౧౩. కులదూసకసిక్ఖాపదవణ్ణనా

౪౩౧. తేరసమే కీటాగిరీతి తస్స నిగమస్స నామం. తఞ్హి సన్ధాయ పరతో ‘‘న అస్సజిపునబ్బసుకేహి భిక్ఖూహి కీటాగిరిస్మిం వత్థబ్బ’’న్తి వుత్తం. తేన పన యోగతో సో జనపదోపి ‘‘కీటాగిరి’’ఇచ్చేవ సఙ్ఖ్యం గతోతి ఆహ ‘‘ఏవంనామకే జనపదే’’తి. ఆవాసే నియుత్తా ఆవాసికా, నిబద్ధవాసినో. తే అకతం సేనాసనం కరోన్తి, జిణ్ణం పటిసఙ్ఖరోన్తి, కతే ఇస్సరా హోన్తి. తేనాహ ‘‘సో యేసం ఆయత్తో…పే… తే ఆవాసికా’’తి. నివాసో నివాసమత్తం ఏతేసం అత్థీతి నేవాసికాతి ఆహ ‘‘యే పన కేవల’’న్తిఆది. తేతి అస్సజిపునబ్బసుకా. ఛ జనాతి పణ్డుకో లోహితకో మేత్తియో భూమజకో అస్సజి పునబ్బసుకోతి ఇమే ఛ జనా. సమ్మాతి ఆలపనవచనమేతం. ఆయముఖభూతాతి ఆయస్స ముఖభూతా. ధురట్ఠానేతి సావత్థియా అవిదూరే ఠానే. వస్సానే హేమన్తే చాతి ద్వీసు ఉతూసు వస్సనతో ‘‘ద్వీహి మేఘేహీ’’తి వుత్తం. దియడ్ఢభిక్ఖుసహస్సతో గణాచరియానం ఛన్నం జనానం అధికత్తా ‘‘సమధిక’’న్తి వుత్తం, సాధికన్తి అత్థో. మ-కారో పదసన్ధివసేన ఆగతో. అకతవత్థున్తి అకతపుబ్బం అభినవవత్థుం.

కణికారాదయో పుప్ఫరుక్ఖా, జాతిసుమనాదయో పుప్ఫగచ్ఛా. కోట్టనన్తి సయం ఛిన్దనం. కోట్టాపనన్తి ‘‘ఇమం ఛిన్ద భిన్దా’’తి అఞ్ఞేహి ఛేదాపనం. ఆళియా బన్ధనన్తి యథా గచ్ఛమూలే ఉదకం సన్తిట్ఠతి, తథా సమన్తతో బన్ధనం. ఉదకస్సాతి అకప్పియఉదకస్స. కప్పియఉదకసిఞ్చనన్తి ఇమినావ సిఞ్చాపనమ్పి సఙ్గహితన్తి దట్ఠబ్బం. నను ‘‘ఉదకస్స సేచనం సేచాపన’’న్తి ఇమినావ సామఞ్ఞతో కప్పియాకప్పియఉదకసిఞ్చనాదిం సక్కా సఙ్గహేతుం, తస్మా కప్పియఉదకసిఞ్చనాది కస్మా విసుం వుత్తన్తి? ‘‘ఆరామాదిఅత్థం రోపితే అకప్పియవోహారేసుపి కప్పియఉదకసిఞ్చనాది వట్టతీ’’తి వక్ఖమానత్తా ఇధాపి విభాగం కత్వా కప్పియఉదకసిఞ్చనాది విసుం దస్సితం. హత్థముఖపాదధోవనన్హానోదకసిఞ్చనన్తి ఇమినాపి పకారన్తరేన కప్పియఉదకసిఞ్చనమేవ దస్సేతి. ‘‘అకప్పియవోహారో’’తి కోట్టనఖణనాదివసేన సయం కరణస్సపి కథం సఙ్గహోతి? అకప్పియన్తి వోహరీయతీతి అకప్పియవోహారోతి అకప్పియభూతం కరణకారాపనాది సబ్బమేవ సఙ్గహితం, న పన అకప్పియవచనమత్తన్తి దట్ఠబ్బం. కప్పియవోహారేపి ఏసేవ నయో. సుక్ఖమాతికాయ ఉజుకరణన్తి ఇమినా పురాణపణ్ణాదిహరణమ్పి సఙ్గహితన్తి దట్ఠబ్బం. కుదాలాదీని భూమియం ఠపేత్వా ఠానతో హత్థేన గహేత్వా ఠానమేవ పాకటతరన్తి ‘‘ఓభాసో’’తి వుత్తం.

మహాపచ్చరివాదమ్హి పతిట్ఠపేతుకామో పచ్ఛా వదతి. వనత్థాయాతి ఇదం కేచి ‘‘వతత్థాయా’’తి పఠన్తి, తేసం వతిఅత్థాయాతి అత్థో. అకప్పియవోహారేపి ఏకచ్చం వట్టతీతి దస్సేతుం ‘‘న కేవలఞ్చ సేస’’న్తిఆదిమాహ. యం కిఞ్చి మాతికన్తి సుక్ఖమాతికం వా అసుక్ఖమాతికం వా. ‘‘కప్పియఉదకం సిఞ్చితు’’న్తి ఇమినా ‘‘కప్పియఉదకం సిఞ్చథాతి వత్తుమ్పి వట్టతీ’’తి దస్సేతి. సయం రోపేతుమ్పి వట్టతీతి ఇమినా ‘‘రోపేహీతి వత్తుం వట్టతీ’’తిపి సిద్ధం. అఞ్ఞత్థాయ వా కరోన్తస్సాతి వత్థుపూజాదిఅత్థం కరోన్తస్స. కస్మా న అనాపత్తీతి వత్థుపూజనత్థాయ గన్థనాదీసు కస్మా న అనాపత్తి. అనాపత్తియేవాతి పటివచనం దత్వా ఇదాని తమేవ అనాపత్తిభావం దస్సేతుం ‘‘యథాహీ’’తిఆది వుత్తం. తత్థాతి ఆరామాదిఅత్థాయ రుక్ఖరోపనే. తథా వత్థుపూజనత్థాయపి అనాపత్తియేవాతి రతనత్తయపూజనత్థాయపి కప్పియవోహారేన పరియాయాదీహి చ గన్థాపనే అనాపత్తియేవాతి అత్థో.

