౩. అనియతకణ్డం

౧. పఠమఅనియతసిక్ఖాపదవణ్ణనా

౪౪౩. పుత్తసద్దేన సామఞ్ఞనిద్దేసతో ఏకసేసనయేన వా పుత్తీపి గహితాతి ఆహ ‘‘బహూ ధీతరో చా’’తి. దానప్పదానేసూతి ఖుద్దకేసు చేవ మహన్తేసు చ దానేసు. ఛణం నామ అత్తనో గేహే కత్తబ్బమఙ్గలన్తి ఆహ ‘‘ఆవాహవివాహమఙ్గలాదీసూ’’తి. ఏత్థ ఆది-సద్దేన ఫగ్గుణమాసాదీసు ఉత్తరఫగ్గుణాదిఅభిలక్ఖితదివసేసు సపరిజనానం మనుస్సానం మఙ్గలకరణమ్పి సఙ్గణ్హాతి. అన్తరుస్సవేసూతి మహుస్సవస్స అన్తరన్తరా పవత్తితఉస్సవేసు. ఆసాళ్హీపవారణనక్ఖత్తాదీసూతి ఏత్థ నక్ఖత్తసద్దో పచ్చేకం యోజేతబ్బో. తత్థ ఆసాళ్హీనక్ఖత్తన్తి వస్సూపగమనపూజాదివసం సన్ధాయ వుత్తం, పవారణనక్ఖత్తన్తి పవారణపూజాదివసం సన్ధాయ. ఆది-సద్దేన యస్మిం నక్ఖత్తే గామనిగమవాసినో తయో సత్త వా దివసే నక్ఖత్తఘోసనం కత్వా యథావిభవం అలఙ్కతపటియత్తా భోగే పరిభుఞ్జన్తా నక్ఖత్తకీళం కీళన్తి, తమ్పి సఙ్గణ్హాతి. ఇమేపి దారకాతి అత్తనో దారకే సన్ధాయ వదన్తి. తదనన్తరన్తి భిక్ఖూనం భోజనానన్తరం.

౪౪౪-౪౪౫. తం కమ్మన్తి తం అజ్ఝాచారకమ్మం. భిక్ఖు నిసిన్నేతి ఏత్థ భిక్ఖూతి భుమ్మత్థే పచ్చత్తవచనం, భుమ్మవచనస్స వా లోపం కత్వా నిద్దేసోతి ఆహ ‘‘భిక్ఖుమ్హి నిసిన్నే’’తి. పాళియం ‘‘సోతస్స రహో’’తి ఇదం అత్థుద్ధారవసేన వుత్తం, ‘‘పటిచ్ఛన్నే ఆసనే’’తి పన వచనతో ‘‘సక్కా హోతి మేథునం ధమ్మం పటిసేవితు’’న్తి చ వుత్తత్తా చక్ఖుస్స రహో ఇధాధిప్పేతోతి దస్సేతుం ‘‘కిఞ్చాపీ’’తిఆది వుత్తం. పరిచ్ఛేదో వేదితబ్బోతి రహో నిసజ్జాపత్తియా పరిచ్ఛేదో వవత్థానం వేదితబ్బం. ఇదాని చక్ఖుస్స రహేనేవ ఆపత్తిం పరిచ్ఛిన్దిత్వా దస్సేన్తో ‘‘సచేపి హీ’’తిఆదిమాహ. పిహితకవాటస్సాతి ఇమినా పటిచ్ఛన్నభావతో చక్ఖుస్స రహోసబ్భావం దస్సేతి. అపిహితకవాటస్సాతి ఇమినా అప్పటిచ్ఛన్నభావం దస్సేతి. అప్పటిచ్ఛన్నే చ దుతియసిక్ఖాపదే ఆగతనయేన సోతస్స రహవసేనపి పరిచ్ఛేదో వేదితబ్బోతి ఆహ ‘‘అన్తోద్వాదసహత్థేపి ఓకాసే’’తి. ‘‘అన్తోద్వాదసహత్థే’’తి హి ఇదం సోతస్స రహాభావం సన్ధాయ వుత్తం. యది హి చక్ఖుస్సేవ రహాభావం సన్ధాయ వదేయ్య, ‘‘అన్తోద్వాదసహత్థే’’తి న వదేయ్య అప్పటిచ్ఛన్నే తతో దూరతరే నిసిన్నేపి చక్ఖుస్స రహాసమ్భవతో. యస్మా నిసీదిత్వా నిద్దాయన్తో కపిమిద్ధపరేతో కఞ్చి కాలం చక్ఖూని ఉమ్మీలేతి, కఞ్చి కాలం నిమీలేతి, న చ మహానిద్దం ఓక్కమతి, తస్మా ‘‘నిద్దాయన్తోపి అనాపత్తిం కరోతీ’’తి వుత్తం. నిపజ్జిత్వా నిద్దాయన్తో పన తాదిసో న హోతీతి ఆహ ‘‘నిపజ్జిత్వా నిద్దాయన్తో న కరోతీ’’తి, అనాపత్తిం న కరోతీతి అత్థో.

