౯. రాజవగ్గో

౧. అన్తేపురసిక్ఖాపదవణ్ణనా

౪౯౭-౪౯౯. రాజవగ్గస్స పఠమసిక్ఖాపదే అట్ఠకథాయం సబ్బం ఉత్తానత్థమేవ. పాళియం పన అయమనుత్తానపదత్థో. కతం వా కరిస్సన్తి వాతి మేథునవీతిక్కమనం కతం వా కరిస్సన్తి వా. ఇమేసన్తి పదం విభత్తివిపరిణామం కత్వా ఉభయత్థ యోజేతబ్బం ‘‘ఇమేహి కతం ఇమే కరిస్సన్తీ’’తి. రతనన్తి మణిరతనాదీసు యంకిఞ్చి. ఉభతోతి ద్వీహి పక్ఖేహి. ‘‘ఉభతో సుజాతో’’తి ఏత్తకే వుత్తే యేహి కేహిచి ద్వీహి భాగేహి సుజాతతా విఞ్ఞాయేయ్య, సుజాత-సద్దో చ ‘‘సుజాతో చారుదస్సనో’’తిఆదీసు ఆరోహసమ్పత్తిపరియాయోతి జాతివసేనేవ సుజాతతం విభావేతుం ‘‘మాతితో చ పితితో చా’’తి వుత్తం. అనోరసపుత్తవసేనపి లోకే మాతుపితుసమఞ్ఞా దిస్సతి, ఇధ పన సా ఓరసపుత్తవసేనేవ ఇచ్ఛితాతి దస్సేతుం ‘‘సంసుద్ధగహణికో’’తి వుత్తం. గబ్భం గణ్హాతి ధారేతీతి గహణీ, గబ్భాసయసఞ్ఞితో మాతుకుచ్ఛిప్పదేసో. సంసుద్ధా గహణీ అస్సాతి సంసుద్ధగహణికో, సంసుద్ధా తస్స మాతుకుచ్ఛీతి వుత్తం హోతి. ‘‘సమవేపాకినియా గహణియా’’తి ఏత్థ పన యథాభుత్తస్స ఆహారస్స విపాచనవసేన గణ్హనతో అఛడ్డనతో కమ్మజతేజోధాతు ‘‘గహణీ’’తి వుచ్చతి.

యావ సత్తమా పితామహయుగాతి ఏత్థ పితు పితా పితామహో, పితామహస్స యుగం పితామహయుగం. ‘‘యుగ’’న్తి ఆయుప్పమాణం వుచ్చతి. అభిలాపమత్తమేవ చేతం, అత్థతో పన పితామహోయేవ పితామహయుగం. పితా చ మాతా చ పితరో, పితూనం పితరో పితామహా, తేసం యుగో పితామహయుగో, తస్మా యావ సత్తమా పితామహయుగా, పితామహద్వన్దాతి ఏవమేత్థ అత్థో దట్ఠబ్బో. ఏవఞ్హి పితామహగ్గహణేనేవ మాతామహోపి గహితో హోతి. యుగ-సద్దో చేత్థ ఏకసేసేన దట్ఠబ్బో యుగో చ యుగో చ యుగోతి. ఏవఞ్హి తత్థ తత్థ ద్వన్దం గహితమేవ హోతి, తస్మా తతో ఉద్ధం సబ్బేపి పుబ్బపురిసా పితామహయుగగ్గహణేనేవ గహితా. ఏవం యావ సత్తమో పితామహయుగో, తావ సంసుద్ధగహణికో.

అక్ఖిత్తోతి ‘‘అపనేథ ఏతం, కిం ఇమినా’’తి ఏవం అక్ఖిత్తో అనవక్ఖిత్తో. అనుపకుట్ఠోతి న ఉపకుట్ఠో, న అక్కోసం వా నిన్దం వా పత్తపుబ్బో. కేన కారణేనాతి ఆహ ‘‘జాతివాదేనా’’తి. ఏత్థ చ ‘‘ఉభతో…పే… పితామహయుగా’’తి ఏతేన తస్స యోనిదోసాభావో దస్సితో సంసుద్ధగహణికభావకిత్తనతో, ‘‘అక్ఖిత్తో’’తి ఇమినా కిరియాపరాధాభావో. కిరియాపరాధేన హి సత్తా ఖేపం పాపుణన్తి. ‘‘అనుపకుట్ఠో’’తి ఇమినా అయుత్తసంసగ్గాభావో. అయుత్తసంసగ్గఞ్హి పటిచ్చ సత్తా అక్కోసం లభన్తి. సేసమేత్థ ఉత్తానమేవ. ఖత్తియతా, అభిసిత్తతా, ఉభిన్నమ్పి సయనిఘరతో అనిక్ఖన్తతా, అప్పటిసంవిదితతా, ఇన్దఖీలాతిక్కమోతి ఇమాని పనేత్థ పఞ్చ అఙ్గాని.

