౧. సుక్కవిస్సట్ఠిసిక్ఖాపదవణ్ణనా
ఇదాని పారాజికసంవణ్ణనాసమనన్తరా యా తేరసకాదిసంవణ్ణనా సమారద్ధా, తస్సాపి –
అనాకులా అసన్దేహా, పరిపుణ్ణవినిచ్ఛయా;
అత్థబ్యఞ్జనసమ్పన్నా, హోతి సారత్థదీపనీ.
తేరసకస్సాతి తేరస సిక్ఖాపదాని పరిమాణాని అస్స కణ్డస్సాతి తేరసకం, తస్స తేరసకస్స కణ్డస్సాతి అత్థో.
౨౩౪. అనభిరతోతి అఞ్ఞత్థ గిహిభావం పత్థయమానో వుచ్చతి, ఇధ పన కామరాగవసేన ఉక్కణ్ఠితతాయ విక్ఖిత్తచిత్తతాయ సమన్నాగతో అధిప్పేతోతి ఆహ విక్ఖిత్తచిత్తోతిఆది.
౨౩౬-౨౩౭. సఞ్చేతనికాతి ఏత్థ సం-సద్దో విజ్జమానత్థతాయ సాత్థకోతి దస్సేన్తో ఆహ సంవిజ్జతి చేతనా అస్సాతి. తత్థ చేతనాతి వీతిక్కమవసప్పవత్తా పుబ్బభాగచేతనా. అస్సాతి సుక్కవిస్సట్ఠియా. ఇమస్మిం వికప్పే ఇక-సద్దస్స విసుం అత్థో నత్థీతి ఆహ సఞ్చేతనావ సఞ్చేతనికాతి. ఇదాని సం-సద్దస్స అత్థం అనపేక్ఖిత్వా ఇక-సద్దోవ అస్సత్థిఅత్థం పకాసేతీతి దస్సేన్తో సఞ్చేతనా వా అస్సా అత్థీతి సఞ్చేతనికాతి దుతియవికప్పమాహ. సంవిజ్జతి చేతనా అస్సాతి పదభాజనే వత్తబ్బే బ్యఞ్జనే ఆదరం అకత్వా జానన్తోతిఆది వుత్తం. ఉపక్కమామీతి జానన్తోతి మోచనత్థం ఉపక్కమామీతి జానన్తో.
ఆసయభేదతోతి పిత్తాదిఆసయభేదతో. బుద్ధపచ్చేకబుద్ధానమ్పి హి రఞ్ఞోపి చక్కవత్తిస్స పిత్తసేమ్హపుబ్బలోహితాసయేసు చతూసు అఞ్ఞతరో ఆసయో హోతియేవ, మన్దపఞ్ఞానం పన చత్తారోపి ఆసయా హోన్తి. ధాతునానత్తతోతి పథవీధాతుఆదీనం చతున్నం ధాతూనం, చక్ఖాదీనం వా అట్ఠారసన్నం ధాతూనం, రససోణితాదీనం వా ధాతూనం నానత్తతో.
వత్థిసీసన్తి వత్థిపుటస్స అబ్భన్తరే మత్థకపస్సం. ‘‘రాగ…పే… అసక్కోన్తో’’తి రాగపరియుట్ఠానం సన్ధాయ వుత్తం. రాజా పన ‘‘సమ్భవస్స సకలకాయో ఠాన’’న్తి సుతపుబ్బత్తా వీమంసనత్థం ఏవమకాసీతి వదన్తి. దకసోతన్తి ముత్తమగ్గం, అఙ్గజాతప్పదేసన్తి వుత్తం హోతి. దకసోతోరోహణతో పట్ఠాయ పన ఉపాదిన్నతో వినిముత్తతాయ సమ్భవే ఉతుసముట్ఠానమేవ రూపం అవసిస్సతి, సేసం తిసముట్ఠానం నత్థీతి వేదితబ్బం. ఆపోధాతుయా సన్తానవసేన పవత్తమానాయ అవత్థావిసేసో సమ్భవో, సో చతుసముట్ఠానికో అట్ఠకథాయం చతుసముట్ఠానికేసు సమ్భవస్స వుత్తత్తా. సో పన సోళసవస్సకాలే ఉప్పజ్జతి, తస్స రాగవసేన ఠానాచావనం హోతీతి వదన్తి, తస్మా యం వుత్తం కథావత్థుఅట్ఠకథాయం ‘‘సుక్కవిస్సట్ఠి నామ రాగసముట్ఠానా హోతీ’’తి, తం సమ్భవస్స ఠానాచావనం సన్ధాయ వుత్తన్తి వేదితబ్బం, న పన సమ్భవో చిత్తసముట్ఠానోయేవాతి దీపేతుం, తేనేవ తత్థ విస్సట్ఠిగ్గహణం కతం. ‘‘ఖీణాసవానం పన బ్రహ్మానఞ్చ సమ్భవో నత్థీ’’తి ఆచరియధమ్మపాలత్థేరేన వుత్తం, తస్మా యం వుత్తం కథావత్థుఅట్ఠకథాయం (కథా. అట్ఠ. ౩౦౭) ‘‘తాసం దేవతానం సుక్కవిస్సట్ఠి నామ నత్థీ’’తి, తమ్పి ఠానాచావనం సన్ధాయ వుత్తన్తి గహేతబ్బం, న పన దేవతానం సబ్బసో సమ్భవస్స అభావం సన్ధాయ. ఛన్నమ్పి పన కామావచరదేవతానం కామా పాకతికాయేవ. మనుస్సా వియ హి తే ద్వయంద్వయసమాపత్తివసేనేవ మేథునం పటిసేవన్తి, కేవలం పన నిస్సన్దాభావో తేసం వత్తబ్బో. తఙ్ఖణికపరిళాహవూపసమావహం సమ్ఫస్ససుఖమేవ హి తేసం కామకిచ్చం. కేచి పన ‘‘చాతుమహారాజికతావతింసానంయేవ ద్వయంద్వయసమాపత్తియా కామకిచ్చం ఇజ్ఝతి, యామానం అఞ్ఞమఞ్ఞం ఆలిఙ్గనమత్తేన, తుసితానం హత్థామసనమత్తేన, నిమ్మానరతీనం హసితమత్తేన, పరనిమ్మితవసవత్తీనం ఓలోకితమత్తేన కామకిచ్చం ఇజ్ఝతీ’’తి వదన్తి, తం అట్ఠకథాయం పటిక్ఖిత్తం తాదిసస్స కామేసు విరజ్జనస్స తేసు అభావతో కామానఞ్చ ఉత్తరుత్తరి పణీతతరపణీతతమభావతో.
తథేవాతి ‘‘మోచనస్సాదేన నిమిత్తే ఉపక్కమతో’’తిఆదిం అతిదిసతి. ‘‘విస్సట్ఠీతి ఠానతో చావనా వుచ్చతీ’’తి వుత్తత్తా దకసోతం ఓతిణ్ణమత్తేతి కస్మా వుత్తన్తి ఆహ దకసోతోరోహణఞ్చేత్థాతిఆది. ఏత్థాతి తీసుపి వాదేసు. అధివాసేత్వాతి నిమిత్తే ఉపక్కమిత్వా పున విప్పటిసారే ఉప్పన్నే అధివాసేత్వా. అన్తరా నివారేతున్తి ఠానతో చుతం దకసోతం ఓతరితుం అదత్వా అన్తరా నివారేతుం. తేనాహ – ఠానా చుతఞ్హి అవస్సం దకసోతం ఓతరతీతి. ఠానాచావనమత్తేనేవాతి దకసోతం అనోతిణ్ణేపీతి అధిప్పాయో. ఏత్థ చ ‘‘సకలో కాయో ఠాన’’న్తి వాదే ఠానాచావనం వదన్తేన సకలసరీరతో చుతస్సపి దకసోతోరోహణతో పుబ్బే అప్పమత్తకస్స అన్తరాళస్స సమ్భవతో వుత్తం. సకలసరీరే వా తస్మిం తస్మిం పదేసే ఠితస్స ఠానా చుతం సన్ధాయ ‘‘ఠానాచావనమత్తేనేవా’’తి వుత్తం. నిమిత్తే ఉపక్కమన్తస్సేవాతి మోచనస్సాదేన ఉపక్కమన్తస్స. హత్థపరికమ్మాదీసు సతిపి మోచనస్సాదే నిమిత్తే ఉపక్కమాభావతో నత్థి ఆపత్తీతి ఆహ ‘‘హత్తపరికమ్మ…పే… అనాపత్తీ’’తి. అయం సబ్బాచరియసాధారణవినిచ్ఛయోతి ‘‘దకసోతోరోహణఞ్చేత్థా’’తిఆదినా వుత్తో తిణ్ణమ్పి ఆచరియానం సాధారణో వినిచ్ఛయో.
