౫. సఞ్చరిత్తసిక్ఖాపదవణ్ణనా

౨౯౬. పఞ్చమే పణ్డితస్స భావో పణ్డిచ్చం, ఞాణస్సేతం అధివచనం. గతిమన్తాతి ఞాణగతియా సమన్నాగతా. పణ్డితాతి ఇమినా సభావఞాణేన సమన్నాగతతా వుత్తా, బ్యత్తాతి ఇమినా ఇత్థికత్తబ్బేసు విసారదపఞ్ఞాయ. తేనాహ ‘‘ఉపాయఞ్ఞూ విసారదా’’తి. మేధావినీతి ఠానుప్పత్తిపఞ్ఞాసఙ్ఖాతాయ తస్మిం తస్మిం అత్థకిచ్చే ఉపట్ఠితే ఠానసో తఙ్ఖణే ఏవ ఉప్పజ్జనపఞ్ఞాయ సమన్నాగతా. తేనాహ ‘‘దిట్ఠం దిట్ఠం కరోతీ’’తి. ఛేకాతి యాగుభత్తసమ్పాదనాదీసు నిపుణా. ఉట్ఠానవీరియసమ్పన్నాతి కాయికేన వీరియేన సమన్నాగతా, యథా అఞ్ఞా కుసీతా నిసిన్నట్ఠానే నిసిన్నావ హోన్తి, ఠితట్ఠానే ఠితావ, ఏవం అహుత్వా విప్ఫారికేన చిత్తేన సబ్బకిచ్చం నిప్ఫాదేతీతి వుత్తం హోతి. కుమారికాయాతి నిమిత్తత్థే భుమ్మం, హేతుమ్హి వా కరణవచనం. తేనాహ ‘‘కుమారికాయ కారణా’’తి. ఆవహనం ఆవాహో, పరిగ్గహభావేన దారికాయ గణ్హాపనం, తథా దాపనం వివాహో. తేనాహ ‘‘దారకస్సా’’తిఆది.

౨౯౭-౨౯౮. భత్తపాచనం సన్ధాయ రన్ధాపనం వుత్తం, యస్స కస్సచి పాచనం సన్ధాయ పచాపనం వుత్తం. దుట్ఠుం కులం గతా దుగ్గతాతి ఇమమత్థం దస్సేన్తో ‘‘యత్థ వా గతా’’తిఆదిమాహ. ఆహరణం ఆహారో. న ఉపాహటన్తి న దిన్నం. కయో గహణం, విక్కయో దానం. తదుభయం సఙ్గణ్హిత్వా ‘‘వోహారో’’తి వుత్తం. మణ్డితపసాధితోతి ఏత్థ బాహిరుపకరణేన అలఙ్కరణం మణ్డనం, అజ్ఝత్తికానం కేసాదీనంయేవ సణ్ఠపనం పసాధనం.

౩౦౦. ‘‘అబ్భుతం కాతుం న వట్టతీ’’తి ఇమినా దుక్కటం హోతీతి దీపేతి. ‘‘పరాజితేన దాతబ్బ’’న్తి వుత్తత్తా అదేన్తో ధురనిక్ఖేపేన కారేతబ్బో. అచిరకాలే అధికారో ఏతస్స అత్థీతి అచిరకాలాధికారికం, సఞ్చరిత్తం. ‘‘అచిరకాలాచారిక’’న్తి వా పాఠో, అచిరకాలే ఆచారో అజ్ఝాచారో ఏతస్సాతి అచిరకాలాచారికం.

కిఞ్చాపి ఏహిభిక్ఖూపసమ్పన్నా చేవ సరణగమనూపసమ్పన్నా చ సఞ్చరిత్తాదిపణ్ణత్తివజ్జం ఆపత్తిం ఆపజ్జన్తి, తేసం పన న సబ్బకాలికత్తా తే వజ్జేత్వా సబ్బకాలానురూపం తన్తిం ఠపేన్తో భగవా ఇధాపి ఞత్తిచతుత్థేనేవ కమ్మేన ఉపసమ్పన్నం భిక్ఖుం దస్సేతుం ‘‘తత్ర య్వాయం భిక్ఖు…పే… అయం ఇమస్మిం అత్థే అధిప్పేతో భిక్ఖూ’’తి పదభాజనం ఆహ, న పన నేసం సఞ్చరిత్తాదిఆపజ్జనే అభబ్బభావతో. ఖీణాసవాపి హి అప్పస్సుతా కిఞ్చాపి లోకవజ్జం నాపజ్జన్తి, పణ్ణత్తియం పన అకోవిదత్తా విహారకారం కుటికారం సహాగారం సహసేయ్యన్తి ఏవరూపా కాయద్వారే ఆపత్తియో ఆపజ్జన్తి, సఞ్చరిత్తం పదసోధమ్మం ఉత్తరిఛప్పఞ్చవాచం భూతారోచనన్తి ఏవరూపా వచీద్వారే ఆపత్తియో ఆపజ్జన్తి, ఉపనిక్ఖిత్తసాదియనవసేన మనోద్వారే రూపియపటిగ్గహణాపత్తిం ఆపజ్జన్తి.