‘‘తథా వత్థుపూజనత్థాయా’’తి హి సామఞ్ఞతో వుత్తేపి ‘‘యథా హి తత్థ కప్పియవోహారేన పరియాయాదీహి చా’’తి వుత్తత్తా కప్పియవోహారాదీహి గన్థాపనే ఏవ అనాపత్తి విఞ్ఞాయతి, న సయం గన్థనే, తేనేవ పరో సయం గన్థనమ్పి కస్మా న వట్టతీతి చోదేన్తో ‘‘నను చా’’తిఆదిమాహ. యథా ఆరామాదిఅత్థం కప్పియపథవియం సయం రోపేతుమ్పి వట్టతి, తథా వత్థుపూజనత్థాయ సయం గన్థనేపి కస్మా న వట్టతీతి చోదకస్స అధిప్పాయో. వుత్తన్తిఆది ఆచరియస్స పరిహారో. అథ ‘‘న పన మహాఅట్ఠకథాయ’’న్తి కస్మా వదతి. మహాపచ్చరిఆదీసు వుత్తమ్పి హి పమాణమేవాతి నాయం విరోధో, మహాఅట్ఠకథాయం అవుత్తమ్పి తత్థేవ వుత్తేన సంసన్దిత్వా పమాణమేవాతి పతిట్ఠాపేతుం వుత్తత్తా. తం కథన్తి మఞ్ఞేయ్యాసీతి సమ్బన్ధో. మహాఅట్ఠకథాయఞ్చ కప్పియఉదకసేచనం వుత్తం, తం కథన్తి ఏత్థాయమధిప్పాయో. కిఞ్చాపి మహాఅట్ఠకథాయం ఆరామాదిఅత్థాయ కప్పియపథవియం సయం రోపనం న వుత్తం, కప్పియఉదకస్స పన సయం సిఞ్చనం వుత్తమేవ, తస్మా యథా ఆరామాదిఅత్థాయ కప్పియఉదకం సయం సిఞ్చితుమ్పి వట్టతి, తథా వత్థుపూజనత్థాయ సయం గన్థనమ్పి కస్మా న వట్టతీతి. తమ్పి న విరుజ్ఝతీతి యదేతం ఆరామాదిఅత్థాయ సయం రోపనం కప్పియఉదకసిఞ్చనఞ్చ వుత్తం, తమ్పి న విరుజ్ఝతి. కథం తం న విరుజ్ఝతీతి ఆహ ‘‘తత్రహీ’’తిఆది. ఏతం వుత్తన్తి మాలావచ్ఛం రోపేన్తిపి రోపాపేన్తిపి సిఞ్చన్తిపి సిఞ్చాపేన్తిపీతి ఏతం వుత్తం. అఞ్ఞత్ర పన పరియాయో అత్థీతి ‘‘మాలావచ్ఛం రోపేన్తిపి రోపాపేన్తిపి సిఞ్చన్తిపి సిఞ్చాపేన్తిపీ’’తి కులసఙ్గహత్థాయ రోపనసిఞ్చనం సన్ధాయ వుత్తత్తా తతో అఞ్ఞత్ర ఆరామాదిఅత్థాయ మాలావచ్ఛరోపనే పరియాయో అత్థి. తత్థ పరియాయం ఇధ చ పరియాయాభావం ఞత్వాతి తత్థ ‘‘మాలావచ్ఛం రోపేన్తీ’’తిఆదీసు ‘‘మాలావచ్ఛ’’న్తి విసేసవచనసబ్భావతో పరియాయం, ఇధ ‘‘గన్థేన్తీ’’తిఆదీసు తథావిధవిసేసవచనాభావతో పరియాయాభావఞ్చ ఞత్వా.

నను చ యథా ‘‘గన్థేన్తీ’’తి సామఞ్ఞతో వుత్తత్తా పరియాయో న లబ్భతీతి యస్స కస్సచి అత్థాయ సయం గన్థనం న వట్టతి, ఏవం ‘‘గన్థాపేన్తీ’’తి సామఞ్ఞతో వుత్తత్తా పరియాయేన గన్థాపనమ్పి న వట్టతీతి ఆపజ్జతి. ఏవఞ్చ సతి పరతో ‘‘ఏవం జాన, ఏవం కతే సోభేయ్య, యథా ఏతాని పుప్ఫాని న వికిరియన్తి, తథా కరోహీతిఆదినా కప్పియవచనేన కారేతుం వట్టతీ’’తి ఇదం విరుజ్ఝతీతి? న విరుజ్ఝతి, పరియాయేన హి కారాపనం గన్థాపనమేవ న హోతి, తస్మా యథావుత్తనయేన పరియాయతో కారాపనం వట్టతి. సబ్బం వుత్తనయేనేవ వేదితబ్బన్తి హేట్ఠా వుత్తం వినిచ్ఛయమేవ సఙ్ఖేపతో నిగమేతి. హరణాదీసు కస్మా అనాపత్తీతి వత్థుపూజనత్థాయ హరణాదీసు కస్మా అనాపత్తి. కులిత్థిఆదీనం అత్థాయ హరణతోతి కులిత్థిఆదీనం హరణస్స తత్థ వుత్తత్తాతి అధిప్పాయో. తేనేవాహ ‘‘హరణాధికారే హీ’’తిఆది. మాలన్తి పుప్ఫదామం. మఞ్జరీ వియాతి కుసుమమఞ్జరీ వియ. హారసదిసన్తి ముత్తాహారసదిసం.