ఖోభకరణపచ్చయో నామ విసభాగభేసజ్జసేనాసనాహారాదిపచ్చయో. అత్థకామతాయ వా అనత్థకామతాయ వాతి పసన్నా అత్థకామతాయ, కుద్ధా అనత్థకామతాయ. అత్థాయ వా అనత్థాయ వాతి సభావతో భవితబ్బాయ అత్థాయ వా అనత్థాయ వా. ఉపసంహరన్తీతి అత్తనో దేవానుభావేన ఉపనేన్తి. బోధిసత్తమాతా వియ పుత్తపటిలాభనిమిత్తన్తి తదా కిర పురే పుణ్ణమాయ సత్తమదివసతో పట్ఠాయ విగతసురాపానం మాలాగన్ధాదివిభూతిసమ్పన్నం నక్ఖత్తకీళం అనుభవమానా బోధిసత్తమాతా సత్తమే దివసే పాతోవ ఉట్ఠాయ గన్ధోదకేన న్హాయిత్వా సబ్బాలఙ్కారవిభూసితా వరభోజనం భుఞ్జిత్వా ఉపోసథఙ్గాని అధిట్ఠాయ సిరిగబ్భం పవిసిత్వా సిరిసయనే నిపన్నా నిద్దం ఓక్కమమానా ఇమం సుపినం అద్దస – చత్తారో కిర నం మహారాజానో సయనేనేవ సద్ధిం ఉక్ఖిపిత్వా అనోతత్తదహం నేత్వా న్హాపేత్వా దిబ్బవత్థం నివాసేత్వా దిబ్బగన్ధేహి విలిమ్పేత్వా దిబ్బపుప్ఫాని పిళన్ధిత్వా తతో అవిదూరే రజతపబ్బతో, తస్స అన్తో కనకవిమానం అత్థి, తస్మిం పాచీనతో సీసం కత్వా నిపజ్జాపేసుం. అథ బోధిసత్తో సేతవరవారణో హుత్వా తతో అవిదూరే ఏకో సువణ్ణపబ్బతో, తత్థ చరిత్వా తతో ఓరుయ్హ రజతపబ్బతం అభిరుహిత్వా కనకవిమానం పవిసిత్వా మాతరం పదక్ఖిణం కత్వా దక్ఖిణపస్సం ఫాలేత్వా కుచ్ఛిం పవిట్ఠసదిసో అహోసి. ఇమం సుపినం సన్ధాయ ఏతం వుత్తం ‘‘బోధిసత్తమాతా వియ పుత్తపటిలాభనిమిత్త’’న్తి.
పఞ్చ మహాసుపినేతి (అ. ని. అట్ఠ. ౩.౫.౧౯౬) మహన్తేహి పురిసేహి పస్సితబ్బతో మహన్తానఞ్చ అత్థానం నిమిత్తభావతో మహాసుపినే. తే పన పఞ్చ మహాసుపినే నేవ లోకియమహాజనో పస్సతి, న మహారాజానో, న చక్కవత్తిరాజానో, న అగ్గసావకా, న పచ్చేకబుద్ధా, న సమ్మాసమ్బుద్ధా, ఏకో సబ్బఞ్ఞుబోధిసత్తోయేవ పస్సతి. తేన వుత్తం ‘‘బోధిసత్తో వియ పఞ్చ మహాసుపినే’’తి. అమ్హాకఞ్చ పన బోధిసత్తో కదా తే సుపినే పస్సీతి? ‘‘స్వే బుద్ధో భవిస్సామీ’’తి చాతుద్దసియం పక్ఖస్స రత్తివిభాయనకాలే పస్సి. కాలవసేన హి దివా దిట్ఠో సుపినో న సమేతి, తథా పఠమయామే మజ్ఝిమయామే చ. పచ్ఛిమయామే బలవపచ్చూసే పన అసితపీతసాయితే సమ్మాపరిణామగతే కాయస్మిం ఓజాయ పతిట్ఠితాయ అరుణే ఉగ్గచ్ఛమానే దిట్ఠసుపినో సమేతి. ఇట్ఠనిమిత్తం సుపినం పస్సన్తో ఇట్ఠం పటిలభతి, అనిట్ఠనిమిత్తం పస్సన్తో అనిట్ఠం, తస్మా బోధిసత్తోపి సుపినం పస్సన్తో రత్తివిభాయనకాలే పస్సి.
కే పన తే పఞ్చ మహాసుపినాతి? తథాగతస్స అరహతో సమ్మాసమ్బుద్ధస్స పుబ్బేవ సమ్బోధా అనభిసమ్బుద్ధస్స బోధిసత్తస్సేవ సతో పఞ్చ మహాసుపినా పాతురహేసుం (అ. ని. ౫.౧౯౬) – అయం మహాపథవీ మహాసయనం అహోసి, హిమవా పబ్బతరాజా బిమ్బోహనం అహోసి, పురత్థిమే సముద్దే వామహత్థో ఓహితో అహోసి, పచ్ఛిమే సముద్దే దక్ఖిణహత్థో ఓహితో అహోసి, దక్ఖిణసముద్దే ఉభో పాదా ఓహితా అహేసుం, అయం పఠమో మహాసుపినో పాతురహోసి.
పున చపరం దబ్బతిణసఙ్ఖాతా తిరియా నామ తిణజాతి నఙ్గలమత్తేన రత్తదణ్డేన నాభితో ఉగ్గన్త్వా తస్స పస్సన్తస్సేవ విదత్థిమత్తం రతనమత్తం బ్యామమత్తం యట్ఠిమత్తం గావుతమత్తం అడ్ఢయోజనమత్తం యోజనమత్తన్తి ఏవం ఉగ్గన్త్వా అనేకయోజనసహస్సం నభం ఆహచ్చ ఠితా అహోసి, అయం దుతియో మహాసుపినో పాతురహోసి.
పున చపరం సేతా కిమీ కణ్హసీసా పాదేహి ఉస్సక్కిత్వా యావ జాణుమణ్డలా పటిచ్ఛాదేసుం, అయం తతియో మహాసుపినో పాతురహోసి.
పున చపరం చత్తారో సకుణా నానావణ్ణా చతూహి దిసాహి ఆగన్త్వా పాదమూలే నిపతిత్వా సబ్బసేతా సమ్పజ్జింసు, అయం చతుత్థో మహాసుపినో పాతురహోసి.
పున చపరం బోధిసత్తో మహతో మీళ్హపబ్బతస్స ఉపరూపరి చఙ్కమతి అలిప్పమానో మీళ్హేన, అయం పఞ్చమో మహాసుపినో పాతురహోసి. ఇమే పఞ్చ మహాసుపినా.
