత్త’’న్తి ఆరోచయింసు. రాజా దివసే గణాపేత్వా సత్తాహే వీతివత్తే థేరస్స హత్థపాదే ఛిన్దాపేసి. ఏకన్తసచ్చమేవ హోతీతి ఫలస్స సచ్చభావతో వుత్తం, దస్సనం పన విపల్లత్థమేవ. తేనేవ పహీనవిపల్లాసా పుబ్బనిమిత్తభూతమ్పి సుపినం న పస్సన్తి, ద్వీహి తీహి వా కారణేహి కదాచి సుపినం పస్సన్తీతి ఆహ ‘‘సంసగ్గభేదతో’’తి. ‘‘అసేక్ఖా న పస్సన్తి పహీనవిపల్లాసత్తా’’తి వచనతో చతున్నమ్పి కారణానం విపల్లాసో ఏవ మూలకారణన్తి దట్ఠబ్బం.
తన్తి సుపినకాలే పవత్తం భవఙ్గచిత్తం. రూపనిమిత్తాదిఆరమ్మణన్తి కమ్మనిమిత్తగతినిమిత్తతో అఞ్ఞం రూపనిమిత్తాదిఆరమ్మణం న హోతి. ఈదిసానీతి పచ్చక్ఖతో అనుభూతపుబ్బపరికప్పితరూపాదిఆరమ్మణాని చేవ రాగాదిసమ్పయుత్తాని చ. సబ్బోహారికచిత్తేనాతి పకతిచిత్తేన. ద్వీహి అన్తేహి ముత్తోతి కుసలాకుసలసఙ్ఖాతేహి ద్వీహి అన్తేహి ముత్తో. ఆవజ్జనతదారమ్మణక్ఖణేతి ఇదం యావ తదారమ్మణుప్పత్తి, తావ పవత్తం చిత్తవారం సన్ధాయ వుత్తం. ‘‘సుపినేనేవ దిట్ఠం వియ మే, సుతం వియ మేతి కథనకాలే పన అబ్యాకతోయేవ ఆవజ్జనమత్తస్సేవ ఉప్పజ్జనతో’’తి వదన్తి. ఏవం వదన్తేహి పఞ్చద్వారే దుతియమోఘవారే వియ మనోద్వారేపి ఆవజ్జనం ద్వత్తిక్ఖత్తుం ఉప్పజ్జిత్వా జవనట్ఠానే ఠత్వా భవఙ్గం ఓతరతీతి అధిప్పేతన్తి దట్ఠబ్బం ఏకచిత్తక్ఖణికస్స ఆవజ్జనస్స ఉప్పత్తియం ‘‘దిట్ఠం వియ మే, సుతం వియ మే’’తి కప్పనాయ అసమ్భవతో.
ఏత్థ చ ‘‘సుపినన్తేపి తదారమ్మణవచనతో పచ్చుప్పన్నవసేన వా అతీతవసేన వా సభావధమ్మాపి సుపినన్తే ఆరమ్మణం హోన్తీ’’తి వదన్తి. ‘‘యదిపి సుపినన్తే విభూతం హుత్వా ఉపట్ఠితే రూపాదివత్థుమ్హి తదారమ్మణం వుత్తం, తథాపి సుపినన్తే ఉపట్ఠితనిమిత్తస్స పరికప్పవసేన గహేతబ్బతాయ దుబ్బలభావతో దుబ్బలవత్థుకత్తాతి వుత్త’’న్తి తీసుపి గణ్ఠిపదేసు వుత్తం. కేచి పన ‘‘కరజకాయస్స నిరుస్సాహసన్తభావప్పత్తితో తన్నిస్సితం హదయవత్థు న సుప్పసన్నం హోతి, తతో తన్నిస్సితాపి చిత్తుప్పత్తి న సుప్పసన్నా అసుప్పసన్నవట్టినిస్సితదీపప్పభా వియ, తస్మా దుబ్బలవత్థుకత్తాతి ఏత్థ దుబ్బలహదయవత్థుకత్తా’’తి అత్థం వదన్తి, వీమంసిత్వా యుత్తతరం గహేతబ్బం.
సుపినన్తచేతనాతి మనోద్వారికజవనవసేన పవత్తా సుపినన్తే చేతనా. సుపినఞ్హి పస్సన్తో మనోద్వారికేనేవ జవనేన పస్సతి, న పఞ్చద్వారికేన. పటిబుజ్ఝన్తో చ మనోద్వారికేనేవ పటిబుజ్ఝతి, న పఞ్చద్వారికేన. నిద్దాయన్తస్స హి మహావట్టిం జాలేత్వా దీపే చక్ఖుసమీపం ఉపనీతే పఠమం చక్ఖుద్వారికం ఆవజ్జనం భవఙ్గం న ఆవట్టేతి, మనోద్వారికమేవ ఆవట్టేతి, అథ జవనం జవిత్వా భవఙ్గం ఓతరతి. దుతియవారే చక్ఖుద్వారికం ఆవజ్జనం భవఙ్గం ఆవట్టేతి, తతో చక్ఖువిఞ్ఞాణాదీని జవనపరియోసానాని పవత్తన్తి, తదనన్తరం భవఙ్గం పవత్తతి. తతియవారే మనోద్వారికఆవజ్జనేన భవఙ్గే ఆవట్టితే మనోద్వారికజవనం జవతి, తేన చిత్తేన ‘‘కిం అయం ఇమస్మిం ఠానే ఆలోకో’’తి జానాతి. తథా నిద్దాయన్తస్స కణ్ణసమీపే తూరియేసు పగ్గహితేసు ఘానసమీపే సుగన్ధేసు వా దుగ్గన్ధేసు వా పుప్ఫేసు ఉపనీతేసు ముఖే సప్పిమ్హి వా ఫాణితే వా పక్ఖిత్తే పిట్ఠియం పాణినా పహారే దిన్నే పఠమం సోతద్వారికాదీని ఆవజ్జనాని భవఙ్గం న ఆవట్టేన్తి, మనోద్వారికమేవ ఆవట్టేతి, అథ జవనం జవిత్వా భవఙ్గం ఓతరతి. దుతియవారే సోతద్వారికాదీని ఆవజ్జనాని భవఙ్గం ఆవట్టేన్తి, తతో సోతఘానజివ్హాకాయవిఞ్ఞాణాదీని జవనపరియోసానాని పవత్తన్తి, తదనన్తరం భవఙ్గం పవత్తతి. తతియవారే మనోద్వారికఆవజ్జనేన భవఙ్గే ఆవట్టితే మనోద్వారికజవనం జవతి, తేన చిత్తేన ఞత్వా ‘‘కిం అయం ఇమస్మిం ఠానే సద్దో, సఙ్ఖసద్దో భేరిసద్దో’’తి వా ‘‘కిం అయం ఇమస్మిం ఠానే గన్ధో, మూలగన్ధో సారగన్ధో’’తి వా ‘‘కిం ఇదం మయ్హం ముఖే పక్ఖిత్తం, సప్పి ఫాణిత’’న్తి వా ‘‘కేనమ్హి పిట్ఠియం పహటో, అతిథద్ధో మే పహారో’’తి వా వత్తా హోతి, ఏవం మనోద్వారికజవనేనేవ పటిబుజ్ఝతి, న పఞ్చద్వారికేన. సుపినమ్పి తేనేవ పస్సతి, న పఞ్చద్వారికేన.
అస్సాతి అస్స ఆపత్తినికాయస్స. నను చ అయుత్తోయం నిద్దేసో ‘‘సఙ్ఘో ఆదిమ్హి చేవ సేసే చ ఇచ్ఛితబ్బో అస్సా’’తి. న హి ఆపత్తినికాయస్స ఆదిమ్హి చేవ సేసే చ సఙ్ఘో ఇచ్ఛితో, కిఞ్చరహి వుట్ఠానస్సాతి ఇమం చోదనం మనసి సన్నిధాయ యథా న విరుజ్ఝతి, తథా అధిప్పాయం వివరన్తో ‘‘కిం వుత్తం హోతీ’’తిఆదిమాహ. ఆపత్తితో వుట్ఠానస్స ఆదిమ్హి చేవ సేసే చ ఇచ్ఛితో సఙ్ఘో ఆపత్తియావ ఇచ్ఛితో నామ హోతీతి అయమేత్థ అధిప్పాయో. ఆపత్తివుట్ఠానన్తి ఆపత్తితో వుట్ఠానం, అనాపత్తికభావూపగమనన్తి అత్థో. వచనకారణన్తి ‘‘సఙ్ఘాదిసేసో’’తి ఏవం వచనే కారణం. సముదాయే నిరుళ్హో నికాయ-సద్దో తదేకదేసే పవత్తమానోపి తాయ ఏవ రుళ్హియా పవత్తతీతి ఆహ రుళీసద్దేనాతి. అథ వా కిఞ్చి నిమిత్తం గహేత్వా సతిపి అఞ్ఞస్మిం తంనిమిత్తయుత్తే కిస్మిఞ్చిదేవ విసయే సమ్ముతియా చిరకాలతావసేన నిమిత్తవిరహేపి పవత్తనిరుళ్హో రుళ్హీ నామ. యథా మహియం సేతీతి మహింసో, గచ్ఛతీతి గోతి, ఏవం నికాయ-సద్దస్సపి రుళ్హిభావో వేదితబ్బో. ఏకస్మిమ్పి విసిట్ఠే సతిపి సామఞ్ఞా వియ సముదాయే పవత్తవోహారో అవయవేపి పవత్తతీతి ఆహ అవయవే సమూహవోహారేన వాతి. నవమస్స అధిప్పాయస్సాతి వీమంసాధిప్పాయస్స.
౨౩౮-౨౩౯. లోమా ఏతేసం సన్తీతి లోమసా, బహులోమాతి వుత్తం హోతి. అరోగో భవిస్సామీతి రాగపరిళాహవూపసమతో నిరోగో భవిస్సామి. మోచనేనాతి మోచనత్థాయ ఉపక్కమకరణేన. ఉపక్కమకరణఞ్హేత్థ మోచనన్తి అధిప్పేతం మోచేతి ఏతేనాతి కత్వా. బీజం భవిస్సతీతి చోళగ్గహణాదికమ్మం సన్ధాయ వుత్తం.
౨౪౦. ద్వే ఆపత్తిసహస్సానీతి ఖణ్డచక్కాదిభేదం అనామసిత్వా వుత్తం, ఇచ్ఛన్తేన పన ఖణ్డచక్కాదిభేదేనపి ఆపత్తిగణనా కాతబ్బా. మిస్సకచక్కన్తి ఉభతోవడ్ఢనకం సన్ధాయ వుత్తం. ఏత్థ చ నీలఞ్చ పీతకఞ్చాతిఆదినా ఏకక్ఖణే అనేకవణ్ణానం మోచనాధిప్పాయవచనం యథాధిప్పాయేన మోచనం భవతు వా మా వా, ఇమినాపి అధిప్పాయేన ఉపక్కమిత్వా మోచేన్తస్స ఆపత్తి హోతీతి దస్సనత్థం. న హి ఏకస్మిం ఖణే నీలాదీనం సబ్బేసమ్పి ముత్తి సమ్భవతి. అఞ్ఞం వదతీతి అత్తనో దోసం ఉజుం వత్తుం అసక్కోన్తో పున పుట్ఠో అఞ్ఞం భణతి.
మోచనస్సాదోతి మోచనస్స పుబ్బభాగే పవత్తఅస్సాదో. తేనేవ ‘‘మోచేతుం అస్సాదో మోచనస్సాదో’’తి వుత్తం. గేహస్సితపేమన్తి ఏత్థ గేహ-సద్దేన గేహే ఠితా మాతుభగినీఆదయో అజ్ఝత్తికఞాతకా గహితా. తేసు మాతుపేమాదివసేన ఉప్పన్నో సినేహో గేహస్సితపేమం, అఞ్ఞత్థ పన గేహస్సితపేమన్తి పఞ్చకామగుణికరాగో వుచ్చతి. సమ్పయుత్తఅస్సాదసీసేనాతి రాగసమ్పయుత్తసుఖవేదనాముఖేన. ఏకేన పదేనాతి గేహస్సితపేమ-పదేన.
తథేవాతి మోచనస్సాదచేతనాయ ఏవ. పుబ్బభాగే మోచనస్సాదవసేన కతప్పయోగం అవిజహిత్వావ సయితత్తా ‘‘సచే పన…పే… సఙ్ఘాదిసేసో’’తి వుత్తం. పున సుద్ధచిత్తే ఉప్పన్నే తస్స పయోగస్స పటిప్పస్సద్ధత్తా ‘‘సుద్ధచిత్తో…పే… అనాపత్తీ’’తి వుత్తం. జగ్గనత్థాయాతి ధోవనత్థాయ. అనోకాసన్తి అఙ్గజాతప్పదేసం.