పాచిత్తియఞ్చేవ దుక్కటఞ్చాతి పథవీఖణనపచ్చయా పాచిత్తియం, కులసఙ్గహపచ్చయా దుక్కటం. అకప్పియవోహారేనాతి ‘‘ఇదం ఖణ, ఇదం రోపేహీ’’తిఆదిఅకప్పియవోహారేన. దుక్కటమేవాతి కులసఙ్గహపచ్చయా దుక్కటం. ఉభయత్థాతి కప్పియాకప్పియపథవియం. సబ్బత్థాతి కులసఙ్గహపరిభోగఆరామాదిఅత్థాయ రోపితే. దుక్కటమ్పీతి న కేవలం పాచిత్తియమేవ. కప్పియేనాతి కప్పియేన ఉదకేన. తేసంయేవ ద్విన్నన్తి కులదూసనపరిభోగానం. దుక్కటన్తి కులసఙ్గహత్థాయ సయం సిఞ్చనే కప్పియవోహారేన అకప్పియవోహారేన వా సిఞ్చాపనే చ దుక్కటం, పరిభోగత్థాయ పన సయం సిఞ్చనే అకప్పియవోహారేన సిఞ్చాపనే చ దుక్కటం. ఆపత్తిబహులతా వేదితబ్బాతి ఏత్థ సయం సిఞ్చనే ధారాపచ్ఛేదగణనాయ ఆపత్తిగణనా వేదితబ్బా. సిఞ్చాపనే పన పునప్పునం ఆణాపేన్తస్స వాచాయ వాచాయ ఆపత్తి, సకిం ఆణత్తస్స బహూనం సిఞ్చనేపి ఏకావ.

దుక్కటపాచిత్తియానీతి కులసఙ్గహపచ్చయా దుక్కటం, భూతగామపాతబ్యతాయ పాచిత్తియం. అఞ్ఞత్థాతి వత్థుపూజాదిఅత్థాయ ఓచిననే. సకిం ఆణత్తోతి అకప్పియవోహారేన ఆణత్తో. పాచిత్తియమేవాతి అకప్పియవచనేన ఆణత్తత్తా పాచిత్తియం. కప్పియవచనేన పన వత్థుపూజాదిఅత్థాయ ఓచినాపేన్తస్స అనాపత్తియేవ.

గన్థనేన నిబ్బత్తం గన్తిమం. ఏస నయో సేసేసుపి. న వట్టతీతి కులసఙ్గహత్థాయ వత్థుపూజాదిఅత్థాయ వా వుత్తనయేన కరోన్తస్స చ కారాపేన్తస్స చ దుక్కటన్తి అత్థో. పురిమనయేనేవాతి ‘‘భిక్ఖుస్స వా’’తిఆదినా వుత్తనయేన. ధమ్మాసనవితానే బద్ధకణ్టకేసు పుప్ఫాని విజ్ఝిత్వా ఠపేన్తీతి సమ్బన్ధో. ఉపరూపరి విజ్ఝిత్వా ఛత్తసదిసం కత్వా ఆవుణనతో ‘‘ఛత్తాతిఛత్తం వియా’’తి వుత్తం. ‘‘కదలిక్ఖన్ధమ్హీ’’తిఆదినా వుత్తం సబ్బమేవ సన్ధాయ ‘‘తం అతిఓళారికమేవా’’తి వుత్తం, సయం కరోన్తస్స అకప్పియవచనేనేవ కారాపేన్తస్స చ దుక్కటమేవాతి అత్థో. పుప్ఫవిజ్ఝనత్థన్తి వుత్తత్తా పుప్ఫాని విజ్ఝితుంయేవ కణ్టకం బన్ధితుం న వట్టతి, పుప్ఫదామాదిబన్ధనత్థం పన వట్టతి. కణ్టకమ్పి బన్ధితుం న వట్టతీతి చ ఇదం అట్ఠకథాచరియప్పమాణేన గహేతబ్బం. పవేసేతుం న వట్టతీతి వుత్తత్తా పుప్ఫచ్ఛిద్దే అపవేసేత్వా ఉపరూపరి ఠపేతుం వట్టతి. జాలమయం వితానం జాలవితానం. నాగదన్తకమ్పి సచ్ఛిద్దకంయేవ గహేతబ్బం. పుప్ఫపటిచ్ఛకం దణ్డాదీహి కతపుప్ఫాధారణం, తమ్పి సచ్ఛిద్దమేవ ఇధ వుత్తం. అసోకపిణ్డియాతి అసోకపుప్ఫమఞ్జరికాయ. ‘‘ధమ్మరజ్జు నామ చేతియం వా బోధిం వా పుప్ఫపవేసనత్థం ఆవిజ్ఝిత్వా బద్ధరజ్జూ’’తి మహాగణ్ఠిపదే మజ్ఝిమగణ్ఠిపదే చ వుత్తం, తస్మా తథాబద్ధాయ రజ్జుయా చేతియస్స చ అన్తరే పుప్ఫాని పవేసేతుం వట్టతీతి విఞ్ఞాయతి. గణ్ఠిపదే పన ‘‘ధమ్మరజ్జున్తి సిథిలం వట్టికం రజ్జుం కత్వా బోధిం వా చేతియం వా పరిక్ఖిపిత్వా ధమ్మాసనే వా లమ్బిత్వా తత్థ పుప్ఫాని పవేసేన్తీ’’తి వుత్తం, తస్మా సిథిలవట్టికాయ రజ్జుయా అన్తరేపి పుప్ఫాని పవేసేతుం వట్టతీతి విఞ్ఞాయతి, వీమంసిత్వా యుత్తతరం గహేతబ్బం. ఉభయత్థాపి పనేత్థ నేవత్థి విరోధోతి అమ్హాకం ఖన్తి.