తత్థ పఠమో అనుత్తరాయ సమ్మాసమ్బోధియా పుబ్బనిమిత్తం, దుతియో అరియస్స అట్ఠఙ్గికస్స మగ్గస్స దేవమనుస్సేసు సుప్పకాసితభావస్స పుబ్బనిమిత్తం, తతియో బహూనం ఓదాతవసనానం గిహీనం భగవన్తం ఉపసఙ్కమిత్వా సరణగమనస్స పుబ్బనిమిత్తం, చతుత్థో ఖత్తియాదీనం చతున్నం వణ్ణానం తథాగతప్పవేదితే ధమ్మవినయే అగారస్మా అనగారియం పబ్బజిత్వా అనుత్తరవిముత్తిసచ్ఛికిరియాయ పుబ్బనిమిత్తం, పఞ్చమో చతున్నం పచ్చయానం లాభితాయ తేసు చ అనుపలిత్తభావస్స పుబ్బనిమిత్తం.
అపిచ యం సో చక్కవాళమహాపథవిం సిరిసయనభూతం అద్దస, తం బుద్ధభావస్స పుబ్బనిమిత్తం. యం హిమవన్తం పబ్బతరాజానం బిమ్బోహనం అద్దస, తం సబ్బఞ్ఞుతఞ్ఞాణబిమ్బోహనస్స పుబ్బనిమిత్తం. యం చత్తారో హత్థపాదే సముద్దస్స ఉపరూపరిభాగేన గన్త్వా చక్కవాళమత్థకే ఠితే అద్దస, తం ధమ్మచక్కస్స అప్పటివత్తియభావే పుబ్బనిమిత్తం. యం అత్తానం ఉత్తానకం నిపన్నం అద్దస, తం తీసు భవేసు అవకుజ్జానం సత్తానం ఉత్తానముఖభావస్స పుబ్బనిమిత్తం. యం అక్ఖీని ఉమ్మీలేత్వా పస్సన్తో వియ అహోసి, తం దిబ్బచక్ఖుపటిలాభస్స పుబ్బనిమిత్తం. యం యావ భవగ్గా ఏకాలోకం అహోసి, తం అనావరణఞాణస్స పుబ్బనిమిత్తం. సేసం వుత్తనయమేవ. ఇతి తంతంవిసేసాధిగమనిమిత్తభూతే పఞ్చ మహాసుపినే పస్సి. తేన వుత్తం ‘‘బోధిసత్తో వియ పఞ్చ మహాసుపినే’’తి.
కోసలరాజా వియ సోళస సుపినేతి –
‘‘ఉసభా రుక్ఖా గావియో గవా చ,
అస్సో కంసో సిఙ్గాలీ చ కుమ్భో;
పోక్ఖరణీ చ అపాకచన్దనం,
లాబూని సీదన్తి సిలా ప్లవన్తి.
‘‘మణ్డూకియో కణ్హసప్పే గిలన్తి,
కాకం సువణ్ణా పరివారయన్తి;
తసా వకా ఏళకానం భయా హీ’’తి. (జా. ౧.౧.౭౭) –
ఇమే సోళస సుపినే పస్సన్తో కోసలరాజా వియ.
౧. ఏకదివసం కిర కోసలరాజా రత్తిం నిద్దూపగతో పచ్ఛిమయామే సోళస సుపినే పస్సి (జా. అట్ఠ. ౧.౧.మహాసుపినజాతకవణ్ణనా). తత్థ చత్తారో అఞ్జనవణ్ణా కాళఉసభా ‘‘యుజ్ఝిస్సామా’’తి చతూహి దిసాహి రాజఙ్గణం ఆగన్త్వా ‘‘ఉసభయుద్ధం పస్సిస్సామా’’తి మహాజనే సన్నిపతితే యుజ్ఝనాకారం దస్సేత్వా నదిత్వా గజ్జిత్వా అయుజ్ఝిత్వావ పటిక్కన్తా. ఇమం పఠమం సుపినం అద్దస.
౨. ఖుద్దకా రుక్ఖా చేవ గచ్ఛా చ పథవిం భిన్దిత్వా విదత్థిమత్తమ్పి రతనమత్తమ్పి అనుగ్గన్త్వావ పుప్ఫన్తి చేవ ఫలన్తి చ. ఇమం దుతియం అద్దస.
౩. గావియో తదహుజాతానం వచ్ఛానం ఖీరం పివన్తియో అద్దస. అయం తతియో సుపినో.
౪. ధురవాహే ఆరోహపరిణాహసమ్పన్నే మహాగోణే యుగపరమ్పరాయ అయోజేత్వా తరుణే గోదమ్మే ధురే యోజేన్తే అద్దస, తే ధురం వహితుం అసక్కోన్తా ఛడ్డేత్వా అట్ఠంసు, సకటాని నప్పవత్తింసు. అయం చతుత్థో సుపినో.
౫. ఏకం ఉభతోముఖం అస్సం అద్దస, తస్స ఉభోసు పస్సేసు యవసీసం దేన్తి, సో ద్వీహిపి ముఖేహి ఖాదతి. అయం పఞ్చమో సుపినో.
౬. మహాజనో సతసహస్సగ్ఘనకం సువణ్ణపాతిం సమ్మజ్జిత్వా ‘‘ఇధ పస్సావం కరోహీ’’తి ఏకస్స జరసిఙ్గాలస్స ఉపనామేసి, తం తత్థ పస్సావం కరోన్తం అద్దస. అయం ఛట్ఠో సుపినో.
౭. ఏకో పురిసో రజ్జుం వట్టేత్వా పాదమూలే నిక్ఖిపతి, తేన నిసిన్నపీఠస్స హేట్ఠా సయితా ఛాతసిఙ్గాలీ తస్స అజానన్తస్సేవ తం ఖాదతి. ఇమం సత్తమం సుపినం అద్దస.
౮. రాజద్వారే బహూహి తుచ్ఛకుమ్భేహి పరివారేత్వా ఠపితం ఏకం మహన్తం పూరితకుమ్భం అద్దస, చత్తారోపి పన వణ్ణా చతూహి దిసాహి చతూహి అనుదిసాహి చ ఘటేహి ఉదకం ఆహరిత్వా పూరితకుమ్భమేవ పూరేన్తి, పూరితపూరితం ఉదకం ఉత్తరిత్వా పలాయతి, తేపి పునప్పునం తత్థేవ ఉదకం ఆసిఞ్చన్తి, తుచ్ఛకుమ్భే ఓలోకేన్తాపి నత్థి. అయం అట్ఠమో సుపినో.
౯. ఏకం పఞ్చపదుమసఞ్ఛన్నం గమ్భీరం సబ్బతోతిత్థం పోక్ఖరణిం అద్దస, సమన్తతో ద్విపదచతుప్పదా ఓతరిత్వా తత్థ పానీయం పివన్తి, తస్సా మజ్ఝే గమ్భీరట్ఠానే ఉదకం ఆవిలం, తీరప్పదేసే ద్విపదచతుప్పదానం అక్కమనట్ఠానే అచ్ఛం విప్పసన్నం అనావిలం. అయం నవమో సుపినో.
౧౦. ఏకిస్సాయేవ చ కుమ్భియా పచ్చమానం ఓదనం అపాకం అద్దస, ‘‘అపాక’’న్తి విచారేత్వా విభజిత్వా ఠపితం వియ తీహాకారేహి పచ్చమానం ఏకస్మిం పస్సే అతికిలిన్నో హోతి, ఏకస్మిం ఉత్తణ్డులో, ఏకస్మిం సుపక్కోతి. అయం దసమో సుపినో.
౧౧. సతసహస్సగ్ఘనకం చన్దనసారం పూతితక్కేన విక్కిణన్తే అద్దస. అయం ఏకాదసమో సుపినో.
౧౨. తుచ్ఛలాబూని ఉదకే సీదన్తాని అద్దస. అయం ద్వాదసమో సుపినో.
౧౩. మహన్తమహన్తా కూటాగారప్పమాణా ఘనసిలా నావా వియ ఉదకే ప్లవమానా అద్దస. అయం తేరసమో సుపినో.
౧౪. ఖుద్దకమధుకపుప్ఫప్పమాణా మణ్డూకియో మహన్తే కణ్హసప్పే వేగేన అనుబన్ధిత్వా ఉప్పలనాళే వియ ఛిన్దిత్వా మంసం ఖాదిత్వా గిలన్తియో అద్దస. అయం చుద్దసమో సుపినో.