అన్తేపురసిక్ఖాపదవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౨. రతనసిక్ఖాపదవణ్ణనా

౫౦౨. దుతియే మహాలతం నామాతి పతికులం గచ్ఛన్తియా కిర తస్సా పితా మహాలతాపిళన్ధనం నామ కారాపేసి. తస్మిం పిళన్ధనే చతస్సో వజిరనాళియో తత్థ తత్థ అప్పేతబ్బట్ఠానే అప్పనవసేన వినియోగం అగమంసు, ముత్తానం ఏకాదస నాళియో, పవాళస్స ద్వావీసతి నాళియో, మణీనం తేత్తింస నాళియో. ఇతి ఏతేహి చ అఞ్ఞేహి చ వేళురియలోహితఙ్కమసారగల్లాదీహి సత్తవణ్ణేహి చ రతనేహి నిట్ఠానం అగమాసి. తం సీసే పటిముక్కం యావ పాదపిట్ఠియా భస్సతి, పఞ్చన్నం హత్థీనం బలం ధారయమానావ ఇత్థీ నం ధారేతుం సక్కోతి. తం సన్ధాయేతం వుత్తం.

౫౦౬. ఆవసథస్స పన సుప్పపాతో వా ముసలపాతో వా ఉపచారో నామాతి యోజేతబ్బం. ఆవసథోతి చేత్థ అన్తోఆరామే వా హోతు అఞ్ఞత్థ వా, అత్తనో వసనట్ఠానం వుచ్చతి. ఛన్దేనపి భయేనపీతి వడ్ఢకీఆదీసు ఛన్దేన, రాజవల్లభేసు భయేన. తమేవ భిక్ఖుం ఆసఙ్కన్తీతి విస్సరిత్వా గమనకాలే అత్తనో పచ్ఛతో అఞ్ఞస్సాభావా ఆసఙ్కన్తి. పతిరూపం నామ రతనసమ్మతే పంసుకూలగ్గహణం వా రతనే నిరుస్సుక్కగమనం వా. యది హి తం రతనసమ్మతం ఆమాసం చే, ‘‘నత్థి ఏతస్స సామీ’’తి పంసుకూలం గహేస్సతి. అనామాసం చే, ‘‘నత్థి ఏతస్స సామీ’’తి పంసుకూలఛిన్నపలిబోధో నిరపేక్ఖో గమిస్సతి. సమాదపేత్వాతి అఞ్ఞం సమాదపేత్వా, ‘‘ఉద్దిస్స అరియా తిట్ఠన్తి, ఏసా అరియానయాచనా’’తి (జా. ౧.౭.౫౯) వుత్తనయేన యాచిత్వాతి అత్థో. సేసమేత్థ ఉత్తానమేవ. అననుఞ్ఞాతకరణం, పరసన్తకతా, విస్సాసగ్గాహపంసుకూలసఞ్ఞానం అభావో, ఉగ్గహణం వా ఉగ్గహాపనం వాతి ఇమాని పనేత్థ చత్తారి అఙ్గాని.

రతనసిక్ఖాపదవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౩. వికాలగామప్పవిసనసిక్ఖాపదవణ్ణనా