పటిలద్ధసోతాపత్తిఫలాతి అన్తిమపరిచ్ఛేదతో అరియసావికం దస్సేతి. పటివిద్ధచతుసచ్చాతి సోతాపత్తిమగ్గేన పటివిద్ధచతుసచ్చా. తిణ్ణం ధమ్మానం అఞ్ఞతరేన కారేతబ్బోతి నిసజ్జం పటిజానమానస్స తిణ్ణం ధమ్మానం అఞ్ఞతరసమాయోగో హోతియేవాతి వుత్తం. పారాజికేన పన సఙ్ఘాదిసేసేన చ పాచిత్తియేన చ తేనాకారేన నిసజ్జం పటిజానమానోవ కారేతబ్బో. న అప్పటిజానమానోతి అలజ్జీపి అప్పటిజానమానో ఆపత్తియా న కారేతబ్బోతి అవిసేసేన వుత్తం. సో హి యావ న పటిజానాతి, తావ నేవ సుద్ధో, న అసుద్ధోతి వా వత్తబ్బో, వత్తానుసన్ధినా పన కారేతబ్బో. వుత్తఞ్హేతం –

‘‘పటిఞ్ఞా లజ్జీసు కతా, అలజ్జీసు ఏవం న విజ్జతి;

బహుమ్పి అలజ్జీ భాసేయ్య, వత్తానుసన్ధితేన కారయే’’తి. (పరి. ౩౫౯);

యేన వా సా సద్ధేయ్యవచసా ఉపాసికా వదేయ్య, తేన సో భిక్ఖు కారేతబ్బోతి ఏత్థ ‘‘పటిజానమానో’’తి అవుత్తేపి అధికారత్తా ‘‘పటిజానమానోవ తేన సో భిక్ఖు కారేతబ్బో’’తి వుత్తం. తథారూపాయ ఉపాసికాయ వచనేన అఞ్ఞథత్తాభావతో దిట్ఠం నామ తథాపి హోతి, అఞ్ఞథాపి హోతీతి దస్సనేన అఞ్ఞథత్తసమ్భవం దస్సేతి. ఏవం మహిద్ధికా నామ…పే… వదాపేథాతి ఇదం ‘‘ఏవం మహిద్ధికాపి తుమ్హే ఏవరూపే ఆసఙ్కనీయే ఠానే కస్మా అనుపపరిక్ఖిత్వా నిసిన్నత్థ, తుమ్హాదిసేహి నామ అన్తరఘరే నిసీదన్తేహి ఉపపరిక్ఖిత్వా పతిరూపే ఠానే నిసీదితబ్బ’’న్తి థేరం ఓవదన్తో ఆహ, న పన అసద్దహన్తో. థేరో అత్తనో అనుపపరిక్ఖిత్వా అనిసిన్నభావం దస్సేన్తో ‘‘అన్తరఘరస్సేవేసో ఆవుసో దోసో’’తి ఆహ. ఏవమకాసిన్తి అత్తనో నిగూహితబ్బమ్పి గుణం పకాసేన్తో ఏవం వియ ఇద్ధిపాటిహారియం అకాసిం. రక్ఖేయ్యాసి మన్తి ‘‘మా మం అఞ్ఞేపి ఏవం జానన్తూ’’తి అత్తనో గుణం అజానాపేతుకామో వదతి.