మత్థకదామన్తి ధమ్మాసనాదిమత్థకే లమ్బకదామం. పుప్ఫేహి వేఠేన్తీతి పుప్ఫదామేన వేఠేన్తి. తేసంయేవాతి ఉప్పలాదీనంయేవ. వాకేన వా దణ్డకేన వాతి విసుం అచ్ఛిన్నేన పుప్ఫసహితేనేవ వాకేన వా దణ్డకేన వా. ఖన్ధే ఠపితకాసావస్సాతి ఖన్ధే ఠపితసఙ్ఘాటిం సన్ధాయ వుత్తం. తఞ్హి తథా బన్ధితుం సక్కా భవేయ్య. ఇమినావ అఞ్ఞమ్పి తాదిసం కాసావం వా వత్థం వా వుత్తనయేన బన్ధిత్వా తత్థ పుప్ఫాని పక్ఖిపితుం వట్టతీతి సిద్ధం. అంసభణ్డికం పసిబ్బకే పక్ఖిత్తసదిసత్తా వేఠిమం నామ న జాతం, తస్మా సిథిలబన్ధస్స అన్తరన్తరా పక్ఖిపితుం వట్టతీతి వదన్తి.

పుప్ఫపటే చ దట్ఠబ్బన్తి పుప్ఫపటం కరోన్తస్స దీఘతో పుప్ఫదామస్స హరణపచ్చాహరణవసేన పూరణం సన్ధాయ వుత్తం. తిరియతో హరణం పన వాయిమం నామ హోతి, న పూరిమం. పురిమట్ఠానం అతిక్కామేతీతి ఏత్థ ‘‘అఫుసాపేత్వాపి అతిక్కామేన్తస్స ఆపత్తియేవా’’తి తీసుపి గణ్ఠిపదేసు వుత్తం. ‘‘పురిమట్ఠానం అతిక్కామేతీ’’తి అవిసేసేన వుత్తత్తా తం యుత్తం. కేచి పన ‘‘అఞ్ఞమఞ్ఞం అఫుసాపేత్వా అనేకక్ఖత్తుం పరిక్ఖిపితుం వట్టతీ’’తి వదన్తీతి వుత్తం, తత్థ కారణం న దిస్సతి. బన్ధితుం వట్టతీతి పుప్ఫరహితాయ సుత్తకోటియా వాకకోటియా వా బన్ధితుం వట్టతి. ఏకవారం హరిత్వా వా పరిక్ఖిపిత్వా వాతి ఇదం పుబ్బే వుత్తచేతియాదిపరిక్ఖేపం పుప్ఫపటకరణఞ్చ సన్ధాయ వుత్తం, తస్మా చేతియం వా బోధిం వా పరిక్ఖిపన్తేన ఏకవారం పరిక్ఖిపిత్వా పురిమట్ఠానం సమ్పత్తే అఞ్ఞస్స దాతబ్బం, తేనపి ఏకవారం పరిక్ఖిపిత్వా తథేవ కాతబ్బం. పుప్ఫపటం కరోన్తేన చ ఏకవారం హరిత్వా అఞ్ఞస్స దాతబ్బం, తేనపి తథేవ కాతబ్బం. సచేపి ద్వేయేవ భిక్ఖూ ఉభోసు పస్సేసు ఠత్వా పరియాయేన హరన్తి, వట్టతియేవాతి వదన్తి.