౨౬౩-౨౬౪. గేహస్సితకామవితక్కన్తి పఞ్చకామగుణసన్నిస్సితం కామవితక్కం. వత్థిం దళ్హం గహేత్వాతి అఙ్గజాతస్స అగ్గే పస్సావనిగ్గమనట్ఠానే చమ్మం దళ్హం గహేత్వా. నిమిత్తే ఉపక్కమాభావతో ‘‘మోచనస్సాదాధిప్పాయస్సపి ముత్తే అనాపత్తీ’’తి వుత్తం.
౨౬౫. ‘‘ఏహి మే త్వం, ఆవుసో, సామణేరాతి ఆణత్తియా అఞ్ఞేన కతోపి పయోగో అత్తనావ కతో నామ హోతీతి కత్వా ఆపత్తి వుత్తా. యది పన అనాణత్తో సయమేవ కరోతి, అఙ్గపారిపూరియా అభావతో అనాపత్తీ’’తి వదన్తి. సుత్తసామణేరవత్థుస్మిం అసుచిమ్హి ముత్తేపి అఙ్గజాతస్స గహణపచ్చయా దుక్కటం వుత్తం, న పన ముత్తపచ్చయా.
౨౬౬. కాయత్థమ్భనవత్థుస్మిం చలనవసేన యథా అఙ్గజాతేపి ఉపక్కమో సమ్భవతి, తథాపి విజమ్భితత్తా ఆపత్తి వుత్తా. ‘‘పచ్ఛతో వా’’తి వచనతో ఉభోసు పస్సేసు కటియం ఊరుప్పదేసోపి గహితోయేవాతి దట్ఠబ్బం, తస్మా ఉభోసుపి పస్సేసు ఠత్వా ఇమస్మిం ఓకాసే నిమిత్తన్తి ఉపనిజ్ఝాయన్తస్సపి ఆపత్తియేవ. ‘‘అఙ్గజాత’’న్తి వచనతో నిమిత్తన్తి పస్సావమగ్గోవ వుత్తో. ఉమ్మీలననిమీలనవసేన పన న కారేతబ్బోతి ఉమ్మీలననిమీలనప్పయోగవసఏన ఆపత్తిభేదో న కారేతబ్బోతి అత్థో. అనేకక్ఖత్తుమ్పి ఉమ్మీలేత్వా నిమీలేత్వా ఉపనిజ్ఝాయన్తస్స ఏకమేవ దుక్కటన్తి వుత్తం హోతి. అక్ఖీని అవిప్ఫన్దేత్వా అభిముఖం సమ్పత్తస్స మాతుగామస్స నిమిత్తోలోకనేపి ఆపత్తియేవాతి దట్ఠబ్బం. ‘‘దారుధీతలికలేపచిత్తానం అఙ్గజాతుపనిజ్ఝానేపి దుక్కట’’న్తి వదన్తి.
౨౬౭. పుప్ఫావలీతి కీళావిసేసస్సాధివచనం. తం కీళన్తా నదీఆదీసు ఛిన్నతటం ఉదకేన చిక్ఖల్లం కత్వా తత్థ ఉభో పాదే పసారేత్వా నిసిన్నా పపతన్తి. ‘‘పుప్ఫావలియ’’న్తిపి పాఠో. పవేసేన్తస్సాతి ద్వికమ్మకత్తా వాలికం అఙ్గజాతన్తి ఉభయత్థాపి ఉపయోగవచనం కతం. వాలికన్తి వాలికాయాతి అత్థో. చేతనా, ఉపక్కమో, ముచ్చనన్తి ఇమానేత్థ తీణి అఙ్గాని వేదితబ్బాని.
సుక్కవిస్సట్ఠిసిక్ఖాపదవణ్ణనా నిట్ఠితా.
౨. కాయసంసగ్గసిక్ఖాపదవణ్ణనా
౨౬౯. దుతియే యేసు వివటేసు అన్ధకారో హోతి, తాని వివరన్తోతి బ్రాహ్మణియా సద్ధిం కాయసంసగ్గం సమాపజ్జితుకామో ఏవమకాసి. తేన కతస్సపి విప్పకారస్స అత్తని కతత్తా ‘‘అత్తనో విప్పకార’’న్తి వుత్తం. ఉళారత్తతాతి ఉళారచిత్తతా, పణీతాధిముత్తతాతి వుత్తం హోతి.
౨౭౦. ఓతిణ్ణోతి ఇదం కమ్మసాధనం కత్తుసాధనం వా హోతీతి తదుభయవసేన అత్థం దస్సేన్తో ‘‘యక్ఖాదీహి వియ సత్తా’’తిఆదిమాహ. అసమపేక్ఖిత్వాతి యథాసభావం అనుపపరిక్ఖిత్వా, యథా తే రతిజనకా రూపాదయో విసయా అనిచ్చదుక్ఖాసుభానత్తాకారేన అవత్థితా, తథా అపస్సిత్వాతి వుత్తం హోతి.
౨౭౧. సఞ్ఞమవేలన్తి సీలమరియాదం. ఆచారోతి ఆచరణం హత్థగహణాదికిరియా. అస్సాతి ‘‘కాయసంసగ్గం సమాపజ్జేయ్యా’’తి పదస్స.
౨౭౩. ఏతేసం పదానం వసేనాతి ఆమసనాదిపదానం వసేన. ఇతో చితో చ…పే… సఞ్చోపేతీతి అత్తనో హత్థం వా కాయం వా తిరియం ఇతో చితో చ సఞ్చారేతి. ‘‘కాయతో అమోచేత్వావాతి వచనతో మత్థకతో పట్ఠాయ హత్థం ఓతారేన్తస్స కాయతో మోచేత్వా నివత్థసాటకూపరి ఓమసన్తస్స థుల్లచ్చయం, సాటకతో ఓతారేత్వా జఙ్ఘతో పట్ఠాయ కాయం ఓమసన్తస్స పున సఙ్ఘాదిసేసో’’తి వదన్తి.
ద్వాదససుపి ఆమసనాదిప్పయోగేసు ఏకేకస్మిం పయోగే కాయతో అమోచితే ఏకేకావ ఆపత్తి హోతీతి ఆహ ‘‘మూలగ్గహణమేవ పమాణ’’న్తి. ఇదఞ్చ ఏకేన హత్థేన కాయం గహేత్వా ఇతరేన హత్థేన కాయపరామసనం సన్ధాయ వుత్తం. ఏకేన పన హత్థేన కాయపటిబద్ధం గహేత్వా ఇతరేన తత్థ తత్థ కాయం పరామసతో పయోగగణనాయ ఆపత్తి. అయం పన సఙ్ఘాదిసేసో న కేవలం వత్థువసేనేవ, అపిచ సఞ్ఞావసేనపీతి ఆహ ‘‘ఇత్థియా ఇత్థిసఞ్ఞిస్స సఙ్ఘాదిసేసో’’తి. పాళియం తిరచ్ఛానగతో చ హోతీతి ఏత్థ తిరచ్ఛానగతిత్థియా తిరచ్ఛానగతపురిసస్స చ గహణం వేదితబ్బం.
సమసారాగోతి కాయసంసగ్గరాగేన ఏకసదిసరాగో. పురిమనయేనేవాతి రజ్జువత్థాదీహి పరిక్ఖిపిత్వా గహణే వుత్తనయేన. పున పురిమనయేనేవాతి సమసారాగో వుత్తో. అనన్తరనయేనేవాతి కాయపటిబద్ధఆమసననయేన. వేణిగ్గహణేన లోమానమ్పి సఙ్గహితత్తా లోమానం ఫుసనేపి సఙ్ఘాదిసేసో వుత్తో. ఇదాని వుత్తమేవత్థం పకాసేతుకామో ‘‘ఉపాదిన్నకేన హీ’’తిఆదిమాహ.
యథానిద్దిట్ఠనిద్దేసేతి యథావుత్తకాయసంసగ్గనిద్దేసే. తేనాతి తేన యథావుత్తకారణేన. సఞ్ఞాయ విరాగితమ్హీతి సఞ్ఞాయ విరద్ధాయ. లిఙ్గబ్యత్తయేన ‘‘విరాగితమ్హీ’’తి వుత్తం. ఇమం నామ వత్థున్తి ఇమస్మిం సిక్ఖాపదే ఆగతం సన్ధాయ వదతి. అఞ్ఞమ్పి యం కిఞ్చి వత్థుం సన్ధాయ వదతీతిపి కేచి. సారత్తన్తి కాయసంసగ్గరాగేన సారత్తం. విరత్తన్తి కాయసంసగ్గరాగరహితం మాతుభగినీఆదిం సన్ధాయ వదతి. ‘‘విరత్తం గణ్హిస్సామీ’’తి విరత్తం గణ్హి, దుక్కటన్తి మాతుపేమాదివసేన గహణే దుక్కటం వుత్తం.
ఇమాయ పాళియా సమేతీతి సమ్బన్ధో. కథం సమేతీతి చే? యది హి ‘‘ఇత్థియా కాయపటిబద్ధం గణ్హిస్సామీ’’తి చిత్తే ఉప్పన్నే ఇత్థిసఞ్ఞా విరాగితా భవేయ్య, కాయపటిబద్ధగ్గహణే థుల్లచ్చయం వదన్తేన భగవతా ‘‘ఇత్థీ చ హోతి ఇత్థిసఞ్ఞీ చా’’తి న వత్తబ్బం సియా, వుత్తఞ్చ, తస్మా ‘‘ఇత్థియా కాయపటిబద్ధం గణ్హిస్సామీ’’తి కాయం గణ్హన్తస్స ఇత్థిసఞ్ఞా విరాగితా నామ న హోతీతి ‘‘కాయపటిబద్ధం గణ్హిస్సామీతి కాయం గణ్హన్తో యథావత్థుకమేవ ఆపజ్జతీ’’తి మహాసుమత్థేరేన వుత్తవాదో ఇమాయ పాళియా సమేతి. యో పనేత్థ ‘‘సతిపి ఇత్థిసఞ్ఞాయ కాయపటిబద్ధం గణ్హన్తస్స గహణసమయే ‘కాయపటిబద్ధం గణ్హిస్సామీ’తి సఞ్ఞం ఠపేత్వా ‘ఇత్థిం గణ్హామీ’తి సఞ్ఞాయ అభావతో వత్థుసఞ్ఞానం భిన్నత్తా అయుత్త’’న్తి వదేయ్య, సో పుచ్ఛితబ్బో ‘‘కిం కాయపటిబద్ధం వత్థాదిం గణ్హన్తో ఇత్థియా రాగేన గణ్హాతి, ఉదాహు వత్థాదీసు రాగేనా’’తి. యది ‘‘వత్థాదీసు రాగేన గణ్హాతీ’’తి వదేయ్య, ఇత్థియా కాయపటిబద్ధం అహుత్వా అఞ్ఞత్థ ఠితం వత్థాదిం గణ్హన్తస్సపి థుల్లచ్చయం సియా, తస్మా ఇత్థీ ఇత్థిసఞ్ఞా సారత్తభావో గహణఞ్చాతి అఙ్గపారిపూరిసబ్భావతో మహాసుమత్థేరవాదోవ యుత్తవాదో. అట్ఠకథావినిచ్ఛయేహి చ సమేతీతి ఏత్థాపి అయమధిప్పాయో – యది సఞ్ఞావిరాగేన విరాగితం నామ సియా, ‘‘సమ్బహులా ఇత్థియో బాహాహి పరిక్ఖిపిత్వా గణ్హామీ’’తి ఏవంసఞ్ఞిస్స ‘‘మజ్ఝగతిత్థియో కాయపటిబద్ధేన గణ్హామీ’’తి ఏవరూపాయ సఞ్ఞాయ అభావతో మజ్ఝగతానం వసేన థుల్లచ్చయం న సియా, ఏవం సన్తేపి అట్ఠకథాయ థుల్లచ్చయస్స వుత్తత్తా సఞ్ఞావిరాగేన విరాగితం నామ న హోతీతి అయమత్థో సిద్ధోయేవాతి. నీలేన దువిఞ్ఞేయ్యసభావతో కాళిత్థీ వుత్తా.
౨౭౯. సేవనాధిప్పాయోతి ఫస్ససుఖసేవనాధిప్పాయో. ఇత్థియా కాయేన భిక్ఖుస్స కాయపటిబద్ధామసనవారేపి ఫస్సం పటివిజానాతీతి ఇదం అత్తనో కాయపటిబద్ధామసనేపి కాయసమ్బన్ధసభావతో వుత్తం. ఏత్థాతి నిస్సగ్గియేన నిస్సగ్గియవారే. మోక్ఖాధిప్పాయోతి ఏత్థ పఠమం కాయసంసగ్గరాగే సతిపి పచ్ఛా మోక్ఖాధిప్పాయస్స అనాపత్తి.
