౨. కాయసంసగ్గసిక్ఖాపదవణ్ణనా

౨౬౯. దుతియే యేసు వివటేసు అన్ధకారో హోతి, తాని వివరన్తోతి బ్రాహ్మణియా సద్ధిం కాయసంసగ్గం సమాపజ్జితుకామో ఏవమకాసి. తేన కతస్సపి విప్పకారస్స అత్తని కతత్తా ‘‘అత్తనో విప్పకార’’న్తి వుత్తం. ఉళారత్తతాతి ఉళారచిత్తతా, పణీతాధిముత్తతాతి వుత్తం హోతి.

౨౭౦. ఓతిణ్ణోతి ఇదం కమ్మసాధనం కత్తుసాధనం వా హోతీతి తదుభయవసేన అత్థం దస్సేన్తో ‘‘యక్ఖాదీహి వియ సత్తా’’తిఆదిమాహ. అసమపేక్ఖిత్వాతి యథాసభావం అనుపపరిక్ఖిత్వా, యథా తే రతిజనకా రూపాదయో విసయా అనిచ్చదుక్ఖాసుభానత్తాకారేన అవత్థితా, తథా అపస్సిత్వాతి వుత్తం హోతి.

౨౭౧. సఞ్ఞమవేలన్తి సీలమరియాదం. ఆచారోతి ఆచరణం హత్థగహణాదికిరియా. అస్సాతి ‘‘కాయసంసగ్గం సమాపజ్జేయ్యా’’తి పదస్స.

౨౭౩. ఏతేసం పదానం వసేనాతి ఆమసనాదిపదానం వసేన. ఇతో చితో చ…పే… సఞ్చోపేతీతి అత్తనో హత్థం వా కాయం వా తిరియం ఇతో చితో చ సఞ్చారేతి. ‘‘కాయతో అమోచేత్వావాతి వచనతో మత్థకతో పట్ఠాయ హత్థం ఓతారేన్తస్స కాయతో మోచేత్వా నివత్థసాటకూపరి ఓమసన్తస్స థుల్లచ్చయం, సాటకతో ఓతారేత్వా జఙ్ఘతో పట్ఠాయ కాయం ఓమసన్తస్స పున సఙ్ఘాదిసేసో’’తి వదన్తి.

ద్వాదససుపి ఆమసనాదిప్పయోగేసు ఏకేకస్మిం పయోగే కాయతో అమోచితే ఏకేకావ ఆపత్తి హోతీతి ఆహ ‘‘మూలగ్గహణమేవ పమాణ’’న్తి. ఇదఞ్చ ఏకేన హత్థేన కాయం గహేత్వా ఇతరేన హత్థేన కాయపరామసనం సన్ధాయ వుత్తం. ఏకేన పన హత్థేన కాయపటిబద్ధం గహేత్వా ఇతరేన తత్థ తత్థ కాయం పరామసతో పయోగగణనాయ ఆపత్తి. అయం పన సఙ్ఘాదిసేసో న కేవలం వత్థువసేనేవ, అపిచ సఞ్ఞావసేనపీతి ఆహ ‘‘ఇత్థియా ఇత్థిసఞ్ఞిస్స సఙ్ఘాదిసేసో’’తి. పాళియం తిరచ్ఛానగతో చ హోతీతి ఏత్థ తిరచ్ఛానగతిత్థియా తిరచ్ఛానగతపురిసస్స చ గహణం వేదితబ్బం.

సమసారాగోతి కాయసంసగ్గరాగేన ఏకసదిసరాగో. పురిమనయేనేవాతి రజ్జువత్థాదీహి పరిక్ఖిపిత్వా గహణే వుత్తనయేన. పున పురిమనయేనేవాతి సమసారాగో వుత్తో. అనన్తరనయేనేవాతి కాయపటిబద్ధఆమసననయేన. వేణిగ్గహణేన లోమానమ్పి సఙ్గహితత్తా లోమానం ఫుసనేపి సఙ్ఘాదిసేసో వుత్తో. ఇదాని వుత్తమేవత్థం పకాసేతుకామో ‘‘ఉపాదిన్నకేన హీ’’తిఆదిమాహ.