పూరితన్తి దీఘతో పసారణవసేన పూరితం. వాయితుం న లభతీతి దీఘతో పసారితే తిరియతో హరణం వాయనం నామ హోతీతి ఏకవారమ్పి పుప్ఫగుణం తిరియతో హరితుం న వట్టతి. పుప్ఫాని ఠపేన్తేనాతి అగన్థితాని పాకతికపుప్ఫాని ఠపేన్తేన. పుప్ఫదామం పన పూజనత్థాయ భూమియం ఠపేన్తేన ఫుసాపేత్వా వా అఫుసాపేత్వా వా దిగుణం కత్వా ఠపేతుం న వట్టతీతి వదన్తి. ఘటికదామఓలమ్బకోతి అన్తే ఘటికాకారయుత్తో యమకదామఓలమ్బకో. ఏకేకం పన దామం నిక్ఖన్తసుత్తకోటియావ బన్ధిత్వా ఓలమ్బితుం వట్టతి, పుప్ఫదామద్వయం సఙ్ఘటితుకామేనపి నిక్ఖన్తసుత్తకోటియావ సుత్తకోటిం సఙ్ఘటితుం వట్టతి. అడ్ఢచన్దాకారేన మాలాగుణపరిక్ఖేపోతి అడ్ఢచన్దాకారేన మాలాగుణస్స పునప్పునం హరణపచ్చాహరణవసేన పూరేత్వా పరిక్ఖిపనం. తేనేవ తం పూరిమే పవిట్ఠం, తస్మా ఏతమ్పి అడ్ఢచన్దాకారం పునప్పునం హరణపచ్చాహరణవసేన పూరితం న వట్టతి. ఏకవారం పన అడ్ఢచన్దాకారేన మాలాగుణం హరితుం వట్టతీతి వదన్తి. పుప్ఫదామకరణన్తి ఏత్థ సుత్తకోటియం గహేత్వాపి ఏకతో కాతుం న వట్టతీతి వదన్తి. గేణ్డుకఖరపత్తదామానం పటిక్ఖిత్తత్తా చేలాదీహి కతదామమ్పి న వట్టతి అకప్పియానులోమత్తాతి వదన్తి.

‘‘లాసియనాటకం నాటేన్తీ’’తి వత్వా తమేవ పరియాయన్తరేన దస్సేతుం ‘‘రేచకం దేన్తీ’’తి వుత్తం, అభినయం దస్సేన్తీతి అత్థో, అత్తనో అధిప్పాయం పకాసేత్వా ‘‘ఏవం నచ్చితబ్బ’’న్తి పఠమం ఉట్ఠహిత్వా నచ్చనాకారం దస్సేన్తీతి వుత్తం హోతి. కేచి పన ‘‘ముఖే అఙ్గులియో పక్ఖిపిత్వా సద్దం కరోన్తా చక్కమివ అత్తానం భమయమానా రేచకం దేన్తి నామా’’తి వదన్తి. ఏకేకాయ పన్తియా అట్ఠ అట్ఠ పదాని అస్సాతి అట్ఠపదం. ‘‘అట్ఠాపద’’న్తిపి పఠన్తి. దసపదేపి ఏసేవ నయో. పదానీతి చ సారిఆదీనం పతిట్ఠానట్ఠానాని. దసపదం నామ ద్వీహి పన్తీహి వీసతియా పదేహి కీళనజూతం. ఆకాసేయేవ కీళన్తీతి ‘‘అయం సారీ అసుకపదం మయా నీతా, అయం అసుకపద’’న్తి కేవలం ముఖేనేవ వదన్తా ఆకాసేయేవ జూతం కీళన్తి. జూతఫలకేతి జూతమణ్డలే. పాసకకీళాయ కీళన్తీతి పాసకం వుచ్చతి ఛసు పస్సేసు ఏకేకం యావ ఛక్కం దస్సేత్వా కతకీళనం, తం వడ్ఢేత్వా యథాలద్ధఏకకాదివసేన సారియో అపనేన్తా ఉపనేన్తా చ కీళన్తి. ఘటేన కీళా ఘటికాతి ఏకే.

మఞ్జట్ఠియా వాతి మఞ్జట్ఠిరుక్ఖసారం గహేత్వా పక్కకసావం సన్ధాయ వదతి. సలాకహత్థన్తి తాలహీరాదీనం కలాపస్సేతం అధివచనం. బహూసు సలాకాసు విసేసరహితం ఏకం సలాకం గహేత్వా తాసు పక్ఖిపిత్వా పున తంయేవ ఉద్ధరన్తా సలాకహత్థేన కీళన్తీతి కేచి. పణ్ణేన వంసాకారేన కతా నాళికా పణ్ణనాళికా. తేనేవాహ ‘‘తం ధమన్తా’’తి. పుచ్ఛన్తస్స ముఖాగతం అక్ఖరం గహేత్వా నట్ఠముట్ఠిలాభాలాభాదిజాననకీళా అక్ఖరికాతిపి వదన్తి. హత్థిస్మిన్తి నిమిత్తత్థే భుమ్మం, హత్థినిమిత్తసిప్పేతి అత్థో. అస్సస్మిన్తిఆదీసుపి ఏసేవ నయో. ‘‘ఉస్సేళేన్తి అప్ఫోటేన్తీ’’తి ద్విన్నం పదానం అత్థో పాకటోయేవాతి న వుత్తో. తత్థ ఉస్సేళేన్తీతి ముఖేన ఉస్సేళనసద్దం పముఞ్చన్తి, మహన్తం కత్వా అబ్యత్తసద్దం పవత్తేన్తీతి అత్థో. ‘‘అజానం సఞ్ఞం దేన్తా అజపాలకా వియ ముఖేన వాతం నిచ్ఛారేన్తా సుఖుమం అబ్యత్తనాదం పవత్తేన్తీ’’తిపి వదన్తి. అప్ఫోటేన్తీతి భుజహత్థసఙ్ఘట్టనసద్దం పవత్తేన్తి, వామహత్థం ఉరే ఠపేత్వా దక్ఖిణేన పాణినా తత్థ తాళనేన సద్దం కరోన్తీతి అత్థో. ముఖడిణ్డిమన్తి ముఖభేరియా ఏతం అధివచనం.