౫౦౮. తతియే అరియమగ్గస్సాతి ఏత్థ సగ్గమగ్గోపి సఙ్గహేతబ్బో. అనియ్యానికత్తా సగ్గమోక్ఖమగ్గానం తిరచ్ఛానభూతా హి కథా తిరచ్ఛానకథా. తిరచ్ఛానభూతన్తి తిరోకరణభూతం విబన్ధనభూతం. రాజపటిసంయుత్తం కథన్తి (దీ. ని. అట్ఠ. ౧.౧౭; మ. ని. అట్ఠ. ౨.౨౨౩; సం. ని. అట్ఠ. ౩.౫.౧౦౮౦; అ. ని. అట్ఠ. ౩.౧౦.౬౯-౭౦) రాజానం ఆరబ్భ ‘‘మహాసమ్మతో మన్ధాతా ధమ్మాసోకో ఏవంమహానుభావో’’తిఆదినా నయేన పవత్తకథం. ఏత్థ చ ‘‘అసుకో రాజా అభిరూపో దస్సనీయో’’తిఆదినా నయేన గేహస్సితకథావ తిరచ్ఛానకథా హోతి. ‘‘సోపి నామ ఏవంమహానుభావో ఖయం గతో’’తి ఏవం పవత్తా పన అనిచ్చతాపటిసంయుత్తా కమ్మట్ఠానభావే తిట్ఠతి. చోరేసుపి ‘‘మూలదేవో ఏవంమహానుభావో, మేఘమాలో ఏవంమహానుభావో’’తి తేసం కమ్మం పటిచ్చ ‘‘అహో సూరా’’తి గేహస్సితకథావ తిరచ్ఛానకథా. యుద్ధేపి భరతయుద్ధాదీసు ‘‘అసుకేన అసుకో ఏవం మారితో ఏవం విద్ధో’’తి కామస్సాదవసేనేవ కథా తిరచ్ఛానకథా. ‘‘తేపి నామ ఖయం గతా’’తి ఏవం పవత్తా పన సబ్బత్థ కమ్మట్ఠానమేవ హోతి.

అపిచ అన్నాదీసు ‘‘ఏవం వణ్ణవన్తం గన్ధవన్తం రసవన్తం ఫస్ససమ్పన్నం ఖాదిమ్హ భుఞ్జిమ్హ పివిమ్హ పరిభుఞ్జిమ్హా’’తి కామస్సాదవసేన కథేతుం న వట్టతి, సాత్థకం పన కత్వా ‘‘పుబ్బే ఏవం వణ్ణాదిసమ్పన్నం అన్నం పానం వత్థం సయనం మాలాగన్ధం సీలవన్తానం అదమ్హ, చేతియపూజం అకరిమ్హా’’తి కథేతుం వట్టతి. ఞాతికథాదీసుపి ‘‘అమ్హాకం ఞాతకా సూరా సమత్థా’’తి వా ‘‘పుబ్బే మయం ఏవం విచిత్రేహి యానేహి విచరిమ్హా’’తి వా అస్సాదవసేన వత్తుం న వట్టతి, సాత్థకం పన కత్వా ‘‘తేపి నో ఞాతకా ఖయం గతా’’తి వా ‘‘పుబ్బే మయం ఏవరూపా ఉపాహనా సఙ్ఘస్స అదమ్హా’’తి వా కథేతబ్బం. గామకథాపి సునివిట్ఠదున్నివిట్ఠసుభిక్ఖదుబ్భిక్ఖాదివసేన వా ‘‘అసుకగామవాసినో సూరా సమత్థా’’తి వా ఏవం అస్సాదవసేన న వట్టతి, సాత్థకం పన కత్వా ‘‘సద్ధా పసన్నా’’తి వా ‘‘ఖయవయం గతా’’తి వా వత్తుం వట్టతి. నిగమనగరజనపదకథాసుపి ఏసేవ నయో.

ఇత్థికథాపి వణ్ణసణ్ఠానాదీని పటిచ్చ అస్సాదవసేన న వట్టతి, ‘‘సద్ధా పసన్నా, ఖయం గతా’’తి ఏవం వత్తుం వట్టతి. సూరకథాపి ‘‘నన్దిమిత్తో నామ యోధో సూరో అహోసీ’’తి అస్సాదవసేన న వట్టతి, ‘‘సద్ధో అహోసి, ఖయం గతో’’తి ఏవమేవ వట్టతి. విసిఖాకథాపి ‘‘అసుకా విసిఖా సునివిట్ఠా దున్నివిట్ఠా సూరా సమత్థా’’తి అస్సాదవసేనేవ న వట్టతి, ‘‘సద్ధా పసన్నా, ఖయం గతా’’ఇచ్చేవ వట్టతి.

