౧. అన్తేపురసిక్ఖాపదవణ్ణనా

౪౯౭-౪౯౯. రాజవగ్గస్స పఠమసిక్ఖాపదే అట్ఠకథాయం సబ్బం ఉత్తానత్థమేవ. పాళియం పన అయమనుత్తానపదత్థో. కతం వా కరిస్సన్తి వాతి మేథునవీతిక్కమనం కతం వా కరిస్సన్తి వా. ఇమేసన్తి పదం విభత్తివిపరిణామం కత్వా ఉభయత్థ యోజేతబ్బం ‘‘ఇమేహి కతం ఇమే కరిస్సన్తీ’’తి. రతనన్తి మణిరతనాదీసు యంకిఞ్చి. ఉభతోతి ద్వీహి పక్ఖేహి. ‘‘ఉభతో సుజాతో’’తి ఏత్తకే వుత్తే యేహి కేహిచి ద్వీహి భాగేహి సుజాతతా విఞ్ఞాయేయ్య, సుజాత-సద్దో చ ‘‘సుజాతో చారుదస్సనో’’తిఆదీసు ఆరోహసమ్పత్తిపరియాయోతి జాతివసేనేవ సుజాతతం విభావేతుం ‘‘మాతితో చ పితితో చా’’తి వుత్తం. అనోరసపుత్తవసేనపి లోకే మాతుపితుసమఞ్ఞా దిస్సతి, ఇధ పన సా ఓరసపుత్తవసేనేవ ఇచ్ఛితాతి దస్సేతుం ‘‘సంసుద్ధగహణికో’’తి వుత్తం. గబ్భం గణ్హాతి ధారేతీతి గహణీ, గబ్భాసయసఞ్ఞితో మాతుకుచ్ఛిప్పదేసో. సంసుద్ధా గహణీ అస్సాతి సంసుద్ధగహణికో, సంసుద్ధా తస్స మాతుకుచ్ఛీతి వుత్తం హోతి. ‘‘సమవేపాకినియా గహణియా’’తి ఏత్థ పన యథాభుత్తస్స ఆహారస్స విపాచనవసేన గణ్హనతో అఛడ్డనతో కమ్మజతేజోధాతు ‘‘గహణీ’’తి వుచ్చతి.

యావ సత్తమా పితామహయుగాతి ఏత్థ పితు పితా పితామహో, పితామహస్స యుగం పితామహయుగం. ‘‘యుగ’’న్తి ఆయుప్పమాణం వుచ్చతి. అభిలాపమత్తమేవ చేతం, అత్థతో పన పితామహోయేవ పితామహయుగం. పితా చ మాతా చ పితరో, పితూనం పితరో పితామహా, తేసం యుగో పితామహయుగో, తస్మా యావ సత్తమా పితామహయుగా, పితామహద్వన్దాతి ఏవమేత్థ అత్థో దట్ఠబ్బో. ఏవఞ్హి పితామహగ్గహణేనేవ మాతామహోపి గహితో హోతి. యుగ-సద్దో చేత్థ ఏకసేసేన దట్ఠబ్బో యుగో చ యుగో చ యుగోతి. ఏవఞ్హి తత్థ తత్థ ద్వన్దం గహితమేవ హోతి, తస్మా తతో ఉద్ధం సబ్బేపి పుబ్బపురిసా పితామహయుగగ్గహణేనేవ గహితా. ఏవం యావ సత్తమో పితామహయుగో, తావ సంసుద్ధగహణికో.

అక్ఖిత్తోతి ‘‘అపనేథ ఏతం, కిం ఇమినా’’తి ఏవం అక్ఖిత్తో అనవక్ఖిత్తో. అనుపకుట్ఠోతి న ఉపకుట్ఠో, న అక్కోసం వా నిన్దం వా పత్తపుబ్బో. కేన కారణేనాతి ఆహ ‘‘జాతివాదేనా’’తి. ఏత్థ చ ‘‘ఉభతో…పే… పితామహయుగా’’తి ఏతేన తస్స యోనిదోసాభావో దస్సితో సంసుద్ధగహణికభావకిత్తనతో, ‘‘అక్ఖిత్తో’’తి ఇమినా కిరియాపరాధాభావో. కిరియాపరాధేన హి సత్తా ఖేపం పాపుణన్తి. ‘‘అనుపకుట్ఠో’’తి ఇమినా అయుత్తసంసగ్గాభావో. అయుత్తసంసగ్గఞ్హి పటిచ్చ సత్తా అక్కోసం లభన్తి. సేసమేత్థ ఉత్తానమేవ. ఖత్తియతా, అభిసిత్తతా, ఉభిన్నమ్పి సయనిఘరతో అనిక్ఖన్తతా, అప్పటిసంవిదితతా, ఇన్దఖీలాతిక్కమోతి ఇమాని పనేత్థ పఞ్చ అఙ్గాని.

అన్తేపురసిక్ఖాపదవణ్ణనా నిట్ఠితా.