౨౮౧. పారిపన్థికాతి విలుమ్పనికా, అన్తరాయికాతి వుత్తం హోతి. నదీసోతేన వుయ్హమానం మాతరన్తి ఉక్కట్ఠపరిచ్ఛేదదస్సనత్థం వుత్తం, అఞ్ఞాసుపి పన ఇత్థీసు కారుఞ్ఞాధిప్పాయేన మాతరి వుత్తనయేన పటిపజ్జన్తస్స నేవత్థి దోసోతి వదన్తి. ‘‘మాతర’’న్తి వుత్తత్తా అఞ్ఞాసం న వట్టతీతి వదన్తాపి అత్థి. తిణణ్డుపకన్తి హిరీవేరాదిమూలేహి కతచుమ్బటకం. తాలపణ్ణముద్దికన్తి తాలపణ్ణేహి కతఅఙ్గులిముద్దికం. పరివత్తేత్వాతి అత్తనో నివాసనపారుపనభావతో అపనేత్వా, చీవరత్థాయ అపనామేత్వాతి వుత్తం హోతి. చీవరత్థాయ పాదమూలే ఠపేతి, వట్టతీతి ఇదం నిదస్సనమత్తం, పచ్చత్థరణవితానాదిఅత్థమ్పి వట్టతియేవ, పూజాదిఅత్థం తావకాలికమ్పి గహేతుం వట్టతి.
ఇత్థిసణ్ఠానేన కతన్తి ఏత్థ హేట్ఠిమపరిచ్ఛేదతో పారాజికవత్థుభూతతిరచ్ఛానగతిత్థీనమ్పి అనామాసభావతో తాదిసం ఇత్థిసణ్ఠానేన కతం తిరచ్ఛానగతరూపమ్పి అనామాసన్తి దట్ఠబ్బం. ‘‘భిక్ఖునీహి పటిమారూపం ఆమసితుం వట్టతీ’’తి వదన్తి ఆచరియా. ఇత్థిరూపాని దస్సేత్వా కతం వత్థఞ్చ పచ్చత్థరణఞ్చ భిత్తిఞ్చ ఇత్థిరూపం అనామసిత్వా గణ్హితుం వట్టతి. భిన్దిత్వాతి ఏత్థ హత్థేన అగ్గహేత్వావ కేనచిదేవ దణ్డాదినా భిన్దితబ్బం. ఏత్థ చ ‘‘అనామాసమ్పి హత్థేన అపరామసిత్వా దణ్డాదినా కేనచి భిన్దితుం వట్టతీ’’తి ఇధ వుత్తత్తా ‘‘పంసుకూలం గణ్హన్తేన మాతుగామసరీరేపి సత్థాదీహి వణం కత్వా గహేతబ్బ’’న్తి వుత్తత్తా చ గహితమణ్డూకసప్పినిం దణ్డాదీహి నిప్పీళేత్వా మణ్డూకం విస్సజ్జాపేతుం వట్టతి.
మగ్గం అధిట్ఠాయాతి మగ్గే గచ్ఛామీతి ఏవం మగ్గసఞ్ఞీ హుత్వాతి అత్థో. కీళన్తేనాతి ఇదం గిహిసన్తకం సన్ధాయ వుత్తం, భిక్ఖుసన్తకం పన యేన కేనచి అధిప్పాయేన అనామసితబ్బమేవ దురుపచిణ్ణభావతో. తాలపనసాదీనీతి చేత్థ ఆది-సద్దేన నాళికేరలబుజతిపుసఅలాబుకుమ్భణ్డపుస్సఫలఏళాలుకఫలానం సఙ్గహో దట్ఠబ్బో. ‘‘యథావుత్తఫలానంయేవ చేత్థ కీళాధిప్పాయేన ఆమసనం న వట్టతీ’’తి వుత్తత్తా పాసాణసక్ఖరాదీని కీళాధిప్పాయేనపి ఆమసితుం వట్టతి.
ముత్తాతి హత్థికుమ్భజాదికా అట్ఠవిధా ముత్తా. తథా హి హత్థికుమ్భం, వరాహదాఠం, భుజఙ్గసీసం, వలాహకం, వేళు, మచ్ఛసిరో, సఙ్ఖో, సిప్పీతి అట్ఠ ముత్తాయోనియో. తత్థ హత్థికుమ్భజా పీతవణ్ణా పభావిహీనా. వరాహదాఠజా వరాహదాఠవణ్ణావ. భుజఙ్గసీసజా నీలాదివణ్ణా సువిసుద్ధా వట్టలా. వలాహకజా ఆభాసూరా దుబ్బిభాగరూపా రత్తిభాగే అన్ధకారం విద్ధమన్తియో తిట్ఠన్తి, దేవూపభోగా ఏవ చ హోన్తి. వేళుజా కరకఫలసమానవణ్ణా న ఆభాసూరా, తే చ వేళూ అమనుస్సగోచరే ఏవ పదేసే జాయన్తి. మచ్ఛసిరజా పాఠీనపిట్ఠిసమఆనవణ్ణా వట్టలా లఘవో చ హోన్తి పభావిహీనా చ, తే చ మచ్ఛా సముద్దమజ్ఝేయేవ జాయన్తి. సఙ్ఖజా సఙ్ఖఉదరచ్ఛవివణ్ణా కోలఫలప్పమాణాపి హోన్తి పభావిహీనావ. సిప్పిజా పభావిసేసయుత్తా హోన్తి నానాసణ్ఠానా. ఏవం జాతితో అట్ఠవిధాసు ముత్తాసు యా మచ్ఛసఙ్ఖసిప్పిజా, తా సాముద్దికా. భుజఙ్గజాపి కాచి సాముద్దికా హోన్తి, ఇతరా అసాముద్దికా. యస్మా బహులం సాముద్దికావ ముత్తా లోకే దిస్సన్తి, తత్థాపి సప్పిజావ, ఇతరా కదాచి కాచి, తస్మా సమ్మోహవినోదనియం ‘‘ముత్తాతి సాముద్దికా ముత్తా’’తి వుత్తం.
మణీతి ఠపేత్వా వేళురియాదికే సేసో జోతిరసాదిభేదో సబ్బోపి మణి. వేళురియోతి వంసవణ్ణమణి. సఙ్ఖోతి సాముద్దికసఙ్ఖో. సిలాతి కాళసిలాపణ్డుసిలాసేతసిలాదిభేదా సబ్బాపి సిలా. రజతన్తి కహాపణాదికం వుత్తావసేసం రతనసమ్మతం. జాతరూపన్తి సువణ్ణం. లోహితఙ్కోతి రత్తమణి. మసారగల్లన్తి కబరమణి. భణ్డమూలత్థాయాతి పత్తచీవరాదిభణ్డమూలత్థాయ. కుట్ఠరోగస్సాతి నిదస్సనమత్తం, తాయ వూపసమేతబ్బస్స యస్స కస్సచి రోగస్సత్థాయపి వట్టతియేవ. ‘‘భేసజ్జత్థఞ్చ అధిట్ఠాయేవ ముత్తా వట్టతీ’’తి తీసుపి గణ్ఠిపదేసు వుత్తం. ఆకరముత్తోతి ఆకరతో ముత్తమత్తో. ‘‘భణ్డమూలత్థాయ సమ్పటిచ్ఛితుం వట్టతీ’’తి ఇమినా చ ఆమసితుమ్పి వట్టతీతి దస్సేతి. పచిత్వా కతోతి కాచకారేహి పచిత్వా కతో.
ధోతవిద్ధో చ రతనమిస్సోతి అలఙ్కారత్థం కఞ్చనలతాదిం దస్సేత్వా కతో రతనఖచితో ధోతవిద్ధో అనామాసో. ధోతవిద్ధో చ రతనమిస్సో చాతి విసుం వా పదం సమ్బన్ధితబ్బం. పానీయసఙ్ఖోతి ఇమినా చ సఙ్ఖేన కతపానీయభాజనపిధానాదిసమణపరిక్ఖారోపి ఆమసితుం వట్టతీతి సిద్ధం. సేసన్తి రతనమిస్సం ఠపేత్వా అవసేసం. ముగ్గవణ్ణంయేవ రతనసమ్మిస్సం కరోన్తి, న అఞ్ఞన్తి ఆహ ‘‘ముగ్గవణ్ణావా’’తి, ముగ్గవణ్ణా రతనమిస్సావ న వట్టతీతి వుత్తం హోతి. సేసాతి రతనసమ్మిస్సం ఠపేత్వా అవసేసా ముగ్గవణ్ణా నీలసిలా.
బీజతో పట్ఠాయాతి ధాతుపాసాణతో పట్ఠాయ. సువణ్ణచేతియన్తి ధాతుకరణ్డకం. పటిక్ఖిపీతి ‘‘ధాతుట్ఠపనత్థాయ గణ్హథా’’తి అవత్వా ‘‘తుమ్హాకం గణ్హథా’’తి పేసితత్తా పటిక్ఖిపి. సువణ్ణబుబ్బుళకన్తి సువణ్ణతారకం. ‘‘కేళాపయితున్తి ఇతో చితో చ సఞ్చారన్తేహి ఆమసితుం వట్టతీ’’తి మహాఅట్ఠకథాయం వుత్తం. కచవరమేవ హరితుం వట్టతీతి చేతియగోపకా వా భిక్ఖూ హోన్తు అఞ్ఞే వా, హత్థేనపి పుఞ్ఛిత్వా కచవరం అపనేతుం వట్టతి, మలమ్పి పమజ్జితుం వట్టతియేవ.
ఆరకూటలోహన్తి కిత్తిమలోహం. తీణి హి కిత్తిమలోహాని కంసలోహం, వట్టలోహం, ఆరకూటన్తి. తత్థ తిపుతమ్బే మిస్సేత్వా కతం కంసలోహం, సీసతమ్బే మిస్సేత్వా కతం వట్టలోహం, పకతిరసతమ్బే మిస్సేత్వా కతం ఆరకూటం. తేనేవ తంకరణేన నిబ్బత్తత్తా ‘‘కిత్తిమలోహ’’న్తి వుచ్చతి. ‘‘జాతరూపగతికమేవాతి వుత్తత్తా ఆరకూటం సువణ్ణసదిసమేవ ఆమసితుం న వట్టతి, అఞ్ఞం పన వట్టతీ’’తి తీసుపి గణ్ఠిపదేసు వుత్తం. కేచి పన ‘‘ఆరకూటం అనామసితబ్బతో జాతరూపగతికమేవాతి వుత్తం, తస్మా ఉభయమ్పి జాతరూపం వియ ఆమసితుం న వట్టతీ’’తి వదన్తి. పఠమం వుత్తోయేవ చ అత్థో గణ్ఠిపదకారేహి అధిప్పేతో. పటిజగ్గితుం వట్టతీతి సేనాసనపటిబద్ధత్తా వుత్తం.
సామికానం పేసేతబ్బన్తి సామికానం సాసనం పేసేతబ్బం. భిన్దిత్వాతి హత్థేన అగ్గహేత్వా అఞ్ఞేన యేన కేనచి భిన్దిత్వా. భేరిసఙ్ఘాటోతి సఙ్ఘటితచమ్మభేరీ. వీణాసఙ్ఘాటోతి సఙ్ఘటితచమ్మవీణా. చమ్మవినద్ధానం భేరివీణానమేతం అధివచనం. తుచ్ఛపోక్ఖరన్తి అవినద్ధచమ్మం భేరిపోక్ఖరం వీణాపోక్ఖరఞ్చ. ఆరోపితచమ్మన్తి భేరిఆదీనం వినద్ధనత్థాయ ముఖవట్టియం ఆరోపితచమ్మం తతో ఉద్ధరిత్వా విసుం ఠపితచమ్మఞ్చ. ఓనహితుం వాతి భేరిపోక్ఖరాదీని చమ్మం ఆరోపేత్వా వినన్ధితుం. ఓనహాపేతుం వాతి తథేవ అఞ్ఞేహి వినన్ధాపేతుం. పారాజికప్పహోనకకాలేతి అకుథితకాలే.
౨౮౨. సఙ్కమాది భూమిగతికత్తా న కాయపటిబద్ధట్ఠానియన్తి దుక్కటం వుత్తం. ఏకపదికసఙ్కమోతి ఖుద్దకసేతు. సకటమగ్గసఙ్కమోతి సకటమగ్గభూతో మహాసేతు. ఠానా చాలేతున్తి రజ్జుం ఠానా చాలేతుం. పటిచ్ఛాదేతబ్బాతి అపనేతబ్బా. మనుస్సిత్థీ, ఇత్థిసఞ్ఞితా, కాయసంసగ్గరాగో, తేన రాగేన వాయామో, హత్థగ్గాహాదిసమాపజ్జనన్తి ఇమానేత్థ పఞ్చ అఙ్గాని.
కాయసంసగ్గసిక్ఖాపదవణ్ణనా నిట్ఠితా.
౩. దుట్ఠుల్లవాచాసిక్ఖాపదవణ్ణనా
౨౮౩. తతియే ఉత్తరపదలోపేన ఛిన్నఓత్తప్పా ‘‘ఛిన్నికా’’తి వుత్తాతి ఆహ ‘‘ఛిన్నికాతి ఛిన్నఓతప్పా’’తి.