కుమ్భట్ఠానకథాతి కుటట్ఠానకథా ఉదకతిత్థకథా వుచ్చతి, కుమ్భదాసీకథా వా. సాపి ‘‘పాసాదికా నచ్చితుం గాయితుం ఛేకా’’తి అస్సాదవసేన న వట్టతి, ‘‘సద్ధా పసన్నా’’తిఆదినా నయేనేవ వట్టతి. పుబ్బపేతకథాతి అతీతఞాతికథా. తత్థ వత్తమానఞాతికథాసదిసోవ వినిచ్ఛయో.

నానత్తకథాతి పురిమపచ్ఛిమకథావిముత్తా అవసేసా నానాసభావా నిరత్థకకథా. లోకక్ఖాయికాతి ‘‘అయం లోకో కేన నిమ్మితో, అసుకేన పజాపతినా బ్రహ్మునా ఇస్సరేన వా నిమ్మితో, కాకో సేతో అట్ఠీనం సేతత్తా, బకా రత్తా లోహితస్స రత్తత్తా’’తి ఏవమాదికా లోకాయతవితణ్డసల్లాపకథా. ఉప్పత్తిఠితిసంహారాదివసేన లోకం అక్ఖాయతీతి లోకక్ఖాయికా. సముద్దక్ఖాయికా నామ కస్మా సముద్దో సాగరో, సాగరస్స రఞ్ఞో పుత్తేహి ఖతత్తా సాగరో. ఖతో అమ్హేహీతి హత్థముద్దాయ నివేదితత్తా సముద్దోతి ఏవమాదికా నిరత్థకా సముద్దక్ఖాయికకథా.

ఇతి భవో ఇతి అభవోతి యం వా తం వా నిరత్థకకారణం వత్వా పవత్తితకథా ఇతిభవాభవకథా. ఏత్థ చ భవోతి సస్సతం, అభవోతి ఉచ్ఛేదం. భవోతి వుద్ధి, అభవోతి హాని. భవోతి కామసుఖం, అభవోతి అత్తకిలమథో. ఇతి ఇమాయ ఛబ్బిధాయ ఇతిభవాభవకథాయ సద్ధిం బాత్తింస తిరచ్ఛానకథా నామ హోతి. అథ వా పాళియం సరూపతో అనాగతాపి అరఞ్ఞపబ్బతనదీదీపకథా ఇతి-సద్దేన సఙ్గహేత్వా ఛత్తింస తిరచ్ఛానకథాతి వుచ్చతి. ఇతి వాతి హి ఏత్థ ఇతి-సద్దో పకారత్థే, వా-సద్దో వికప్పత్థే. ఇదం వుత్తం హోతి – ‘‘ఏవంపకారం ఇతో అఞ్ఞం వా తాదిసం నిరత్థకకథం కథేన్తీ’’తి. ఆదిఅత్థే వా ఇతి-సద్దో ‘‘ఇతి వా ఇతి ఏవరూపా నచ్చగీతవాదితవిసూకదస్సనా పటివిరతో’’తిఆదీసు (దీ. ని. ౧.౧౦, ౧౯౪) వియ, ఏవమాదిం అఞ్ఞమ్పి తాదిసం కథం కథేన్తీతి అత్థో.

౫౧౨. అపరిక్ఖిత్తస్స గామస్స ఉపచారో అదిన్నాదానే వుత్తనయేనేవ వేదితబ్బోతి ఇమినా దుతియలేడ్డుపాతో ఇధ ఉపచారోతి దస్సేతి. సేసమేత్థ ఉత్తానమేవ. సన్తం భిక్ఖుం అనాపుచ్ఛనా, అనుఞ్ఞాతకారణాభావో, వికాలే గామప్పవిసనన్తి ఇమాని పనేత్థ తీణి అఙ్గాని.

వికాలగామప్పవిసనసిక్ఖాపదవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౪. సూచిఘరసిక్ఖాపదవణ్ణనా

౫౧౭. చతుత్థే తం అస్స అత్థీతి పఠమం భిన్దిత్వా పచ్ఛా దేసేతబ్బత్తా తం భేదనకం తస్స పాచిత్తియస్స అత్థీతి భేదనకం, పాచిత్తియం. అస్సత్థిఅత్థే అ-కారపచ్చయో దట్ఠబ్బో. వాసిజటేతి వాసిదణ్డకే. సేసమేత్థ ఉత్తానమేవ. సూచిఘరతా, అట్ఠిమయాదితా, అత్తనో అత్థాయ కరణం వా కారాపేత్వా వా పటిలాభోతి ఇమాని పనేత్థ తీణి అఙ్గాని.