౪౩౨. పసాదావహేనాతి పసాదజననకేన. అభిక్కమనం అభిక్కన్తన్తి ఆహ ‘‘గమనేనా’’తి. పటిక్కమనం పటిక్కన్తం. నివత్తనేనాతి నివత్తిమత్తం దస్సేతి. నివత్తేత్వా పన గమనం గమనమేవ. అభిముఖం లోకితం ఆలోకితన్తి ఆహ ‘‘పురతో దస్సనేనా’’తి. ఇతో చితో చ దస్సనేనాతి అనుదిసాపేక్ఖనం దస్సేతి. యందిసాభిముఖో గచ్ఛతి తిట్ఠతి నిసీదతి, తదభిముఖం పేక్ఖనం ఆలోకితం, తదనుగతదిసాలోకనం ‘‘విలోకిత’’న్తి హి వుచ్చతి. అఞ్ఞానిపి హేట్ఠా ఉపరి పచ్ఛతో పేక్ఖనవసేన ఓలోకితఉల్లోకితాపలోకితాని నామ హోన్తి. తాని పన న సమణసారుప్పాని అప్పసాదావహాని, తేనేవేత్థ ఆలోకితవిలోకితానేవ గహితాని. తేసన్తి సమాసే గుణీభూతానిపి పబ్బాని పరామసతి. ‘‘పబ్బసఙ్కోచనేనా’’తి హి వుత్తత్తా పబ్బాని తత్థ గుణీభూతాని సఙ్కోచనస్స పధానత్తా. సతిసమ్పజఞ్ఞేహీతి సాత్థకతాదిపరిగ్గాహికాయ సతియా తథాపవత్తసమ్పజఞ్ఞేన చ సమన్తతో పకారేహి, పకట్ఠం వా సవిసేసం జానాతీతి సమ్పజానో, తస్స భావో సమ్పజఞ్ఞం. తథాపవత్తఞాణస్సేతం అధివచనం. అభిసఙ్ఖతత్తాతి సమ్మా పవత్తితత్తా. హేట్ఠాఖిత్తచక్ఖూతి ఖన్ధం అనామేత్వావ అధోఖిత్తచక్ఖు. ఖన్ధం నామేత్వా హి హేట్ఠావలోకనం న సమణసారుప్పం. ‘‘ఓక్ఖిత్తచక్ఖూ’’తి చ ఇమినా యుగమత్తదస్సితా వుత్తా.

బోన్దోతి లోలో మన్దధాతుకోతి అత్థో. భకుటిం కత్వాతి భముకభేదం కత్వా. సాఖల్యేన యుత్తాతి ‘‘తత్థ కతమం సాఖల్యం? యా సా వాచా నేలా కణ్ణసుఖా’’తిఆదినా (ధ. స. ౧౩౫౦) నయేన వుత్తసాఖల్యేన సమన్నాగతా, ముదువచనాతి అత్థో. నేలాతి ఏలం వుచ్చతి దోసో, నాస్సా ఏలన్తి నేలా, నిద్దోసాతి అత్థో. కణ్ణసుఖాతి బ్యఞ్జనమధురతాయ కణ్ణానం సుఖా, సూచినా విజ్ఝనం వియ కణ్ణసూలం న జనేతి. దాననిబద్ధానీతి నిబద్ధదానాని.

‘‘సారిపుత్తమోగ్గల్లానే ఆమన్తేసీ’’తి వత్వా ‘‘గచ్ఛథ తుమ్హే సారిపుత్తా’’తి వచనతో ‘‘సారిపుత్తా’’తి ఇదం ఏకసేసనయేన వుత్తన్తి అయమత్థో పాకటోయేవాతి న వుత్తో. ‘‘సారిపుత్తా’’తి హి ఇదం ఏకసేసనయేన వుత్తం విరూపేకసేసస్సపి ఇచ్ఛితత్తా, తేనేవేత్థ బహువచననిద్దేసో కతోతి. సద్ధస్స పసన్నస్సాతి రతనత్తయస్స సద్ధాయ సమన్నాగతస్స తతోయేవ చ పసన్నస్స, కమ్మఫలసద్ధాయ వా సమన్నాగతత్తా సద్ధస్స రతనత్తయప్పసాదబహులతాయ పసన్నస్స.

౪౩౩. ఆపత్తిం రోపేతబ్బాతి కులదూసకకమ్మేన ఆపన్నాపత్తిం రోపేతబ్బా. తస్మిం విహారేతి బహిగామే విహారం సన్ధాయ వుత్తం. అన్తోగామే విహారో పన ‘‘తస్మిం గామే న వసితబ్బ’’న్తి ఇమినావ సఙ్గహితో గామగ్గహణేనేవ గహితత్తా. ‘‘తస్మిం విహారే’’తి వచనతో తస్స గామస్స సామన్తా అఞ్ఞస్మిం విహారే వసితుం వట్టతి. సామన్తగామే పిణ్డాయ న చరితబ్బన్తి తస్మిం విహారే వాసస్స పటిక్ఖిత్తత్తా యది తత్థ వసతి, తేన సామన్తగామేపి పిణ్డాయ న చరితబ్బన్తి అధిప్పాయో. తస్మిం గామే పిణ్డాయ న చరితబ్బన్తి యస్మిం గామే కులదూసకకమ్మం కతం, తస్మిం గామే న చరితబ్బం. యస్మిఞ్హి గామే వా నిగమే వా కులదూసకకమ్మం కతం, యస్మిఞ్చ విహారే వసతి, నేవ తస్మిం గామే వా నిగమే వా చరితుం లబ్భతి, న విహారే వసితుం. సామన్తవిహారే వసన్తేన పన సామన్తగామే చరితుం వట్టతి తత్థ వాసస్స అప్పటిక్ఖిత్తత్తా.