౨౮౫. యథా యువా యువతిన్తి ఏతేన ఓభాసనే నిరాసఙ్కభావం దస్సేతి. మేథునుపసఞ్హితాహీతి ఇదం దుట్ఠుల్లవాచాయ సిఖాప్పత్తలక్ఖణదస్సనం. ఇత్థిలక్ఖణేనాతి వుత్తమత్థం వివరితుం ‘‘సుభలక్ఖణేనా’’తి వుత్తం. న తావ సీసం ఏతీతి ‘‘ఇత్థిలక్ఖణేన సమన్నాగతాసీ’’తిఆదినా వణ్ణభణనం సఙ్ఘాదిసేసాపత్తిజనకం హుత్వా మత్థకం న పాపుణాతి. వణ్ణభణనఞ్హి యేనాకారేన భణన్తస్స సఙ్ఘాదిసేసో హోతి, తేనాకారేన భణన్తస్స సిఖాప్పత్తం నామ హోతి. ‘‘ఇత్థిలక్ఖణేన సమన్నాగతాసీతిఆదికం పన దుట్ఠుల్లవాచస్సాదరాగవసేన భణన్తస్స దుక్కట’’న్తి గణ్ఠిపదేసు వుత్తం.
ఏకాదసహి పదేహి అఘటితే సీసం న ఏతీతి ‘‘అనిమిత్తాసీ’’తిఆదీహి ఏకాదసహి పదేహి అఘటితే అవణ్ణభణనం సీసం న ఏతి, అవణ్ణభణనం నామ న హోతీతి వుత్తం హోతి. ఘటితేపీతి ఏకాదసహి పదేహి అవణ్ణభణనే ఘటితేపి. ఇమేహి తీహి ఘటితేయేవ సఙ్ఘాదిసేసోతి ‘‘సిఖరణీ’’తిఆదీహి తీహియేవ పదేహి అవణ్ణభణనే ఘటితేయేవ సఙ్ఘాదిసేసో పస్సావమగ్గస్స నియతవచనత్తా అచ్చోళారికత్తా చ. అనిమిత్తాసీతిఆదీహి పన అట్ఠహి పదేహి ఘటితే కేవలం అవణ్ణభణనమేవ సమ్పజ్జతి, న సఙ్ఘాదిసేసో, తస్మా తాని థుల్లచ్చయవత్థూనీతి కేచి. అక్కోసనమత్తత్తా దుక్కటవత్థూనీతి అపరే. పరిబ్బాజికావత్థుస్మిం వియ థుల్లచ్చయమేవేత్థ యుత్తతరం దిస్సతి. కుఞ్చికపణాలిమత్తన్తి కుఞ్చికాఛిద్దమత్తం.
౨౮౬-౨౮౭. గరుకాపత్తిన్తి భిక్ఖునియా కాయసంసగ్గే పారాజికాపత్తిం సన్ధాయ వదతి. హసన్తో హసన్తోతి సభావదస్సనత్థం వుత్తం. అహసన్తోపి వాచస్సాదరాగేన పునప్పునం వదతి, ఆపత్తియేవ. కాయచిత్తతోతి హత్థముద్దాయ ఓభాసన్తస్స కాయచిత్తతో సముట్ఠాతి.
౨౮౮. తస్మా దుక్కటన్తి అప్పటివిజాననహేతు దుక్కటం, పటివిజానన్తియా పన అఖేత్తపదత్తా థుల్లచ్చయేన భవితబ్బం. తేనేవ పరిబ్బాజికావత్థుస్మిం పటివిజానన్తియా థుల్లచ్చయం వక్ఖతి.
౨౮౯. అసద్ధమ్మం సన్ధాయాహాతి ‘‘వాపిత’’న్తి ఇమస్స బీజనిక్ఖేపవచనత్తా వుత్తం. సంసీదతీతి వహతి పవత్తతి. అథ వా సంసీదతీతి సంసీదిస్సతి. మనుస్సిత్థీ, ఇత్థిసఞ్ఞితా, దుట్ఠుల్లవాచస్సాదరాగో, తేన రాగేన ఓభాసనం, తఙ్ఖణవిజాననన్తి ఇమానేత్థ పఞ్చ అఙ్గాని.
దుట్ఠుల్లవాచాసిక్ఖాపదవణ్ణనా నిట్ఠితా.
౪. అత్తకామపారిచరియసిక్ఖాపదవణ్ణనా
౨౯౦. చతుత్థే చీవరన్తి నివాసనాది యం కిఞ్చి చీవరం. పిణ్డపాతన్తి యో కోచి ఆహారో. సో హి పిణ్డోల్యేన భిక్ఖునో పత్తే పతనతో తత్థ తత్థ లద్ధభిక్ఖానం పిణ్డానం పాతో సన్నిపాతోతి వా పిణ్డపాతోతి వుచ్చతి. సేనాసనన్తి సయనఞ్చ ఆసనఞ్చ. యత్థ హి విహారాదికే సేతి నిపజ్జతి ఆసతి నిసీదతి, తం సేనాసనం. పతి ఏతి ఏతస్మాతి పచ్చయోతి ఆహ ‘‘పతికరణట్ఠేన పచ్చయో’’తి. రోగస్స పతిఅయనట్ఠేన వా పచ్చయో, పచ్చనీకగమనట్ఠేనాతి అత్థో, వూపసమనత్థేనాతి వుత్తం హోతి. ధాతుక్ఖోభలక్ఖణస్స హి తంహేతుకదుక్ఖవేదనాలక్ఖణస్స వా రోగస్స పటిపక్ఖభావో పతిఅయనట్ఠో. యస్స కస్సచీతి సప్పిఆదీసు యస్స కస్సచి. సప్పాయస్సాతి హితస్స వికారవూపసమేనాతి అధిప్పాయో. భిసక్కస్స కమ్మం తేన విధాతబ్బతో, తేనాహ ‘‘అనుఞ్ఞాతత్తా’’తి. నగరపరిక్ఖారేహీతి నగరం పరివారేత్వా రక్ఖణకేహి. ఆవాటపరిక్ఖేపో పరిఖా ఉద్దాపో పాకారో ఏసికా పలిఘో పాకారమత్థకమణ్డలన్తి సత్త నగరపరిక్ఖారాతి వదన్తి. సేతపరిక్ఖారోతి సువిసుద్ధసీలాలఙ్కారో. అరియమగ్గో హి ఇధ ‘‘రథో’’తి అధిప్పేతో. తస్స చ సమ్మావాచాదయో అలఙ్కారట్ఠేన ‘‘పరిక్ఖారో’’తి వుత్తా. చక్కవీరియోతి వీరియచక్కో. జీవితపరిక్ఖారాతి జీవితస్స పవత్తికారణాని. సముదానేతబ్బాతి సమ్మా ఉద్ధం ఉద్ధం ఆనేతబ్బా పరియేసితబ్బా. పరివారోపి హోతి అన్తరాయానం పరితో వారణతో, తేనాహ – ‘‘జీవిత…పే… రక్ఖణతో’’తి. తత్థ అన్తరన్తి వివరం, ఓకాసోతి అత్థో. రక్ఖణతోతి వేరికానం అన్తరం అదత్వా అత్తనో సామీనం పరివారేత్వా ఠితసేవకా వియ రక్ఖణతో. అస్సాతి జీవితస్స. కారణభావతోతి చిరప్పవత్తియా కారణభావతో. రసాయనభూతఞ్హి భేసజ్జం సుచిరమ్పి కాలం జీవితం పవత్తేతియేవ.
౨౯౧. ఉపచారేతి యత్థ ఠితో విఞ్ఞాపేతుం సక్కోతి, తాదిసే. కామో చేవ హేతు చ పారిచరియా చ అత్థో. సేసం బ్యఞ్జనన్తిఆదీసు పాళియం ‘‘అత్తకామ’’న్తి పదం ఉద్ధరిత్వా అత్తనో కామం, అత్తనో హేతుం, అత్తనో అధిప్పాయం, అత్తనో పారిచరియన్తి చత్తారో అత్థా పదభాజనే వుత్తా. తేసు పఠమే అత్థవికప్పే కామో చ హేతు చ పారిచరియా చ అత్థో, సేసం అధిప్పాయపదమేకం బ్యఞ్జనం పఠమవిగ్గహే తదత్థస్స అసమ్భవభావతో నిరత్థకత్తా. దుతియే పన అత్థవికప్పే అధిప్పాయో చ పారిచరియా చ అత్థో, కామో చ హేతు చాతి సేసం పదద్వయం బ్యఞ్జనం తేసం తత్థ అత్థాభావతోతి ఏవం చత్తారి పదాని ద్విన్నం విగ్గహానం వసేన యోజితానీతి కేచి వదన్తి. గణ్ఠిపదే చ అయమేవత్థో వుత్తో. చూళమజ్ఝిమమహాగణ్ఠిపదేసు పన ‘‘పఠమస్మిం అత్థవికప్పే కామో చ హేతు చ పారిచరియా చ అధిప్పాయత్థో, సేసం మేథునధమ్మసఙ్ఖాతేన కామేనాతిఆది విగ్గహవాక్యం అక్ఖరవివరణమత్తతో బ్యఞ్జనమత్తం. దుతియే అత్థవికప్పే అధిప్పాయో చ పారిచరియా చ అధిప్పాయత్థో, సేసం అత్తనా కామితా ఇచ్ఛితాతిఆది విగ్గహవాక్యం అక్ఖరవివరణమత్తతో బ్యఞ్జనమత్త’’న్తి ఏవమత్థో వుత్తో. ‘‘బ్యఞ్జనే ఆదరం అకత్వా’’తి వచనతో అయమేవత్థో ఇధ యుత్తతరోతి విఞ్ఞాయతి. బ్యఞ్జనే ఆదరం అకత్వాతి ఇమినా హి అట్ఠకథాయం వుత్తవిగ్గహవసేన బ్యఞ్జనే ఆదరం అకత్వాతి అయమత్థో దీపితో.
ఇదాని యథావుత్తమేవత్థం పదభాజనేన సంసన్దిత్వా దస్సేతుం ‘‘అత్తనో కామం అత్తనో హేతుం అత్తనో పారిచరియన్తి హి వుత్తే జానిస్సన్తి పణ్డితా’’తిఆది ఆరద్ధం. ఇదం వుత్తం హోతి – ‘‘అత్తనో హేతు’’న్తి వుత్తే అత్తనో అత్థాయాతి అయమత్థో విఞ్ఞాయతి. ‘‘అత్తనో కామం అత్తనో పారిచరియ’’న్తి చ వుత్తే కామేన పారిచరియాతి అయమత్థో విఞ్ఞాయతి. తస్మా అత్తనో కామం అత్తనో హేతుం అత్తనో పారిచరియన్తి ఇమేహి తీహి పదేహి అత్తనో అత్థాయ కామేన పారిచరియా అత్తకామపారిచరియాతి అయమత్థవికప్పో వుత్తోతి విఞ్ఞూ జానిస్సన్తి. ‘‘అత్తనో అధిప్పాయ’’న్తి వుత్తే పన అధిప్పాయసద్దస్స కామితసద్దేన సమానత్థభావతో అత్తనో పారిచరియన్తి ఇమస్స చ ఉభయవిగ్గహసామఞ్ఞతో అత్తనో ఇచ్ఛితకామితట్ఠేన అత్తకామపారిచరియాతి అయమత్థవికప్పో ద్వీహి పదేహి దస్సితోతి విఞ్ఞూ జానిస్సన్తీతి.
ఏతదగ్గన్తి ఏసా అగ్గా. దుట్ఠుల్లవాచాసిక్ఖాపదే కిఞ్చాపి మేథునయాచనం ఆగతం, తథాపి తం దుట్ఠుల్లవాచస్సాదరాగవసేన వుత్తం, ఇధ పన అత్తనో మేథునస్సాదరాగవసేనాతి అయం విసేసో. వినీతవత్థూసు ‘‘తేన హి భగిని అగ్గదానం దేహీ’’తి ఇదం అత్తనో అత్థాయ వుత్తన్తి వేదితబ్బం. మనుస్సిత్థీ, ఇత్థిసఞ్ఞితా, అత్తకామపారిచరియాయ రాగో, తేన రాగేన వణ్ణభణనం, తఙ్ఖణవిజాననన్తి ఇమానేత్థ పఞ్చ అఙ్గాని.
అత్తకామపారిచరియసిక్ఖాపదవణ్ణనా నిట్ఠితా.