౩౦౧. సఞ్చరణం సఞ్చరో, సో ఏతస్స అత్థీతి సఞ్చరీ, తస్స భావో సఞ్చరిత్తం. తేనాహ ‘‘సఞ్చరణభావ’’న్తి, ఇత్థిపురిసానం అన్తరే సఞ్చరణభావన్తి అత్థో. జాయత్తనే జారత్తనేతి చ నిమిత్తత్థే భుమ్మం, జాయభావత్థం జారభావత్థన్తి వుత్తం హోతి. జాయభావేతి భరియభావాయ. జారభావేతి సామికభావాయ. కిఞ్చాపి ఇమస్స పదభాజనే ‘‘జారీ భవిస్ససీ’’తి ఇత్థిలిఙ్గవసేన పదభాజనం వుత్తం, జారత్తనేతి పన నిద్దేసస్స ఉభయలిఙ్గసాధారణత్తా పురిసలిఙ్గవసేనపి యోజేత్వా అత్థం దస్సేన్తో ‘‘ఇత్థియా మతిం పురిసస్స ఆరోచేన్తో జారత్తనే ఆరోచేతీ’’తిఆదిమాహ. ఏత్థ హి ‘‘జారో భవిస్ససీ’’తి ఇత్థియా మతిం పురిసస్స ఆరోచేన్తో జారత్తనే ఆరోచేతి నామ. పాళియం పన ఇత్థిలిఙ్గవసేనేవ యోజనా కతా, తదనుసారేన పురిసలిఙ్గవసేనపి సక్కా యోజేతున్తి.

ఇదాని పాళియం వుత్తనయేనపి అత్థం దస్సేన్తో ‘‘అపిచా’’తిఆదిమాహ. పతి భవిస్ససీతి వుత్తమేవత్థం ‘‘సామికో భవిస్ససీ’’తి పరియాయవచనేన విసేసేత్వా దస్సేతి. ఇదఞ్చ జారత్తనేతి నిద్దేసస్స ఉభయలిఙ్గసాధారణత్తా వుత్తం. ముహుత్తికా భవిస్ససీతి అసామికం సన్ధాయ వుత్తం, జారీ భవిస్ససీతి ససామికం సన్ధాయ. అన్తమసో తఙ్ఖణికాయపీతి ఇదం నిదస్సనమత్తన్తి ఆహ ‘‘ఏతేనేవుపాయేనా’’తిఆది.

౩౦౩. సేరివిహారన్తి సచ్ఛన్దచారం. అత్తనో వసన్తి అత్తనో ఆణం. గోత్తన్తి గోతమగోత్తాదికం గోత్తం. ధమ్మోతి పణ్డరఙ్గపరిబ్బాజకాదీనం, తేసం తేసం వా కులానం ధమ్మో. గోత్తవన్తేసు గోత్తసద్దో, ధమ్మచారీసు చ ధమ్మసద్దో వత్తతీతి ఆహ ‘‘సగోత్తేహీ’’తిఆది. తత్థ సగోత్తేహీతి సమానగోత్తేహి, ఏకవంసజాతేహీతి అత్థో. సహధమ్మికేహీతి ఏకస్స సత్థుసాసనే సహచరితబ్బధమ్మేహి, సమానకులధమ్మేహి వా. తేనేవాహ ‘‘ఏకం సత్థార’’న్తిఆది. తత్థ ‘‘ఏకం సత్థారం ఉద్దిస్స పబ్బజితేహీ’’తి ఇమినా పణ్డరఙ్గపరిబ్బాజకాదయో వుత్తా, ఏకగణపరియాపన్నేహీతి మాలాకారాదిఏకగణపరియాపన్నేహి.