౧౫. దసహి అసద్ధమ్మేహి సమన్నాగతం గామగోచరం కాకం కఞ్చనవణ్ణవణ్ణతాయ ‘‘సువణ్ణా’’తి లద్ధనామే సువణ్ణరాజహంసే పరివారేన్తే అద్దస. అయం పన్నరసమో సుపినో.
౧౬. పుబ్బే దీపినో ఏళకే ఖాదన్తి, తే పన ఏళకే దీపినో అనుబన్ధిత్వా మురామురాతి ఖాదన్తే అద్దస, అథఞ్ఞే తసా వకా ఏళకే దూరతోవ దిస్వా తసితా తాసప్పత్తా హుత్వా ఏళకానం భయా పలాయిత్వా గుమ్బగహనాని పవిసిత్వా నిలీయింసు. అయం సోళసమో సుపినో.
౧. తత్థ అధమ్మికానం రాజూనం అధమ్మికానఞ్చ మనుస్సానం కాలే లోకే విపరివత్తమానే కుసలే ఓసన్నే అకుసలే ఉస్సన్నే లోకస్స పరిహీనకాలే దేవో న సమ్మా వస్సిస్సతి, మేఘపాదా ఛిజ్జిస్సన్తి, సస్సాని మిలాయిస్సన్తి, దుబ్భిక్ఖం భవిస్సతి, వస్సితుకామా వియ చతూహి దిసాహి మేఘా ఉట్ఠహిత్వా ఇత్థికాహి ఆతపే పత్థటానం వీహిఆదీనం తేమనభయేన అన్తో పవేసితకాలే పురిసేసు కుదాలపిటకే ఆదాయ ఆళిబన్ధనత్థాయ నిక్ఖన్తేసు వస్సనాకారం దస్సేత్వా గజ్జిత్వా విజ్జులతా నిచ్ఛారేత్వా ఉసభా వియ అయుజ్ఝిత్వా అవస్సిత్వావ పలాయిస్సన్తి. అయం పఠమస్స విపాకో.
౨. లోకస్స పరిహీనకాలే మనుస్సానం పరిత్తాయుకకాలే సత్తా తిబ్బరాగా భవిస్సన్తి, అసమ్పత్తవయావ కుమారియో పురిసన్తరం గన్త్వా ఉతునియో చేవ గబ్భినియో చ హుత్వా పుత్తధీతాహి వడ్ఢిస్సన్తి. ఖుద్దకరుక్ఖానం పుప్ఫం వియ హి తాసం ఉతునిభావో, ఫలం వియ చ పుత్తధీతరో భవిస్సన్తి. అయం దుతియస్స విపాకో.
౩. మనుస్సానం జేట్ఠాపచాయికకమ్మస్స నట్ఠకాలే సత్తా మాతాపితూసు వా సస్సుససురేసు వా లజ్జం అనుపట్ఠపేత్వా సయమేవ కుటుమ్బం సంవిదహన్తావ ఘాసచ్ఛాదనమత్తమ్పి మహల్లకానం దాతుకామా దస్సన్తి, అదాతుకామా న దస్సన్తి, మహల్లకా అనాథా హుత్వా అసయంవసీ దారకే ఆరాధేత్వా జీవిస్సన్తి తదహుజాతానం వచ్ఛానం ఖీరం పివన్తియో మహాగావియో వియ. అయం తతియస్స విపాకో.
౪. అధమ్మికరాజూనం కాలే అధమ్మికరాజానో పణ్డితానం పవేణికుసలానం కమ్మనిత్థరణసమత్థానం మహామత్తానం యసం న దస్సన్తి, ధమ్మసభాయం వినిచ్ఛయట్ఠానేపి పణ్డితే వోహారకుసలే మహల్లకే అమచ్చే న ఠపేస్సన్తి. తబ్బిపరీతానం పన తరుణతరుణానం యసం దస్సన్తి, తథారూపే ఏవ చ వినిచ్ఛయట్ఠానే ఠపేస్సన్తి, తే రాజకమ్మాని చేవ యుత్తాయుత్తఞ్చ అజానన్తా నేవ తం యసం ఉక్ఖిపితుం సక్ఖిస్సన్తి, న రాజకమ్మాని నిత్థరితుం, తే అసక్కోన్తా కమ్మధురం ఛడ్డేస్సన్తి, మహల్లకాపి పణ్డితా అమచ్చా యసం అలభన్తా కిచ్చాని నిత్థరితుం సమత్థాపి ‘‘కిం అమ్హాకం ఏతేహి, మయం బాహిరకా జాతా, అబ్భన్తరికా తరుణదారకా జానిస్సన్తీ’’తి ఉప్పన్నాని కమ్మాని న కరిస్సన్తి, ఏవం సబ్బథాపి తేసం రాజూనం హానియేవ భవిస్సతి, ధురం వహితుం అసమత్థానం వచ్ఛదమ్మానం ధురే యోజితకాలో వియ, ధురవాహానఞ్చ మహాగోణానం యుగపరమ్పరాయ అయోజితకాలో వియ భవిస్సతి. అయం చతుత్థస్స విపాకో.
౫. అధమ్మికరాజకాలేయేవ అధమ్మికబాలరాజానో అధమ్మికే లోలమనుస్సే వినిచ్ఛయే ఠపేస్సన్తి, తే పాపపుఞ్ఞేసు అనాదరా బాలా సభాయం నిసీదిత్వా వినిచ్ఛయం దేన్తా ఉభిన్నమ్పి అత్థపచ్చత్థికానం హత్థతో లఞ్జం గహేత్వా ఖాదిస్సన్తి అస్సో వియ ద్వీహి ముఖేహి యవసీసం. అయం పఞ్చమస్స విపాకో.
౬. అధమ్మికాయేవ విజాతిరాజానో జాతిసమ్పన్నానం కులపుత్తానం ఆసఙ్కాయ యసం న దస్సన్తి, అకులీనే వడ్ఢేస్సన్తి, ఏవం మహాకులాని దుగ్గతాని భవిస్సన్తి, లామకకులాని ఇస్సరాని. తే చ కులీనా పురిసా జీవితుం అసక్కోన్తా ‘‘ఇమే నిస్సాయ జీవిస్సామా’’తి అకులీనానం ధీతరో దస్సన్తి, ఇతి తాసం కులధీతానం అకులీనేహి సద్ధిం సంవాసో జరసిఙ్గాలస్స సువణ్ణపాతియం పస్సావకరణసదిసో భవిస్సతి. అయం ఛట్ఠస్స విపాకో.
౭. గచ్ఛన్తే గచ్ఛన్తే కాలే ఇత్థియో పురిసలోలా సురాలోలా అలఙ్కారలోలా విసిఖాలోలా ఆమిసలోలా భవిస్సన్తి దుస్సీలా దురాచారా. తా సామికేహి కసిగోరక్ఖాదీని కమ్మాని కత్వా కిచ్ఛేన కసిరేన సమ్భతం ధనం జారేహి సద్ధిం సురం పివన్తియో మాలాగన్ధవిలేపనం ధారయమానా అన్తోగేహే అచ్చాయికమ్పి కిచ్చం అనోలోకేత్వా గేహపరిక్ఖేపస్స ఉపరిభాగేనపి ఛిద్దట్ఠానేహిపి జారే ఉపధారయమానా స్వే వపితబ్బయుత్తకం బీజమ్పి కోట్టేత్వా యాగుభత్తఖజ్జకాని సజ్జేత్వా ఖాదమానా విలుమ్పిస్సన్తి హేట్ఠాపీఠకనిపన్నకఛాతకసిఙ్గాలీ వియ వట్టేత్వా వట్టేత్వా పాదమూలే నిక్ఖిత్తరజ్జుం. అయం సత్తమస్స విపాకో.