౪౩౫. అట్ఠారస వత్తానీతి ‘‘న ఉపసమ్పాదేతబ్బం, న నిస్సయో దాతబ్బో, న సామణేరో ఉపట్ఠాపేతబ్బో, న భిక్ఖునోవాదకసమ్ముతి సాదితబ్బా, సమ్మతేన భిక్ఖునియో న ఓవదితబ్బా, యాయ ఆపత్తియా సఙ్ఘేన పబ్బాజనీయకమ్మం కతం హోతి, న సా ఆపత్తి ఆపజ్జితబ్బా అఞ్ఞా వా తాదిసికా తతో వా పాపిట్ఠతరా, కమ్మం న గరహితబ్బం, కమ్మికా న గరహితబ్బా, న పకతత్తస్స భిక్ఖునో ఉపోసథో ఠపేతబ్బో, న పవారణా ఠపేతబ్బా, న సవచనీయం కాతబ్బం, న అనువాదో ఠపేతబ్బో, న ఓకాసో కారేతబ్బో, న చోదేతబ్బో, న సారేతబ్బో, న భిక్ఖూహి సమ్పయోజేతబ్బ’’న్తి ఏవమాగతాని అట్ఠారస వత్తాని.

అస్సజిపునబ్బసుకప్పధానా అస్సజిపునబ్బసుకాతి వుత్తా సహచరణఞాయేన. అనులోమపటిపదం అప్పటిపజ్జనతాయాతి యథాపఞ్ఞత్తసమ్మావత్తసఙ్ఖాతం అనులోమపటిపదం అప్పటిపజ్జనతాయ, యేన వత్తేన చిణ్ణేన సఙ్ఘో అనులోమికో హోతి, తస్మిం అవత్తనతోతి వుత్తం హోతి. న పన్నలోమా హోన్తీతి పతితలోమా న హోన్తి, అనుకూలవుత్తినో న హోన్తీతి అత్థో. నిత్థరణమగ్గం న పటిపజ్జన్తీతి అనులోమవత్తసఙ్ఖాతం నిత్థరణూపాయం న పటిపజ్జన్తి, యేన వత్తేన చిణ్ణేన సాపత్తికభావతో నిత్తిణ్ణా హోన్తి, తస్మిం నిత్థరణకవత్తస్మిం న వత్తన్తి, ఆపత్తివుట్ఠానత్థం తురితతురితా ఛన్దజాతా న హోన్తీతి వుత్తం హోతి. దసహి అక్కోసవత్థూహీతి జాతినామగోత్తకమ్మసిప్పఆబాధలిఙ్గకిలేసఆపత్తిహీనసఙ్ఖాతేహిదసహి అక్కోసకారణేహి. ఛన్దగామితా పాపేన్తీతిఆదీసు య-కారో ‘‘సయం అభిఞ్ఞా’’తిఆదీసు వియ లుత్తనిద్దిట్ఠోతి ఆహ ‘‘ఛన్దగామితాయపి పాపేన్తీ’’తిఆది. తేసన్తి అస్సజిపునబ్బసుకానం గణపామోక్ఖానం.

౪౩౬-౪౩౭. నిగమస్స అపాకటత్తా తం దస్సేతుం ‘‘తత్థా’’తిఆదిమాహ. పరసన్తకం దేతి, దుక్కటమేవాతి విస్సాసగ్గాహేన పరసన్తకం గహేత్వా దేన్తం సన్ధాయ వుత్తం. తఞ్చ ఖో వత్థుపూజనత్థాయాతి మాతాపితూనమ్పి దేన్తేన వత్థుపూజనత్థాయ ఏవ దాతబ్బన్తి దస్సేతి. ‘‘మణ్డనత్థాయ పన సివలిఙ్గాదిపూజనత్థాయాతి ఏత్తకమేవ వుత్తత్తా ఇమం విక్కిణిత్వా జీవికమ్పి కప్పేస్సన్తీతి మాతుఆదీనం దాతుం వట్టతీ’’తి వదన్తి. కస్సచిపీతి ఞాతకస్స అఞ్ఞాతకస్స వా కస్సచిపి. ఞాతిసామణేరేహేవాతి అనుచ్ఛవికత్తా వుత్తం. సమ్పత్తానం సామణేరానం ఉపడ్ఢభాగం దాతుం వట్టతీతి సఙ్ఘికస్స లాభస్స ఉపచారసీమగతానం సామణేరానమ్పి సన్తకత్తా తేసమ్పి ఉపడ్ఢభాగో లబ్భతేవాతి కత్వా వుత్తం. చూళకన్తి ఉపడ్ఢభాగతోపి ఉపడ్ఢం. చతుత్థభాగస్సేతం అధివచనం.

‘‘సామణేరా…పే… ఠపేన్తీ’’తి ఇదం వస్సగ్గేన అభాజియం సన్ధాయ వుత్తం. తత్థ తత్థాతి మగ్గే వా చేతియఙ్గణే వా. దాపేతుం న లభన్తీతి సామణేరేహి దాపేతుం అననుచ్ఛవికత్తా వుత్తం. న హి తం పుప్ఫదానం నామ సియా. యది హి తథా ఆగతానం తేసం దానం పుప్ఫదానం భవేయ్య, సామణేరేహిపి దాతుం న లబ్భేయ్య. సయమేవాతి సామణేరా సయమేవ. యాగుభత్తాదీని ఆదాయాతి ఇదం భిక్ఖూనం అత్థాయ యాగుభత్తాదిసమ్పాదనం సన్ధాయ వుత్తత్తా ‘‘న వట్టతీ’’తి అవిసేసేన వుత్తం.