ససామికా సారక్ఖా. యస్సా గమనే రఞ్ఞా దణ్డో ఠపితో, సా సపరిదణ్డా. పచ్ఛిమానం ద్విన్నన్తి సారక్ఖసపరిదణ్డానం మిచ్ఛాచారో హోతి తాసం ససామికభావతో. న ఇతరాసన్తి ఇతరాసం మాతురక్ఖితాదీనం అట్ఠన్నం పురిసన్తరగమనే నత్థి మిచ్ఛాచారో తాసం అసామికభావతో. యా హి సామికస్స సన్తకం ఫస్సం థేనేత్వా పరేసం అభిరతిం ఉప్పాదేన్తి, తాసం మిచ్ఛాచారో, న చ మాతాదయో తాసం ఫస్సే ఇస్సరా. మాతాదయో హి న అత్తనా ఫస్సానుభవనత్థం తా రక్ఖన్తి, కేవలం అనాచారం నిసేధేన్తా పురిసన్తరగమనం తాసం వారేన్తి. పురిసస్స పన ఏతాసు అట్ఠసుపి హోతియేవ మిచ్ఛాచారో మాతాదీహి యథా పురిసేన సద్ధిం సంవాసం న కప్పేతి, తథా రక్ఖితత్తా పరేసం రక్ఖితగోపితం ఫస్సం థేనేత్వా ఫుట్ఠభావతో.

ధనేన కీతాతి భరియభావత్థం ధనేన కీతా. తేనాహ ‘‘యస్మా పనా’’తిఆది. భోగేనాతి భోగహేతు. భోగత్థఞ్హి వసన్తీ ‘‘భోగవాసినీ’’తి వుచ్చతి. లభిత్వాతి యో నం వాసేతి, తస్స హత్థతో లభిత్వా. ఉదకపత్తం ఆమసిత్వా గహితా ఓదపత్తకినీ. తేనాహ ‘‘ఉభిన్న’’న్తిఆది. ధజేన ఆహటాతి ఏత్థ ధజయోగతో సేనావ ధజసద్దేన వుత్తా, ఉస్సితద్ధజాయ సేనాయ ఆహటాతి వుత్తం హోతి. తేనాహ ‘‘ఉస్సితద్ధజాయా’’తిఆది.

౩౦౫. బహిద్ధా విమట్ఠం నామ హోతీతి అఞ్ఞత్థ ఆరోచితం నామ హోతి. తం కిరియం సమ్పాదేస్సతీతి తస్సా ఆరోచేత్వా తం కిచ్చం సమ్పాదేతు వా మా వా, తంకిరియాసమ్పాదనే యోగ్యతం సన్ధాయ వుత్తం. దారకం దారికఞ్చ అజానాపేత్వా తేసం మాతాపితుఆదీహి మాతాపితుఆదీనంయేవ సన్తికం సాసనే పేసితేపి హరణవీమంసనపచ్చాహరణసఙ్ఖాతాయ తివఙ్గసమ్పత్తియా సఙ్ఘాదిసేసో హోతియేవాతి దట్ఠబ్బం. యం ఉద్దిస్స సాసనం పేసితం, తంయేవ సన్ధాయ తస్సా మాతుఆదీనం ఆరోచితే వత్థునో ఏకత్తా మాతుఆదయోపి ఖేత్తమేవాతి ఖేత్తమేవ ఓతిణ్ణభావం దస్సేతుం ‘‘బుద్ధం పచ్చక్ఖామీ’’తిఆది ఉదాహటం. ఇమినా సమేతీతి ఏత్థాయమధిప్పాయో – యథా సయం అనారోచేత్వా అఞ్ఞేన అన్తేవాసిఆదినా ఆరోచాపేన్తస్స విసఙ్కేతో నత్థి, ఏవం తస్సా సయం అనారోచేత్వా ఆరోచనత్థం మాతుఆదీనం వదన్తస్సపి నత్థి విసఙ్కేతోతి. ఘరం నయతీతి ఘరణీ. మూలట్ఠానఞ్చ వసేనాతి ఏత్థ పురిసస్స మాతుఆదయో సాసనపేసనే మూలభూతత్తా ‘‘మూలట్ఠా’’తి వుచ్చన్తి. మాతురక్ఖితాయ మాతా భిక్ఖుం పహిణతీతి ఏత్థ అత్తనో వా ధీతు సన్తికం ‘‘ఇత్థన్నామస్స భరియా హోతూ’’తి భిక్ఖుం పహిణతి, పురిసస్స వా సన్తికం ‘‘మమ ధీతా ఇత్థన్నామస్స భరియా హోతూ’’తి పహిణతీతి గహేతబ్బం. ఏస నయో సేసేసుపి. పుబ్బే వుత్తనయత్తాతి పఠమసఙ్ఘాదిసేసే వుత్తనయత్తా.