యథానిద్దిట్ఠనిద్దేసేతి యథావుత్తకాయసంసగ్గనిద్దేసే. తేనాతి తేన యథావుత్తకారణేన. సఞ్ఞాయ విరాగితమ్హీతి సఞ్ఞాయ విరద్ధాయ. లిఙ్గబ్యత్తయేన ‘‘విరాగితమ్హీ’’తి వుత్తం. ఇమం నామ వత్థున్తి ఇమస్మిం సిక్ఖాపదే ఆగతం సన్ధాయ వదతి. అఞ్ఞమ్పి యం కిఞ్చి వత్థుం సన్ధాయ వదతీతిపి కేచి. సారత్తన్తి కాయసంసగ్గరాగేన సారత్తం. విరత్తన్తి కాయసంసగ్గరాగరహితం మాతుభగినీఆదిం సన్ధాయ వదతి. ‘‘విరత్తం గణ్హిస్సామీ’’తి విరత్తం గణ్హి, దుక్కటన్తి మాతుపేమాదివసేన గహణే దుక్కటం వుత్తం.

ఇమాయ పాళియా సమేతీతి సమ్బన్ధో. కథం సమేతీతి చే? యది హి ‘‘ఇత్థియా కాయపటిబద్ధం గణ్హిస్సామీ’’తి చిత్తే ఉప్పన్నే ఇత్థిసఞ్ఞా విరాగితా భవేయ్య, కాయపటిబద్ధగ్గహణే థుల్లచ్చయం వదన్తేన భగవతా ‘‘ఇత్థీ చ హోతి ఇత్థిసఞ్ఞీ చా’’తి న వత్తబ్బం సియా, వుత్తఞ్చ, తస్మా ‘‘ఇత్థియా కాయపటిబద్ధం గణ్హిస్సామీ’’తి కాయం గణ్హన్తస్స ఇత్థిసఞ్ఞా విరాగితా నామ న హోతీతి ‘‘కాయపటిబద్ధం గణ్హిస్సామీతి కాయం గణ్హన్తో యథావత్థుకమేవ ఆపజ్జతీ’’తి మహాసుమత్థేరేన వుత్తవాదో ఇమాయ పాళియా సమేతి. యో పనేత్థ ‘‘సతిపి ఇత్థిసఞ్ఞాయ కాయపటిబద్ధం గణ్హన్తస్స గహణసమయే ‘కాయపటిబద్ధం గణ్హిస్సామీ’తి సఞ్ఞం ఠపేత్వా ‘ఇత్థిం గణ్హామీ’తి సఞ్ఞాయ అభావతో వత్థుసఞ్ఞానం భిన్నత్తా అయుత్త’’న్తి వదేయ్య, సో పుచ్ఛితబ్బో ‘‘కిం కాయపటిబద్ధం వత్థాదిం గణ్హన్తో ఇత్థియా రాగేన గణ్హాతి, ఉదాహు వత్థాదీసు రాగేనా’’తి. యది ‘‘వత్థాదీసు రాగేన గణ్హాతీ’’తి వదేయ్య, ఇత్థియా కాయపటిబద్ధం అహుత్వా అఞ్ఞత్థ ఠితం వత్థాదిం గణ్హన్తస్సపి థుల్లచ్చయం సియా, తస్మా ఇత్థీ ఇత్థిసఞ్ఞా సారత్తభావో గహణఞ్చాతి అఙ్గపారిపూరిసబ్భావతో మహాసుమత్థేరవాదోవ యుత్తవాదో. అట్ఠకథావినిచ్ఛయేహి చ సమేతీతి ఏత్థాపి అయమధిప్పాయో – యది సఞ్ఞావిరాగేన విరాగితం నామ సియా, ‘‘సమ్బహులా ఇత్థియో బాహాహి పరిక్ఖిపిత్వా గణ్హామీ’’తి ఏవంసఞ్ఞిస్స ‘‘మజ్ఝగతిత్థియో కాయపటిబద్ధేన గణ్హామీ’’తి ఏవరూపాయ సఞ్ఞాయ అభావతో మజ్ఝగతానం వసేన థుల్లచ్చయం న సియా, ఏవం సన్తేపి అట్ఠకథాయ థుల్లచ్చయస్స వుత్తత్తా సఞ్ఞావిరాగేన విరాగితం నామ న హోతీతి అయమత్థో సిద్ధోయేవాతి. నీలేన దువిఞ్ఞేయ్యసభావతో కాళిత్థీ వుత్తా.

౨౭౯. సేవనాధిప్పాయోతి ఫస్ససుఖసేవనాధిప్పాయో. ఇత్థియా కాయేన భిక్ఖుస్స కాయపటిబద్ధామసనవారేపి ఫస్సం పటివిజానాతీతి ఇదం అత్తనో కాయపటిబద్ధామసనేపి కాయసమ్బన్ధసభావతో వుత్తం. ఏత్థాతి నిస్సగ్గియేన నిస్సగ్గియవారే. మోక్ఖాధిప్పాయోతి ఏత్థ పఠమం కాయసంసగ్గరాగే సతిపి పచ్ఛా మోక్ఖాధిప్పాయస్స అనాపత్తి.