సూచిఘరసిక్ఖాపదవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౫. మఞ్చపీఠసిక్ఖాపదవణ్ణనా

౫౨౨. పఞ్చమే ఛేదనకం వుత్తనయమేవాతి ఛేదనమేవ ఛేదనకం, తం తస్స అత్థీతి ఛేదనకన్తి ఇమమత్థం అతిదిస్సతి. సేసమేత్థ ఉత్తానమేవ. పమాణాతిక్కన్తమఞ్చపీఠతా, అత్తనో అత్థాయ కరణం వా కారాపేత్వా వా పటిలాభోతి ఇమాని పనేత్థ ద్వే అఙ్గాని.

మఞ్చపీఠసిక్ఖాపదవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౬. తూలోనద్ధసిక్ఖాపదవణ్ణనా

౫౨౬. ఛట్ఠే తూలం పక్ఖిపిత్వాతి హేట్ఠా చిమిలికం పత్థరిత్వా తస్స ఉపరి తూలం పక్ఖిపిత్వాతి అత్థో. పోటకితూలన్తి ఏరకతూలాది యంకిఞ్చి తిణజాతీనం తూలం. సేసమేత్థ ఉత్తానమేవ. తూలోనద్ధమఞ్చపీఠతా, అత్తనో అత్థాయ కరణం వా కారాపేత్వా వా పటిలాభోతి ఇమాని పనేత్థ ద్వే అఙ్గాని. అత్తనా కారాపితస్స హి పటిలాభమత్తేనేవ పాచిత్తియం. తేనేవ పదభాజనే ‘‘పటిలాభేన ఉద్దాలేత్వా పాచిత్తియం దేసేతబ్బ’’న్తి వుత్తం. కేనచి పన ‘‘పటిలాభేన ఉద్దాలేత్వా పాచిత్తియం దేసేతబ్బన్తి ఏత్థ కిఞ్చాపి పటిలాభమత్తేనేవ పాచిత్తియం వియ దిస్సతి, పరిభోగేయేవ ఆపత్తి దట్ఠబ్బా. ‘అఞ్ఞేన కతం పటిలభిత్వా పరిభుఞ్జతి, ఆపత్తి దుక్కటస్సా’తి వచనం ఏత్థ సాధక’’న్తి వుత్తం, తం తస్స మతిమత్తం. న హి ‘‘అఞ్ఞేన కతం పటిలభిత్వా పరిభుఞ్జతి, ఆపత్తి దుక్కటస్సా’’తి ఇదం అత్తనా కారాపితం సన్ధాయ వుత్తం, కరణకారాపనపచ్చయా చ ఇమినా సిక్ఖాపదేన పాచిత్తియం వుత్తం, న పరిభోగపచ్చయా. ‘‘న, భిక్ఖవే, తూలోనద్ధం మఞ్చం వా పీఠం వా పరిభుఞ్జితబ్బం, యో పరిభుఞ్జేయ్య, ఆపత్తి దుక్కటస్సా’’తి హి ఖన్ధకే వుత్తత్తా అత్తనా వా కతం హోతు అఞ్ఞేన వా, పరిభుఞ్జన్తస్స పరిభోగపచ్చయా దుక్కటమేవ, న పాచిత్తియం.

తూలోనద్ధసిక్ఖాపదవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౭. నిసీదనసిక్ఖాపదవణ్ణనా

౫౩౧. సత్తమే యం వత్తబ్బం, తం నిసీదనసన్థతసిక్ఖాపదే వుత్తమేవ. నిసీదనస్స పమాణాతిక్కన్తతా, అత్తనో అత్థాయ కరణం వా కారాపేత్వా వా పటిలాభోతి ఇమాని పనేత్థ ద్వే అఙ్గాని.

నిసీదనసిక్ఖాపదవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౫౩౭-౫౪౨. అట్ఠమనవమదసమేసు నత్థి వత్తబ్బం, అఙ్గానిపి సత్తమేవ వుత్తనయేనేవ వేదితబ్బాని.

నిట్ఠితో రాజవగ్గో నవమో.

ఇతి సమన్తపాసాదికాయ వినయట్ఠకథాయ సారత్థదీపనియం

ఖుద్దకవణ్ణనా సమత్తా.

పాచిత్తియకణ్డం నిట్ఠితం.