౩౩౮. ఏత్తోవ పక్కమతీతి పున ఆగన్త్వా ఆణాపకస్స అనారోచేత్వా తతోయేవ పక్కమతి. అఞ్ఞేన కరణీయేనాతి గమనహేతువిసుద్ధిదస్సనత్థం వుత్తం. తేనేవ పన కరణీయేన గన్త్వాపి కిఞ్చి అనారోచేన్తో న వీమంసతి నామ. అనభినన్దిత్వాతి ఇదం తథా పటిపజ్జమానం సన్ధాయ వుత్తం, సతిపి అభినన్దనే సాసనం అనారోచేన్తో పన న వీమంసతి నామ. తతియపదే వుత్తనయేనాతి ‘‘సో తస్సా వచనం అనభినన్దిత్వా’’తిఆదినా వుత్తనయేన. వత్థుగణనాయాతి సమ్బహులానం ఇత్థిపురిసానం సమభావే సతి ద్విన్నం ద్విన్నం ఇత్థిపురిసవత్థూనం గణనాయ. సచే పన ఏకతో అధికా హోన్తి, అధికానం గణనాయ ఆపత్తిభేదో వేదితబ్బో.

౩౩౯-౩౪౦. పాళియం చతుత్థవారే అసతిపి ‘‘గచ్ఛన్తో న సమ్పాదేతి, ఆగచ్ఛన్తో విసంవాదేతి, అనాపత్తీ’’తి ఇదం అత్థతో ఆపన్నమేవాతి కత్వా వుత్తం ‘‘చతుత్థే అనాపత్తీ’’తి. కారుకానన్తి వడ్ఢకీఆదీనం. తచ్ఛకఅయోకారతన్తవాయరజకన్హాపితకా పఞ్చ కారవో ‘‘కారుకా’’తి వుచ్చన్తి. ఏవరూపేన…పే… అనాపత్తీతి తాదిసం గిహివేయ్యావచ్చమ్పి న హోతీతి కత్వా వుత్తం.

కాయతో సముట్ఠాతీతి పణ్ణత్తిం వా అలంవచనీయభావం వా అజానన్తస్స కాయతో సముట్ఠాతి. వాచతో సముట్ఠాతీతి ఏత్థాపి ఏసేవ నయో. కాయవాచతో సముట్ఠాతీతి పణ్ణత్తిం జానిత్వా అలంవచనీయభావం అజానన్తస్సపి కాయవాచతో సముట్ఠాతీతి వేదితబ్బం. అలంవచనీయా హోన్తీతి దేసచారిత్తవసేన పణ్ణదానాదినా పరిచ్చత్తా హోన్తి. పణ్ణత్తిం పన జానిత్వాతి ఏత్థ అలంవచనీయభావం వాతి చ దట్ఠబ్బం. తేనేవ మాతికాట్ఠకథాయం (కఙ్ఖా. అట్ఠ. సఞ్చరిత్తసిక్ఖాపదవణ్ణనా) ‘‘తదుభయం పన జానిత్వా ఏతేహేవ తీహి నయేహి సమాపజ్జన్తస్స తానేవ తీణి తదుభయజాననచిత్తేన సచిత్తకాని హోన్తీ’’తి వుత్తం. తస్మా పణ్ణత్తిజాననచిత్తేనాతి ఏత్థాపి తదుభయజాననం వత్తబ్బం. భిక్ఖుం అజానాపేత్వా అత్తనో అధిప్పాయం పణ్ణే లిఖిత్వా దిన్నం హరన్తస్సపి ఆపత్తి హోతి, ఇమస్స సిక్ఖాపదస్స అచిత్తకత్తాతి న గహేతబ్బం. పాళియం పన ‘‘ఆరోచేతీ’’తి వుత్తత్తా అట్ఠకథాయఞ్చ తత్థ తత్థ ఆరోచనస్సేవ దస్సితత్తా కాయేన వా వాచాయ వా ఆరోచేన్తస్సేవ ఆపత్తి హోతీతి గహేతబ్బం.

౩౪౧. దుట్ఠుల్లాదీసుపీతి ఆది-సద్దేన సఞ్చరిత్తమ్పి సఙ్గణ్హాతి. ఏత్థ పన కిఞ్చాపి ఇత్థీ నామ మనుస్సిత్థీ, న యక్ఖీ, న పేతీ, న తిరచ్ఛానగతా, పురిసో నామ మనుస్సపురిసో, న యక్ఖోతిఆది న వుత్తం, తథాపి మనుస్సజాతికావ ఇత్థిపురిసా ఇధ అధిప్పేతా. తస్మా యేసు సఞ్చరిత్తం సమాపజ్జతి, తేసం మనుస్సజాతికతా, న నాలంవచనీయతా, పటిగ్గణ్హనవీమంసనపచ్చాహరణానీతి ఇమానేత్థ పఞ్చఙ్గాని.

సఞ్చరిత్తసిక్ఖాపదవణ్ణనా నిట్ఠితా.