౨౮౧. పారిపన్థికాతి విలుమ్పనికా, అన్తరాయికాతి వుత్తం హోతి. నదీసోతేన వుయ్హమానం మాతరన్తి ఉక్కట్ఠపరిచ్ఛేదదస్సనత్థం వుత్తం, అఞ్ఞాసుపి పన ఇత్థీసు కారుఞ్ఞాధిప్పాయేన మాతరి వుత్తనయేన పటిపజ్జన్తస్స నేవత్థి దోసోతి వదన్తి. ‘‘మాతర’’న్తి వుత్తత్తా అఞ్ఞాసం న వట్టతీతి వదన్తాపి అత్థి. తిణణ్డుపకన్తి హిరీవేరాదిమూలేహి కతచుమ్బటకం. తాలపణ్ణముద్దికన్తి తాలపణ్ణేహి కతఅఙ్గులిముద్దికం. పరివత్తేత్వాతి అత్తనో నివాసనపారుపనభావతో అపనేత్వా, చీవరత్థాయ అపనామేత్వాతి వుత్తం హోతి. చీవరత్థాయ పాదమూలే ఠపేతి, వట్టతీతి ఇదం నిదస్సనమత్తం, పచ్చత్థరణవితానాదిఅత్థమ్పి వట్టతియేవ, పూజాదిఅత్థం తావకాలికమ్పి గహేతుం వట్టతి.

ఇత్థిసణ్ఠానేన కతన్తి ఏత్థ హేట్ఠిమపరిచ్ఛేదతో పారాజికవత్థుభూతతిరచ్ఛానగతిత్థీనమ్పి అనామాసభావతో తాదిసం ఇత్థిసణ్ఠానేన కతం తిరచ్ఛానగతరూపమ్పి అనామాసన్తి దట్ఠబ్బం. ‘‘భిక్ఖునీహి పటిమారూపం ఆమసితుం వట్టతీ’’తి వదన్తి ఆచరియా. ఇత్థిరూపాని దస్సేత్వా కతం వత్థఞ్చ పచ్చత్థరణఞ్చ భిత్తిఞ్చ ఇత్థిరూపం అనామసిత్వా గణ్హితుం వట్టతి. భిన్దిత్వాతి ఏత్థ హత్థేన అగ్గహేత్వావ కేనచిదేవ దణ్డాదినా భిన్దితబ్బం. ఏత్థ చ ‘‘అనామాసమ్పి హత్థేన అపరామసిత్వా దణ్డాదినా కేనచి భిన్దితుం వట్టతీ’’తి ఇధ వుత్తత్తా ‘‘పంసుకూలం గణ్హన్తేన మాతుగామసరీరేపి సత్థాదీహి వణం కత్వా గహేతబ్బ’’న్తి వుత్తత్తా చ గహితమణ్డూకసప్పినిం దణ్డాదీహి నిప్పీళేత్వా మణ్డూకం విస్సజ్జాపేతుం వట్టతి.

మగ్గం అధిట్ఠాయాతి మగ్గే గచ్ఛామీతి ఏవం మగ్గసఞ్ఞీ హుత్వాతి అత్థో. కీళన్తేనాతి ఇదం గిహిసన్తకం సన్ధాయ వుత్తం, భిక్ఖుసన్తకం పన యేన కేనచి అధిప్పాయేన అనామసితబ్బమేవ దురుపచిణ్ణభావతో. తాలపనసాదీనీతి చేత్థ ఆది-సద్దేన నాళికేరలబుజతిపుసఅలాబుకుమ్భణ్డపుస్సఫలఏళాలుకఫలానం సఙ్గహో దట్ఠబ్బో. ‘‘యథావుత్తఫలానంయేవ చేత్థ కీళాధిప్పాయేన ఆమసనం న వట్టతీ’’తి వుత్తత్తా పాసాణసక్ఖరాదీని కీళాధిప్పాయేనపి ఆమసితుం వట్టతి.