౫. సఞ్చరిత్తసిక్ఖాపదవణ్ణనా
౨౯౬. పఞ్చమే పణ్డితస్స భావో పణ్డిచ్చం, ఞాణస్సేతం అధివచనం. గతిమన్తాతి ఞాణగతియా సమన్నాగతా. పణ్డితాతి ఇమినా సభావఞాణేన సమన్నాగతతా వుత్తా, బ్యత్తాతి ఇమినా ఇత్థికత్తబ్బేసు విసారదపఞ్ఞాయ. తేనాహ ‘‘ఉపాయఞ్ఞూ విసారదా’’తి. మేధావినీతి ఠానుప్పత్తిపఞ్ఞాసఙ్ఖాతాయ తస్మిం తస్మిం అత్థకిచ్చే ఉపట్ఠితే ఠానసో తఙ్ఖణే ఏవ ఉప్పజ్జనపఞ్ఞాయ సమన్నాగతా. తేనాహ ‘‘దిట్ఠం దిట్ఠం కరోతీ’’తి. ఛేకాతి యాగుభత్తసమ్పాదనాదీసు నిపుణా. ఉట్ఠానవీరియసమ్పన్నాతి కాయికేన వీరియేన సమన్నాగతా, యథా అఞ్ఞా కుసీతా నిసిన్నట్ఠానే నిసిన్నావ హోన్తి, ఠితట్ఠానే ఠితావ, ఏవం అహుత్వా విప్ఫారికేన చిత్తేన సబ్బకిచ్చం నిప్ఫాదేతీతి వుత్తం హోతి. కుమారికాయాతి నిమిత్తత్థే భుమ్మం, హేతుమ్హి వా కరణవచనం. తేనాహ ‘‘కుమారికాయ కారణా’’తి. ఆవహనం ఆవాహో, పరిగ్గహభావేన దారికాయ గణ్హాపనం, తథా దాపనం వివాహో. తేనాహ ‘‘దారకస్సా’’తిఆది.
౨౯౭-౨౯౮. భత్తపాచనం సన్ధాయ రన్ధాపనం వుత్తం, యస్స కస్సచి పాచనం సన్ధాయ పచాపనం వుత్తం. దుట్ఠుం కులం గతా దుగ్గతాతి ఇమమత్థం దస్సేన్తో ‘‘యత్థ వా గతా’’తిఆదిమాహ. ఆహరణం ఆహారో. న ఉపాహటన్తి న దిన్నం. కయో గహణం, విక్కయో దానం. తదుభయం సఙ్గణ్హిత్వా ‘‘వోహారో’’తి వుత్తం. మణ్డితపసాధితోతి ఏత్థ బాహిరుపకరణేన అలఙ్కరణం మణ్డనం, అజ్ఝత్తికానం కేసాదీనంయేవ సణ్ఠపనం పసాధనం.
౩౦౦. ‘‘అబ్భుతం కాతుం న వట్టతీ’’తి ఇమినా దుక్కటం హోతీతి దీపేతి. ‘‘పరాజితేన దాతబ్బ’’న్తి వుత్తత్తా అదేన్తో ధురనిక్ఖేపేన కారేతబ్బో. అచిరకాలే అధికారో ఏతస్స అత్థీతి అచిరకాలాధికారికం, సఞ్చరిత్తం. ‘‘అచిరకాలాచారిక’’న్తి వా పాఠో, అచిరకాలే ఆచారో అజ్ఝాచారో ఏతస్సాతి అచిరకాలాచారికం.
కిఞ్చాపి ఏహిభిక్ఖూపసమ్పన్నా చేవ సరణగమనూపసమ్పన్నా చ సఞ్చరిత్తాదిపణ్ణత్తివజ్జం ఆపత్తిం ఆపజ్జన్తి, తేసం పన న సబ్బకాలికత్తా తే వజ్జేత్వా సబ్బకాలానురూపం తన్తిం ఠపేన్తో భగవా ఇధాపి ఞత్తిచతుత్థేనేవ కమ్మేన ఉపసమ్పన్నం భిక్ఖుం దస్సేతుం ‘‘తత్ర య్వాయం భిక్ఖు…పే… అయం ఇమస్మిం అత్థే అధిప్పేతో భిక్ఖూ’’తి పదభాజనం ఆహ, న పన నేసం సఞ్చరిత్తాదిఆపజ్జనే అభబ్బభావతో. ఖీణాసవాపి హి అప్పస్సుతా కిఞ్చాపి లోకవజ్జం నాపజ్జన్తి, పణ్ణత్తియం పన అకోవిదత్తా విహారకారం కుటికారం సహాగారం సహసేయ్యన్తి ఏవరూపా కాయద్వారే ఆపత్తియో ఆపజ్జన్తి, సఞ్చరిత్తం పదసోధమ్మం ఉత్తరిఛప్పఞ్చవాచం భూతారోచనన్తి ఏవరూపా వచీద్వారే ఆపత్తియో ఆపజ్జన్తి, ఉపనిక్ఖిత్తసాదియనవసేన మనోద్వారే రూపియపటిగ్గహణాపత్తిం ఆపజ్జన్తి.
౩౦౧. సఞ్చరణం సఞ్చరో, సో ఏతస్స అత్థీతి సఞ్చరీ, తస్స భావో సఞ్చరిత్తం. తేనాహ ‘‘సఞ్చరణభావ’’న్తి, ఇత్థిపురిసానం అన్తరే సఞ్చరణభావన్తి అత్థో. జాయత్తనే జారత్తనేతి చ నిమిత్తత్థే భుమ్మం, జాయభావత్థం జారభావత్థన్తి వుత్తం హోతి. జాయభావేతి భరియభావాయ. జారభావేతి సామికభావాయ. కిఞ్చాపి ఇమస్స పదభాజనే ‘‘జారీ భవిస్ససీ’’తి ఇత్థిలిఙ్గవసేన పదభాజనం వుత్తం, జారత్తనేతి పన నిద్దేసస్స ఉభయలిఙ్గసాధారణత్తా పురిసలిఙ్గవసేనపి యోజేత్వా అత్థం దస్సేన్తో ‘‘ఇత్థియా మతిం పురిసస్స ఆరోచేన్తో జారత్తనే ఆరోచేతీ’’తిఆదిమాహ. ఏత్థ హి ‘‘జారో భవిస్ససీ’’తి ఇత్థియా మతిం పురిసస్స ఆరోచేన్తో జారత్తనే ఆరోచేతి నామ. పాళియం పన ఇత్థిలిఙ్గవసేనేవ యోజనా కతా, తదనుసారేన పురిసలిఙ్గవసేనపి సక్కా యోజేతున్తి.
ఇదాని పాళియం వుత్తనయేనపి అత్థం దస్సేన్తో ‘‘అపిచా’’తిఆదిమాహ. పతి భవిస్ససీతి వుత్తమేవత్థం ‘‘సామికో భవిస్ససీ’’తి పరియాయవచనేన విసేసేత్వా దస్సేతి. ఇదఞ్చ జారత్తనేతి నిద్దేసస్స ఉభయలిఙ్గసాధారణత్తా వుత్తం. ముహుత్తికా భవిస్ససీతి అసామికం సన్ధాయ వుత్తం, జారీ భవిస్ససీతి ససామికం సన్ధాయ. అన్తమసో తఙ్ఖణికాయపీతి ఇదం నిదస్సనమత్తన్తి ఆహ ‘‘ఏతేనేవుపాయేనా’’తిఆది.
౩౦౩. సేరివిహారన్తి సచ్ఛన్దచారం. అత్తనో వసన్తి అత్తనో ఆణం. గోత్తన్తి గోతమగోత్తాదికం గోత్తం. ధమ్మోతి పణ్డరఙ్గపరిబ్బాజకాదీనం, తేసం తేసం వా కులానం ధమ్మో. గోత్తవన్తేసు గోత్తసద్దో, ధమ్మచారీసు చ ధమ్మసద్దో వత్తతీతి ఆహ ‘‘సగోత్తేహీ’’తిఆది. తత్థ సగోత్తేహీతి సమానగోత్తేహి, ఏకవంసజాతేహీతి అత్థో. సహధమ్మికేహీతి ఏకస్స సత్థుసాసనే సహచరితబ్బధమ్మేహి, సమానకులధమ్మేహి వా. తేనేవాహ ‘‘ఏకం సత్థార’’న్తిఆది. తత్థ ‘‘ఏకం సత్థారం ఉద్దిస్స పబ్బజితేహీ’’తి ఇమినా పణ్డరఙ్గపరిబ్బాజకాదయో వుత్తా, ఏకగణపరియాపన్నేహీతి మాలాకారాదిఏకగణపరియాపన్నేహి.
ససామికా సారక్ఖా. యస్సా గమనే రఞ్ఞా దణ్డో ఠపితో, సా సపరిదణ్డా. పచ్ఛిమానం ద్విన్నన్తి సారక్ఖసపరిదణ్డానం మిచ్ఛాచారో హోతి తాసం ససామికభావతో. న ఇతరాసన్తి ఇతరాసం మాతురక్ఖితాదీనం అట్ఠన్నం పురిసన్తరగమనే నత్థి మిచ్ఛాచారో తాసం అసామికభావతో. యా హి సామికస్స సన్తకం ఫస్సం థేనేత్వా పరేసం అభిరతిం ఉప్పాదేన్తి, తాసం మిచ్ఛాచారో, న చ మాతాదయో తాసం ఫస్సే ఇస్సరా. మాతాదయో హి న అత్తనా ఫస్సానుభవనత్థం తా రక్ఖన్తి, కేవలం అనాచారం నిసేధేన్తా పురిసన్తరగమనం తాసం వారేన్తి. పురిసస్స పన ఏతాసు అట్ఠసుపి హోతియేవ మిచ్ఛాచారో మాతాదీహి యథా పురిసేన సద్ధిం సంవాసం న కప్పేతి, తథా రక్ఖితత్తా పరేసం రక్ఖితగోపితం ఫస్సం థేనేత్వా ఫుట్ఠభావతో.
ధనేన కీతాతి భరియభావత్థం ధనేన కీతా. తేనాహ ‘‘యస్మా పనా’’తిఆది. భోగేనాతి భోగహేతు. భోగత్థఞ్హి వసన్తీ ‘‘భోగవాసినీ’’తి వుచ్చతి. లభిత్వాతి యో నం వాసేతి, తస్స హత్థతో లభిత్వా. ఉదకపత్తం ఆమసిత్వా గహితా ఓదపత్తకినీ. తేనాహ ‘‘ఉభిన్న’’న్తిఆది. ధజేన ఆహటాతి ఏత్థ ధజయోగతో సేనావ ధజసద్దేన వుత్తా, ఉస్సితద్ధజాయ సేనాయ ఆహటాతి వుత్తం హోతి. తేనాహ ‘‘ఉస్సితద్ధజాయా’’తిఆది.
౩౦౫. బహిద్ధా విమట్ఠం నామ హోతీతి అఞ్ఞత్థ ఆరోచితం నామ హోతి. తం కిరియం సమ్పాదేస్సతీతి తస్సా ఆరోచేత్వా తం కిచ్చం సమ్పాదేతు వా మా వా, తంకిరియాసమ్పాదనే యోగ్యతం సన్ధాయ వుత్తం. దారకం దారికఞ్చ అజానాపేత్వా తేసం మాతాపితుఆదీహి మాతాపితుఆదీనంయేవ సన్తికం సాసనే పేసితేపి హరణవీమంసనపచ్చాహరణసఙ్ఖాతాయ తివఙ్గసమ్పత్తియా సఙ్ఘాదిసేసో హోతియేవాతి దట్ఠబ్బం. యం ఉద్దిస్స సాసనం పేసితం, తంయేవ సన్ధాయ తస్సా మాతుఆదీనం ఆరోచితే వత్థునో ఏకత్తా మాతుఆదయోపి ఖేత్తమేవాతి ఖేత్తమేవ ఓతిణ్ణభావం దస్సేతుం ‘‘బుద్ధం పచ్చక్ఖామీ’’తిఆది ఉదాహటం. ఇమినా సమేతీతి ఏత్థాయమధిప్పాయో – యథా సయం అనారోచేత్వా అఞ్ఞేన అన్తేవాసిఆదినా ఆరోచాపేన్తస్స విసఙ్కేతో నత్థి, ఏవం తస్సా సయం అనారోచేత్వా ఆరోచనత్థం మాతుఆదీనం వదన్తస్సపి నత్థి విసఙ్కేతోతి. ఘరం నయతీతి ఘరణీ. మూలట్ఠానఞ్చ వసేనాతి ఏత్థ పురిసస్స మాతుఆదయో సాసనపేసనే మూలభూతత్తా ‘‘మూలట్ఠా’’తి వుచ్చన్తి. మాతురక్ఖితాయ మాతా భిక్ఖుం పహిణతీతి ఏత్థ అత్తనో వా ధీతు సన్తికం ‘‘ఇత్థన్నామస్స భరియా హోతూ’’తి భిక్ఖుం పహిణతి, పురిసస్స వా సన్తికం ‘‘మమ ధీతా ఇత్థన్నామస్స భరియా హోతూ’’తి పహిణతీతి గహేతబ్బం. ఏస నయో సేసేసుపి. పుబ్బే వుత్తనయత్తాతి పఠమసఙ్ఘాదిసేసే వుత్తనయత్తా.