౪౪౬-౪౫౧. మాతుగామస్స మేథునం ధమ్మం పటిసేవన్తోతి ఏత్థ ‘‘మగ్గే’’తి పాఠసేసో దట్ఠబ్బోతి ఆహ ‘‘మాతుగామస్స మగ్గే’’తి. రహో నిసజ్జస్సాదస్స అసతిపి మేథునరాగభావే తప్పటిబద్ధకిలేసత్తా వుత్తం ‘‘మేథునధమ్మసన్నిస్సితకిలేసో వుచ్చతీ’’తి, తేనేవ సన్నిస్సితగ్గహణం కతం. తం సన్ధాయ అగతేపి అసుద్ధచిత్తేన గతత్తా ‘‘అస్సాదే ఉప్పన్నే పాచిత్తియ’’న్తి వుత్తం. రహస్సాదో ఉప్పజ్జతి అనాపత్తీతి సుద్ధచిత్తేన గన్త్వా నిసిన్నత్తా చిత్తుప్పాదమత్తేనేత్థ ఆపత్తి న హోతీతి వుత్తం. అయం ధమ్మో అనియతోతి ఏత్థ తిణ్ణం ఆపత్తీనం యం ఆపత్తిం వా వత్థుం వా పటిజానాతి, తస్స వసేన కారేతబ్బతాయ అనియతోతి అయమత్థో పాకటోయేవాతి న వుత్తో. యం ఆపత్తిం పటిజానాతి, తస్సా వసేనేత్థ అఙ్గభేదో వేదితబ్బో.

పఠమఅనియతసిక్ఖాపదవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౨. దుతియఅనియతసిక్ఖాపదవణ్ణనా

౪౫౨. ‘‘ఏకో’’తి వుత్తత్తా ‘‘నిసజ్జం కప్పేతుం పటిక్ఖిత్త’’న్తి ఇమినా సమ్బన్ధో న ఘటతీతి ఆహ ‘‘యం ఏకో…పే… సమ్బన్ధో వేదితబ్బో’’తి. ఏతం పచ్చత్తవచనన్తి ‘‘ఏకో’’తి ఇదం పచ్చత్తవచనం.

౪౫౩. బహి పరిక్ఖిత్తన్తి బహి పాకారాదినా పరిక్ఖిత్తం. పరివేణఙ్గణన్తి పరివేణమాళకం సన్ధాయ వుత్తం. ఇత్థీపి పురిసోపీతి ఏత్థ పఠమే కస్మా ఇత్థిసతమ్పి అనాపత్తిం న కరోతి, ఇధ ఏకాపి కస్మా అనాపత్తిం కరోతీతి? వుచ్చతే – పఠమసిక్ఖాపదం ‘‘సక్కా హోతి మేథునం ధమ్మం పటిసేవితు’’న్తి వుత్తత్తా మేథునధమ్మవసేన ఆగతం, న చ మేథునస్స మాతుగామో దుతియో హోతి. ఇత్థియో హి అఞ్ఞమఞ్ఞిస్సా వజ్జం పటిచ్ఛాదేన్తి, తేనేవ వేసాలియం మహావనే ద్వారం వివరిత్వా నిపన్నే భిక్ఖుమ్హి సమ్బహులా ఇత్థియో యావదత్థం కత్వా పక్కమింసు, తస్మా తత్థ ‘‘ఇత్థిసతమ్పి అనాపత్తిం న కరోతీ’’తి వుత్తం. ఇదం పన సిక్ఖాపదం దుట్ఠుల్లవాచావసేన ఆగతం ‘‘అలఞ్చ ఖో హోతి మాతుగామం దుట్ఠుల్లాహి వాచాహి ఓభాసితు’’న్తి వుత్తత్తా. దుట్ఠుల్లవాచఞ్చ సుత్వా మాతుగామోపి న పటిచ్ఛాదేతి. తేనేవ దుట్ఠుల్లవాచాసిక్ఖాపదే యా తా ఇత్థియో హిరిమనా, తా నిక్ఖమిత్వా భిక్ఖూ ఉజ్ఝాపేసుం, తస్మా ఇధ ‘‘ఇత్థీపి అనాపత్తిం కరోతీ’’తి వుత్తం. ఇధ అప్పటిచ్ఛన్నత్తా ఇత్థీపి అనాపత్తిం కరోతి, తత్థ పటిచ్ఛన్నత్తా ఇత్థిసతమ్పి అనాపత్తిం న కరోతీతి చ వదన్తి.