వుత్తనయేనేవాతి మాతాపితూనం తావ హరిత్వాపి హరాపేత్వాపి పక్కోసిత్వాపి పక్కోసాపేత్వాపి దాతుం వట్టతి, సేసఞాతకానం పక్కోసాపేత్వావ. మాతాపితూనఞ్చ హరాపేన్తేన ఞాతిసామణేరేహేవ హరాపేతబ్బం, ఇతరే పన యది సయమేవ ఇచ్ఛన్తి, వట్టతీతి ఇమం పుప్ఫే వుత్తనయం ఫలేపి అతిదిసతి, తస్మా ఫలమ్పి మాతాపితూనం హరణహరాపనాదినా దాతుం వట్టతి, సేసఞాతీనం పక్కోసాపేత్వావ. ఇదాని ‘‘యో హరిత్వా వా హరాపేత్వా వా…పే… ఇస్సరవతాయ దదతో థుల్లచ్చయ’’న్తి ఇమం పుప్ఫే వుత్తనయం ఫలేపి సఙ్ఖిపిత్వా దస్సేన్తో ‘‘కులసఙ్గహత్థాయ పనా’’తిఆదిమాహ. ఖీణపరిబ్బయానన్తి ఆగన్తుకే సన్ధాయ వుత్తం. ఫలపరిచ్ఛేదేన వాతి ‘‘ఏత్తకాని ఫలాని దాతబ్బానీ’’తి ఏవం ఫలపరిచ్ఛేదేన వా. రుక్ఖపరిచ్ఛేదేన వాతి ‘‘ఇమేహి రుక్ఖేహి దాతబ్బానీ’’తి ఏవం రుక్ఖపరిచ్ఛేదేన వా. పరిచ్ఛిన్నేసుపి రుక్ఖేసు ‘‘ఇధ ఫలాని సున్దరాని, ఇతో గణ్హథా’’తి వదన్తేన కులసఙ్గహో కతో నామ హోతీతి ఆహ ‘‘ఏవం పన న వత్తబ్బ’’న్తి.

రుక్ఖచ్ఛల్లీతి రుక్ఖత్తచో. తేసం తేసం గిహీనం గామన్తరదేసన్తరాదీసు సాసనపటిసాసనహరణం జఙ్ఘపేసనికం. తేనాహ ‘‘గిహీనం దూతేయ్యం సాసనహరణకమ్మ’’న్తి. దూతస్స కమ్మం దూతేయ్యం. పఠమం సాసనం అగ్గహేత్వాపి…పే… పదే పదే దుక్కటన్తి ఇదం తస్స సాసనం ఆరోచేస్సామీతి ఇమినా అధిప్పాయేన గమనం సన్ధాయ వుత్తం, తస్స పన సాసనం పటిక్ఖిపిత్వా సయమేవ కారుఞ్ఞే ఠితో గన్త్వా అత్తనో పతిరూపం సాసనం ఆరోచేతి, అనాపత్తి. పుబ్బే వుత్తప్పకారన్తి ‘‘మమ వచనేన భగవతో పాదే వన్దథా’’తిఆదినా వుత్తప్పకారం సిక్ఖాపదే పఠమం వుత్తం. పక్కమతాయస్మాతి ఇదం పబ్బాజనీయకమ్మవసేన వుత్తం. పున పక్కమతాయస్మాతి ఇదం పన పబ్బాజనీయకమ్మకతస్స వత్తవసేన వుత్తం. పఠమసఙ్ఘభేదసదిసానేవాతి ఏత్థ అఙ్గేసుపి యథా తత్థ పరక్కమనం, ఏవం ఇధ ఛన్దాదీహి పాపనం దట్ఠబ్బం. సేసం తాదిసమేవాతి.

కులదూసకసిక్ఖాపదవణ్ణనా నిట్ఠితా.

నిగమనవణ్ణనా

౪౪౨. పఠమం ఆపత్తి ఆపజ్జనం ఏతేసన్తి పఠమాపత్తికా. తత్తకాని అహానీతి పటిచ్ఛాదితదివసతో పట్ఠాయ యావ ఆరోచితదివసో, తావ దివసపక్ఖమాససంవచ్ఛరవసేన యత్తకో కాలో అతిక్కన్తో, తత్తకం కాలన్తి అత్థో. అకామేన అవసేనాతి ఏత్థ అప్పటికమ్మకతాయ ఆపత్తియా సగ్గమోక్ఖావరణభావతో అనిచ్ఛన్తేనపి పరివసితబ్బన్తి అధిప్పాయో. అవ్హాతబ్బోతి అబ్భానకమ్మవసేన పక్కోసితబ్బో. తే చ భిక్ఖూ గారయ్హాతి ఏత్థ యే ఊనభావం ఞత్వా అబ్భేన్తి, తే భిక్ఖూ చ గరహితబ్బా సాతిసారా సదోసా, దుక్కటం ఆపజ్జన్తీతి అయమత్థో పాకటోయేవాతి న వుత్తో. సామీచీతి వత్తం.

ఇతి సమన్తపాసాదికాయ వినయట్ఠకథాయ సారత్థదీపనియం

తేరసకవణ్ణనా నిట్ఠితా.