ముత్తాతి హత్థికుమ్భజాదికా అట్ఠవిధా ముత్తా. తథా హి హత్థికుమ్భం, వరాహదాఠం, భుజఙ్గసీసం, వలాహకం, వేళు, మచ్ఛసిరో, సఙ్ఖో, సిప్పీతి అట్ఠ ముత్తాయోనియో. తత్థ హత్థికుమ్భజా పీతవణ్ణా పభావిహీనా. వరాహదాఠజా వరాహదాఠవణ్ణావ. భుజఙ్గసీసజా నీలాదివణ్ణా సువిసుద్ధా వట్టలా. వలాహకజా ఆభాసూరా దుబ్బిభాగరూపా రత్తిభాగే అన్ధకారం విద్ధమన్తియో తిట్ఠన్తి, దేవూపభోగా ఏవ చ హోన్తి. వేళుజా కరకఫలసమానవణ్ణా న ఆభాసూరా, తే చ వేళూ అమనుస్సగోచరే ఏవ పదేసే జాయన్తి. మచ్ఛసిరజా పాఠీనపిట్ఠిసమఆనవణ్ణా వట్టలా లఘవో చ హోన్తి పభావిహీనా చ, తే చ మచ్ఛా సముద్దమజ్ఝేయేవ జాయన్తి. సఙ్ఖజా సఙ్ఖఉదరచ్ఛవివణ్ణా కోలఫలప్పమాణాపి హోన్తి పభావిహీనావ. సిప్పిజా పభావిసేసయుత్తా హోన్తి నానాసణ్ఠానా. ఏవం జాతితో అట్ఠవిధాసు ముత్తాసు యా మచ్ఛసఙ్ఖసిప్పిజా, తా సాముద్దికా. భుజఙ్గజాపి కాచి సాముద్దికా హోన్తి, ఇతరా అసాముద్దికా. యస్మా బహులం సాముద్దికావ ముత్తా లోకే దిస్సన్తి, తత్థాపి సప్పిజావ, ఇతరా కదాచి కాచి, తస్మా సమ్మోహవినోదనియం ‘‘ముత్తాతి సాముద్దికా ముత్తా’’తి వుత్తం.

మణీతి ఠపేత్వా వేళురియాదికే సేసో జోతిరసాదిభేదో సబ్బోపి మణి. వేళురియోతి వంసవణ్ణమణి. సఙ్ఖోతి సాముద్దికసఙ్ఖో. సిలాతి కాళసిలాపణ్డుసిలాసేతసిలాదిభేదా సబ్బాపి సిలా. రజతన్తి కహాపణాదికం వుత్తావసేసం రతనసమ్మతం. జాతరూపన్తి సువణ్ణం. లోహితఙ్కోతి రత్తమణి. మసారగల్లన్తి కబరమణి. భణ్డమూలత్థాయాతి పత్తచీవరాదిభణ్డమూలత్థాయ. కుట్ఠరోగస్సాతి నిదస్సనమత్తం, తాయ వూపసమేతబ్బస్స యస్స కస్సచి రోగస్సత్థాయపి వట్టతియేవ. ‘‘భేసజ్జత్థఞ్చ అధిట్ఠాయేవ ముత్తా వట్టతీ’’తి తీసుపి గణ్ఠిపదేసు వుత్తం. ఆకరముత్తోతి ఆకరతో ముత్తమత్తో. ‘‘భణ్డమూలత్థాయ సమ్పటిచ్ఛితుం వట్టతీ’’తి ఇమినా చ ఆమసితుమ్పి వట్టతీతి దస్సేతి. పచిత్వా కతోతి కాచకారేహి పచిత్వా కతో.

ధోతవిద్ధో చ రతనమిస్సోతి అలఙ్కారత్థం కఞ్చనలతాదిం దస్సేత్వా కతో రతనఖచితో ధోతవిద్ధో అనామాసో. ధోతవిద్ధో చ రతనమిస్సో చాతి విసుం వా పదం సమ్బన్ధితబ్బం. పానీయసఙ్ఖోతి ఇమినా చ సఙ్ఖేన కతపానీయభాజనపిధానాదిసమణపరిక్ఖారోపి ఆమసితుం వట్టతీతి సిద్ధం. సేసన్తి రతనమిస్సం ఠపేత్వా అవసేసం. ముగ్గవణ్ణంయేవ రతనసమ్మిస్సం కరోన్తి, న అఞ్ఞన్తి ఆహ ‘‘ముగ్గవణ్ణావా’’తి, ముగ్గవణ్ణా రతనమిస్సావ న వట్టతీతి వుత్తం హోతి. సేసాతి రతనసమ్మిస్సం ఠపేత్వా అవసేసా ముగ్గవణ్ణా నీలసిలా.