౩౩౮. ఏత్తోవ పక్కమతీతి పున ఆగన్త్వా ఆణాపకస్స అనారోచేత్వా తతోయేవ పక్కమతి. అఞ్ఞేన కరణీయేనాతి గమనహేతువిసుద్ధిదస్సనత్థం వుత్తం. తేనేవ పన కరణీయేన గన్త్వాపి కిఞ్చి అనారోచేన్తో న వీమంసతి నామ. అనభినన్దిత్వాతి ఇదం తథా పటిపజ్జమానం సన్ధాయ వుత్తం, సతిపి అభినన్దనే సాసనం అనారోచేన్తో పన న వీమంసతి నామ. తతియపదే వుత్తనయేనాతి ‘‘సో తస్సా వచనం అనభినన్దిత్వా’’తిఆదినా వుత్తనయేన. వత్థుగణనాయాతి సమ్బహులానం ఇత్థిపురిసానం సమభావే సతి ద్విన్నం ద్విన్నం ఇత్థిపురిసవత్థూనం గణనాయ. సచే పన ఏకతో అధికా హోన్తి, అధికానం గణనాయ ఆపత్తిభేదో వేదితబ్బో.
౩౩౯-౩౪౦. పాళియం చతుత్థవారే అసతిపి ‘‘గచ్ఛన్తో న సమ్పాదేతి, ఆగచ్ఛన్తో విసంవాదేతి, అనాపత్తీ’’తి ఇదం అత్థతో ఆపన్నమేవాతి కత్వా వుత్తం ‘‘చతుత్థే అనాపత్తీ’’తి. కారుకానన్తి వడ్ఢకీఆదీనం. తచ్ఛకఅయోకారతన్తవాయరజకన్హాపితకా పఞ్చ కారవో ‘‘కారుకా’’తి వుచ్చన్తి. ఏవరూపేన…పే… అనాపత్తీతి తాదిసం గిహివేయ్యావచ్చమ్పి న హోతీతి కత్వా వుత్తం.
కాయతో సముట్ఠాతీతి పణ్ణత్తిం వా అలంవచనీయభావం వా అజానన్తస్స కాయతో సముట్ఠాతి. వాచతో సముట్ఠాతీతి ఏత్థాపి ఏసేవ నయో. కాయవాచతో సముట్ఠాతీతి పణ్ణత్తిం జానిత్వా అలంవచనీయభావం అజానన్తస్సపి కాయవాచతో సముట్ఠాతీతి వేదితబ్బం. అలంవచనీయా హోన్తీతి దేసచారిత్తవసేన పణ్ణదానాదినా పరిచ్చత్తా హోన్తి. పణ్ణత్తిం పన జానిత్వాతి ఏత్థ అలంవచనీయభావం వాతి చ దట్ఠబ్బం. తేనేవ మాతికాట్ఠకథాయం (కఙ్ఖా. అట్ఠ. సఞ్చరిత్తసిక్ఖాపదవణ్ణనా) ‘‘తదుభయం పన జానిత్వా ఏతేహేవ తీహి నయేహి సమాపజ్జన్తస్స తానేవ తీణి తదుభయజాననచిత్తేన సచిత్తకాని హోన్తీ’’తి వుత్తం. తస్మా పణ్ణత్తిజాననచిత్తేనాతి ఏత్థాపి తదుభయజాననం వత్తబ్బం. భిక్ఖుం అజానాపేత్వా అత్తనో అధిప్పాయం పణ్ణే లిఖిత్వా దిన్నం హరన్తస్సపి ఆపత్తి హోతి, ఇమస్స సిక్ఖాపదస్స అచిత్తకత్తాతి న గహేతబ్బం. పాళియం పన ‘‘ఆరోచేతీ’’తి వుత్తత్తా అట్ఠకథాయఞ్చ తత్థ తత్థ ఆరోచనస్సేవ దస్సితత్తా కాయేన వా వాచాయ వా ఆరోచేన్తస్సేవ ఆపత్తి హోతీతి గహేతబ్బం.
౩౪౧. దుట్ఠుల్లాదీసుపీతి ఆది-సద్దేన సఞ్చరిత్తమ్పి సఙ్గణ్హాతి. ఏత్థ పన కిఞ్చాపి ఇత్థీ నామ మనుస్సిత్థీ, న యక్ఖీ, న పేతీ, న తిరచ్ఛానగతా, పురిసో నామ మనుస్సపురిసో, న యక్ఖోతిఆది న వుత్తం, తథాపి మనుస్సజాతికావ ఇత్థిపురిసా ఇధ అధిప్పేతా. తస్మా యేసు సఞ్చరిత్తం సమాపజ్జతి, తేసం మనుస్సజాతికతా, న నాలంవచనీయతా, పటిగ్గణ్హనవీమంసనపచ్చాహరణానీతి ఇమానేత్థ పఞ్చఙ్గాని.
సఞ్చరిత్తసిక్ఖాపదవణ్ణనా నిట్ఠితా.
౬. కుటికారసిక్ఖాపదవణ్ణనా
౩౪౨. ఛట్ఠే ఏత్తకేనాతి ఏత్తకేన దారుఆదినా. అపరిచ్ఛిన్నప్పమాణాయోతి అపరిచ్ఛిన్నదారుఆదిప్పమాణాయో. మూలచ్ఛేజ్జాయ పురిసం యాచితుం న వట్టతీతి పరసన్తకభావతో మోచేత్వా అత్తనోయేవ సన్తకం కత్వా యాచితుం న వట్టతి. ఏవం మూలచ్ఛేజ్జాయ అఞ్ఞాతకఅప్పవారితట్ఠానతో యాచన్తస్స అఞ్ఞాతకవిఞ్ఞత్తియా దుక్కటం. దాసం అత్తనో అత్థాయ సాదియన్తస్సపి దుక్కటమేవ ‘‘దాసిదాసపటిగ్గహణా పటివిరతో హోతీ’’తి (దీ. ని. ౧.౧౦, ౧౯౪) వచనతో. ఞాతకపవారితట్ఠానతో పన దాసం మూలచ్ఛేజ్జాయ యాచన్తస్స సాదియనవసేన దుక్కటం. సకకమ్మం న యాచితబ్బాతి పాణాతిపాతసిక్ఖాపదరక్ఖణత్థం వుత్తం. అనియమేత్వాపి న యాచితబ్బాతి మనుస్సానం అఞ్ఞథా గాహస్సపి సమ్భవతో వుత్తం, సుద్ధచిత్తేన పన హత్థకమ్మం యాచన్తస్స ఆపత్తి నామ నత్థి.
సబ్బకప్పియభావదీపనత్థన్తి సబ్బసో కప్పియభావదీపనత్థం. మూలం దేథాతి వత్తుం వట్టతీతి యస్మా మూలం దస్సామాతి తేహి పఠమం వుత్తత్తా విఞ్ఞత్తి న హోతి, యస్మా చ మూలన్తి భణితం సామఞ్ఞవచనతో అకప్పియవచనం న హోతి, తస్మా మూలం దేథాతి వత్తుం వట్టతి. అనజ్ఝావుత్థకన్తి అపరిగ్గహితం. అకప్పియకహాపణాది న దాతబ్బన్తి కిఞ్చాపి అకప్పియకహాపణాదిం అసాదియన్తేన కప్పియవోహారతో దాతుం వట్టతి, తథాపి సారుప్పం న హోతి. మనుస్సా చ ఏతస్స సన్తకం కిఞ్చి అత్థీతి విహేఠేతబ్బం మఞ్ఞన్తీతి అకప్పియకహాపణాదిదానం పటిక్ఖిత్తం. తథేవ పాచేత్వాతి హత్థకమ్మవసేనేవ పాచేత్వా. ‘‘కిం, భన్తే’’తి ఏత్తకేపి పుచ్ఛితే యదత్థాయ పవిట్ఠో, తం కథేతుం వట్టతి పుచ్ఛితపఞ్హత్తా.
వత్తన్తి చారిత్తం, ఆపత్తి పన న హోతీతి అధిప్పాయో. కప్పియం కారాపేత్వా పటిగ్గహేతబ్బానీతి సాఖాయ లగ్గరజస్మిం పత్తే పతితేపి సాఖం ఛిన్దిత్వా ఖాదితుకామతాయపి సతి సుఖపరిభోగత్థం వుత్తం. ‘‘నదిం వా…పే… ఆహరా’’తి వత్థుం వట్టతీతి అపరిగ్గహితత్తా వుత్తం. గేహతో…పే… పరిభుఞ్జితబ్బన్తి పరిగ్గహితఉదకత్తా విఞ్ఞత్తియా దుక్కటం హోతీతి అధిప్పాయో. అలజ్జీహి…పే… న కారేతబ్బన్తి ఇదం ఉత్తరిభఙ్గాధికారత్తా అజ్ఝోహరణీయం సన్ధాయ వుత్తం. బాహిరపరిభోగేసు పన అలజ్జీహిపి హత్థకమ్మం కారేతుం వట్టతీతి.
గోణం పన…పే… ఆహరాపేతుం న వట్టతీతి అత్తనో అత్థాయ మూలచ్ఛేజ్జవసేన ఆహరాపేతుం న వట్టతి. ఆహరాపేన్తస్స దుక్కటన్తి అఞ్ఞాతకవిఞ్ఞత్తియా దుక్కటం. అత్తనో అత్థాయ సాదియనేపి దుక్కటమేవ ‘‘హత్థిగవాస్సవళవపటిగ్గహణా పటివిరతో హోతీ’’తి (దీ. ని. ౧.౧౦, ౧౯౪) వుత్తత్తా. తేనేవాహ ‘‘ఞాతకపవారితట్ఠానతోపి మూలచ్ఛేజ్జాయ యాచితుం న వట్టతీ’’తి. రక్ఖిత్వాతి యథా చోరా న హరన్తి, ఏవం రక్ఖిత్వా. జగ్గిత్వాతి తిణదానాదీహి జగ్గిత్వా. న సమ్పటిచ్ఛితబ్బన్తి అత్తనో అత్థాయ గోణే సాదియనస్స పటిక్ఖిత్తత్తా వుత్తం.
సకటం దేథాతి…పే… వట్టతీతి మూలచ్ఛేజ్జవసేన సకటం దేథాతి వత్తుం న వట్టతి. తావకాలికం వట్టతీతి తావకాలికం కత్వా సబ్బత్థ యాచితుం వట్టతి. వల్లిఆదీసు చ పరపరిగ్గహితేసు ఏసేవ నయోతి యోజేతబ్బం. గరుభణ్డప్పహోనకేసుయేవ చ వల్లిఆదీసూతి ఏత్థ ఆది-సద్దేన వేళుముఞ్జపబ్బజతిణమత్తికానం సఙ్గహో దట్ఠబ్బో. యం పన వత్థువసేన అప్పం హుత్వా అగ్ఘవసేన మహన్తం హరితాలహిఙ్గులకాది, తం గరుభణ్డం అప్పహోన్తమ్పి యాచితుం న వట్టతీతి వదన్తి.
సాతి విఞ్ఞత్తిం పరామసతి. సా చ ఇధ పరికథాదినా యేన కేనచి అధిప్పాయవిఞ్ఞాపనం విఞ్ఞత్తీతి గహేతబ్బా. తేనాహ ‘‘సబ్బేన సబ్బ’’న్తి, సబ్బప్పకారేనాతి అత్థో. తేన ‘‘పరికథాదివసేనపి విఞ్ఞాపనం న వట్టతీ’’తి దీపేతి. పరికథోభాసనిమిత్తకమ్మమ్పి హి చీవరపిణ్డపాతేసు ద్వీసు పచ్చయేసు న వట్టతి. ఇదాని సేనాసనపచ్చయే అధిప్పేతం విఞ్ఞత్తిం పరికథాదీహి విసేసేత్వా దస్సేన్తో ‘‘ఆహర దేహీతి విఞ్ఞత్తిమత్తమేవ న వట్టతీ’’తి ఆహ. పరికథోభాసనిమిత్తకమ్మాని వట్టన్తీతి ఏత్థ పరికథా నామ పరియాయేన కథనం భిక్ఖుసఙ్ఘస్స సేనాసనం సమ్బాధన్తిఆదివచనం. ఓభాసో నామ ఉజుకమేవ అకథేత్వా యథా అధిప్పాయో విభూతో హోతి, ఏవం ఓభాసనం, ఉపాసకా, తుమ్హే కుహిం వసథాతి? పాసాదే, భన్తేతి. భిక్ఖూనం పన, ఉపాసకా, పాసాదో న వట్టతీతిఆదివచనం. నిమిత్తకమ్మం నామ పచ్చయే ఉద్దిస్స యథా అధిప్పాయో విఞ్ఞాయతి, ఏవం నిమిత్తకమ్మం, సేనాసనత్థం భూమిపరికమ్మాదీని కరోన్తస్స ‘‘కిం, భన్తే, కరోసి, కో కారాపేతీ’’తి వుత్తే ‘‘న కోచీ’’తిఆదివచనం.