౮. గచ్ఛన్తే గచ్ఛన్తే కాలే లోకో పరిహాయిస్సతి, రట్ఠం నిరోజం భవిస్సతి, రాజానో దుగ్గతా కపణా భవిస్సన్తి. యో ఇస్సరో భవిస్సతి, తస్స భణ్డాగారే సతసహస్సమత్తా కహాపణా భవిస్సన్తి, తే ఏవం దుగ్గతా సబ్బే జనపదే అత్తనో కమ్మం కారయిస్సన్తి, ఉపద్దుతా మనుస్సా సకే కమ్మన్తే ఛడ్డేత్వా రాజూనంయేవ అత్థాయ పుబ్బణ్ణాపరణ్ణాని వపన్తా రక్ఖన్తా లాయన్తా మద్దన్తా పవేసేన్తా ఉచ్ఛుఖేత్తాని కరోన్తా యన్తాని వాహేన్తా ఫాణితాదీని పచన్తా పుప్ఫారామే ఫలారామే చ కరోన్తా తత్థ తత్థ నిప్ఫన్నాని పుప్ఫఫలాదీని ఆహరిత్వా రఞ్ఞో కోట్ఠాగారమేవ పూరేస్సన్తి, అత్తనో గేహేసు తుచ్ఛకోట్ఠే ఓలోకేన్తాపి న భవిస్సన్తి, తుచ్ఛతుచ్ఛకుమ్భే అనోలోకేత్వా పూరితకుమ్భపూరణసదిసమేవ భవిస్సతి. అయం అట్ఠమస్స విపాకో.
౯. గచ్ఛన్తే గచ్ఛన్తే కాలే రాజానో అధమ్మికా భవిస్సన్తి, ఛన్దాదివసేన అగతిం గచ్ఛన్తా రజ్జం కారేస్సన్తి, ధమ్మేన వినిచ్ఛయం నామ న దస్సన్తి, లఞ్జవిత్తకా భవిస్సన్తి ధనలోలా, రట్ఠవాసికేసు తేసం ఖన్తిమేత్తానుద్దయం నామ న భవిస్సతి, కక్ఖళా ఫరుసా ఉచ్ఛుయన్తే ఉచ్ఛుగణ్ఠికా వియ మనుస్సే పీళేన్తా నానప్పకారం బలిం ఉప్పాదేత్వా ధనం గణ్హిస్సన్తి, మనుస్సా బలిపీళితా కిఞ్చి దాతుం అసక్కోన్తా గామనిగమాదయో ఛడ్డేత్వా పచ్చన్తం గన్త్వా వాసం కప్పేస్సన్తి, మజ్ఝిమజనపదో సుఞ్ఞో భవిస్సతి, పచ్చన్తో ఘనవాసో సేయ్యథాపి పోక్ఖరణియా మజ్ఝే ఉదకం ఆవిలం పరియన్తే విప్పసన్నం. అయం నవమస్స విపాకో.
౧౦. గచ్ఛన్తే గచ్ఛన్తే కాలే రాజానో అధమ్మికా భవిస్సన్తి, తేసు అధమ్మికేసు రాజయుత్తాపి బ్రాహ్మణగహపతికాపి నేగమజానపదాపీతి సమణబ్రాహ్మణే ఉపాదాయ సబ్బే మనుస్సా అధమ్మికా భవిస్సన్తి, తతో తేసం ఆరక్ఖదేవతా బలిపటిగ్గాహికదేవతా రుక్ఖదేవతా ఆకాసట్ఠకదేవతాతి ఏవం దేవతాపి అధమ్మికా భవిస్సన్తి, అధమ్మికరాజూనం రజ్జే వాతా విసమా ఖరా వాయిస్సన్తి, తే ఆకాసట్ఠకవిమానాని కమ్పేస్సన్తి, తేసు కమ్పితేసు దేవతా కుపితా దేవం వస్సితుం న దస్సన్తి, వస్సమానోపి సకలరట్ఠే ఏకప్పహారేనేవ న వస్సిస్సతి, వస్సమానోపి సబ్బత్థ కసికమ్మస్స వా వప్పకమ్మస్స వా ఉపకారో హుత్వా న వస్సిస్సతి. యథా చ రట్ఠే, ఏవం జనపదేపి గామేపి ఏకతళాకస్సరేపి ఏకప్పహారేనేవ న వస్సిస్సతి, తళాకస్స ఉపరిభాగే వస్సన్తో హేట్ఠాభాగే న వస్సిస్సతి, హేట్ఠా వస్సన్తో ఉపరి న వస్సిస్సతి, ఏకస్మిం భాగే సస్సం అతివస్సేన నస్సిస్సతి, ఏకస్మిం అవస్సన్తో మిలాయిస్సతి, ఏకస్మిం సమ్మా వస్సమానో సమ్పాదేస్సతి, ఏవం ఏకస్స రఞ్ఞో రజ్జే వుత్తా సస్సా తిప్పకారా భవిస్సన్తి ఏకకుమ్భియా ఓదనో వియ. అయం దసమస్స విపాకో.
౧౧. గచ్ఛన్తే గచ్ఛన్తే కాలే సాసనే పరిహాయన్తే పచ్చయలోలా అలజ్జికా బహూ భిక్ఖూ భవిస్సన్తి, తే భగవతా పచ్చయలోలుప్పం నిమ్మథేత్వా కథితధమ్మదేసనం చీవరాదిచతుపచ్చయహేతు పరేసం దేసేస్సన్తి, పచ్చయేహి ముచ్ఛిత్వా నిరత్థకపక్ఖే ఠితా నిబ్బానాభిముఖం కత్వా దేసేతుం న సక్ఖిస్సన్తి, కేవలం ‘‘పదబ్యఞ్జనసమ్పత్తిఞ్చేవ మధురసద్దఞ్చ సుత్వా మహగ్ఘాని చీవరాని దస్సన్తి’’ఇచ్చేవం దేసేస్సన్తి. అపరే అన్తరవీథిచతుక్కరాజద్వారాదీసు నిసీదిత్వా కహాపణఅడ్ఢకహాపణపాదమాసకరూపాదీనిపి నిస్సాయ దేసేస్సన్తి. ఇతి భగవతా నిబ్బానగ్ఘనకం కత్వా దేసితం ధమ్మం చతుపచ్చయత్థాయ చేవ కహాపణఅడ్ఢకహాపణాదిఅత్థాయ చ విక్కిణిత్వా దేసేన్తా సతసహస్సగ్ఘనకం చన్దనసారం పూతితక్కేన విక్కిణన్తా వియ భవిస్సన్తి. అయం ఏకాదసమస్స విపాకో.
౧౨. అధమ్మికరాజకాలే లోకే విపరివత్తన్తేయేవ రాజానో జాతిసమ్పన్నానం కులపుత్తానం యసం న దస్సన్తి, అకులీనానఞ్ఞేవ దస్సన్తి, తే ఇస్సరా భవిస్సన్తి, ఇతరే దలిద్దా. రాజసమ్ముఖేపి రాజద్వారేపి అమచ్చసమ్ముఖేపి వినిచ్ఛయట్ఠానేపి తుచ్ఛలాబుసదిసానం అకులీనానంయేవ కథా ఓసీదిత్వా ఠితా వియ నిచ్చలా సుప్పతిట్ఠితా భవిస్సతి, సఙ్ఘసన్నిపాతేపి సఙ్ఘకమ్మగణకమ్మట్ఠానేసు చేవ పత్తచీవరపరివేణాదివినిచ్ఛయట్ఠానేసు చ దుస్సీలానం పాపపుగ్గలానంయేవ కథా నియ్యానికా భవిస్సతి, న లజ్జిభిక్ఖూనన్తి ఏవం సబ్బథాపి తుచ్ఛలాబూనం సీదనకాలో వియ భవిస్సతి. అయం ద్వాదసమస్స విపాకో.