బీజతో పట్ఠాయాతి ధాతుపాసాణతో పట్ఠాయ. సువణ్ణచేతియన్తి ధాతుకరణ్డకం. పటిక్ఖిపీతి ‘‘ధాతుట్ఠపనత్థాయ గణ్హథా’’తి అవత్వా ‘‘తుమ్హాకం గణ్హథా’’తి పేసితత్తా పటిక్ఖిపి. సువణ్ణబుబ్బుళకన్తి సువణ్ణతారకం. ‘‘కేళాపయితున్తి ఇతో చితో చ సఞ్చారన్తేహి ఆమసితుం వట్టతీ’’తి మహాఅట్ఠకథాయం వుత్తం. కచవరమేవ హరితుం వట్టతీతి చేతియగోపకా వా భిక్ఖూ హోన్తు అఞ్ఞే వా, హత్థేనపి పుఞ్ఛిత్వా కచవరం అపనేతుం వట్టతి, మలమ్పి పమజ్జితుం వట్టతియేవ.

ఆరకూటలోహన్తి కిత్తిమలోహం. తీణి హి కిత్తిమలోహాని కంసలోహం, వట్టలోహం, ఆరకూటన్తి. తత్థ తిపుతమ్బే మిస్సేత్వా కతం కంసలోహం, సీసతమ్బే మిస్సేత్వా కతం వట్టలోహం, పకతిరసతమ్బే మిస్సేత్వా కతం ఆరకూటం. తేనేవ తంకరణేన నిబ్బత్తత్తా ‘‘కిత్తిమలోహ’’న్తి వుచ్చతి. ‘‘జాతరూపగతికమేవాతి వుత్తత్తా ఆరకూటం సువణ్ణసదిసమేవ ఆమసితుం న వట్టతి, అఞ్ఞం పన వట్టతీ’’తి తీసుపి గణ్ఠిపదేసు వుత్తం. కేచి పన ‘‘ఆరకూటం అనామసితబ్బతో జాతరూపగతికమేవాతి వుత్తం, తస్మా ఉభయమ్పి జాతరూపం వియ ఆమసితుం న వట్టతీ’’తి వదన్తి. పఠమం వుత్తోయేవ చ అత్థో గణ్ఠిపదకారేహి అధిప్పేతో. పటిజగ్గితుం వట్టతీతి సేనాసనపటిబద్ధత్తా వుత్తం.

సామికానం పేసేతబ్బన్తి సామికానం సాసనం పేసేతబ్బం. భిన్దిత్వాతి హత్థేన అగ్గహేత్వా అఞ్ఞేన యేన కేనచి భిన్దిత్వా. భేరిసఙ్ఘాటోతి సఙ్ఘటితచమ్మభేరీ. వీణాసఙ్ఘాటోతి సఙ్ఘటితచమ్మవీణా. చమ్మవినద్ధానం భేరివీణానమేతం అధివచనం. తుచ్ఛపోక్ఖరన్తి అవినద్ధచమ్మం భేరిపోక్ఖరం వీణాపోక్ఖరఞ్చ. ఆరోపితచమ్మన్తి భేరిఆదీనం వినద్ధనత్థాయ ముఖవట్టియం ఆరోపితచమ్మం తతో ఉద్ధరిత్వా విసుం ఠపితచమ్మఞ్చ. ఓనహితుం వాతి భేరిపోక్ఖరాదీని చమ్మం ఆరోపేత్వా వినన్ధితుం. ఓనహాపేతుం వాతి తథేవ అఞ్ఞేహి వినన్ధాపేతుం. పారాజికప్పహోనకకాలేతి అకుథితకాలే.

౨౮౨. సఙ్కమాది భూమిగతికత్తా న కాయపటిబద్ధట్ఠానియన్తి దుక్కటం వుత్తం. ఏకపదికసఙ్కమోతి ఖుద్దకసేతు. సకటమగ్గసఙ్కమోతి సకటమగ్గభూతో మహాసేతు. ఠానా చాలేతున్తి రజ్జుం ఠానా చాలేతుం. పటిచ్ఛాదేతబ్బాతి అపనేతబ్బా. మనుస్సిత్థీ, ఇత్థిసఞ్ఞితా, కాయసంసగ్గరాగో, తేన రాగేన వాయామో, హత్థగ్గాహాదిసమాపజ్జనన్తి ఇమానేత్థ పఞ్చ అఙ్గాని.

కాయసంసగ్గసిక్ఖాపదవణ్ణనా నిట్ఠితా.