ఇదాని గిలానపచ్చయే విఞ్ఞత్తిఆదికం సబ్బమ్పి వట్టతీతి దస్సేన్తో ఆహ ‘‘గిలానపచ్చయే పనా’’తిఆది. తథా ఉప్పన్నం పన భేసజ్జం రోగే వూపసన్తే పరిభుఞ్జితుం వట్టతి, న వట్టతీతి? తత్థ వినయధరా ‘‘భగవతా రోగసీసేన పరిభోగస్స ద్వారం దిన్నం, తస్మా అరోగకాలేపి పరిభుఞ్జితుం వట్టతి, ఆపత్తి న హోతీ’’తి వదన్తి. సుత్తన్తికా పన ‘‘కిఞ్చాపి ఆపత్తి న హోతి, ఆజీవం పన కోపేతి, తస్మా సల్లేఖప్పటిపత్తియం ఠితస్స న వట్టతి, సల్లేఖం కోపేతీ’’తి వదన్తి. ఉక్కమన్తీతి అపగచ్ఛన్తి.
౩౪౪. మణి కణ్ఠే అస్సాతి మణికణ్ఠో, మణినా ఉపలక్ఖితో వా కణ్ఠో అస్సాతి మణికణ్ఠోతి మజ్ఝపదలోపీసమాసో దట్ఠబ్బో. దేవవణ్ణన్తి దేవత్తభావం. పసన్నాకారన్తి పసన్నేహి కాతబ్బకిచ్చం, కాయవేయ్యావచ్చసఙ్ఖాతం ఉపట్ఠానన్తి వుత్తం హోతి. మణియాచనాయ తస్స అనాగమనేన అత్తనో వడ్ఢి హోతీతి వుత్తం ‘‘మణినా మే అత్థో’’తి, మన్తపదనీహారేన వా తథా వుత్తన్తి దట్ఠబ్బం.
౩౪౫. వత్తమానసమీపేతి వత్తమానస్స సమీపే అతీతే. ఏవం వత్తుం లబ్భతీతి ‘‘ఆగతోసీ’’తి వత్తబ్బే వత్తమానసమీపత్తా ‘‘ఆగచ్ఛసీ’’తి ఏవం వత్తమానవోహారేన వత్తుం లబ్భతి. లక్ఖణం పనేత్థ సద్దసత్థానుసారతో వేదితబ్బం. సో ఏవ నయోతి ‘‘ఆగతోమ్హీ’’తి వత్తబ్బే ‘‘ఆగచ్ఛామీ’’తి అయమ్పి వత్తమానసమీపే వత్తమానవోహారోతి దస్సేతి.
౩౪౮-౩౪౯. యస్మా పన న సక్కా కేవలం యాచనాయ కిఞ్చి కాతుం, తస్మా ‘‘సయం యాచితకేహి ఉపకరణేహీ’’తి అధిప్పాయత్థో వుత్తో. ఉద్ధంముఖం లిత్తా ఉల్లిత్తా, అధోముఖం లిత్తా అవలిత్తా. యస్మా పన ఉద్ధంముఖం లిమ్పన్తా యేభుయ్యేన అన్తో లిమ్పన్తి, అధోముఖం లిమ్పన్తా చ బహి, తస్మా వుత్తం ‘‘ఉల్లిత్తాతి అన్తోలిత్తా, అవలిత్తాతి బహిలిత్తా’’తి. తత్థ ఉల్లిత్తా నామ ఠపేత్వా తులాపిట్ఠసఙ్ఘాతవాతపానధూమఛిద్దాదిభేదం అలేపోకాసం అవసేసే లేపోకాసే కుట్టేహి సద్ధిం ఘటేత్వా ఛదనస్స అన్తో సుధాయ వా మత్తికాయ వా లిత్తా. అవలిత్తా నామ వుత్తనయేనేవ ఛదనస్స బహి లిత్తా. ఉల్లిత్తావలిత్తా నామ తథేవ ఛదనస్స అన్తో చ బహి చ లిత్తా.
బ్యఞ్జనం సమేతీతి ‘‘కారయమానేనా’’తి హేతుకత్తువసేన ఉద్దిట్ఠపదస్స ‘‘కారాపేన్తేనా’’తి హేతుకత్తువసేనేవ నిద్దేసస్స కతత్తా బ్యఞ్జనం సమేతి. యది ఏవం ‘‘కరోన్తో వా కారాపేన్తో వా’’తి కస్మా తస్స పదభాజనం వుత్తన్తి ఆహ ‘‘యస్మా పనా’’తిఆది. ‘‘అత్తనా విప్పకతం పరేహి పరియోసాపేతీ’’తిఆదివచనతో ‘‘కరోన్తేనపి ఇధ వుత్తనయేనేవ పటిపజ్జితబ్బ’’న్తి వుత్తం. తత్థ ఇధ వుత్తనయేనేవాతి ఇమస్మిం సిక్ఖాపదే వుత్తనయేనేవ. ఉభోపేతేతి కారకకారాపకా. కారయమానేనాతి ఇమినావ పదేన సఙ్గహితాతి కథం సఙ్గహితా. న హి కారయమానో కరోన్తో నామ హోతి, ఏవం పనేత్థ అధిప్పాయో వేదితబ్బో – యస్మా కరోన్తేనపి కారయమానేనపి ఇధ వుత్తనయేనేవ పటిపజ్జితబ్బం, తస్మా కారయమానేన ఏవం పటిపజ్జితబ్బన్తి వుత్తే పగేవ కరోన్తేనాతి ఇదం అత్థతో ఆగతమేవాతి ‘‘కారయమానేనా’’తి భగవతా వుత్తం. తతో ‘‘కారయమానేనా’’తి వుత్తే సామత్థియతో లబ్భమానోపి అత్థో తేనేవ సఙ్గహితో నామ హోతీతి. బ్యఞ్జనం విలోమితం భవేయ్యాతి యస్మా ‘‘కారయమానేనా’’తి ఇమస్స ‘‘కరోన్తేనా’’తి ఇదం పరియాయవచనం న హోతి, తస్మా కరోన్తేన వా కారాపేన్తేన వాతి పదత్థవసేన నిద్దేసే కతే బ్యఞ్జనం విరుద్ధం భవేయ్యాతి అధిప్పాయో. అత్థమత్తమేవాతి పదత్థతో సామత్థియతో చ లబ్భమానం అత్థమత్తమేవ.
ఉద్దేసోతి ఉద్దిసితబ్బో. అబ్బోహారికన్తి అప్పమాణం. ‘‘ఆయామతో చ విత్థారతో చా’’తి అవత్వా వికప్పత్థస్స వా-సద్దస్స వుత్తత్తా ఏకతోభాగేన వడ్ఢితేపి ఆపత్తియేవాతి దస్సేన్తో ‘‘యో పనా’’తిఆదిమాహ. తిహత్థాతి వడ్ఢకీహత్థేన తిహత్థా. పమాణయుత్తో మఞ్చోతి పకతివిదత్థియా నవవిదత్థిప్పమాణో మఞ్చో. పమాణికా కారేతబ్బాతి ఉక్కట్ఠప్పమాణం సన్ధాయ వుత్తత్తా ఉక్కట్ఠప్పమాణయుత్తావ కుటి అదేసితవత్థుకా న వట్టతి, పమాణతో పన ఊనతరా అదేసితవత్థుకాపి వట్టతీతి కస్సచి సన్దేహో సియాతి తంనివత్తనత్థం ‘‘పమాణతో ఊనతరమ్పీ’’తిఆది వుత్తం. తత్థ పమాణతో ఊనతరన్తి పాళియం వుత్తప్పమాణతో ఊనతరం. పచ్ఛిమేన పమాణేన చతుహత్థతో ఊనతరా కుటి నామ న హోతీతి చతుహత్థతో పట్ఠాయ కుటిలక్ఖణప్పత్తం కుటిం దస్సేతుం ‘‘చతుహత్థం పఞ్చహత్థమ్పీ’’తి వుత్తం. కలలలేపోతి కేనచి సిలేసేన కతలేపో, తమ్బమత్తికాదికలలలేపో వా. అలేపో ఏవాతి అబ్బోహారికాయేవాతి అధిప్పాయో. పిట్ఠసఙ్ఘాటో ద్వారబాహా. ఓలోకేత్వాపీతి అపలోకేత్వాపి, అపలోకనకమ్మవసేనపి కాతుం వట్టతీతి అధిప్పాయో.
౩౫౩. యథా సీహాదీనం గోచరాయ పక్కమన్తానం నిబద్ధగమనమగ్గో న వట్టతి, ఏవం హత్థీనమ్పి నిబద్ధగమనమగ్గో న వట్టతి. ఏతేసన్తి సీహాదీనం. చారిభూమీతి గోచరభూమి. న గహితాతి న వారితాతి అధిప్పాయో. ఆరోగ్యత్థాయాతి నిరుపద్దవత్థాయ. సేసానీతి పుబ్బణ్ణనిస్సితాదీని. పుబ్బణ్ణనిస్సితన్తి ఏత్థ పుబ్బణ్ణవిరుహనట్ఠానం పుబ్బణ్ణ-సద్దేన గహితం. తేనాహ – ‘‘సత్తన్నం ధఞ్ఞానం…పే… ఠిత’’న్తి. అభిహనన్తి ఏత్థాతి అబ్భాఘాతం. ‘‘వేరిఘర’’న్తి వుత్తమేవత్థం విభావేతుం ‘‘చోరానం మారణత్థాయ కత’’న్తి వుత్తం. ధమ్మగన్ధికాతి హత్థపాదాదిఛిన్దనగన్ధికా.
ఆవిజ్జితుం న సక్కా హోతీతి ఛిన్దతటాదిసమ్భవతో న సక్కా హోతి ఆవిజ్జితుం. పాచినన్తి కుటివత్థుసామన్తా చినితబ్బఅధిట్ఠానం. కిఞ్చాపి ఇధ పుబ్బపయోగసహపయోగానం అదిన్నాదానే వియ విసేసో నత్థి, తథాపి తేసం విభాగేన దస్సనం ఛిన్దిత్వా పున కాతబ్బాతి ఏత్థ కుటియా భేదనపరిచ్ఛేదదస్సనత్థం కతం. తదత్థాయాతి తచ్ఛనత్థాయ. ఏవం కతన్తి అదేసితవత్థుం పమాణాతిక్కన్తం వా కతం. దారునా కతం కుట్టం ఏత్థాతి దారుకుట్టికా, కుటి. సిలాకుట్టికన్తిఆదీసుపి ఏసేవ నయో. పణ్ణసాలన్తి బహి పణ్ణేహి ఛాదేతబ్బం ఉల్లిత్తావలిత్తం కుటిమేవ వదతి. తేనేవాహ ‘‘సభిత్తిచ్ఛదనం లిమ్పిస్సామీ’’తి.
అన్తోలేపేనేవ నిట్ఠాపేతుకామం సన్ధాయ ‘‘అన్తోలేపే వా’’తిఆది వుత్తం. బహిలేపే వాతి ఏత్థాపి ఏసేవ నయో. తస్మిం ద్వారబద్ధే వా వాతపానే వా ఠపితేతి యోజేతబ్బం. తస్సోకాసన్తి తస్స ద్వారబద్ధస్స వా వాతపానస్స వా ఓకాసం. పున వడ్ఢేత్వా వాతి పుబ్బేవ ఠపితోకాసం ఖుద్దకం చే, భేదనేన పున వడ్ఢేత్వా. లేపో న ఘటియతీతి పుబ్బే దిన్నలేపో ద్వారబద్ధేన వా వాతపానేన వా సద్ధిం న ఘటియతి, ఏకాబద్ధం హుత్వా న తిట్ఠతీతి వుత్తం హోతి. తన్తి ద్వారబద్ధం వా వాతపానం వా. పఠమమేవ సఙ్ఘాదిసేసోతి లేపకిచ్చస్స నిట్ఠితత్తా ద్వారబద్ధం వా వాతపానం వా ఠపనతో పుబ్బేయేవ సఙ్ఘాదిసేసో. అట్ఠఙ్గులమత్తేన అప్పత్తచ్ఛదనం కత్వాతి ఏత్థ ఏవం మే ఆపత్తి న సియాతి భిత్తియం వా ఛదనే వా ఏకఙ్గులమత్తమ్పి ఓకాసం లేపేన అఘటేత్వా ఠపేతి, వట్టతీతి వదన్తి. మత్తికాకుట్టమేవ మత్తికాలేపసఙ్ఖ్యం గచ్ఛతీతి ఆహ – ‘‘సచే మత్తికాయ కుట్టం కరోతి, ఛదనలేపేన సద్ధిం ఘటనే ఆపత్తీ’’తి. ఉభిన్నం అనాపత్తీతి పురిమస్స లేపస్స అఘటితత్తా దుతియస్స అత్తుద్దేసికతాసమ్భవతో ఉభిన్నం అనాపత్తి, తస్మా వినాపి వత్తసీసేన తేన అనాణత్తో తస్స కరోమీతి కరోతి, ఉభిన్నం అనాపత్తియేవ. సచే తేన ఆణత్తో కరోతి, మూలట్ఠస్సేవ ఆపత్తి.