౧౩. తాదిసేయేవ కాలే అధమ్మికరాజానో అకులీనానం యసం దస్సన్తి, తే ఇస్సరా భవిస్సన్తి, కులీనా దుగ్గతా. తేసు న కేచి గారవం కరిస్సన్తి, ఇతరేసుయేవ కరిస్సన్తి, రాజసమ్ముఖే వా అమచ్చసమ్ముఖే వా వినిచ్ఛయట్ఠానే వా వినిచ్ఛయకుసలానం ఘనసిలాసదిసానం కులపుత్తానం కథా న ఓగాహిత్వా పతిట్ఠహిస్సతి. తేసు కథేన్తేసు ‘‘కిం ఇమే కథేన్తీ’’తి ఇతరే పరిహాసమేవ కరిస్సన్తి, భిక్ఖుసన్నిపాతేపి వుత్తప్పకారేసు ఠానేసు నేవ పేసలే భిక్ఖూ గరుకాతబ్బే మఞ్ఞిస్సన్తి, నాపి నేసం కథా పరియోగాహిత్వా పతిట్ఠహిస్సతి, సిలానం ప్లవకాలో వియ భవిస్సతి. అయం తేరసమస్స విపాకో.
౧౪. లోకే పరిహాయన్తేయేవ మనుస్సా తిబ్బరాగాదిజాతికా కిలేసానువత్తకా హుత్వా తరుణతరుణానం అత్తనో భరియానం వసే వత్తిస్సన్తి, గేహే దాసకమ్మకరాదయోపి గోమహింసాదయోపి హిరఞ్ఞసువణ్ణమ్పి సబ్బం తాసంయేవ ఆయత్తం భవిస్సతి, ‘‘అసుకహిరఞ్ఞసువణ్ణం వా పరిచ్ఛేదాదిజాతం వా కహ’’న్తి వుత్తే ‘‘యత్థ వా తత్థ వా హోతు, కిం తుయ్హిమినా బ్యాపారేన, త్వం మయ్హం ఘరే సన్తం వా అసన్తం వా జానితుకామో జాతో’’తి వత్వా నానప్పకారేహి అక్కోసిత్వా ముఖసత్తీహి కోట్టేత్వా దాసచేటకం వియ వసే కత్వా అత్తనో ఇస్సరియం పవత్తేస్సన్తి, ఏవం మధుకపుప్ఫప్పమాణమణ్డూకపోతికానం ఆసీవిసే కణ్హసప్పే గిలనకాలో వియ భవిస్సతి. అయం చుద్దసమస్స విపాకో.
౧౫. దుబ్బలరాజకాలే రాజానో హత్థిసిప్పాదీసు అకుసలా యుద్ధేసు అవిసారదా భవిస్సన్తి, తే అత్తనో రాజాధిపచ్చం ఆసఙ్కమానా సమానజాతికానం కులపుత్తానం ఇస్సరియం అదత్వా అత్తనో పాదమూలికన్హాపకకప్పకాదీనం దస్సన్తి, జాతిగోత్తసమ్పన్నా కులపుత్తా రాజకులే పతిట్ఠం అలభమానా జీవికం కప్పేతుం అసమత్థా హుత్వా ఇస్సరియట్ఠానే జాతిగోత్తహీనే అకులీనే ఉపట్ఠహన్తా విచరిస్సన్తి, సువణ్ణరాజహంసేహి కాకస్స పరివారితకాలో వియ భవిస్సతి. అయం పన్నరసమస్స విపాకో.
౧౬. అధమ్మికరాజకాలేయేవ చ అకులీనావ రాజవల్లభా ఇస్సరా భవిస్సన్తి, కులీనా అప్పఞ్ఞాతా దుగ్గతా. తే రాజవల్లభా రాజానం అత్తనో కథం గాహాపేత్వా వినిచ్ఛయట్ఠానాదీసు బలవన్తో హుత్వా దుబ్బలానం పవేణిఆగతాని ఖేత్తవత్థుఆదీని ‘‘అమ్హాకం సన్తకాని ఏతానీ’’తి అభియుఞ్జిత్వా తే ‘‘న తుమ్హాకం, అమ్హాక’’న్తి ఆగన్త్వా వినిచ్ఛయట్ఠానాదీసు వివదన్తే వేత్తలతాదీహి పహారాపేత్వా గీవాయం గహేత్వా అపకడ్ఢాపేత్వా ‘‘అత్తనో పమాణం న జానాథ, అమ్హేహి సద్ధిం వివదథ, ఇదాని వో రఞ్ఞో కథేత్వా హత్థపాదచ్ఛేదాదీని కారేస్సామా’’తి సన్తజ్జేస్సన్తి, తే తేసం భయేన అత్తనో సన్తకాని ఖేత్తవత్థూని ‘‘తుమ్హాకంయేవ తాని, గణ్హథా’’తి నియ్యాతేత్వా అత్తనో గేహాని పవిసిత్వా భీతా నిపజ్జిస్సన్తి. పాపభిక్ఖూపి పేసలే భిక్ఖూ యథారుచి విహేఠేస్సన్తి, పేసలా భిక్ఖూ పటిసరణం అలభమానా అరఞ్ఞం పవిసిత్వా గహనట్ఠానేసు నిలీయిస్సన్తి, ఏవం హీనజచ్చేహి చేవ పాపభిక్ఖూహి చ ఉపద్దుతానం జాతిమన్తకులపుత్తానఞ్చేవ పేసలభిక్ఖూనఞ్చ ఏళకానం భయేన తసవకానం పలాయనకాలో వియ భవిస్సతి. అయం సోళసమస్స విపాకో. ఏవం తస్స తస్స అత్థస్స పుబ్బనిమిత్తభూతే సోళస సుపినే పస్సి. తేన వుత్తం – ‘‘కోసలరాజా వియ సోళస సుపినే’’తి. ఏత్థ చ పుబ్బనిమిత్తతో అత్తనో అత్థానత్థనిమిత్తం సుపినం పస్సన్తో అత్తనో కమ్మానుభావేన పస్సతి, కోసలరాజా వియ లోకస్స అత్థానత్థనిమిత్తం సుపినం పస్సన్తో పన సబ్బసత్తసాధారణకమ్మానుభావేన పస్సతీతి వేదితబ్బం.
కుద్ధా హి దేవతాతి నాగమహావిహారే మహాథేరస్స కుద్ధా దేవతా వియ. రోహణే కిర నాగమహావిహారే మహాథేరో భిక్ఖుసఙ్ఘం అనపలోకేత్వావ ఏకం నాగరుక్ఖం ఛిన్దాపేసి. రుక్ఖే అధివత్థా దేవతా థేరస్స కుద్ధా పఠమమేవ నం సచ్చసుపినేన పలోభేత్వా పచ్ఛా ‘‘ఇతో తే సత్తదివసమత్థకే ఉపట్ఠాకో రాజా మరిస్సతీ’’తి సుపినే ఆరోచేసి. థేరో తం కథం ఆహరిత్వా రాజోరోధానం ఆచిక్ఖి. తా ఏకప్పహారేనేవ మహావిరవం విరవింసు. రాజా ‘‘కిం ఏత’’న్తి పుచ్ఛి. తా ‘ఏవం థేరేన వుత్త’’న్తి ఆరోచయింసు. రాజా దివసే గణాపేత్వా సత్తాహే వీతివత్తే థేరస్స హత్థపాదే ఛిన్దాపేసి. ఏకన్తసచ్చమేవ హోతీతి ఫలస్స సచ్చభావతో వుత్తం, దస్సనం పన విపల్లత్థమేవ. తేనేవ పహీనవిపల్లాసా పుబ్బనిమిత్తభూతమ్పి సుపినం న పస్సన్తి, ద్వీహి తీహి వా కారణేహి కదాచి సుపినం పస్సన్తీతి ఆహ ‘‘సంసగ్గభేదతో’’తి. ‘‘అసేక్ఖా న పస్సన్తి పహీనవిపల్లాసత్తా’’తి వచనతో చతున్నమ్పి కారణానం విపల్లాసో ఏవ మూలకారణన్తి దట్ఠబ్బం.