కాయసంసగ్గవసేన అనన్ధో వుత్తో, దుట్ఠుల్లవాచావసేన అబధిరో. అన్తోద్వాదసహత్థే ఓకాసేతి సోతస్స రహాభావో వుత్తో, ఏతేన ‘‘సోతస్స రహో ద్వాదసహత్థేన పరిచ్ఛిన్దితబ్బో’’తి దస్సేతి. తస్మా ద్వాదసహత్థతో బహి నిసిన్నో అనాపత్తిం న కరోతి సతిపి చక్ఖుస్స రహాభావే సోతస్స రహసబ్భావతో. ఇమస్మిఞ్హి సిక్ఖాపదే అప్పటిచ్ఛన్నత్తా సోతస్స రహోయేవ అధిప్పేతో. పాళియం పన ‘‘చక్ఖుస్స రహో’’తి అత్థుద్ధారవసేన వుత్తం. కేనచి పన ‘‘ద్వేపి రహా ఇధ అధిప్పేతా’’తి వుత్తం, తం న గహేతబ్బం. న హి అప్పటిచ్ఛన్నే ఓకాసే చక్ఖుస్స రహో సమ్భవతి ద్వాదసహత్థతో బహి దస్సనవిసయే దూరతరే నిసిన్నస్సపి దట్ఠుం సక్కుణేయ్యభావతో. నిద్దాయన్తోపీతి ఇమినా ‘‘నిపజ్జిత్వా నిద్దాయన్తోపి గహితోయేవా’’తి తీసుపి గణ్ఠిపదేసు వుత్తం. ‘‘నిపజ్జిత్వా నిద్దాయన్తేపి సతిపి చక్ఖుస్స రహే అబధిరత్తా సోతస్స రహో నత్థీ’’తి గణ్ఠిపదకారానం అధిప్పాయో. యథా పన నిపజ్జిత్వా నిద్దాయన్తో అన్ధో వియ కిఞ్చి న పస్సతీతి చక్ఖుస్స రహో సమ్భవతి, తథా బధిరో వియ కిఞ్చి సద్దం న సుణాతీతి సోతస్స రహోపి సమ్భవతీతి సక్కా వత్తుం. అట్ఠకథాయఞ్చ ఠితో వా నిసిన్నో వాతి ఏత్తకమేవ వుత్తం, పఠమసిక్ఖాపదే వియ ‘‘నిపజ్జిత్వా నిద్దాయన్తోపి అనాపత్తిం న కరోతీ’’తి ఇదం పన న వుత్తం, తస్మా వీమంసిత్వా యథా న విరుజ్ఝతి, తథా గహేతబ్బం.

సోతస్స రహస్సేవ ఇధాధిప్పేతత్తా ‘‘బధిరో పన చక్ఖుమాపీ’’తి వుత్తం. అన్ధస్స అప్పటిచ్ఛన్నమ్పి పటిచ్ఛన్నపక్ఖం భజతీతి పఠమసిక్ఖాపదస్స విసయత్తా వుత్తం ‘‘అన్ధో వా అబధిరోపి న కరోతీ’’తి. యథేవ హి తత్థ అపిహితకవాటస్స గబ్భస్స అన్తో సమీపేపి ఠితో అన్ధో అనాపత్తిం న కరోతి, ఏవమయమ్పీతి దట్ఠబ్బం. ఉభయత్థాపీతి ద్వీసుపి అనియతేసు. యస్మా ద్వీహి సిక్ఖాపదేహి ఉదాయిత్థేరం ఆరబ్భ విసుం పఞ్ఞత్తా కాచి ఆపత్తి నామ నత్థి, తస్మా తస్స తస్స సిక్ఖాపదస్స ఆదికమ్మికే సన్ధాయ ఆదికమ్మికానం అనాపత్తి వుత్తా. ఉపనన్దత్థేరాదయో హి రహో నిసజ్జాదీనం ఆదికమ్మికా. భగవతా పన పఠమం పఞ్ఞత్తసిక్ఖాపదానియేవ గహేత్వా ఉపనన్దవత్థుస్మిం అనియతక్కమో దస్సితో. యది ఇమేహి సిక్ఖాపదేహి విసుం పఞ్ఞత్తా ఆపత్తి నామ నత్థి, అథ కస్మా భగవతా అనియతద్వయం పఞ్ఞత్తన్తి? ఏవరూపాయపి ఉపాసికాయ వుచ్చమానో పటిజానమానోయేవ ఆపత్తియా కారేతబ్బో, న అప్పటిజానమానోతి దస్సేన్తేన భగవతా యాయ కాయచి ఆపత్తియా యేన కేనచి చోదితే పటిఞ్ఞాతకరణంయేవ దళ్హం కత్వా వినయవినిచ్ఛయలక్ఖణం ఠపితం. అథ భిక్ఖునీనం అనియతం కస్మా న వుత్తన్తి? ఇదమేవ లక్ఖణం సబ్బత్థ అనుగతన్తి న వుత్తం.

దుతియఅనియతసిక్ఖాపదవణ్ణనా నిట్ఠితా.

ఇతి సమన్తపాసాదికాయ వినయట్ఠకథాయ సారత్థదీపనియం

అనియతవణ్ణనా నిట్ఠితా.