౩౫౪. ఛత్తింస చతుక్కాని నామ ‘‘భిక్ఖు కుటిం కరోతీ’’తిఆదిమ్హి పఠమవారే అదేసితవత్థుకచతుక్కం దేసితవత్థుకచతుక్కం పమాణాతిక్కన్తచతుక్కం పమాణికచతుక్కం అదేసితవత్థుకప్పమాణాతిక్కన్తచతుక్కం దేసితవత్థుకప్పమాణికచతుక్కన్తి ఛ చతుక్కాని, ఏవం సమాదిసతివారాదీసుపి పఞ్చసూతి ఛత్తింస. ఆపత్తిభేదదస్సనత్థం వుత్తానీతి ‘‘సారమ్భే చే భిక్ఖు వత్థుస్మిం అపరిక్కమనే’’తి అవిసేసేన మాతికాయ వుత్తత్తా సారమ్భఅపరిక్కమనేసుపి సఙ్ఘాదిసేసోవ సియాతి మిచ్ఛాగాహనివత్తనత్థం సారమ్భే అపరిక్కమనే చ దుక్కటం, అదేసితవత్థుకతాయ పమాణాతిక్కన్తతాయ చ సఙ్ఘాదిసేసోతి ఏవం ఆపత్తిభేదదస్సనత్థం వుత్తాని.
౩౫౫-౩౬౧. ‘‘ద్వీహి సఙ్ఘాదిసేసేహీ’’తి వత్తబ్బే విభత్తిబ్యత్తయేన చ వచనబ్యత్తయేన చ ద్విన్నం సఙ్ఘాదిసేసేనాతి వుత్తన్తి ఆహ ‘‘ద్వీహి సఙ్ఘాదిసేసేహి…పే… అత్థో వేదితబ్బో’’తి. ‘‘అఞ్ఞస్స వా దాతబ్బా’’తి వుత్తత్తా విప్పకతం కుటిం లభిత్వా అత్తనో అత్థాయ కరోన్తస్సపి ఆదితో పట్ఠాయ అకతత్తా అనాపత్తియేవాతి వదన్తి. అపచినితబ్బాతి విద్ధంసేతబ్బా. భూమిసమం కత్వాతి కుటివత్థుసమం కత్వా.
౩౬౪. న హేత్థ లేపో ఘటియతీతి ఛదనలేపస్స అభావతో వుత్తం, విసుంయేవ అనుఞ్ఞాతత్తా పన సచేపి లేణస్స అన్తో ఉపరిభాగే చిత్తకమ్మాదికరణత్థం లేపం దేన్తి, వట్టతియేవ. లేపదానవసేన అకతా ఇట్ఠకాదిగుహా గుహా నామాతి గణ్ఠిపదేసు వుత్తం. తిణేహి వా పణ్ణేహి వా ఛాదితకుటికావ వుత్తాతి ‘‘కుక్కుటచ్ఛికగేహం వట్టతీ’’తి వత్వా ‘‘ఛదనం దణ్డకేహీ’’తిఆదినా పున తం దస్సేన్తేహి తిణపణ్ణచ్ఛదనా కుటికావ వుత్తా. ఛదనం దణ్డకేహి జాలబన్ధం కత్వాతి ఛదనం దీఘతో తిరియతో చ ఠపితదణ్డకేహి జాలం వియ బన్ధిత్వా. ఓగుమ్ఫేత్వాతి తిణాదిం విద్ధంసేత్వా. భిత్తిలేపేన సద్ధిం లేపే ఘటితేతి ఏత్థ ఉల్లిత్తావలిత్తభావస్స ఛదనం సన్ధాయ వుత్తత్తా సచేపి భిత్తిలేపేన అనత్థికో హోతి, ఛదనలేపే సమన్తతో భిత్తియా అప్పమత్తకేనపి ఘటితే భిత్తిలేపేన వినాపి ఆపత్తియేవాతి వదన్తి. ఉపచికామోచనత్థమేవ హేట్ఠా పాసాణకుట్టం కత్వా తం అలిమ్పిత్వా ఉపరి లిమ్పతి, లేపో న ఘటియతి నామ, అనాపత్తియేవాతి ఇమినా అట్ఠకథావచనేన తం న సమేతి. తత్థ కేచి వదన్తి ‘‘భిత్తిం అలిమ్పితుకామతాయ అభావతో ఛదనలేపే పాసాణకుట్టేన సద్ధిం ఘటితేపి తత్థ అనాపత్తి వుత్తా’’తి, తమ్పి న యుత్తం. ‘‘ఉపచికామోచనత్థమేవా’’తి హి వుత్తత్తా పాసాణకుట్టే పున లిమ్పితుకామతాయ అభావోయేవ విఞ్ఞాయతి, తేనేవ ‘‘తం అలిమ్పిత్వా’’తి వుత్తం. తస్మా ‘‘ఉల్లిత్తాదిభావో…పే… ఛదనమేవ సన్ధాయ వుత్తో’’తి ఇదం సతిపి భిత్తిలేపే ఛదనలేపేన వినా ఆపత్తి న హోతీతి ఛదనలేపస్స పధానభావదస్సనత్థం వుత్తం, న పన భిత్తిలేపేన వినాపి ఆపత్తి హోతీతి దస్సనత్థన్తి వదన్తి, ఇదమేవ చేత్థ యుత్తతరన్తి అమ్హాకం ఖన్తి. ఏత్థాతి తిణకుటికాయ.
ఏత్థ చ తిణకుటికాయ ఏవ సబ్బథా అనాపత్తిభావస్స దస్సనం పరివారపాళిం ఆనేత్వా తిణకుటికాయ సారమ్భాదిపచ్చయాపి అనాపత్తిభావో సుఖేన సక్కా సాధేతున్తి కతం. తిణకుటికాయ చ సబ్బథా అనాపత్తిభావే సాధితే తేనేవ నయేన లేణగుహాదీసుపి సారమ్భాదిపచ్చయాపి అనాపత్తిభావో సక్కా విఞ్ఞాతున్తి. తేనేవ ‘‘యం పనా’’తిఆది వుత్తం. తథా హి తిణకుటికాయ సారమ్భాదిపచ్చయాపి అనాపత్తిభావే సాధితే తేనేవ నయేన అఞ్ఞస్సత్థాయ కరోన్తస్సపి సారమ్భాదిపచ్చయాపి అనాపత్తిభావో అత్థతో దస్సితోయేవ హోతి. ఏవఞ్చ సతి భిక్ఖు సమాదిసిత్వా పక్కమతి ‘‘కుటిం మే కరోథా’’తి, సమాదిసతి చ దేసితవత్థుకా చ హోతు అనారమ్భా చ సపరిక్కమనా చాతి, తస్స కుటిం కరోన్తి అదేసితవత్థుకం సారమ్భం అపరిక్కమనం. ‘‘ఆపత్తి కారుకానం తిణ్ణం దుక్కటాన’’న్తి పాళియం అఞ్ఞస్సత్థాయ కరోన్తస్సపి సారమ్భాదిపచ్చయాపి దుక్కటం కస్మా వుత్తన్తి ఇమం చోదనం మనసి నిధాయ ‘‘యం పన…పే… అకరణపచ్చయా వుత్త’’న్తి ఇదం వుత్తం. అయఞ్హేత్థ అధిప్పాయో – అఞ్ఞస్సత్థాయ కరోన్తస్సపి సారమ్భాదిపచ్చయాపి అనాపత్తియేవ. ‘‘ఆపత్తి కారుకానం తిణ్ణం దుక్కటాన’’న్తి ఇదం పన అఞ్ఞస్సత్థాయ కరోన్తస్స న సారమ్భాదిపచ్చయా ఆపత్తిదస్సనత్థం వుత్తం, కిఞ్చరహి యథాసమాదిట్ఠాయ అకరణపచ్చయా ఆపత్తిదస్సనత్థన్తి. యస్మా బహూసు పోత్థకేసు సతసోధితసమ్మతే చ పురాణపోత్థకే అయమేవ పాఠక్కమో దిస్సతి, తస్మా యథాదిట్ఠపాఠానుక్కమేనేవేత్థ అత్థో పకాసితో. కత్థచి పోత్థకే పన ‘‘కుటిలక్ఖణప్పత్తమ్పి కుటిం…పే… అనాపత్తీ’’తి ఇమస్సానన్తరం ‘‘యం పనా’’తిఆదిపాఠం లిఖన్తి, ఏవఞ్చ సతి తత్థ అధిప్పాయో పాకటోయేవ. అనాపత్తీతి వత్వాతి ఉపోసథాగారఞ్చ భవిస్సతి, అహఞ్చ వసిస్సామీతిఆదీసు వాసాగారత్థాయ ఏవ అనియమితత్తా అనాపత్తీతి వత్వా.
పమాణాతిక్కన్తకుటికరణలక్ఖణా కిరియాయేవ, అదేసితవత్థుమూలికాయపి ఆపత్తియా అఙ్గం హోతి పమాణాతిక్కన్తమూలికాయపి, తదుభయం ఏకతో కత్వా ‘‘కిరియాకిరియతో’’తి వుత్తం. వత్థుం అదేసాపేత్వా పమాణయుత్తం కుటిం కరోన్తస్సపి వత్థుం దేసాపేత్వా అకిరియాయ కుటికరణకిరియాయ చ సముట్ఠానతో కిరియాకిరియతోవ సముట్ఠాతీతి వేదితబ్బం. అచిత్తకన్తి పణ్ణత్తిఅజాననచిత్తేన అచిత్తకం. ఉల్లిత్తాదీనం అఞ్ఞతరతా, హేట్ఠిమప్పమాణసమ్భవో, అదేసితవత్థుతా, పమాణాతిక్కన్తతా, అత్తుద్దేసికతా, వాసాగారతా, లేపఘట్టనాతి ఇమానేత్థ ఛ వా సత్త వా అఙ్గాని.
కుటికారసిక్ఖాపదవణ్ణనా నిట్ఠితా.
౭. విహారకారసిక్ఖాపదవణ్ణనా
౩౬౫. సత్తమే ఏవంనామకే నగరేతి కోసమ్బీనామకే. తస్స కిర నగరస్స ఆరామపోక్ఖరణీఆదీసు తేసు తేసు ఠానేసు కోసమ్బరుక్ఖావ ఉస్సన్నా అహేసుం, తస్మా కోసమ్బీతి సఙ్ఖ్యం అగమాసి. కుసుమ్బస్స నామ ఇసినో అస్సమతో అవిదూరే మాపితత్తాతి ఏకే. ఇదం వుత్తం హోతి – కుసుమ్బస్స ఇసినో నివాసభూమి కోసమ్బీ, తస్స చ అవిదూరే భవత్తా నగరం కోసమ్బీతి సఙ్ఖ్యం గతన్తి. ఘోసితనామకేన కిర సేట్ఠినా సో కారితోతి ఏత్థ కో ఘోసితసేట్ఠి, కథఞ్చానేన సో ఆరామో కారితోతి? పుబ్బే కిర అద్దిలరట్ఠం నామ అహోసి. తతో కోతూహలకో నామ దలిద్దో ఛాతకభయేన సపుత్తదారో సుభిక్ఖం రట్ఠం గచ్ఛన్తో పుత్తం వహితుం అసక్కోన్తో ఛడ్డేత్వా అగమాసి. మాతా నివత్తిత్వా తం గహేత్వా గతా. తే ఏకం గోపాలకగామం పవిసింసు. గోపాలకానఞ్చ తదా బహుపాయాసో పటియత్తో హోతి, తతో పాయాసం లభిత్వా భుఞ్జింసు. అథ సో పురిసో బహుతరం పాయాసం భుత్తో జీరాపేతుం అసక్కోన్తో రత్తిభాగే కాలం కత్వా తత్థేవ సునఖియా కుచ్ఛిస్మిం పటిసన్ధిం గహేత్వా కుక్కురో జాతో, సో గోపాలకస్స పియో అహోసి. గోపాలకో చ పచ్చేకబుద్ధం ఉపట్ఠాతి. పచ్చేకబుద్ధోపి భత్తకిచ్చకాలే కుక్కురస్స ఏకం పిణ్డం దేతి. సో పచ్చేకబుద్ధే సినేహం ఉప్పాదేత్వా గోపాలకేన సద్ధిం పణ్ణసాలమ్పి గచ్ఛతి, గోపాలకే అసన్నిహితే భత్తవేలాయం సయమేవ గన్త్వా కాలారోచనత్థం పణ్ణసాలద్వారే భుస్సతి, అన్తరామగ్గేపి చణ్డమిగే దిస్వా భుస్సిత్వా పలాపేతి. సో పచ్చేకబుద్ధే ముదుకేన చిత్తేన కాలం కత్వా దేవలోకే నిబ్బత్తి. తత్రాస్స ‘‘ఘోసకదేవపుత్తో’’త్వేవ నామం అహోసి.