తన్తి సుపినకాలే పవత్తం భవఙ్గచిత్తం. రూపనిమిత్తాదిఆరమ్మణన్తి కమ్మనిమిత్తగతినిమిత్తతో అఞ్ఞం రూపనిమిత్తాదిఆరమ్మణం న హోతి. ఈదిసానీతి పచ్చక్ఖతో అనుభూతపుబ్బపరికప్పితరూపాదిఆరమ్మణాని చేవ రాగాదిసమ్పయుత్తాని చ. సబ్బోహారికచిత్తేనాతి పకతిచిత్తేన. ద్వీహి అన్తేహి ముత్తోతి కుసలాకుసలసఙ్ఖాతేహి ద్వీహి అన్తేహి ముత్తో. ఆవజ్జనతదారమ్మణక్ఖణేతి ఇదం యావ తదారమ్మణుప్పత్తి, తావ పవత్తం చిత్తవారం సన్ధాయ వుత్తం. ‘‘సుపినేనేవ దిట్ఠం వియ మే, సుతం వియ మేతి కథనకాలే పన అబ్యాకతోయేవ ఆవజ్జనమత్తస్సేవ ఉప్పజ్జనతో’’తి వదన్తి. ఏవం వదన్తేహి పఞ్చద్వారే దుతియమోఘవారే వియ మనోద్వారేపి ఆవజ్జనం ద్వత్తిక్ఖత్తుం ఉప్పజ్జిత్వా జవనట్ఠానే ఠత్వా భవఙ్గం ఓతరతీతి అధిప్పేతన్తి దట్ఠబ్బం ఏకచిత్తక్ఖణికస్స ఆవజ్జనస్స ఉప్పత్తియం ‘‘దిట్ఠం వియ మే, సుతం వియ మే’’తి కప్పనాయ అసమ్భవతో.
ఏత్థ చ ‘‘సుపినన్తేపి తదారమ్మణవచనతో పచ్చుప్పన్నవసేన వా అతీతవసేన వా సభావధమ్మాపి సుపినన్తే ఆరమ్మణం హోన్తీ’’తి వదన్తి. ‘‘యదిపి సుపినన్తే విభూతం హుత్వా ఉపట్ఠితే రూపాదివత్థుమ్హి తదారమ్మణం వుత్తం, తథాపి సుపినన్తే ఉపట్ఠితనిమిత్తస్స పరికప్పవసేన గహేతబ్బతాయ దుబ్బలభావతో దుబ్బలవత్థుకత్తాతి వుత్త’’న్తి తీసుపి గణ్ఠిపదేసు వుత్తం. కేచి పన ‘‘కరజకాయస్స నిరుస్సాహసన్తభావప్పత్తితో తన్నిస్సితం హదయవత్థు న సుప్పసన్నం హోతి, తతో తన్నిస్సితాపి చిత్తుప్పత్తి న సుప్పసన్నా అసుప్పసన్నవట్టినిస్సితదీపప్పభా వియ, తస్మా దుబ్బలవత్థుకత్తాతి ఏత్థ దుబ్బలహదయవత్థుకత్తా’’తి అత్థం వదన్తి, వీమంసిత్వా యుత్తతరం గహేతబ్బం.
సుపినన్తచేతనాతి మనోద్వారికజవనవసేన పవత్తా సుపినన్తే చేతనా. సుపినఞ్హి పస్సన్తో మనోద్వారికేనేవ జవనేన పస్సతి, న పఞ్చద్వారికేన. పటిబుజ్ఝన్తో చ మనోద్వారికేనేవ పటిబుజ్ఝతి, న పఞ్చద్వారికేన. నిద్దాయన్తస్స హి మహావట్టిం జాలేత్వా దీపే చక్ఖుసమీపం ఉపనీతే పఠమం చక్ఖుద్వారికం ఆవజ్జనం భవఙ్గం న ఆవట్టేతి, మనోద్వారికమేవ ఆవట్టేతి, అథ జవనం జవిత్వా భవఙ్గం ఓతరతి. దుతియవారే చక్ఖుద్వారికం ఆవజ్జనం భవఙ్గం ఆవట్టేతి, తతో చక్ఖువిఞ్ఞాణాదీని జవనపరియోసానాని పవత్తన్తి, తదనన్తరం భవఙ్గం పవత్తతి. తతియవారే మనోద్వారికఆవజ్జనేన భవఙ్గే ఆవట్టితే మనోద్వారికజవనం జవతి, తేన చిత్తేన ‘‘కిం అయం ఇమస్మిం ఠానే ఆలోకో’’తి జానాతి. తథా నిద్దాయన్తస్స కణ్ణసమీపే తూరియేసు పగ్గహితేసు ఘానసమీపే సుగన్ధేసు వా దుగ్గన్ధేసు వా పుప్ఫేసు ఉపనీతేసు ముఖే సప్పిమ్హి వా ఫాణితే వా పక్ఖిత్తే పిట్ఠియం పాణినా పహారే దిన్నే పఠమం సోతద్వారికాదీని ఆవజ్జనాని భవఙ్గం న ఆవట్టేన్తి, మనోద్వారికమేవ ఆవట్టేతి, అథ జవనం జవిత్వా భవఙ్గం ఓతరతి. దుతియవారే సోతద్వారికాదీని ఆవజ్జనాని భవఙ్గం ఆవట్టేన్తి, తతో సోతఘానజివ్హాకాయవిఞ్ఞాణాదీని జవనపరియోసానాని పవత్తన్తి, తదనన్తరం భవఙ్గం పవత్తతి. తతియవారే మనోద్వారికఆవజ్జనేన భవఙ్గే ఆవట్టితే మనోద్వారికజవనం జవతి, తేన చిత్తేన ఞత్వా ‘‘కిం అయం ఇమస్మిం ఠానే సద్దో, సఙ్ఖసద్దో భేరిసద్దో’’తి వా ‘‘కిం అయం ఇమస్మిం ఠానే గన్ధో, మూలగన్ధో సారగన్ధో’’తి వా ‘‘కిం ఇదం మయ్హం ముఖే పక్ఖిత్తం, సప్పి ఫాణిత’’న్తి వా ‘‘కేనమ్హి పిట్ఠియం పహటో, అతిథద్ధో మే పహారో’’తి వా వత్తా హోతి, ఏవం మనోద్వారికజవనేనేవ పటిబుజ్ఝతి, న పఞ్చద్వారికేన. సుపినమ్పి తేనేవ పస్సతి, న పఞ్చద్వారికేన.
అస్సాతి అస్స ఆపత్తినికాయస్స. నను చ అయుత్తోయం నిద్దేసో ‘‘సఙ్ఘో ఆదిమ్హి చేవ సేసే చ ఇచ్ఛితబ్బో అస్సా’’తి. న హి ఆపత్తినికాయస్స ఆదిమ్హి చేవ సేసే చ సఙ్ఘో ఇచ్ఛితో, కిఞ్చరహి వుట్ఠానస్సాతి ఇమం చోదనం మనసి సన్నిధాయ యథా న విరుజ్ఝతి, తథా అధిప్పాయం వివరన్తో ‘‘కిం వుత్తం హోతీ’’తిఆదిమాహ. ఆపత్తితో వుట్ఠానస్స ఆదిమ్హి చేవ సేసే చ ఇచ్ఛితో సఙ్ఘో ఆపత్తియావ ఇచ్ఛితో నామ హోతీతి అయమేత్థ అధిప్పాయో. ఆపత్తివుట్ఠానన్తి ఆపత్తితో వుట్ఠానం, అనాపత్తికభావూపగమనన్తి అత్థో. వచనకారణన్తి ‘‘సఙ్ఘాదిసేసో’’తి ఏవం వచనే కారణం. సముదాయే నిరుళ్హో నికాయ-సద్దో తదేకదేసే పవత్తమానోపి తాయ ఏవ రుళ్హియా పవత్తతీతి ఆహ రుళీసద్దేనాతి. అథ వా కిఞ్చి నిమిత్తం గహేత్వా సతిపి అఞ్ఞస్మిం తంనిమిత్తయుత్తే కిస్మిఞ్చిదేవ విసయే సమ్ముతియా చిరకాలతావసేన నిమిత్తవిరహేపి పవత్తనిరుళ్హో రుళ్హీ నామ. యథా మహియం సేతీతి మహింసో, గచ్ఛతీతి గోతి, ఏవం నికాయ-సద్దస్సపి రుళ్హిభావో వేదితబ్బో. ఏకస్మిమ్పి విసిట్ఠే సతిపి సామఞ్ఞా వియ సముదాయే పవత్తవోహారో అవయవేపి పవత్తతీతి ఆహ అవయవే సమూహవోహారేన వాతి. నవమస్స అధిప్పాయస్సాతి వీమంసాధిప్పాయస్స.
౨౩౮-౨౩౯. లోమా ఏతేసం సన్తీతి లోమసా, బహులోమాతి వుత్తం హోతి. అరోగో భవిస్సామీతి రాగపరిళాహవూపసమతో నిరోగో భవిస్సామి. మోచనేనాతి మోచనత్థాయ ఉపక్కమకరణేన. ఉపక్కమకరణఞ్హేత్థ మోచనన్తి అధిప్పేతం మోచేతి ఏతేనాతి కత్వా. బీజం భవిస్సతీతి చోళగ్గహణాదికమ్మం సన్ధాయ వుత్తం.
౨౪౦. ద్వే ఆపత్తిసహస్సానీతి ఖణ్డచక్కాదిభేదం అనామసిత్వా వుత్తం, ఇచ్ఛన్తేన పన ఖణ్డచక్కాదిభేదేనపి ఆపత్తిగణనా కాతబ్బా. మిస్సకచక్కన్తి ఉభతోవడ్ఢనకం సన్ధాయ వుత్తం. ఏత్థ చ నీలఞ్చ పీతకఞ్చాతిఆదినా ఏకక్ఖణే అనేకవణ్ణానం మోచనాధిప్పాయవచనం యథాధిప్పాయేన మోచనం భవతు వా మా వా, ఇమినాపి అధిప్పాయేన ఉపక్కమిత్వా మోచేన్తస్స ఆపత్తి హోతీతి దస్సనత్థం. న హి ఏకస్మిం ఖణే నీలాదీనం సబ్బేసమ్పి ముత్తి సమ్భవతి. అఞ్ఞం వదతీతి అత్తనో దోసం ఉజుం వత్తుం అసక్కోన్తో పున పుట్ఠో అఞ్ఞం భణతి.
మోచనస్సాదోతి మోచనస్స పుబ్బభాగే పవత్తఅస్సాదో. తేనేవ ‘‘మోచేతుం అస్సాదో మోచనస్సాదో’’తి వుత్తం. గేహస్సితపేమన్తి ఏత్థ గేహ-సద్దేన గేహే ఠితా మాతుభగినీఆదయో అజ్ఝత్తికఞాతకా గహితా. తేసు మాతుపేమాదివసేన ఉప్పన్నో సినేహో గేహస్సితపేమం, అఞ్ఞత్థ పన గేహస్సితపేమన్తి పఞ్చకామగుణికరాగో వుచ్చతి. సమ్పయుత్తఅస్సాదసీసేనాతి రాగసమ్పయుత్తసుఖవేదనాముఖేన. ఏకేన పదేనాతి గేహస్సితపేమ-పదేన.
తథేవాతి మోచనస్సాదచేతనాయ ఏవ. పుబ్బభాగే మోచనస్సాదవసేన కతప్పయోగం అవిజహిత్వావ సయితత్తా ‘‘సచే పన…పే… సఙ్ఘాదిసేసో’’తి వుత్తం. పున సుద్ధచిత్తే ఉప్పన్నే తస్స పయోగస్స పటిప్పస్సద్ధత్తా ‘‘సుద్ధచిత్తో…పే… అనాపత్తీ’’తి వుత్తం. జగ్గనత్థాయాతి ధోవనత్థాయ. అనోకాసన్తి అఙ్గజాతప్పదేసం.
౨౬౩-౨౬౪. గేహస్సితకామవితక్కన్తి పఞ్చకామగుణసన్నిస్సితం కామవితక్కం. వత్థిం దళ్హం గహేత్వాతి అఙ్గజాతస్స అగ్గే పస్సావనిగ్గమనట్ఠానే చమ్మం దళ్హం గహేత్వా. నిమిత్తే ఉపక్కమాభావతో ‘‘మోచనస్సాదాధిప్పాయస్సపి ముత్తే అనాపత్తీ’’తి వుత్తం.
౨౬౫. ‘‘ఏహి మే త్వం, ఆవుసో, సామణేరాతి ఆణత్తియా అఞ్ఞేన కతోపి పయోగో అత్తనావ కతో నామ హోతీతి కత్వా ఆపత్తి వుత్తా. యది పన అనాణత్తో సయమేవ కరోతి, అఙ్గపారిపూరియా అభావతో అనాపత్తీ’’తి వదన్తి. సుత్తసామణేరవత్థుస్మిం అసుచిమ్హి ముత్తేపి అఙ్గజాతస్స గహణపచ్చయా దుక్కటం వుత్తం, న పన ముత్తపచ్చయా.
౨౬౬. కాయత్థమ్భనవత్థుస్మిం చలనవసేన యథా అఙ్గజాతేపి ఉపక్కమో సమ్భవతి, తథాపి విజమ్భితత్తా ఆపత్తి వుత్తా. ‘‘పచ్ఛతో వా’’తి వచనతో ఉభోసు పస్సేసు కటియం ఊరుప్పదేసోపి గహితోయేవాతి దట్ఠబ్బం, తస్మా ఉభోసుపి పస్సేసు ఠత్వా ఇమస్మిం ఓకాసే నిమిత్తన్తి ఉపనిజ్ఝాయన్తస్సపి ఆపత్తియేవ. ‘‘అఙ్గజాత’’న్తి వచనతో నిమిత్తన్తి పస్సావమగ్గోవ వుత్తో. ఉమ్మీలననిమీలనవసేన పన న కారేతబ్బోతి ఉమ్మీలననిమీలనప్పయోగవసఏన ఆపత్తిభేదో న కారేతబ్బోతి అత్థో. అనేకక్ఖత్తుమ్పి ఉమ్మీలేత్వా నిమీలేత్వా ఉపనిజ్ఝాయన్తస్స ఏకమేవ దుక్కటన్తి వుత్తం హోతి. అక్ఖీని అవిప్ఫన్దేత్వా అభిముఖం సమ్పత్తస్స మాతుగామస్స నిమిత్తోలోకనేపి ఆపత్తియేవాతి దట్ఠబ్బం. ‘‘దారుధీతలికలేపచిత్తానం అఙ్గజాతుపనిజ్ఝానేపి దుక్కట’’న్తి వదన్తి.
౨౬౭. పుప్ఫావలీతి కీళావిసేసస్సాధివచనం. తం కీళన్తా నదీఆదీసు ఛిన్నతటం ఉదకేన చిక్ఖల్లం కత్వా తత్థ ఉభో పాదే పసారేత్వా నిసిన్నా పపతన్తి. ‘‘పుప్ఫావలియ’’న్తిపి పాఠో. పవేసేన్తస్సాతి ద్వికమ్మకత్తా వాలికం అఙ్గజాతన్తి ఉభయత్థాపి ఉపయోగవచనం కతం. వాలికన్తి వాలికాయాతి అత్థో. చేతనా, ఉపక్కమో, ముచ్చనన్తి ఇమానేత్థ తీణి అఙ్గాని వేదితబ్బాని.
సుక్కవిస్సట్ఠిసిక్ఖాపదవణ్ణనా నిట్ఠితా.